Alkaloidy  -  zasadowe  związki  organiczne,  głównie  pochodzenia  roślinnego  lub  syntetycznego 
(rzadko  pochodzenia  zwierzęcego  -  owady,  żaby,  niektóre  salamandry  i  wije).  Alkaloidy 
zawierają  w  cząsteczce  układy  heterocykliczne  z  atomem  azotu  lub  tlenu,  wykazują  własności 
zasadowe  i  mają  silne  działanie  fizjologiczne  na  organizmy  ludzkie  i  zwierzęce  (od 
stymulującego, poprzez narkotyczne, do toksycznego). Przeważnie są to substancje krystaliczne, 
o  gorzkim  smaku,  optycznie  czynne,  trudno  rozpuszczalne  w  wodzie  (dlatego  jako  leki 
stosowane  są  w  postaci  łatwiej  rozpuszczalnych  w  wodzie  soli).  Alkaloidy  łatwo  łączą  się  z 
występującymi  w  soku  komórkowym  kwasami  organicznymi  (szczawiowy,  jabłkowy, 
cytrynowy,  bursztynowy  lub  kwasy  garbnikowe),  tworząc  sole  rozpuszczalne  w  środowisku 
wodnym.  

Alkaloidy  naturalnie  występują  m.in.  w  maku,  kawie,  herbacie,  tojadzie.  Klasyfikuje  się  je  wg 
pochodzenia  (np.  alkaloid  tojadu)  lub  budowy  chemicznej:  pochodne  pirydyny  (np.  nikotyna, 
rycynina),  tropanu  (np.  atropina,  kokaina),  chinoliny  (np.  chinina),  izochinoliny  (np.  alkaloidy 
opium  i  kurary), indolu (np.  strychnina),  puryny  (np.  kofeina,  teobromina,  teofilina),  alkaloidy 
terpenoidowe  i  steroidowe  (np.  tomatyna)  i  in.  Rodzaj  alkaloidów  jest  charakterystyczny  dla 
danego gatunku roślin. 

Do najbardziej znanych alkaloidów należą: atropina, brucyna, chinina, kodeina, kofeina, kokaina, 
meskalina, morfina, nikotyna, rezerpina, strychnina, teobromina. Znanych jest obecnie ponad 2 
tys. alkaloidów (naturalnych i syntetycznych).  

Izolacja  Z  roślin  wyodrębnia  się je najczęściej metodami  ekstrakcji  (np.  kofeina,  teobromina), 
destylacji  z  parą  wodną  (np.  nikotyna)  i  poprzez  zastosowanie  żywic  jonowymiennych.  Czystą 
postać  otrzymuje  się  m.in.  przez  krystalizację,  chromatografię,  ekstrakcję

  przeciwprądową. 

Izolacja  alkaloidów  ze  źródeł  naturalnych  jest  podstawową  metodą  ich  otrzymywania,  gdyż 
syntezy chemiczne większości z nich są bardzo trudne. 

Zastosowanie  1)  Wiele  toksycznych  alkaloidów  (głównie  w  postaci  soli)  podawanych  w 
odpowiednio  małych  dawkach  stanowi  skuteczne  leki  na  liczne  choroby  i  dolegliwości  (np. 
morfina, kodeina, chinina) 2) Liczne alkaloidy stanowią składniki używek (kofeina, teobromina, 
nikotyna).

 

3)  Wiele  toksycznych  alkaloidów  wykorzystuje  się  do  zwalczania  szkodników 

(strychnina).