1
TEOFIL LENARTOWICZ WYBÓR POEZYJ (BN) oprac. Jan Nowakowski
POZYCJA IDEOWA LENARTOWICZA
- okresy twórczości:
1.
do lat 70. XIX w. (1870 – 1872)
•
Wiosna Ludów (1848/49)
•
powstanie styczniowe (1863/64)
2.
do końca Ŝycia poety
- Lenartowicz w obozie burŜuazyjno-demokratycznym
•
antagonizmy klasowe chciał rozwiązać drogą solidaryzmu, tj. dobrowolnego zrzeczenia się
przez szlachtę własności rolnej na rzecz chłopów
•
koncepcja uobywatelnienia ludu, powołania go do czynnego udziału w historii
- egalitaryzm chrześcijański
•
rewolucja moralna nad socjalną
- mimo wydarzeń 1846 r. nie załamał się w swej optymistycznej afirmacji wartości moralnych i
społecznych chłopstwa
- powstanie chłopskie jako fundament powstania przeciw zaborcom
•
przykład kosynierów racławickich, krakusów i strzelców kurpiowskich z 1831 r., chłopów-
Ŝ
ołnierzy z wielkopolskiego powstania
•
nie wysnuwał wniosków z nieudanego powstania galicyjskiego 1848 r.
- idea wspólnoty słowiańskiej
•
słowianofilstwo postępowe: wspólna sprawa uciśnionych ludów słowiańskich jako ludów
walczących przeciw uciskowi narodowemu i społecznemu
•
węŜsza „wojna powszechna za wolność ludów”
•
akcenty braterstwa równieŜ wobec ludu rosyjskiego
- religijność Lenartowicza
•
tradycjonalistyczna
•
odwoływała się do tradycyjnych wyobraŜeń kultowych, rozpowszechnionych wśród mas
narodowych
- stosunek do powstania styczniowego
•
zwiększenie sprzeczności w światopoglądzie
- sytuacja popowstaniowa
•
likwidacja pańszczyzny
•
nowa hegemonia: burŜuazja w sojuszu z ziemiaństwem
•
zmiana treści pojęcia „lud”, zasadniczego w światopoglądzie Lenartowicza
- nadal stawiał chłopa jako kontynuatora walki wyzwoleńczowarodowej
- dotąd przewaŜały pozytywne postulaty przy niedostatku krytyki rzeczywistości, teraz jest
przeciwnie
•
krytyczna ocena świata kapitalizmu
•
walka o wyzwolenie narodowe, przeciw polityce klasy panującej, zasłaniającej się
koniecznością ratowania własności za cenę tymczasowej rezygnacji z programu
wyzwoleńczego
- idealistyczna interpretacja historii
•
nie uznawał praw rozwoju dziejowego
•
oceniał fakty z pozaczasowej perspektywy norm moralnych
bezsilność programu wobec rozwoju hist. (np. rozwarstwienia wsi) w latach 80. i 90.
•
brak realistycznej analizy rzeczywistości i koncepcji rozwoju historycznego
2
PROBLEM LUDOWOŚCI
- twórczość Lenartowicza to nie folklorystyczne zbieractwo i wyszukiwanie konserwatywnych
pierwiastków w kulturze chłopskiej
•
lud u niego to nie egzotyczny przedmiot zaciekawienia i opisu
•
nie parafrazował bezpośrednio utworów ludowych, a jeśli tak robił, to wyraźnie to zaznaczał
(Trzy kukułki, Dwie zorze)
•
do wyglądu kulturowego wsi włączał równieŜ masy plebejskie miast
- lud występuje w związku z:
•
osobistymi treściami świadomości poety
•
podstawowymi motywami ideowymi jego twórczości
- zwolennik warsztatu opartego na doświadczeniu (realistycznego)
- wykorzystywanie twórczości ludowej:
•
ewokacje poezji ludowej w formie cytatów lub parafraz włączonych do utworów
oryginalnych (O pieśniach gminnych, Ballada)
•
motyw z pieśni ludowej jako motyw wyjściowy, podstawa dla swobodnie rozwiniętych
skojarzeń
•
motyw ludowy słuŜy gł. celom emocjonalnym, kształtuje nastrój, czasem na zasadzie
kontrastu (Mazur)
•
w kompozycji: paralelizm, postać dialogowa
- meliczność utworów Lenartowicza
•
kompozycje muzyczne Komorowskiego jako dopełnienie utworów
•
podtekstem moŜe być pieść ludowa, Ŝołnierska (kościuszkowskie, listopadowe)
•
sylabotonizm (w odróŜnieniu od wierszy refleksyjnych pisanych wierszem sylabicznym)
- obrazy Ŝycia chłopskiego
•
wtopione w krajobraz
•
motywy krajobrazu: sad, pastwisko, las (wierzba, kalina, sosna), pole, ptaki (jaskółka,
skowronek, bocian, kukułka)
•
obrazy słuchowe: głosy ptaków i zwierząt domowych, pogłosy muzyki, śpiew chłopski,
pastusza fujarka
•
wyprowadzenie bohatera ludowego w wielki świat walki narodowowyzwoleńczej !!!
(motyw racławicki, kurpiowski)
•
nie ma opisu chłopa z zewnątrz, podmiot liryczny identyfikuje się z bohaterem ludowym
- pochodzenie motywów ludowych:
•
z rzeczywistości, jako znak przynaleŜności do krajobrazu wsi
•
z pieśni chłopskich, jako skonwencjonalizowany znak pewnych skojarzeń i treści
emocjonalnych (znak ten jest rozszerzony o nowe funkcje i zasięg stosowania)
- poetycka idealizacja wsi
•
Kościuszko w sukmanie krakowskiego wieśniaka, poezja polska w formie ludowej to krok
na drodze upragnionej jedności i wspólnej obrony
•
Idealizowanie to moje przetwarzanie Ŝycia w legendę
•
Długie Ŝycie pełne troski osładzały mi wspomnienia pierwszych wraŜeń dziecinnych.
Kochałem ten lud i przez miłość pisałem
•
idealizacja wynika ze stosunku emocjonalno-etycznego oraz z interpretacji historycznej
- obrona ludu
•
czerpie z tradycji literatury sentymentalnej
•
brak idealizacji rzeczywistości ludowej jako pochwały istniejącego układu warunków społ.
•
wizja przyszłości jako Polski ludowej, więc takiej, w której nastąpi rozszerzenie wzrou
ludowego na całość narodowego bytu
3
- wartości kultury ludowej
•
lud to właściwy bohater pozytywny teraźniejszości i przyszłości, bohater aktywny, który
musi wyjść na arenę walki narodowowyzwoleńczej
•
wartości humanistyczne kultury ludowej
•
wynoszenie wartości moralnych chłopa jako wartości społecznych
- stylizacja siebie samego na lirnika mazowieckiego, lirnika ludu
•
adresat jego pieśni: masy narodowe
•
formy ekspresji bliskie kulturze ludowej
WARTOŚCI ARTYSTYCZNE
- nie wszystkie wiersze Lenartowicza są dobre, przez co wielu krytyków obniŜało wartość ogólną
jego poezji, mówiąc o jego prymitywizmie intelektualnym
•
nadmiar ilościowy utworów
•
niedopracowanie wierszy
•
słabe są szczególnie dramaty (wyjątek to Tyrteusz), ale teŜ i epika (Bitwa racławicka,
Marcin Borelowski-Lelewel)
•
dobry był za to jako liryk, choć czasem banalizował moralizatorstwem
•
zdawał sobie sam sprawę z nierównych wartości swej poezji
- sztuka prostoty
•
najlepsze dzieła Lenartowicza mierzą się skalą prostoty, oszczędności, skupienia, dyskrecji
•
oszczędny i rozwaŜny w swej harmonii wzór renesansu: Kochanowski
•
tam, gdzie odwołuje się do narodowych przeŜyć epoki klęsk i emigracji, uderza jednak w
ton romantycznego stylu dramatycznej, patetycznej ekspresji, za Mickiewiczem
•
generalnie jednak odróŜniał się od epigonów romantycznych
- charakter poezji epigonów
•
fantastyka, symboliczne formy ekspresji
•
podmiot liryczny (sobowtór poety) był samotny i wyjątkowy
•
postawa wieszcza: pozycja eksponowana w społeczeństwie, przywilej wyŜszej wiedzy i
potęŜniejszego uczucia
- poezja gminna Lenartowicza (vs. epigoni)
•
zatarcie osobniczego podmiotu lirycznego
•
nie przemawia na zasadzie ilustracji: tak oto czuje wieśniak, ale na zasadzie wyboru takiego
podmiotu i takich środków wyrazu, które byłyby najbliŜsze uczuciowości ludu
•
walka z ekshibicją stanów subiektywnych
•
mało wyznań intymnych i prywatnych (słabe nasilenie erotyki), ewentualnie ból
patriotyczny i nostalgia, ale są one wyrazem miłości do ziemi ojczystej i ludu
- spór z Norwidem o prawa poezji do przybierania postaci skomplikowanej, eliptycznej, lakonicznej
•
Norwid atakował łatwy optymizm Lenartowicza i proste formy jego ekspresji poetyckiej
•
Lenartowicz przeciwstawiał się jego hermetycznej poezji, walcząc o prostotę i jasność, ze
względu na adres masowy, ludowy jego poezji
•
Do * [Cypriana Norwida]: napisane podobnymi do Norwida formami wyrazu
- Lenartowicz unikał skrajności
•
sprzeciwiał się rozbudowanym formom akcentowanej ekspresji artystycznej epigonów
•
sprzeciwiał się stylizowanego autentyzmowi w odtwarzaniu ludowości jako tworu
zamkniętego getta chłopskiego (dialektyzmy)
•
nie sentymentalizm, lecz głęboka wraŜliwość uczuciowa
- kontynuatorzy dzieła Lenartowicza:
•
Konopnicka, śeromski, Pawlikowska-Jasnorzewska
•
P. Hertz Nowy lirnik mazowiecki – świadome przetworzenie motywów poezji Lenartowicza
** E.Z.**