03 PRZYBYSZ-ZAREMBA M..doc

łgorzata PRZYBYSZ-ZAREMBA

ższa Szkoła Pedagogiczna TWP w Warszawie

Wydzia

ł Nauk Humanistyczno-Społecznych w Olsztynie

ZJAWISKO AGRESJI W SZKOLE – CZY TO PLAGA XXI WIEKU?

łowiek musi znaleźć taki sposób rozwiązania

ędzyludzkich konfliktów, który odrzuca

wszelk

ą zemstę , odwet i agresję.

Martin Luther King

Szybkie przemiany spo

łeczne zachodzące w Polsce w ostatnich latach przy-

czyniaj

ą się do brutalizacji życia codziennego. Wiadomości telewizyjne i prasowe

łne są informacji o konfliktach, porwaniach, gwałtach, rabunkach i morder-

stwach. Mamy wra

żenie, że ze wszystkich stron otacza nas agresja, przed którą

nie ma ucieczki.

Życie codzienne dostarcza wielu przykładów świadczących

o przejawach agresji w

śród ludzi. Wyrazem jej nie są już tylko wojny, porwania

zak

ładników, ale wzajemne kontakty międzyludzkie. Coraz częściej w sytuacjach

dla nas trudnych reagujemy agresywnie – krzykiem, biciem, p

łaczem. Brutalizacja,

przemoc i agresja w ró

żnych postaciach przenika do życia rodzinnego i szkolnego,

kultury masowej i rozrywki. Cz

ęsto akty agresji kierowane są na osoby przypadko-

we i nie wi

ążą się z żadnymi porachunkami osobistymi. Zaburzenia w relacjach

ędzyludzkich, w tym także dotyczące przemocy i agresji, nigdy nie są wywoły-

wane przez jedn

ą przyczynę. Jest ich wiele. Należy ich szukać i eliminować. Waż-

nymi czynnikami naruszaj

ącymi stabilność życia emocjonalnego i intelektualnego

łodych ludzi są media, głównie telewizja, gry komputerowe i Internet. Rzeczywi-

sto

ść kultury, redukowana jest do rozrywki przepełnionej brutalnością i seksem.

Dzieci graj

ąc na komputerze dokonują rocznie kilku tysięcy zabójstw. Jest wiele

publikacji na temat oddzia

ływania telewizyjnych brutalnych scen na wzrost agresji

i przemocy u dzieci, jednak nie zawsze one wywieraj

ą odpowiedni wpływ i zmianę

u doros

łych na to, czym zajmują się ich dzieci i większą kontrolę nad nimi. Liczne

badania psychologów i pedagogów dowodz

ą, iż dzieci, które często oglądają

w mediach sceny bicia i zabijania s

ą bardziej agresywne, od tych, które oglądają je

rzadziej lub nie ogl

ądają wcale oraz, że ma to wpływ nie tylko na zachowanie, ale

tak

że na wyznawane poglądy i wartości. Prowadzi to do zjawiska znieczulenia

spo

łeczeństwa. Młodzi widzowie oglądając często przemoc stają się przekonani

o jej normalno

ści i reagują na nią obojętnie, często naśladują zachowania agre-

sywne obserwowane na ekranie, przez co zmniejsza si

ę ich wrażliwość na prze-

moc przy równocze

śnie większym lęku w stosunku do otaczającego świata. Kolej-

ą przyczyną wzrostu zachowań agresywnych jest obserwowany wzrost zrywa-

nych wi

ęzi rodzinnych. Ma to ogromny wpływ na aktualne i przyszłe zachowania

łodego pokolenia. Zazwyczaj dzieci, które w domu nie zaznały ciepła i miłości,

wychowywane „przez ulic

ę”, pochodzące z rodzin patologicznych, gdzie zawsze

znajdowa

ły się pieniądze na alkohol, a często brakowało na chleb wskazują więk-

ą tendencję do przejawiania zachowań, w których dominuje agresja i przemoc.

W rodzinach takich nikt nie da

ł im należytego przykładu jak należy wchodzić

w relacje z innymi lud

źmi. Przyzwyczajeni do widoku codziennych bójek są prze-

konani,

że właśnie tak należy postępować. Wzrost agresji powodują również alko-

hol czy narkotyki, do których dost

ęp mają obecnie coraz młodsi. Często rodzice

zaj

ęci pracą i „gonitwą za pieniądzem” nie dostrzegają problemu, a jeśli już go

dostrzeg

ą, to zazwyczaj jest stanowczo za późno.

Brutalizacja w mediach, brak zainteresowania ze strony rodziców dzie

ćmi,

ęć bycia w centrum zainteresowania swoich rówieśników powoduje, iż zachowa-

nia agresywne s

ą coraz częściej powszechnym zjawiskiem w naszych szkołach.

Z najnowszych bada

ń przeprowadzonych w Polsce wśród uczniów szkół gimna-

zjalnych oraz licealnych wynika,

że co trzeci uczeń doświadczył przemocy ze stro-

ny rówie

śników. Aż 31% uczniów przyznało, że w ostatnim czasie stało się ofiarą

przemocy w szkole lub w

środowisku rówieśników.

Ponadto badania wykaza

ły, iż

najcz

ęstszym przejawem agresji wśród uczniów jest przemoc słowna. Agresja

werbalna uczniów wobec innych uczniów zdarza si

ę bardzo często: 44% spośród

badanych deklarowa

ło, że w ciągu bieżącego roku szkolnego zdarzyło im się być

obra

żanym, z czego 31% uczniów rozpowszechniało szkodliwe kłamstwa (plotki);

ponad 60% badanych by

ło świadkiem takich zachowań w stosunku do innych.

Rzadziej natomiast dochodzi

ło do agresji fizycznej: 8% uczniów przyznało, że zo-

stali pobici, 11% zosta

ło przemocą zmuszonych do zrobienia czegoś wbrew swojej

woli, a 29% - potr

ąconych lub przewróconych. Jeszcze częściej uczniowie byli

świadkami takich zdarzeń. Zdarzają się również kradzieże, wymuszenia pieniędzy
oraz niszczenie w

łasności osobistej. Z badań wynika również, że na akty przemocy

nara

żone są szczególnie pewne grupy uczniów: przede wszystkim „lizusy”, ale też

osoby, które gorzej sobie radz

ą („fajtłapy”) oraz uczniowie klas pierwszych. W roku

szkolnym 2005/2006 ponad po

łowa uczniów weszła, co najmniej raz w konflikt

z innymi uczniami. Nat

ężenie konfliktów wzrastało szczególnie w gimnazjum.

W wi

ększości przypadków wiąże się to z budowaniem pozycji w grupie. Tym, co

w polskich szko

łach szczególnie sprzyja uzyskaniu przywództwa wśród rówieśni-

ków, jest przede wszystkim atrakcyjno

ść, siła i sprawność fizyczna oraz arogancja

wobec nauczycieli (przeciwstawianie si

ę autorytetowi). Źródłem konfliktów bywają

równie

ż oceny, jednak nie mają one znaczącego wpływu na autorytet w grupie,

podobnie jak wyniki sportowe czy dzia

łalność w grupach młodzieżowych, organi-

zacjach pozarz

ądowych, czy samorządzie. Dzieje się tak, ponieważ jak wykazały

badania, uczniowie nie traktuj

ą osiągnięć na polu „instytucjonalnym” jako sprawie-

dliwych czy wiarygodnych mierników warto

ści.

Oprócz wskazanych form agresji

przejawianych przez uczniów w roku szkolnym 2005/2006 przejawiane by

ły rów-

nie

ż takie formy jak:

- Zniszczenie jakiej

ś rzeczy osobistej (plecaka, zeszytu itp.): osobiście do-

świadczyło tego – 10% uczniów, ale 32% przyznało, że przydarzyło się to
któremu

ś z kolegów/koleżanek;

- Zmuszenie do kupienia komu

ś czegoś (np. papierosów) za własne pienią-

dze: osobi

ście doświadczyło tego – 3% uczniów, ale 13% przyznało, że

przydarzy

ło się to któremuś z kolegów/koleżanek;

B. Sack, M. Pietrzak: Zachowania agresywne uczniów w szkole podstawowej,

http://ip.univ.szczecin.pl/~edipp/agresywne.htm (2.03.2007)

Badania przeprowadzono na ponad 20 tys. uczniów szkó

ł gimnazjalnych i licealnych, w ramach pro-

gramu „Bezpieczny ucze

ń – jak unikać zagrożeń, http://www.niebieskalinia.pl/newsy.php?id=644

(23.02.2007)

A. Gizy-Poleszczuk: Zjawisko przemocy w szko

łach. Raport z badań,

http://www.niebieskalinia.pl/newsy.php?id=644 (23.02.2007)

- Kradzie

ż pieniędzy lub przedmiotów: osobiście doświadczyło tego – 14%

uczniów, ale a

ż 43% przyznało, że przydarzyło się to któremuś z kole-

gów/kole

żanek.

Jak wynika z przytoczonych bada

ń dominującą formą agresji była: agresja

werbalna oraz w niewielkim stopniu równie

ż fizyczna. Z. Skorny na podstawie ba-

ń psychologicznych przeprowadzonych wśród młodzieży wyróżnił także agresję

„frustracyjn

ą, naśladowczą” oraz „instrumentalną”, a z badań fizjologicznych wyłonił

równie

ż agresję patologiczną. Według autora agresja „frustracyjna” – to blokada

potrzeb w szczególno

ści w powstawaniu agresywnego zachowania się dzieci

i m

łodzieży spowodowana oziębłością rodzica, nauczyciela, grup rówieśniczych,

brakiem zainteresowania z ich strony, lub nadmierna surowo

ść. Zaś „agresja na-

śladowcza” – występuje wówczas, gdy mamy do czynienia z naśladownictwem
modeli agresywnego zachowania, z którymi jednostka si

ę styka. Model ten wpływa

na jednostk

ę przede wszystkim w odniesieniu do osób znaczących, a uruchamiany

mechanizm to identyfikacja. Modelami takich zachowa

ń są bohaterowie książkowi i

telewizyjni, starsi koledzy, czy te

ż agresywni rodzice. Natomiast motywem „agresji

instrumentalnej” s

ą określone cele działania, a agresja jest wówczas instrumentem

lub narz

ędziem umożliwiającym osiągnięcie celu. Jest ona nierozerwalnie związa-

na z postawami oraz hierarchi

ą wartości. I ostatnią formą agresji proponowaną

przez Z. Skornego jest „agresja patologiczna”. Przyczyn jej nale

ży doszukiwać się

w procesach chorobowych zachodz

ących w układzie nerwowym jednostki w za-

chowaniach agresywnych.

Wspó

łcześnie przyjmuje się nieco inną klasyfikację

zachowa

ń agresywnych – bardziej uszczegółowioną, dającą możliwość wnikliwej

analizy zjawiska. Zachowania agresywne obserwowane u uczniów szkó

ł podsta-

wowych i

średnich podzielono na sześć najczęściej występujących kategorii:

- Agresja: wobec innych uczniów (gro

źby, bójki, pobicia bez poważnych

konsekwencji zdrowotnych) i skierowana na doros

łych (nauczycieli, perso-

nel obs

ługi);

- Przemoc – jako zn

ęcanie się nad ofiarą, brutalna agresja fizyczna oraz ja-

ko rozbój (zastraszenia, wymuszenia rozbójnicze, rozbój z u

życiem siły);

- Agresja seksualna (natr

ęctwo, molestowanie) oraz przemoc seksualna

(napastliwo

ść, czyny lubieżne, zgwałcenia);

- Wandalizm – niszczenie mienia, rzeczy;
- Uczestnictwo w destrukcyjnych grupach nieformalnych: kradn

ących, agre-

sywno-zabawowych i antyspo

łecznych podkulturach młodzieżowych;

- Kradzie

że – przywłaszczenia mienia szkoły, personelu i innych uczniów.

Z danych statystycznych Komendy G

łównej Policji wynika, że w roku 2006 na

terenie szkó

ł podstawowych oraz gimnazjalnych stwierdzono występowanie takich

zachowa

ń agresywnych – mających charakter przestępstw jak: kradzieże cudzej

rzeczy – 4.030 przypadków, przest

ępstwa rozbójnicze – 3.603 przypadki, uszczer-

bek na zdrowiu – 1.475 przypadków, udzia

ł w bójkach lub pobiciu – 951 przypad-

ków, przest

ępstwa narkotykowe – 691 przypadków oraz zgwałcenia – 20 przypad-

ków. Oprócz przest

ępstw stwierdzonych na terenie szkół podstawowych oraz gim-

nazjalnych Policja odnotowa

ła również przestępstwa popełnione na terenie przed-

http://www.szkolabezprzemocy.pl/index.php?menu_id=57 (23.02.2007)

Z. Skorny: Proces socjalizacji dzieci i m

łodzieży, Warszawa 1976, s. 10

M. Prokosz: Przemoc w szkole podstawowej. Stan aktualny i mo

żliwości przeciwdziałania. W:

A. Margasi

ńska, B. Zajęcka (red.): Psychopatologia i psychoprofilaktyka. Kraków 2000, s. 230

szkoli oraz

żłobków. Liczba przestępstw stwierdzonych na tych terenach wynosiła:

kradzie

że cudzej rzeczy – 395 przypadków, kradzieże z włamaniem – 292 przy-

padki, przest

ępstwa rozbójnicze – 4 przypadki, przestępstwa narkotykowe – 4

przypadki, uszczerbek na zdrowiu – 3 przypadki oraz udzia

ł w bójce lub pobiciu 2

przypadki. Ponadto nale

ży wskazać, iż sprawcami tych przestępstw nie zawsze

ły osoby uczęszczające do tych placówek, tj. uczniowie, nauczyciele, ale rów-

nie

ż osoby tzw. „z zewnątrz”.

Oprócz form agresji przejawianych przez uczniów w stosunku do uczniów,

w szko

łach pojawia się również agresja w stosunkach między uczniami a nauczy-

cielami. Ogólnopolskie badania socjologiczne przeprowadzone w marcu 2006 roku
przez Centrum Badania Opinii Spo

łecznej wskazują, że podstawowym problemem

w stosunkach uczniów z nauczycielami – i drugim, co do wa

żności źródłem konflik-

tów – jest subiektywizm ocen. Nauczyciele s

ą dość powszechnie odbierani jako

„faworyzuj

ący” jednych, a „gnębiący” innych. Uczniowie często wchodzą w spór

z nauczycielem, poniewa

ż nie chcą pogodzić się z otrzymaną oceną. Ponadto

nauczyciele s

ą często ignorowani i prowokowani, a uczniowie – obrażani werbalnie

przez nauczycieli, wyrzucani z klasy czy straszeni.

Jak wynika z bada

ń przepro-

wadzonych przez K. Ostrowsk

ą najczęściej ofiarami agresji przejawianej przez

uczniów s

ą nauczyciele religii, matematyki, fizyki, chemii i języka polskiego. Naj-

ęściej stosuje się wobec nich takie formy przemocy i agresji, jak: przezwiska,

napisy, grafiki, z

łośliwe uwagi, gesty, dowcipy i anegdoty, parodiowanie, lekcewa-

żący śmiech, pogardliwe milczenie, kłamstwa, manipulacje, intrygi, ośmieszanie,
szanta

ż, planowanie zemsty w marzeniach oraz ich urzeczywistnianie w świecie

realnym, zachowania lekcewa

żące i wulgarne, uniemożliwianie prowadzenia zajęć

oraz bezpo

średnie akty przemocy fizycznej.

żna sądzić, że w wielu wypadkach

arogancja uczniów wobec nauczycieli jest elementem „gry” szkolnej i w rzeczywi-
sto

ści nie jest skierowana przeciwko nauczycielowi. Pomimo, iż uczniowie deklaru-

ą, że jednym z najistotniejszych (wskazywanym na trzecim miejscu) źródłem auto-

rytetu w

śród rówieśników jest „stawianie się” nauczycielom większość z nich

stwierdzi

ła, że szanuje swoich nauczycieli, czuje się przez nich szanowana i trak-

towana

życzliwie.

Przedstawione wyniki bada

ń potwierdzają, zatem fakt, że agresja i przemoc

w szko

łach jest zjawiskiem narastającym i zmieniającym się (w zakresie form) ku

coraz wi

ększej brutalności. Spośród wielu propozycji działań zaradczych, które

mog

ą przyczynić się do niwelowania w szkole zjawiska przemocy oraz agresji

uczniowskiej wobec s

łabszych, należy wskazać na: podejmowanie przedsięwzięć,

których sukces zale

ży od umiejętności współpracy uczniów; wzmocnienie dyżurów

nauczycieli kontroluj

ących na przerwach szatnie i łazienki, zwracających uwagę na

to, co si

ę wokół nich dzieje; ukierunkowanie emocji uczniów m.in. poprzez zorgani-

zowanie „otrz

ęsin” dla pierwszoklasistów w formie wspólnej zabawy; zdecydowane

reakcje na wszelkie przejawy „fali” i ró

żnych form agresji; kontakty ze szkolnym

pedagogiem b

ądź psychologiem, wspólne zorganizowanie cyklu spotkań

Komenda G

łówna Policji; http://www.policja.pl/wai/pol/4/4259/ (23.02.2007)

A. Gizy-Poleszczuk, op. cit.

K. Kruszko: Agresja w szkole – obraz sprawcy i ofiary. W: M. Gwo

ździcka-Piotrowska, J. Wołejszo, A.

Zduniak (red.): Edukacja w spo

łeczeństwie „ryzyka”. Bezpieczeństwo jako wartość. Tom 3, Poznań

2007, s. 188

A. Gizy-Poleszczuk, op. cit.

z uczniami oraz obj

ęcie indywidualną opieką zarówno agresorów, jak i ofiar prze-

mocy; organizowanie w szkole spotka

ń poświęconych omawianiu zjawiska agresji i

przemocy; wspieranie si

ę pomocą specjalistów z poradni psychologiczno – peda-

gogicznych; opracowanie i realizacja programów profilaktycznych dla klas i zespo-
łów, w których zauważono poważne problemy natury wychowawczej; spotkania
z rodzicami przybli

żające aktualne problemy oraz sprzyjające przebudowie i po-

prawie komunikacji mi

ędzy dorosłymi i dziećmi; utworzenie szkolnego telefonu

zaufania; umieszczanie w szkole plakatów i informacji pomocnych w przeciwsta-
wianiu si

ę agresji i przemocy; uruchomienie systemu pomocy drogą internetową

(zg

łaszanie do wychowawcy, pedagoga szkolnego, dyrekcji szkoły tych proble-

mów, które nie zawsze dziecku

łatwo przekazać w otwartej rozmowie) itp.

Ponad-

to istnieje wiele ró

żnych programów profilaktycznych ukierunkowanych na zapo-

bieganie zjawisku agresji i przemocy. Na przyk

ład Program profilaktyczny „Veto

wobec przemocy i narkotyków” opracowany przez

Świętokrzyskie Centrum Profi-

laktyki i Edukacji, adresatami programu s

ą dzieci i młodzież z gimnazjów i szkół

średnich. Program koncentruje się na przeciwdziałaniu przemocy i wymuszeniom
w szko

łach, profilaktyce narkomanii i alkoholizowaniu się młodych ludzi. Warto

równie

ż polecić Program zajęć wychowawczo-profilaktycznych „Spójrz inaczej na

agresj

ę” opracowany przez Andrzeja Kołodziejczyka, Ewę Czemierowską i Toma-

sza Ko

łodziejczyka. Odbiorcami programu są uczniowie starszych klas szkoły pod-

stawowej oraz gimnazjali

ści. Celem programu jest wyuczenie umiejętności radze-

nia sobie z w

łasnymi, negatywnymi emocjami oraz umiejętność przezwyciężania

przemocy pochodz

ącej z zewnątrz.

Nale

ży także wspomnieć o treningu zastępo-

wania agresji – program zosta

ł skonstruowany przez Profesora A. Goldsteina. We-

ług autora trening jest jedną z niewielu skutecznych metod, jest wielostronnym

programem skierowanym na zmian

ę zachowań agresywnych poprzez nauczanie

osób poddanych treningowi umiej

ętności społecznie pożądanych, kontroli złości

oraz wychowanie moralne (tzw. trening warto

ści etycznych). Uczestnicy programu

ucz

ą się, aż 50 ważnych w życiu zachowań, które autor podzielił na 6 grup:

- Wst

ępne umiejętności społeczne (np. prowadzenie rozmowy, mówienie

komplementów);

- Zaawansowane umiej

ętności społeczne (np. proszenie o pomoc, przeko-

nywanie innych);

- Umiej

ętności emocjonalne (np. wyrażanie swoich uczuć, radzenie sobie

z czyim

ś gniewem);

- Umiej

ętności alternatywne wobec agresji (np. pomaganie innym, unikanie

bójek);

- Umiej

ętności kontroli stresu (np. reakcje na niepowodzenie, radzenie sobie

z presj

ą grupy);

- Umiej

ętność planowania (np. znajdowanie przyczyn problemu, określenie

swoich mo

żliwości).

K. Kruszko, op. cit., s. 188-189

K. Potacza

ła: Programy profilaktyczne szansą na uzdrowienie sytuacji polskiej szkoły – na przykła-

dzie realizacji szkolnego programu profilaktyki agresji. W: M. Gwo

ździcka-Piotrowska, J. Wołejszo, A.

Zduniak, op. cit., s. 201-202

M. Przybysz-Zaremba: Mobbing w szkole – skala zjawiska, jego formy oraz profilaktyka – z

łożono do

druku

Reasumuj

ąc należy stwierdzić, iż w działaniach profilaktycznych agresji po-

dejmowanych przez szko

łę niezmiernie ważna jest także postawa rodziców i wy-

chowawców – reagowanie na ka

żdy przejaw zła, pomoc psychologiczna ofiarom

agresji, t

łumaczenie i pomaganie w opanowaniu złości agresorom – to główne

warunki niezb

ędne do zredukowania zjawiska.

Les

ław Pytka stwierdza, że

w powstrzymanie procesu brutalizacji zachowa

ń młodzieży, powinny być włączone

równie

ż Władze Państwowe, które wprowadzą zmiany w zakresie polityki eduka-

cyjnej oraz opieku

ńczej i socjalno – prawnej. W przeciwnym razie – jak przewiduje

autor – grozi nam cywilizacja ludzi bez serca, psychopatów zdeterminowanych
rz

ądzą władzy, dominacji i sukcesu. Programy realizowane przez szkoły wymagają

wspólnego dzia

łania, wspólnych zobowiązań i wspólnej odpowiedzialności za re-

alizacje planu wszystkich podmiotów spo

łeczności szkolnej.

http://www.sciaga.pl/tekst/45231-46-mobbing (22.02.2007)

L. Pytka: Zbrodnia i niewinno

ść dziecięca. W: L. Pytka, B. Głogowska (red.): Okrucieństwo i zbrodnia

dzieci

ęca. Incydent czy znak czasu? Warszawa 2000