Asystentka_stomatologiczna_322[01].O1.02

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Podstawowe pojęcia anatomiczne. Komórki, tkanki, układy organizmu

człowieka
4.1.1.

Materiał nauczania

4.1.2.

Pytania sprawdzające

4.1.3.

Ćwiczenia

4.1.4.

Sprawdzian postępów

8
8
8

24
25
28

4.2. Budowa układu kostno-stawowego narządu żucia. Mięśnie głowy

4.2.1.

Materiał nauczania

4.2.2.

Pytania sprawdzające

4.2.3.

Ćwiczenia

4.2.4.

Sprawdzian postępów

29
29
32
32
34

4.3. Rola jamy ustnej w fizjologii narządu żucia

4.3.1.    Materiał nauczania
4.3.2.   Pytania sprawdzające
4.3.3.   Ćwiczenia
4.3.4.    Sprawdzian postępów

35
35
38
38
39

4.4. Budowa i fizjologia narządu zębowego.

Metody znakowania zębów
4.4.1.

Materiał nauczania

4.4.2.     Pytania sprawdzające
4.4.3.     Ćwiczenia
4.4.4.     Sprawdzian postępów

40
40
43
43
46

4.5. Podstawowe czynności i procesy fizjopatologiczne narządu żucia, stany

patologiczne i choroby twardych tkanek zęba
4.5.1

Materiał nauczania

4.5.2

Pytania sprawdzające

4.5.3

Ćwiczenia

4.5.4

Sprawdzian postępów

47
47
49
50
52

4.6. Etiologia i profilaktyka próchnicy zębów

4.6.1.    Materiał nauczania
4.6.2.    Pytania sprawdzające
4.6.3   Ćwiczenia
4.6.4.    Sprawdzian postępów

53
53
58
59
60

4.7. Etiologia i profilaktyka chorób przyzębia

4.7.1.   Materiał nauczania
4.7.2.   Pytania sprawdzające
4.7.3.   Ćwiczenia
4.7.4.   Sprawdzian postępów

61
61
65
66
67

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik pomoże Ci w opanowaniu podstawowych umiejętności dotyczących

charakteryzowania budowy, fizjologii i patologii narządu żucia w pracy asystentki
stomatologicznej.

W poradniku zamieszczono:

−

wymagania wstępne, wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć już ukształtowane, abyś

bez problemów mógł korzystać z poradnika,

−

cele kształcenia, wykaz umiejętności, jakie ukształtujesz podczas pracy z poradnikiem,

−

materiał nauczania, „pigułkę” wiadomości teoretycznych niezbędnych do opanowania

treści jednostki modułowej,

−

zestaw pytań przydatny do sprawdzenia, czy już opanowałeś podane treści,

−

ćwiczenia, które pomogą zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować
umiejętności praktyczne,

−

sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań, pozytywny wynik sprawdzianu

potwierdzi, że dobrze pracowałeś podczas lekcji i że nabrałeś wiedzy i umiejętności
z zakresu tej jednostki modułowej,

−

literaturę uzupełniającą.

W podrozdziałach Materiał nauczania treści kształcenia zostały zaprezentowane

w sposób ogólny. Podany zakres wiadomości powinien być wystarczający do osiągnięcia
celów kształcenia niniejszej jednostki modułowej, ale możesz poszerzyć wiadomości
o wskazaną literaturę.

Z podrozdziałem „pytania sprawdzające” możesz zapoznać się przed przystąpieniem do

poznawania  treści  materiału,  poznając  wymagania  wynikające  z  potrzeb  zawodu,  a  po
przyswojeniu  wskazanych  treści,  odpowiadając  na  te  pytania  sprawdzisz  stan  swojej
gotowości  do  wykonywania  ćwiczeń.  Możesz  także  sprawdzić  stan  swojej  wiedzy,  która
będzie Ci potrzebna do wykonywania ćwiczeń po zapoznaniu się z materiałem nauczania.

Zamieszczone w poradniku ćwiczenia mają na celu wyrobienie nawyku rzetelności,

dokładności i systematyczności w pracy – umiejętności niezbędnych podczas pracy
w zawodzie asystentki stomatologicznej.

Po wykonaniu ćwiczeń masz możliwość sprawdzenia poziomu swoich postępów

odpowiadając na pytania podane w podrozdziale „sprawdzian postępów”. W tym celu
powinieneś zakreślić odpowiedzi, wstawiając X w miejscu pod słowem:

−

TAK – jeżeli twoja odpowiedź na pytanie jest pozytywną,

−

NIE – jeżeli twoja odpowiedź na pytanie jest negatywną.
Zakreślenia pod NIE wskazują luki w Twojej wiedzy i zarazem informują jakich treści

jeszcze nie poznałeś. Musisz do nich powrócić.

Poznanie przez Ciebie wszystkich wiadomości dotyczących charakterystyki budowy

fizjologii  oraz  patologii  narządu  żucia  będzie  stanowiło  dla  nauczyciela  podstawę
przeprowadzenia  sprawdzianu  poziomu  przyswojonych  wiadomości  i  ukształtowanych
umiejętności.  W  tym  celu  nauczyciel  posłuży  się  zestawem  zadań  testowych  zawierającym
różnego rodzaju ćwiczenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Schemat układu jednostek modułowych

322[01].O1

Podstawy działalności zawodowej

322[01].O1.01

Przestrzeganie przepisów

bezpieczeństwa i higieny

pracy, ochrony

przeciwpożarowej

oraz ochrony środowiska

322[01].O1.04
Nawiązywanie

i utrzymywanie kontaktów

międzyludzkich

322[01].O1.02

Charakteryzowanie

budowy, fizjologii

i patologii narządu żucia

322[01].O1.03

Stosowanie leków

w leczeniu chorób jamy

ustnej

322[01].O1.05

Przestrzeganie przepisów

prawa i zasad ekonomiki

w ochronie zdrowia

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

korzystać z różnych źródeł informacji,

−

korzystać z technologii informacyjnej,

−

wykonywać prace zgodnie z zasadami bhp,

−

obsłużyć urządzenia techniczne,

−

obsługiwać komputer na poziomie podstawowym,

−

pracować w grupie i indywidualnie.

−

obserwować i wyciągać wnioski z obserwacji

−

wykazywać aktywność w dochodzeniu do wiedzy i umiejętności

−

brać czynny udział w ćwiczeniach i dyskusji.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

posłużyć się podstawową terminologią anatomiczną,

−

rozróżnić tkanki, narządy i układy organizmu człowieka i dokonać ich ogólnej
charakterystyki,

−

scharakteryzować budowę układu stomatognatycznego,

−

scharakteryzować budowę układu kostno-stawowego narządu żucia,

−

scharakteryzować mięśnie układu stomatognatycznego,

−

scharakteryzować budowę i wyjaśnić rolę układu naczyniowego narządu żucia,

−

scharakteryzować budowę anatomiczną ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego,

−

scharakteryzować topografię, fizjologię nerwów czaszkowych,

−

dokonać klasyfikacji narządów zmysłów i określić ich rolę dla organizmu,

−

określić rolę układu dokrewnego,

−

wyjaśnić rolę hormonów dla organizmu człowieka,

−

scharakteryzować budowę jamy ustnej i wyjaśnić jej rolę w fizjologii narządu żucia,

−

scharakteryzować narząd smaku i określić funkcje śliny,

−

scharakteryzować budowę narządu zębowego,

−

dokonać podziału morfologiczno-czynnościowego zębów,

−

określić cechy i różnice zębów mlecznych oraz stałych,

−

scharakteryzować budowę histologiczną zębów,

−

scharakteryzować dwupokoleniowość zębów,

−

określić systemy znakowania zębów,

−

scharakteryzować budowę morfologiczną i topografię przyzębia,

−

rozróżnić podstawowe procesy fizjopatologiczne organizmu człowieka i określić ich
wpływ na powstawanie chorób,

−

scharakteryzować

zmiany

morfologiczno-czynnościowe

organizmu

człowieka,

zachodzące w procesie starzenia,

−

scharakteryzować stany patologiczne narządu żucia,

−

rozróżnić choroby twardych tkanek zęba,

−

scharakteryzować objawy i sposoby zapobiegania chorobom przyzębia,

−

określić sposoby zapobiegania wadom ortodontycznym,

−

określić przyczyny i scharakteryzować objawy urazów narządu żucia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Podstawowe pojęcia anatomiczne.

Komórki, tkanki, układy

organizmu człowieka

4.1.1. Materiał nauczania

Anatomia jest najstarszą nauką biologiczną, zajmuje się badaniem budowy ciała

w ujęciu mikroskopowym (histopatologia) oraz makroskopowym (anatomia opisowa
i topograficzna).

Antropotomia (anthropos–człowiek) – anatomia człowieka.
W zależności od sposobu przedstawiania budowy organizmu antropotomia dzieli się na:

1. Anatomię opisową czyli systemową:

–

przedstawia ona budowę ciała ludzkiego według układu narządów, z których składa
się organizm.

2. Anatomię topograficzną:

–

bada wzajemne stosunki między narządami w odniesieniu do części ciała.

3. Anatomię plastyczną

–

zajmuje się ona kształtem ciała i proporcjami pomiędzy różnymi jego częściami oraz
tymi układami, które zmieniają kształt i ułożenie tych części ciała a więc głównie
układu kostnego i mięśniowego.

4. Anatomię czynnościową:

–

obejmuje budowę ciała z czynnościowego punktu widzenia.

Wyróżnia się także :

–  anatomię człowieka żywego (anatomia rzutów),
–  anatomię powierzchni,
–  anatomię rentgenowską,
–  anatomię chirurgiczną (anatomia stosowana i anatomia kliniczna).

Histologia (histos – tkanka, logos – wiedza, nauka).

Histologię dzielimy na:

1.  Cytologię (cellula – komórka) – nauka o komórce.
2.  Histologię ogólną – nauka o tkankach.
3.  Histologia szczegółowa (anatomia mikroskopowa) – nauka o budowie narządów.

Obecnie histologia przestała być wyłącznie nauką opisująca wyłącznie budowę komórek,

tkanek i narządów. Z dyscypliny tej powstały dwa nowe kierunki: histofizjologia zajmująca
się badaniem związku pomiędzy budową tkanek a jej czynnością oraz histochemia zajmująca
się zawartością i rozmieszczeniem związków chemicznych w strukturach narządów i ich
udziałem w procesach życiowych.

Rozwojem organizmu zajmuje się nauka zwana ontogenezą (on, ontos – byt, Genesis –

pochodzenie). Dzieli się ona na:
1. Embriologię (embrion – zarodek) – zajmuje się rozwojem w okresie zarodkowym

i płodowym.

2. Postembriologię (egzogenezę) – obejmującą okres po urodzeniu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Fizjologia (physis – natura, przyroda) – zajmuje się czynnością ustroju żywego. Stanowi

zbiór praw czynnościowych, jakim podlega żywy organizm oraz poszczególne jego układy,
narządy, tkanki i komórki.

Patologia nazwa przedmiotu wywodzi się z połączenia dwóch słów greckich: (patos –

cierpienie,  logos  –  nauka).  Jest  to  nauka  o  chorobie;  zajmuje  się  całością  zjawisk
czynnościowych  i  morfologicznych,  składających  się  na  proces  chorobowy.  Podstawowymi
zadaniami  patologii  są:  badanie  istoty  choroby,  przyczyn  i  warunków  ich  rozwoju  oraz
zejścia.

Rozwój patologii sprawił, że w chwili obecnej wyodrębniły się dwa podstawowe jej

działy:
1. Patofizjologia – bada czynności życiowe chorego ustroju w celu poznania podstawowych

praw rządzących powstawaniem, przebiegiem i zejściem procesów patologicznych.

2. Anatomia patologiczna (patomorfologia) – opisuje zmiany chorobowe i wiąże je

z zaburzeniami czynnościowymi.

Ogólna budowa komórki

Komórka (cellula, cytus) – to najdrobniejsza cząstka organizmu zdolna do samodzielnego

wykonywania

zasadniczych

funkcji

życiowych, będącą podstawowa jednostką

morfologiczno-czynnościową ustroju. W budowie komórki wyróżniamy trzy zasadnicze
części: jądro, cytoplazmę wraz z jej organellami i błonę komórkową.

Jądro komórkowe – jest wyodrębnioną struktura oddzielona od cytoplazmy błoną

jądrową.  Większość  komórek  zawiera  pojedyncze  jądro  o  kształcie  kulistym,  owalnym  lub
pałeczkowatym,  niekiedy  nieregularnym,  o  różnej  wielkości  w  poszczególnych  rodzajach
komórek.  Każde  jądro  zawiera  materiał  genetyczny,  kwas  dezoksyrybonukleinowy  (DNA),
który determinuje specyficzne cechy  morfologiczne  i biochemiczne danej komórki  i reguluje
jej aktywność metaboliczną. W skład jądra komórkowego wchodzą:
–

chromatyna,

–

jąderko,

–

plazma jądrowa (karioplazma),

–

otoczka jądrowa.

Chromatyna jest głównym składnikiem jądra komórkowego i jest forma istnienia

chromosomów w okresie między podziałowym.

Jąderko – stanowi skupienie kwasu RNA (rybonukleinowego), który jest przesuwany

do cytoplazmy spełnia rolę przenośnika odpowiednich aminokwasów z cytoplazmy
do rybosomów, gdzie jest syntetyzowane.

Otoczka jądrowa – składa się z dwóch błon: zewnętrznej, przylegającej bezpośrednio do

cytoplazmy i wewnętrznej, przylegającej do karioplazmy. W porach otoczki jądrowej
następuje zespolenie zewnętrznej i wewnętrznej błony jądrowej.

Jądro kieruje procesami przemiany materii, replikuje chromosomy i reguluje czynności

zachodzące w cytoplazmie.

Cytoplazma – stanowi wewnętrzne środowisko komórki, pełni czynność podporową

i integrująca składniki strukturalne w obrębie komórki. W zależności od stopnia złożoności
budowy w cytoplazmie można wyróżnić organelle pierwotne: błony, rybosomy, mikrotubule,
filamenty oraz organelle złożone: siateczka śródplazmatyczna, aparat Golgiego, mitochondria,
lizosomy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Siateczka śródplazmatyczna jest złożonym systemem pęcherzyków i kanalików, które

dzielą  wnętrze  komórki  na  wiele  przedziałów.  Taka  budowa  ułatwia  równoczesny  przebieg
różnych  procesów  chemicznych.  Błony  siateczki  są  strukturalnie  połączone  z  otoczką
jądrową,  z błonami  aparatu  Golgiego,  z  otoczką  lizosomów  i  mitochondriów  oraz  z  błoną
komórkową.  Do  części  błon  siateczki  od  strony  cytoplazmy  podstawowej  przylegają
rybosomy– siateczka ziarnista lub szorstka.

Aparat Golgiego – cechuje się uporządkowanym układem równoległych, spłaszczonych

woreczków. W komórce jest zwykle kilkanaście takich układów. Aparat Golgiego sąsiaduje
zwykle z ziarnistą siateczką śródplazmatyczą. Pomiędzy nimi występują pęcherzyki
przenośnikowe. Układają się one w szereg na zewnętrznej stronie każdego układu woreczków
i ulegają połączeniu, tworząc nowy woreczek. W ten sposób kompensowana jest utrata błony,
związana z formowaniem pęcherzyków na wewnętrznej stronie układu woreczków.

Czynność aparatu Golgiego polega na gromadzeniu wydzieliny, która zostaje w nim

skondensowana.  Zagęszczona  wydzielina  w  pęcherzykach  pączkujących  z  wewnętrznych
woreczków  danego  układu  jest  transportowana  w  kierunku  powierzchni  komórki
i  wydzielana.  Podczas  wydzielania  błona  otaczająca  ziarno  wydzieliny  ulega  połączeniu
z błoną komórkową.

Rybosomy – są zbudowane z kwasu RNA (rybonukleinowego) związanego z białkiem.

Łączą się one w większe zespoły nazwane polisomami i układają się liniowo lub spiralnie.
Polisomy występują samodzielnie lub są związane z błonami siateczki śródplazmatycznej.
Są zasadniczymi cząstkami strukturalnymi zaangażowanymi w biosyntezę białek.

Mitochondria – to drobne ziarenka lub pałeczki. Każde mitochondrium jest otoczone

błoną  zewnętrzną  i  wewnętrzną.  Błona  wewnętrzna  ogranicza  przestrzeń  wypełniona
macierzą.  Do macierzy  wpuklają  się  liczne  fałdy  błony  wewnętrznej,  tworząc  grzebienie.
Nowe  mitochondria  powstają  przez  podział  tych,  które  istnieją  w  komórce.  Mitochondria
zawierają zespół enzymów zdolnych do przeprowadzania złożonych reakcji biochemicznych,
biorą udział w procesach oddychania i produkcji energii.

Lizosomy – powstają ze specjalnej okolicy gładkiej siateczki śródplazmatycznej. Błona

lizosomowa stanowi barierę pomiędzy macierzą lizosomową zawierającą hydrolazy
a cytoplazmą podstawową. Lizosomy biorą udział w wewnątrzkomórkowym trawieniu
materiału egzogennego i endogennego.

Filamenty (mikrowłókienka)–maja budowę cienkich nici i stanowią morfologicznie

i czynnościowo różnorodną grupę. Charakterystyczne filamenty występują w komórkach
mięśniowych, nerwowych i nabłonkowych.

Mikrotubule – są cienkimi rureczkami o znacznej długości. Wchodzą one w skład

złożonych aparatów ruchowych komórki, np. rzęsek, witek, wrzeciona kariokinetycznego.
Rola mikrotubuli polega na tym, że tworzą one przestrzenna konstrukcję (szkielet komórki)
i mogą służyć jako miejsce przyczepiania się mikrofilamentów.

Błona komórkowa – osłania komórkę i reguluje wymianę substancji pomiędzy komórką

a środowiskiem.  Ma  ona  budowę  białkowo–lipidową.  Wzajemny  stosunek  i  układ  tych
składników  jest  zmienny  w  różnych  błonach.  Białka  błon  są  wbudowane  w  podwójną
warstwę  lipidów  i  ulegają  przemieszczeniom.  Półpłynny  mozaikowy  model  błony
komórkowe  ma  zasadnicze  znaczenie  dla  czynności  biologicznych  komórki.  Swoistość
powierzchni  komórki  i większość  reakcji  błony  komórkowej  są  związane  z  warstwą
glikoproteidów,  która  osłania  błonę  komórkową,  wiąże  substancje  pobierane  do  wnętrza

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

komórki, nadaje swoiste właściwości antygenowe powierzchniom komórkowym i przyczynia
się do zespolenia komórek. Błona komórkowa po uszkodzeniu może być odtworzona z białek
i lipidów cytoplazmy lub innych struktur białkowych.

Czynności komórki

Prawidłowa czynność komórki jest uzależniona od określonych warunków chemicznych:

tlen,  pH  oraz  czynników  fizycznych:  temperatura,  ciśnienie,  promieniowanie.  Zmiany  tych
parametrów  w  określonych  granicach  nie  zakłócają  w  sposób  istotny  czynności  komórki,
mogą jedynie ją modyfikować. Zmiany w środowisku lub zetkniecie się z takimi czynnikami
jak:  toksyny  bakteryjne,  chemikalia,  leki  powodujące  zaburzenia  jej  czynności  o  różnym
nasileniu.

Wrażliwość komórki – to zdolność cytoplazmy do czynnego reagowania na bodźce

i przewodzenia stanu pobudzenia z miejsca, na które działa bodziec, na dalsze części i inne
komórki.
1. Odżywianie– komórka pobiera z otoczenia substancje. które przetwarza i wbudowuje

w cząsteczki  swej  cytoplazmy,  zamienia  na  energię  albo  magazynuje.  Pobieranie,
wewnątrzkomórkowe  przemieszczanie  i  wydzielanie  substancji  przez  komórkę  może
odbywać  się  poprzez  transport  przez  błony  i  transport  pęcherzykowy  (endocytoza,
egzocytoz). Charakterystyczna cechą i zaletą transportu pęcherzykowego jest oddzielenie
zawartości  pęcherzyka  od  cytoplazmy  komórki.  Dzięki  temu  cytoplazma  jest
zabezpieczona przez działaniem pobranych substancji, ułatwia to również ukierunkowane
przemieszczanie  pęcherzyków  w  komórce.  Endocytoza  (fagocytoza,  pinocytoza)
umożliwia  przedostanie  się  substancji  do  komórki  poprzez  wpuklenie  się  błony
komórkowej  i  tworzenie  pęcherzyków.  Równocześnie  odbywa  się  wydalanie  z komórki
produktów chemicznych przemiany materii.

2. Przemiana materii – prowadzi do ciągłej przebudowy cząsteczek cytoplazmy i do

pomnażania  jej  masy. Procesy asymilacji dysymilacji zachodzą równocześnie  i powinny
równoważyć  się.  Przemiana  materii  jest  ściśle  związana  z  przemianą  energii  i  jej
zużytkowaniem, dotyczy to przede wszystkim  energii chemicznej a także  mechanicznej,
cieplnej i elektrycznej.

3. Ruch komórki – polega na kurczliwości wewnątrzkomórkowej oraz aktywnej zmianie

położenia  komórki  w  stosunki  do  otoczenia.  Każdy  rodzaj  ruchu  komórki  jest
uzależniony  od  energii  chemicznej  komórki,  która  w  momencie  skurczu  zostaje
zamieniona  na  energię  kinetyczną.  Inne  rodzaje  ruchu  dostrzegamy  w  specjalnych
elementach  komórkowych  jak:  włókienka  kurczliwe  w  komórkach  mięśniowych,
ruchliwe  wypustki  zwane  rzęskami  lub  migawkami,  pojedyncza  ruchliwa  witka
plemnika, ruchliwe błonki falujące, występujące na niektórych komórkach.

4. Rozmnażanie – jest ważnym przejawem życia komórki. Komórki rozmnażają się przez

podział, w wyniku, którego komórka macierzysta dzieli się na dwie komórki potomne.

Rozróżniamy trzy rodzaje podziałów: bezpośredni, pośredni i redukcyjny.
Podział bezpośredni jest najprostszym sposobem rozmnażania. Jądro przewęża się

biszkoptowo, dzieląc się na dwie części po czym następuje podobny podział cytoplazmy.
Taki podział występuje w szybko dzielących się komórkach zarodka.

Podział pośredni – mitoza przebiega w kilku etapach prowadzących do podziału jądra

i otaczającej cytoplazmy. Podział ten dotyczy komórek somatycznych.

Podział redukcyjny – mejoza dotyczy podziału komórek płciowych (komórki jajowe

i plemniki).

Tkanka to zespół komórek o podobnych kształtach i podobnych czynnościach,

połączonych istota międzykomórkową.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyróżniamy cztery podstawowe rodzaje tkanek pierwotnych: tkankę nabłonkową,

tkankę łączną, tkankę mięśniową i tkankę nerwową.

1. Tkanka nabłonkowa – okrywa powierzchnię ciała, pokrywa wewnętrzne powierzchnie

narządów  i  jam  ciała  oraz  tworzy  wszystkie  gruczoły.  Wyróżniamy  nabłonek
jednowarstwowy  płaski,  który  występuje  wewnątrz  naczyń  (śródbłonek),  w  opłucnej,
w otrzewnej,  w  osierdziu  oraz  nabłonek  jednowarstwowy  pośredni,  który  zawiera
komórki niskie, stożkowate i wysokie mające zwykle rzęski. Występuje w jamie nosowej,
w  tchawicy,  w  oskrzelach  i  jamie  bębenkowej.  Nabłonek  wielowarstwowy  ma
różnokształtne  komórki  tworzące  kilka  warstw,  z,których  dolna  przylega  do  tkanki
łącznej  pod  nabłonkiem.  Nabłonek  wielowarstwowy  płaski  zawiera  komórki,  które
w warstwie  zewnętrznej  mogą  ulegać  rogowaceniu.  Występuje  w  skórze,  w  błonie
śluzowej  jamy  ustnej,  gardła,  przełyku,  pochwy.  Wytwarzają  się  z  niego  włosy  i
paznokcie.

Nabłonek gruczołowy występuje we wszystkich gruczołach, które dzielimy na

wewnątrzwydzielnicze–jednokomórkowe

wielokomórkowe

przewodem

wyprowadzającym (cewkowe, pęcherzykowe i mieszane) oraz wewnątrzwydzielnicze
(dokrewne) – produkujące hormony.

Tkanka nabłonkowa w zależności od położenia pełni następujące czynności:

–  obronną (skóra),
–  wydzielniczą (gruczoły),
–  wchłaniania (skóra, błona śluzowa przewodu pokarmowego),
–  oczyszczania powietrza (drogi oddechowe),
–  wrażliwości na bodźce (zakończenia nerwów w skórze, w jamie ustnej, w nosie).

2.   Tkanka  łączna  –  w  odróżnieniu  od  tkanki  nabłonkowej  charakteryzuje  się  przewagą

substancji międzykomórkowej, w której komórki rozmieszczone są luźno. Zawiera ona
trzy rodzaje włókien: kolagenowe, sprężyste i siateczkowe. Stanowi zrąb innych tkanek i
narządów.
Rodzaje tkanki łącznej:

–  tkanka łączna włóknista luźna,
–  tkanka łączna włóknista zbita,
–  tkanka łączna siateczkowa,
–  tkanka tłuszczowa,
–  tkanka chrzęstna,
–  tkanka kostna.

3.  Tkanka  mięśniowa  –  zbudowana  jest  z  włókien  mięśniowych  połączonych

z zakończeniami nerwów ruchowych i czuciowych, na bodźce reaguje skurczem.

Wyróżniamy trzy rodzaje tkanka mięśniowej:

– tkanka mięśniowa poprzecznie prążkowana szkieletowa; występuje w obrębie mięśni

szkieletowych i ścięgien,

– tkanka mięśniowa poprzecznie prążkowana serca; występuje w mięśniu sercowym,

włókna mięśniowe mają poprzeczne ciemne wstawki i odgałęzienia. Mięsień sercowy
kurczy się niezależnie od naszej woli,

– tkanka mięśniowa gładka; występuje w narządach wewnętrznych, zawiera komórki długie

włókna mięśniowe gładkie występują pojedynczo albo łącza się w pęczki, tworząc grupy
rozsiane w tkance łącznej (skóra); mogą tworzyć warstwy różnej grubości w naczyniach,
jelitach, pęcherzu moczowym np. błony mięśniowe. Skurcz jest niezależny od naszej
woli.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. Tkanka nerwowa – jest najlepiej zorganizowana tkanka w organizmie człowieka. Jest

zbudowana z komórek nerwowych, których liczbę w organizmie człowieka ocenia się na
14–15  miliardów,  i  swoistej  tkanki  łącznej  zwanej  tkanka  glejową.  Tkankę  nerwową
stanowią  neurony  –  główne  komórki  nerwowe,  które  nie  ulegają  po  urodzeniu.
Występują w istocie szarej mózgu, w rdzeniu kręgowym, w jądrach podkomorowych i w
zwojach.
Czynności  pomocnicze  spełniają  komórki  glejowe  –  stwarzające  środowisko  neuronom

i stanowiące wyściółkę w obrębie komór, a także komórki – stanowiące osłonę aksonu
i pośredniczące w wymianie produktów przemiany materii. Są również komórki receptorowe,
np. węchowe.

Jednostką budowy tkanki nerwowej jest neuron, czyli komórka nerwowa wraz z jej

wszystkimi wypustkami. W komórce nerwowej wyróżniamy dwa rodzaje wypustek:
1. Dendryty – przewodzą pobudzenie nerwowe do komórki (krótkie, drzewkowato

rozgałęzione wypustki).

2. Neuryty – przewodzą pobudzenie od komórki.

Komórka nerwowa wytwarza z reguły tylko jeden neuryt.

Budowa neuronu

Neuron składa się z ciała komórkowego o różnych kształtach i z wypustek. Ciało

komórki zawiera neuroplazmę z organellami, jądro, błonę komórkową. Tworem neuroplazmy
są  ciałka  Niesla  składające  się  z  rybosomów  i  siateczki  śródplazmatycznej.  Zawierają  one
kwasy  nukleinowe  i  odgrywają  ważną  rolę  w  procesach  przemiany  materii  i  energii.
Typowymi  strukturami  komórki  nerwowej  są  długie,  cienkie  kanaliki  i  włókienka,  które
przechodzą  do  wszystkich  wypustek.  Spełniają  one  czynność  podporową,  stanowią  tory,
wzdłuż  których  przepływa  cytoplazma,  odgrywają  ważną  rolę  w  przewodzeniu  impulsów
i transporcie neurohormonów. Neuron ma jedną, dwie lub kilka wypustek..

Zespół neuronów służący do przewodzenia impulsów w tym samym kierunku nosi nazwę

drogi nerwowej (w mózgu i rdzeniu kręgowym).Rozróżniamy drogi dośrodkowe (czuciowe),
odśrodkowe( ruchowe) i kojarzeniowe (międzyodcinkowe).

Budowa i rola synapsy

Między wielokrotnie łączącymi się neuronami nie powstają nigdy zrosty, lecz kontakty

czynnościowe  zwane  synapsami.  Mechanizm  przekazywania  impulsów  nerwowych  zawsze
jest  związany  z  działaniem  chemicznym  substancji  przekaźnikowych.  Końcowy  odcinek
włókna  nerwowego  ma  rozszerzenie  pokryte  błoną  przedsynaptyczną,  która  zawiera
pęcherzyki  z  pośrednikiem  chemicznym.  Po  nadejściu  impulsu  substancje  chemiczne
zgromadzone  przy  błonie  przedsynaptycznej  przechodzą  do  szczeliny  synaptycznej.  Stąd
dyfundują  do  błony  posynaptycznej  następnego  neuronu  czy  innej  komórki,  wyzwalając
impuls  przez  pobudzenie  receptora.  Przejście  mediatora  przez  szczelinę  synaptyczną
i połączenie z receptorem błony posynaptycznej jest sprzężeniem chemiczno-elektrycznym.

Czynności tkanki nerwowej

Tkanka nerwowa tworzy układ nerwowy.
Zasadnicze jej czynności to:

1. Pobudliwość – zdolność organizmu, tkanki czy komórki do reagowania na bodźce.
2. Przewodzenie impulsów – od dendrytu do komórki i do zakończenia aksonu jest

kierunkiem fizjologicznym. Główną strefą przewodzenia fali depolaryzacyjnej jest akson.

3. Przetwarzanie i magazynowanie informacji – odbierane informacje są kodowane

w obrębie ośrodkowego układu nerwowego. Informacja biegnąca w układzie nerwowym,
magazynowana jest za pomocą kodu częstości. Wiąże się z tym pojęcie świeżej i trwałej
pamięci.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Układy organizmu człowieka

Układy – to narządy ciała ludzkiego, przeznaczone do rozmaitych czynności

i wypełniające swe zadania łącząc się w większe lub mniejsze układy.

Układ kostno-stawowy

Układ kostny stanowi rusztowanie całego ustroju, określa jego wielkość, kształt

i wytrzymałość. Ponadto kości czaszki, kręgosłup, klatka piersiowa i miednica stanowią
osłonę chroniącą zawarte w nich narządy. Układ kostny stanowi cześć bierną narządu ruchu.

Powierzchnia zewnętrzna wszystkich kości pokryta jest zbitą tkanką łączno-okostną.

Kość ma zdolność do regeneracji (gojenie się złamań) i dostosowywania się do obciążenia
przez zmianę układu beleczek.

W obrębie układu kostnego występują: połączenia ruchome, połączenia ścisłe.
Połączenia ruchome stanowią stawy. Części składowe stawu to:

–

powierzchnie stawowe ( panewka i główka, pokryte chrząstką stawowa),

–

torebka stawowa złożona z warstwy zewnętrznej (błona włóknista) i warstwy
wewnętrznej (błona maziowa),

–

jama stawowa,

–

krążki śródstawowe i obrąbki stawowe,

–

więzadła wzmacniające torebkę stawowa.

Szkielet stanowi rusztowanie ciała i decyduje o jego wielkości i kształcie. W ciele

ludzkim znajduje się 206 kości. Oprócz nich szkielet składa się z chrząstek, stawów
i więzadeł oraz szpiku kostnego. Dwie podstawowe części szkieletu to:
–

szkielet osiowy, na który składa się czaszka, kręgosłup, mostek i klatka piersiowa
(żebra),

–

szkielet obwodowy to kończyny górne i dolne.

Budowa kości

Kości różnią się wielkością i kształtem, często mają złożoną budowę.
Typowa kość składa się z części korowej, kości gąbczastej i jamy szpikowej.

1. Część korowa (zbita) to zewnętrzna część kości, która ma bardzo gęstą budowę i dlatego

jest bardzo twarda.

2. Kość gąbczasta stanowi wewnętrzną część kości. Ma budowę podobną do plastra miodu

lub przestrzennej siatki.

3. Jama szpikowa znajduje się w kościach długich.

Kości szkieletu dzielimy na: długie, krótkie, płaskie, różnokształtne, kości pneumatyczne.
Powierzchnia kości pokryta jest okostną. Obfituje ona w naczynia krwionośne oraz

nerwy i ich zakończenia czuciowe. Usunięcie okostnej powoduje obumieranie i rozpad kości.
Szpik  kostny  –  to  silnie  ukrwiona  miękka  masa  gąbczasta,  wypełniająca  wnętrze  jam
szpikowych  kości  długich  oraz  małe  jamki  szpikowe  istoty  gąbczastej.  Szpik  czerwony,
wypełnia jamki szpikowe istoty gąbczastej kości płaskich : kości czaszki, obojczyka, mostka,
żeber,  kręgów,  kości  miednicy  i  jest  właściwym  narządem  krwiotwórczym;  powstają  tu
krwinki  czerwone.  Szpik  żółty  zawarty  jest  w  kościach  długich;  w  razie  potrzeby  w  bardzo
krótkim  czasie  może  przekształcić  się  w  szpik  czerwony.  Stanowi  on  potężną  rezerwę  na
wypadek konieczności zwiększenia produkcji upostaciowanych elementów krwi.

Rodzaje kości:

–  długie (kończyny),
–  krótkie (nadgarstki, kostki),
–  płaskie (czaszka, żebra, miednica),
–  nieregularne (kręgi, kość krzyżowa, żuchwa).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Funkcje układu szkieletowego:

–  stanowi rusztowanie ciała, decyduje o jego wielkości i kształcie,
–  utrzymuje ciało w określonym położeniu przestrzennym,
–  stanowi  system  dźwigni,  dzięki  którym  przy  aktywnej  pracy  kurczących  mięśni  ciało

człowieka może poruszać się, a poszczególne części mogą zmieniać swoje położenie,

– takie części szkieletu, jak czaszka, klatka piersiowa, miednica czy kanał kręgowy tworzą

mechaniczną ochronę dla narządów wewnętrznych,

– zawiera szpik kostny, w którym powstają krwinki (hematopoeza).

Chrząstka jest mocną, elastyczną tkanką, znajdującą się, np. w giętkim koniuszku nosa.

Chrząstka stawowa pokrywa i chroni powierzchnie stawowe kości.

Stawy

Ze względu na budowę stawy dzielimy na stawy z błoną maziową i stawy nieruchome.

–

stawy  z  błoną  maziową  charakteryzują  się  obecnością  niewielkiej  przestrzeni  lub  jamy
stawowej  między  powierzchniami  stawowymi  dwóch  kości  tworzących  staw.
Powierzchnia  nośna  jest  pokryta  chrząstką,  a  jama  stawowa  jest  wyścielona  błoną
maziową. Stawy te charakteryzują się większą  lub mniejszą  łatwością ruchu, a tworzące
ją kości są połączone za pomocą więzadeł i mięśni,

–

stawy nieruchome nie zawierają jam. Kości są połączone chrząstką włóknistą. Jest to
połączenie stałe.

W stomatologii najważniejsze są stawy skroniowo-żuchwowe. Zawierają one błonę

maziową i odpowiadają za ruchy żuchwy w stosunku do kości skroniowej znajdującej się na
podstawie czaszki (połykanie, mowa i inne ruchy żuchwy).

Układ mięśniowy – mówiąc o układzie mięśniowym należy rozpatrywać głównie

mięśnie  szkieletowe  związane  z  kośćcem  i  będące  czynną  częścią  układu  ruchu.
Jest ich ok. 400. Kształty mięśni są różne i zależą od wykonywanych przez mięsień czynności
i  ułożenia  w  ciele.  Ze  względu  na  kształt  wyróżniamy  mięśnie  długie  występujące  w
kończynach,  krótkie  –  otaczające  kręgosłup  i  torebki  stawowe,  szerokie  występujące  w
ścianach jamy brzucha, klatki piersiowej i miednicy.

Funkcje układu mięśniowego
–

umożliwia ruchy przemieszczania części ciała,

–

umożliwia ruchy wewnętrznych części ciała np. oddychanie, połykanie, bicie serca,
przepływ płynów ustrojowych, perystaltykę,

–

reguluje przepływ krwi i temperaturę ciała.

Układ pokarmowy

Funkcje:

–

przygotowuje pokarm do strawienia i trawi pokarm do postaci, która może być
wykorzystywana przez komórki organizmu,

–

wchłania wodę,

–

wchłania składniki odżywcze,

–

usuwa niestrawione resztki.

Układ pokarmowy składa się z:

–

jamy ustnej, w tym zębów, języka i gruczołów ślinowych,

–

gardła,

–

przełyku,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

żołądka,

–

jelita cienkiego,

–

jelita grubego,

–

odbytnicy, odbytu,

–

narządów dodatkowych: wątroba, trzustka.

Trawienie

To proces zamiany pokarmu w składniki, które mogą być zużyte przez komórki.
Pokarm jest żuty, mieszany ze śliną, która zmiękcza kęsy pokarmowe, rozpuszcza

składniki  przechodzące  do  roztworu.  Pokryte  śluzem  kęsy  łatwiej  są  połykane  a  cząsteczki
stałe,  które  przy  wdechu  mogłyby  dostać  się  do  dróg  oddechowych  zlepione.  Pokarm
przemieszcza się przez przełyk do żołądka, gdzie pozostaje przez kilka godzin i poddany jest
szeregowi  zmian  fizycznych  i  chemicznych(zwanych  trawieniem).  Częściowo  strawiony
pokarm  przedostaje  się  do  jelita  cienkiego,  gdzie  następuje  dalszy  proces  trawienia
i przekazywanie  do  krwi  strawionych  substancji  pokarmowych.  Wszystko  co  nie  zostało
strawione  lub  jest  dla  organizmu  zbędne,  przechodzi  do  jelita  grubego.  W  jelicie  grubym
następuje  wchłonięcie  wody  z  niestrawionych  resztek  pokarmowych,  które  są  następnie
przetransportowane do odbytnicy i odbytu.

Trzustka – gruczoł wydzielania zewnętrznego i wewnętrznego, o budowie zrazikowej.

Komórki  pęcherzykowe  trzustki  produkują  sok  trawienny,  który  przewodem  trzustkowym
spływa  do  dwunastnicy.  Skupienia  komórek  (wyspy)  leżące  w  miąższu  gruczołu  produkują
substancje  przenikające  wprost  do  krwi:  hormon  np.  insulinę (umożliwia ona  wykorzystanie
glukozy przez komórki i tkanki ustroju i reguluje gospodarkę węglowodanową organizmu).

Wątroba – największy gruczoł w organizmie człowieka o budowie zrazikowej. Komórki

wątrobowe wytwarzają żółć, która jest niezbędna w procesie trawienia tłuszczów
i przewodem wątrobowym wspólnym spływa do dwunastnicy.

Funkcje wątroby:

–

bierze udział w przemianie węglowodanów; magazynuje glikogen, zachodzi
w niej proces przemiany galaktozy, fruktozy do glukozy, wytwarza glukozę
z aminokwasów,

–

odgrywa ważną rolę w procesie przemiany białkowej,

–

dokonuje się w niej przemiana tłuszczową organizmu,

–

magazynuje witaminy,

–

gromadzi żelazo,

–

pełni funkcje odtruwające organizmu.

Układ oddechowy – to zespół narządów służących do wymiany gazowej między

organizmem a środowiskiem. Narządy układu oddechowego to:
–

górne drogi oddechowe: jama nosowa, gardło, krtań,

–

dolne drogi oddechowe: tchawica, oskrzela, oskrzeliki,

–

pęcherzyki płucne.

Funkcje:

–

przewodzi powietrze do płuc,

–

jest odpowiedzialny za powstawanie głosu– mowa,

–

usuwa zbędny dla organizmu dwutlenek węgla,

–

usuwa część zbędnej wody.
Szybkość oddechu jest kontrolowana przez ośrodek oddechowy w mózgu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Układ krążenia ( układ sercowo-naczyniowy)

Funkcje:

–

odbiera składniki odżywcze z układu pokarmowego i dostarcza je do komórek,

–

odbiera tlen z układu oddechowego i dostarcza do komórek,

–

odbiera produkty przemiany metabolizmu z komórek i dostarcza je do narządów przez,
które są wydalane CO

do płuc, azotany i fosforany do nerek),

–

pomaga w utrzymaniu objętości płynów,

–

pomaga w utrzymaniu pH,

–

pomaga w kontrolowaniu temperatury ciała,

–

transportuje przeciwciała,

–

dzięki zawartym w surowicy czynnikom krzepnięcia krwi bierze udział w procesie
krzepnięcia krwi.
Składowe układu krążenia: serce, naczynia krwionośne, krew.
Układ krążenia składa się z:

1. Krążenia małego, czyli płucnego, służy wzbogacaniu krwi w tlen w płucach i wydalaniu

dwutlenku węgla.

2. Krążenia dużego, czyli ogólne, służy dostarczaniu wszystkim narządom tlenu

i składników odżywczych, a odprowadzaniu dwutlenku węgla i składników przemiany
materii. Rozpoczyna się w komorze lewej serca, z której wychodzi aorta, dzieląca się na
aortę wstępującą,łuk aorty i aortę zstępującą.
Serce jest narządem mięśniowym, zwykle wielkości pięści danego człowieka Spełnia rolę

pompy, dzięki której krew krąży po całym ciele. Serce kurczy się koło 70 razy na minutę, ale
wartość ta jest zmienna osobniczo a także różni się w zależności od wieku. Serce jest
zaopatrywane w krew dzięki tętnicom wieńcowym, zablokowanie ich przez skrzeplinę lub
czop zatorowy, powoduje zawał mięśnia sercowego.

Dzięki sieci tętnic, żył i kapilarów krew krąży po całym ciele bez przerwy co możliwe

jest dzięki ciągłej pracy mięśnia sercowego.
1. Serce pompuje utlenowaną krew przez płuca. kiedy zapasy tlenu zostają odnowione,

krew następnie wraca do serca i jest wyrzucana na obwód do aorty wypompowywana,
aby dotrzeć do tkanek i komórek organizmu.

2. Krew utlenowana jest wypompowywana z serca przez tętnice, a odtlenowana wraca do

serca żyłami.

3. Zanim krew dotrze do tkanek, tętnice dzielą się na mniejsze naczynia tętnicze,
4. które następnie dzielą się na naczynka mikroskopijnego rozmiaru – naczynia włosowate.

Krew przepływa przez tkanki naczyniami włosowatymi, które następnie łączą się,
tworząc żyły, a następnie wraca do serca drogą żyły głównej dolnej i górnej.

5. Naczynia krwionośne: tętnice, żyły, naczynia włosowate (kapilary).

Krew jest tkanką łączna. Składa się w 55% z płynu – osocza i 45% z komórek do których

należą: krwinki czerwone, krwinki białe, płytki krwi. Osocze w 90% składa się z wody
a pozostałe 10% to elektrolity (sole), białka surowicy, gazy, hormony, witaminy, minerały,
przeciwciała, składniki odżywcze i produkty przemiany materii.

Funkcje krwi:

–  transport składników odżywczych do tkanek,
–  obrona przed czynnikami obcymi np. drobnoustrojami (krwinki białe),
–  transport tlenu do tkanek (krwinki czerwone),
–  stanowi system obronny organizmu (białe krwinki ),
–  uczestniczy  w  procesie  krzepnięcia  krwi;  dzięki  czynnikom  krzepnięcia  hamuje

krwawienia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Grupy krwi

U człowieka wyróżnia się cztery główne grupy krwi: grupę 0, A, B, AB.
Krew może mieć także oznaczenie czynnika Rh (–) ( ujemny) lub Rh (+) (dodatni)

uniwersalnym dawcą jest osoba z grupą krwi O Rh (–), a uniwersalnym biorcą osoba z grupą
AB.

Układ naczyniowy narządu żucia

Główne naczynia krwionośne głowy to: tętnice, żyły i naczynia chłonne.
Tętnice doprowadzające krew do głowy są odgałęzieniami tętnicy szyjnej wspólnej, która

odchodzi  po  stronie  prawej  od  pnia  ramienno-głowowego,  a  po  stronie  lewej  od  łuku  aorty.
Tętnica  szyjna  wspólna  na  szyi  biegnie  ku  górze  po  bocznej  stronie  tchawicy  i  przełyku,
razem z nerwem błędnym i żyłą szyjną wewnętrzną. Na wysokości górnego brzegu chrząstki
tarczowej dzieli się na tętnicę szyjną wewnętrzną i tętnicę szyjną zewnętrzną.
1.  Tętnica  szyjna  wewnętrzna  –  kieruje  się  do  wnętrza  czaszki,  przebija  oponę  twardą

i wchodzi na podstawę mózgowia. Wraz z tętnicą kręgową doprowadza krew głównie do
mózgowia. Jej odgałęzieniem jest tętnica oczna, która zaopatruje oczodół i wysyła swe
gałęzie końcowe do jamy nosowej i części nadoczodołowej twarzy. Dalsze odgałęzienia
tętnicy szyjnej wewnętrznej to: tętnica przednia mózgu, tętnica środkowa mózgu i gałęzie
łączące, które tworzą koło tętnicze mózgu.

2. Tętnica szyjna zewnętrzna – jest główną tętnicą części twarzowej czaszki. Ku dołowi jej

gałęzie sięgają na szyję do gruczołu tarczowego, a ku górze dochodzą do opony twardej
oraz do bocznej i tylnej powierzchni głowy. Tętnica szyjna zewnętrzna oddaje gałęzie :
przednie, tylne, przyśrodkowe i końcowe.

3. Tętnica językowa – zaopatruje okolicę podjęzykową, język, nagłośnię i migdałki

podniebienne.

4. Tętnica twarzowa – oddaje odgałęzienia do okolicy podniebiennej, wargi górnej, wargi

dolnej i okolicy podbródkowej.

5. Tętnica skroniowa powierzchowna – zaopatruje małżowinę uszną, śliniankę przyuszną,

okolice oczodołu oraz skórę i czepiec ścięgnisty aż do szczytu głowy.

6. Tętnica szczękowa – w pierwszym odcinku zaopatruje przewód słuchowy i błonę

bębenkową a przez tętnicę  zębodołową dolną, wchodzącą do kanału żuchwy, zaopatruje
zębodoły,  zęby  i  dziąsła.  Jej  odgałęzienie  wychodzi  przez  otwór  brodowy  na  zewnątrz
jako  tętnica  brodowa.  W  dalszym  odcinku  tętnica  szczękowa  oddaje  odgałęzienia  dla
mięśni żwaczy i mięśnia policzkowego. Poprzez tętnicę podoczodołową zaopatruje części
miękkie przedniej powierzchni szczęki i zębodoły zębów przednich. Tętnica zębodołowa
górna  tylna  dochodzi  do  otworów  zębodołowych  górnych  tylnych.  Gałąź  końcowa
zaopatruje  jamę  nosową  i  jako  tętnica  podniebienna  większa przechodzi do  jamy  ustnej
przez  otwór  podniebienny  większy  i  zaopatruje  błonę  śluzową  podniebienia
i podniebienną część dziąsła.

7. Żyła twarzowa – zaczyna się w kącie przyśrodkowym oka, gdzie tworzy połączenie

z gałęziami żył ocznych  i zatokami opony twardej. Zespala się ze splotem skrzydłowym
przez żyłę głęboką twarzy. Ze splotu skrzydłowego krew odpływa przez żyłę szczękową
do  żyły  zażuchwowej.  Żyła  twarzowa  biegnie  w  dół  w  kierunku  trzonu  żuchwy,  gdzie
zatacza  łuk  układa  się  na  torebce  ślinianki  podżuchwowej,  a  na  wysokości  kości
gnykowej  wpada  do  żyły  szyjnej  wewnętrznej.  Żyła  twarzowa  zbiera  krew  z  powiek,
nosa, warg, mięśni żwaczy, ślinianek przyusznych i okolicy podżuchwowej.

8. Żyła szyjna zewnętrzna – jest ważnym dopływem żyły szyjnej wewnętrznej.
9. Żyła szyjna wewnętrzna – rozpoczyna się na podstawie czaszki jako przedłużenie zatoki

esowatej opony twardej. Biegnie w dół, łączy się z żyłą szyjną zewnętrzną, a poza
stawem mostkowo-obojczykowoym łączy się z żyłą podobojczykową w żyłę ramienno-
głowową.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Układ moczowy – składa się z: dwóch nerek, dwóch moczowodów, pęcherza

moczowego, cewki moczowej.

Nerka – składa się z dwóch warstw: kory nerki i rdzenia nerki. We wnętrzu nerki

znajduje się miedniczka nerkowa, która na zewnątrz przechodzi w moczowód. Jednostką
czynnościowa i strukturalną nerki jest nefron ( zbudowany z: ciało nerkowe, kłębuszek
nerkowy, kanalik kręty proksymalny, pętla nefronu, kanalik kręty dystalny.

Moczowód to długi parzysty przewód łączący miedniczkę nerkową z dnem pęcherza

moczowego.

Cewka moczowa to krótki, szeroki przewód długości 3–5 cm. Rozpoczynający się

ujściem  wewnętrznym  w  pęcherzu  moczowym  a  kończy  się  ujściem  zewnętrznym
w  przedsionku  pochwy  u  kobiet;  służy  wyłącznie  do  wyprowadzania  moczu  z  pęcherza
moczowego  na  zewnątrz.  U  mężczyzn  cewka  moczowa  jest  przewodem  wyprowadzającym
mocz i spermę i w związku z tym ma odmienna budowę niż u kobiet.

Funkcje:

– filtrowanie i usuwanie produktu rozpadu białek, którym jest azot. produktem końcowym

jest mocz,

–  reguluje gospodarkę kwasowo-zasadową organizmu człowieka,
–  reguluje gospodarką wodną w organizmie człowieka,
–  nerki  pełnią  funkcję  wewnątrzwydzielniczą  wydzielając  do  krwi  hormon:  reninę

i angiotensynę oraz wytwarzając w nerkach nerkowy czynnik erytropoetyczny .

Skóra – składa się z dwóch podstawowych warstw naskórka i skóry właściwej. Skóra

właściwa zbudowana jest z tkanki łącznej włóknistej.

Skóra składa się z naskórka, skóry właściwej i tkanki podskórnej.

Naskórek – jest nabłonkiem wielowarstwowym płaskim, którego powierzchowne

warstwy  mogą  rogowacieć.  Z  tego  względu  można go  podzielić  na warstwę  powierzchowną
zrogowaciałą  i  warstwy  głębsze  nierogowaciejące.  Powierzchnia  naskórka  nie  jest  gładka.
Widoczne są w niej zagłębienia – bruzdy skóry i wyniosłości –grzebienie skóry tworzące linie
papilarne.  W  najgłębszych  warstwach  naskórka  znajduje  się  w  postaci  drobnych  ziaren
barwnik melanina. Ochrania ona organizm przed nadmiernym nasłonecznieniem.

Skóra właściwa – składa się z warstwy brodawkowej i warstwy siateczkowej. Warstwa

brodawkowa  jest  utworzona  przez  brodawki  wpuklone  w  kierunku  naskórka.  Zawierają  one
liczne naczynia krwionośne. Warstwa siateczkowa jest zbudowana z tkanki łącznej włóknistej
zwartej  tworzącej  rodzaj  sieci  o  romboidalnych  oczkach,  w  których  znajdują  się  odcinki
wydzielnicze  gruczołów  skóry,  a  także  brodawki  i  cebulki  włosa.  W  skórze  znajdują  się
również liczne zakończenia  nerwowe odbierające czucie. Mogą także znajdować się  mięśnie
gładkie .

Tkanka podskórna jest zbudowana z tkanki łącznej włóknistej luźnej, zawierającej

zmienną liczbę komórek tłuszczowych. W niektórych częściach ciała, np. na powiekach,
czole, nosie, nigdy nie ma takiej liczby komórek tłuszczowych, aby wytworzyły tkankę
podskórną. Tkanka ta zapewnia skórze przesuwalność.

Najwięcej pochodnych wytworów skóry powstaje z naskórka; są to: gruczoły skóry:

łojowe, potowe, mleczne oraz wytwory rogowe: paznokcie i włosy.

Funkcje:

1. Chroni ciało i głębiej leżące tkanki przed szkodliwymi czynnikami zewnętrznymi i utratą

wody.

2. Bierze udział w regulacji temperatury ciała, bierze udział w regulacji gospodarki wodnej

i mineralnej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3.  Jest narządem zmysłu; odbierając bodźce dotykowe i bólowe.
4.  Przez skórę zachodzi także proces oddychania.
5.  W skórze znajdują się także receptory dotyku, bólu i temperatury.
6.  Magazynuje tłuszcz i wytwarza ciała obronne.

Układ nerwowy – składa się z :
1. Centralnego układu nerwowego (ośrodkowy układ nerwowy), na który składają się mózg

i rdzeń kręgowy. Stanowi centrum dowodzenia ruchem i czynnościami całego ciała.
Sygnały z rozmieszczonych w ciele receptorów docierają do CUN, gdzie są poddawane
analizie i interpretowane.

2. Obwodowego układu nerwowego, na który składają się nerwy czaszkowe, nerwy

rdzeniowe, nerwy autonomiczne i zwoje. Dzieli się na dwie dalsze części: układ
ośrodkowy, który przewodzi impulsy z receptorów do analizy w CUN, układ
odśrodkowy, który przewodzi impulsy z CUN do mięsni i narządów.
Układ nerwowy dzieli się także na:

1. Układ somatyczny (przywspółczulny), odpowiadający za odruchy, ruch i czynności

świadome.

2. Układ autonomiczny (współczulny), który reguluje czynności ciała, kontroluje zwieracze,

szybkość akcji serca i oddychania, gruczoły wydzielnicze i inne czynności nie
podlegające świadomej kontroli.

Funkcje układu nerwowego:

–

kontroluje ruchy ciała i reguluje jego funkcje np. oddychanie,

–

odbiera bodźce, takie jak ból, dotyk, smak, ciepło i zimno, a także bodźce wzrokowe
i dźwiękowe,

–

przekazuje informacje do mózgu,

–

uczestniczy w rozwoju języka, myślenia, pamięci i utrzymaniu homeostazy.

Topografia, fizjologia nerwów czaszkowych

Nerwy czaszkowe w liczbie 12 par odchodzą symetrycznie od mózgu i opuszczają

czaszkę przez otwory w jej podstawie. Poza nerwem X i XI unerwiają one głównie narządy
głowy. Wyróżniamy następujące pary nerwów czaszkowych:

I n. węchowe – składają się z ok. 20 nici węchowych odchodzących od komórek

węchowych mieszczących się w błonie śluzowej ok. węchowej jamy nosowej. Przerwanie
nici węchowych prowadzi do utraty powonienia.

II n. wzrokowy – utworzony jest przez włókna nerwowe odchodzące od komórek

zwojowych siatkówki. Nerw przebija wewnętrzna warstwę siatkówki, naczyniówkę
i twardówkę i opuszcza gałkę oczną w miejscu położonym ok.3mm przyśrodkowo od tylnego
bieguna gałki ocznej. Po wejściu do jamy czaszki nerw wzrokowy kończy się
w skrzyżowaniu wzrokowym.

Choroby nerwu wzrokowego prowadza do upośledzenia i utraty wzroku.
III n. okoruchowy – to nerw ruchowy gałki ocznej Unerwia on miesień dźwigacz

powieki górnej oraz wszystkie zewnętrzne mięśnie oka, z wyjątkiem mięśni prostego
bocznego i skośnego górnego. Uszkodzenie tego nerwu pociąga za sobą porażenie wszystkich
ruchów gałki ocznej z wyjątkiem odwodzenia i nikłego ruchu ku dołowi i do wewnątrz.
Towarzyszy temu opadanie powieki, rozszerzone i niereuagujące na światło źrenice.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

IV n. bloczkowy – unerwia mięsień skośny górny oka .wychodzi z pnia mózgu.

Porażenie tego nerwu powoduje wystąpienie zeza podczas spoglądania do góry. Gałka oczna
skręca się do wewnątrz.

V n. trójdzielny – Tworzą go włókna czuciowe, unerwiające powłoki i części głębokie

twarzy oraz włókna ruchowe dla mięśni poruszających żuchwę .Ma trzy gałęzie: oczną,
szczękową, żuchwową.

Gałąź oczna dochodzi do gałki ocznej i gruczołów łzowych.
Gałąź szczękowa biegnie do przodu w dnie oczodołu i dzieli się na cztery główne

odgałęzienia: nerw podoczodołowy, nerw zębodołowy górny tylny, nerw górny środkowy,
nerw zębodołowy górny przedni.

Gałąź żuchwowa – przebiega ku dołowi i przodowi jamy czaszki i dzieli się na trzy

gałęzie: nerw zębodołowy dolny, nerw językowy, nerw policzkowy.

VI n. odwodzący –unerwia jeden mięsień oka. Wychodzi z mózgu,w przypadku

porażenia powoduje ułożenie gałek ocznych do wewnątrz ( zez zbieżny).

VII n. twarzowy – dochodzi do mięśni odpowiedzialnych za powstawanie mimiki

twarzy; jego uszkodzenie może spowodować porażenie mięśni twarzy,

VIII n. przedsionkowo-ślimakowy – składa się z dwóch części przedsionkowej

i ślimakowej. Uszkodzenie części ślimakowej powoduje osłabienie słuchu lub głuchotę.
Porażenie części przedsionkowej – zawroty głowy, nudności, wymioty, zaburzenia
równowagi.

IX n. językowo-gardłowy – to nerw mieszany. Większą część nerwu tworzą włókna

czuciowe unerwiające gardło język a niewielką jego część stanowią włókna ruchowe,
przeznaczone dla mięsni gardła i wydzielnicze dla ślinianki przyusznej.

X n. błędny – jest nerwem mieszanym .Obszar jego unerwienia sięga daleko poza głowę.

Nerw ten unerwia opony mózgowe, narządy szyi, serce, narządy oddechowe i znaczną część
przewodu pokarmowego.

XI n. dodatkowy – jest nerwem ruchowym. Składa się z dwóch części: jedna jest

utworzona  z  korzeni  czaszkowych,  odchodzących  od  rdzenia  przedłużonego,  drugą  tworzą
korzenie  rdzeniowe  odchodzące  od  górnej  części  rdzenia  kręgowego.  Korzenie  rdzeniowe
wchodzą do  jamy  czaszki przez otwór wielki kości potylicznej, gdzie  łączą się  z korzeniami
czaszkowymi  we  wspólny  pień.  Gałąź  wewnętrzna  tego  nerwu  dołącza  w  całości  do  nerwu
błędnego,  a  jej  włókna  unerwiają  wewnętrzne  mięsnie  krtani  i  mięsnie  zwieracze  gardła.
Gałąź zewnętrzna unerwia mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy i mięsień czworoboczny
grzbietu.

XII n. podjęzykowy – jest nerwem ruchowym. Zaopatruje wszystkie mięsnie języka

wewnętrzne i zewnętrzne z wyjątkiem mięśnia podniebienno-językowego.

Układ dokrewny (wydzielania wewnętrznego)tworzą gruczoły dokrewne.
Gruczoły dokrewne są to narządy powstałe z nabłonka posiadającego zdolności

wydzielnicze.

Wydzielają one substancje zwane hormonami, których brak lub niedobór w organizmie

człowieka  prowadzi  do  ciężkich  zaburzeń  w  czynnościach  organizmu.  Do  gruczołów
dokrewnych  zaliczamy:  przysadkę  mózgową,  gruczoł  tarczowy,  gruczoły  przytarczyczne,
nadnercza,  aparat  wysypkowy  trzustki,  gonady  (gruczoły  płciowe);  jajniki  u  kobiet,  jądra
u mężczyzn, grasicę, szyszynkę.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Funkcje:

–

kontroluje wiele czynności organizmu,

–

pomaga utrzymać homeostazę.
Przysadka mózgowa – jest częścią międzymózgowia (podwzgórza), z którym jest

połączona  szypułą  zwana  lejkiem.  Położona  jest  w  zagłębieniu  podstawy  wewnętrznej
czaszki, w trzonie kości klinowej, w dole przysadki, przykrytym przez część opony twardej,
zwana  przeponą  siodła.  Jej  kształt  i  wielkość  odpowiadają  kształtowi  i  wielkości  tego  dołu.
Ma  kształt  owalny,  wielkość  fasoli.  U dorosłego  człowieka  otoczona  jest torebką  przysadki,
od której w głąb narządu wnikają pasma tkanki łącznej z naczyniami i nerwami. Dzieli się na
płat  przedni,  płat  tylny.  Przysadka  mózgowa  jest  nadrzędnym  gruczołem  dokrewnym
organizmu.  Wytwarza  hormony,  które  kontrolują  wzrost,  aktywność  gruczołu  tarczowego,
rozwój  narządów  rozrodczych,  wydzielanie  z  jajników  i  jąder,  pobudzają  gruczoły  sutka  do
produkcji  mleka:  reguluje  ciśnienie  krwi,  czynność  mięśni  gładkich,  wchłanianie  wody
w nerkach i funkcjonowanie kory nadnerczy.

Tarczyca (gruczoł tarczowy) – zbudowana jest z dwóch płatów położonych po obu

stronach tchawicy. Wydziela hormony zawierające jod, od których zależą: rozwój psychiczny
i fizyczny, utlenianie, akcja serca, ciśnienie krwi, temperatura, wchłanianie glukozy i jej
przyswajanie. Pełni ona również rolę w kontrolowaniu metabolizmu wapnia.

Przytarczyce – położone obok tarczycy. Substancje wydzielane przez nie, kontrolują

zużycie wapnia do budowy kości, napięcie mięśni i aktywność nerwową.

Nadnercza – gruczoł parzysty; położony w przestrzeni zaotrzewnowej jamy brzusznej,

bezpośrednio na biegunach górnych nerek. Regulują one metabolizm i równowagę między
poziomem soli i wody. W sytuacjach nagłych wydzielają adrenalinę, która przyspiesza akcję
serca, pobudza wątrobę i układ nerwowy.

Trzustka – to główny gruczoł przewodu pokarmowego o obłym kształcie. Składa się

z  następujących  części:  głowa  trzustki,  trzon  i  ogon.  Narząd  ten  składa  się  z  dwóch  części:
wewnątrzwydzielniczej  i  wewnątrzwydzielniczej.  (dokrewnej).  Część  dokrewną  trzustki
tworzą  wyspy  trzustkowe,  zwane  wyspami  Langerhansa.  Produkują  one  insulinę  –  hormon,
który  spełnia  ważną  rolę  w  utrzymaniu  prawidłowego  stężenia  glukozy  we  krwi  oraz
glukagon hormon będący antagonistą insuliny.

Gonady:
Jajniki u kobiet – kontrolują owulację (jajeczkowanie) i wpływają na płodność za

pośrednictwem hormonów estrogenów i progesteronu. Na funkcje jajników ma wpływ także
przysadka mózgowa.

Jądra (u mężczyzn) kontrolują spermatogenezę, produkują hormon testosteron; od

którego zależą cechy męskie tj.: typ owłosienia, wymiary ciała, głębokość głosu.

Grasica – to gruczoł wieku dziecięcego, czynny do okresu pokwitania potem stopniowo

zanikający. Przypuszczalnie gruczoł ten pobudza wzrastanie i chroni organizm przed
zakażeniem i zatruciem.

Szyszynka – gruczoł leżący w jamie czaszki, wielkości małego ziarna fasoli.

Prawdopodobnie hamuje on dojrzewanie broniąc organizm przed niewłaściwym rozwojem
czynności narządów płciowych.

Układ rozrodczy – pełni funkcję rozrodu, czyli rozmnażania się. Funkcja ta jest jedną

z podstawowych cech życiowych organizmów żywych.

Cechy osobniczej dojrzałości płciowej:

−

całkowity rozwój zewnętrznych i wewnętrznych narządów płciowych,

−

rozwój trzeciorzędowych cech płciowych,

−

występowanie popędu płciowego,

−

gotowość do wydania na świat potomstwa.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

U ludzi dojrzałość fizjologiczna pojawia się w różnym czasie, w granicach między

12 a 22 rokiem życia. Dojrzałość fizjologiczna wyprzedza znacznie dojrzałość psychiczną
i społeczną do życia rodzinnego.

Narządy płciowe żeńskie wewnętrzne to: jajniki, jajowody, macica, pochwa oraz

zewnętrzne narządy płciowe: wargi sromowe, łechtaczka, gruczoły przedsionkowe.

Narządy płciowe męskie wewnętrzne to: jądra, najądrza, nasieniowody, pęcherzyki

nasienne, przewody wytryskowe i gruczoł krokowy. Narządy płciowe zewnętrzne to moszna
i prącie.

Narządy zmysłów

Klasyfikacja narządów zmysłów:

1. Narząd powonienia.

Węch  jest  to  zdolność  reagowania  na  cząsteczki  substancji  wonnych  unoszących  się
w powietrzu lub w wodzie z dala od swego źródła. Narząd węchu jest bardzo wrażliwym
chemoreceptorem.  Zbudowany  jest  bardzo  prosto;  komórki  węchowe  skupione  na
pewnym  obszarze  śluzówki  nosa  między  komórkami  nabłonka.  Obszar  ten,  zwany
okolicą węchową, u człowieka jest niewielki i znajduje się po obu stronach części górnej
jamy nosowej, w nabłonku górnego przewodu nosowego.

2. Narząd smaku (kubki smakowe) – za narząd zmysłu smaku uważany jest potocznie

język,  co  nie  jest  zupełnie  ścisłe,  ponieważ  właściwe  receptory  –  kubki  smakowe
rozsiane są  nie tylko w  nabłonku śluzówki i  języka,  lecz także w błonie  śluzowej cieśni
gardzieli,  podniebienia  miękkiego  oraz  w  śluzówce  zewnętrznej  strony  nagłośni.  Kubki
smakowe  zbudowane  są  z  komórek  smakowych  zrębowych.  Najwięcej  kubków
smakowych  jest  na  języku.  Człowiek  rozróżnia  cztery  podstawowe  rodzaje  smaku:
gorzki,  słodki,  kwaśny  i  słony.  Odczuwanie  smaku  potraw  w  dużej  mierze  zależy  od
powonienia.

3. Narząd czucia skórnego(receptory wrażenia dotyku, bólu i temperatury)–rozmieszczone

są one obok siebie, nierównomiernie w różnych miejscach i częściach skóry
i jednocześnie reagują na wymienione bodźce.

4. Narząd czucia głębokiego (receptory wrażenia czucia stawowo-mięśniowego) –

stanowią  receptory  umieszczone  w  ścięgnach,  mięśniach  szkieletowych,  torebkach
stawowych.  Dzięki  tym  receptorom  mamy  świadomość  położenia  naszego  ciała,
wzajemnego  ułożenia  jego  członków, stanu napięcia  mięśni zgięcia  stawów.  Informacje
te odbierane za pośrednictwem  nerwów odśrodkowych wywołują stale szereg odruchów
koordynujących prace mięśni i umożliwiających harmonijne ruchy ciała.

5. Narząd wzroku

Wzrok  jest  najważniejszym  źródłem  orientacji  człowieka.  Zmysł  wzroku  dostarcza
najwięcej  informacji  i  najpełniej  kształtuje  wyobraźnię  o  otaczającym  świecie.
W  narządzie  wzroku  wyróżniamy:  gałkę  oczną  wraz  z  nerwem  wzrokowym,  narządy
dodatkowe  oka  na,  które  składają  się:  aparat  ruchowy  gałki  ocznej  wraz  z  jej  aparatem
ochronnym. Narząd wzroku mieści się w oczodole, utworzonym przez kości czaszki. Jest
on  przystosowany  do  odbierania  wrażeń  wzrokowych  w  najrozmaitszych  warunkach.
Rozróżniamy  szereg  barw  o  bogatej  skali  odcieni  .Dzięki  specjalnej  budowie  oka
widzimy wyraźnie przedmioty bliskie i dalekie; mamy zdolność widzenia przestrzennego
oraz możemy ocenić odległość oglądanych przedmiotów.

6. Narząd słuchu (narząd ślimakowy)– słuchem nazywamy wrażliwość na fale

dźwiękowe,  które  stanowią  bodziec  pobudzający  narząd  słuchu.  Ucho  –  narząd  zmysłu
słuchu  i  równowagi  –  zamienia  drgania  fal  dźwiękowych  na  określone  wrażenia,  które
uświadamiamy  sobie  jako  dźwięki.  Słuch  jest  drugim  podstawowym  zmysłem
umożliwiającym orientacje w otoczeniu i przystosowanie się do niego. U człowieka słuch

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wiąże się ze zdolnością mówienia i słyszenia mowy innych. Czynności ucha związane są
z jego budową. Pod względem anatomicznym ucho dzielimy na 3 części: zewnętrzne,
środkowe i wewnętrzne.

Układ chłonny– składa się z naczyń chłonnych, węzłów chłonnych, tkanki chłonnej

pozawęzłowej oraz śledzony i grasicy.
1. Naczynia chłonne włosowate – zespalają się i tworzą sieci chłonne. Ściana naczynia

chłonnego  utworzona  jest  przez  jedną  warstwę komórek  śródbłonka, pomiędzy, którymi
mogą  w  pewnych  warunkach  powstawać  małe  otworki,  co  zapewnia  dużą
przepuszczalność  ściany.  Naczynia  chłonne  mogą  wchłaniać  duże  cząsteczki  białka,
kuleczki tłuszczu, niektóre hormony i leki, a także komórki nowotworowe.

2. Węzły chłonne – pokryte są torebką tkanki łącznej. Zrąb węzła stanowią łącznotkankowe

beleczki.  W  części  zewnętrznej  przeważa  tkanka  chłonna  w  postaci  grudek,  które
warunkują  czynność  obronną  tkanki  chłonnej.  Część  środkowa  grudki  jest  ośrodkiem
rozmnażania limfocytów. W węzłach chłonnych występują przestrzenie zwane zatokami,
wypełnione  tkanką  siateczkową,  przez  które  przepływa  chłonka.  Węzły  chłonne
produkują limfocyty i dzięki właściwościom żernym komórek siateczki, stanowią filtr dla
chłonki.

3. Tkanka chłonna pozawęzłowa występuje w migdałkach stanowiących pierścień

gardłowy. Duże znaczenie praktyczne ma lokalizacja węzłów chłonnych w odpowiednich
okolicach  ciała.  W  obrębie  głowy  i  szyi  mamy  duże  zagęszczenie  węzłów  chłonnych.
Duże skupisko tkanki chłonnej pozawęzłowej znajduje się w gardle. W skład pierścienia
gardłowego  wchodzą:  migdałki  podniebienne  migdałki  trąbkowe,  migdałki  językowe,
migdałek gardłowy, pojedyncze grudki chłonne w błonie śluzowej gardła.
Chłonka  (lympha)  –  jest  płynem  lekko  żółtawej  barwy,  o  składzie  chemicznym

i biologicznym podobnym do składu osocz krwi

Z narządu żucia chłonkę zbierają węzły chłonne: przyuszne, podżuchwowe

i  podbródkowe.  węzły  chłonne  podżuchwowe  dzielą  się  na  trzy  grupy:  przednie,  środkowe,
tylne.  Szczególnie  ważna  jest  grupa  węzłów  podżuchwowych  ponieważ  zbiera  chłonkę
z  takich  elementów  narządu  żucia  jak:  policzki,  nos  oraz  wargi,  zęby,  dziąsła,  język  i  dno
jamy  ustnej.  Często  w  przypadku  stanów  zapalnych  miazgi  zęba  i  przyzębia  ulegają  one
powiększeniu  i  bolesnemu  obrzmieniu.  Dalej  chłonka  odpływa  do  węzłów  chłonnych
powierzchownych głębokich szyi .

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Czym zajmuje się anatomia jako nauka?
2.  Jak podzielono anatomię jako naukę?
3.  Czym zajmuje się fizjologia jako nauka?
4.  Czym zajmuje się histologia jako nauka?
5.  Jak nazwano naukę zajmującą się rozwojem organizmu?
6.  Czym zajmuje się patologia jako nauka?
7.  Jakie działy wyróżniamy w patologii i czym się one zajmują?
8.  W jaki sposób zbudowana jest komórka?
9.  W jaki sposób odbywa się transport substancji w cytoplazmie?
10.  Od czego zależy prawidłowa czynność komórki?
11.  W jaki sposób rozmnaża się komórka?
12.  Gdzie występuje i jakie spełnia zadania tkanka nabłonkowa?
13.  Jakie narządy zmysłu występują w organizmie człowieka?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

14.  Jaką rolę spełniają w organizmie człowieka poszczególne narządy zmysłu?
15.  Jakie czynności spełnia tkanka nerwowa i jak jest ona zbudowana?
16.  Jakie znasz rodzaje tkanki łącznej?
17.  Jakie  znasz  układy  wchodzące  w  skład  organizmu  człowieka  i  jaką  pełnią  one  rolę,

dokonaj ich ogólnej charakterystyki?

18.  Jaka rolę spełniają węzły chłonne głowy?
19.  Jakie funkcje spełnia skóra w organizmie człowieka?
20.   Jaką rolę spełnia układ dokrewny w organizmie człowieka?
21.  Co to są hormony i jaką rolę spełniają w organizmie człowieka?
22.  Jaki jest skład układu chłonnego narządu żucia i jaką spełnia on rolę?
23.  Jaką rolę pełnią nerwy czaszkowe?

4.1.3.Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Rysunek do ćwiczenia 1

Na powyższym schemacie komórki zaznacz przy właściwych numerach organella

komórkowe. W karcie ćwiczeń opisz jaką pełnią one funkcje w komórce i jak są zbudowane.

Organella komórkowe

Budowa

Funkcja

10.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) odszukać w materiale nauczania 4.1. poradnika dla ucznia, informacje dotyczące budowy

komórki,

2)  dokonać analizy treści ćwiczenia,
3)  nazwać zaznaczone organella komórkowe,
4)  określić funkcje poszczególnych organelli komórkowych.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

atlas anatomiczny,

−

literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia .

Ćwiczenie 2

Wyjaśnij podstawowe pojęcia anatomiczne zapisane w karcie ćwiczeń.

Anatomia

Fizjologia

Histologia

Patologia

Komórka

Tkanka

Układ

Neuron

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) odszukać w materiale nauczania 4.2. poradnika dla ucznia, informacje dotyczące

podstawowych pojęć anatomicznych,

2)  dokonać analizy treści ćwiczenia,
3)  dokonać charakterystyki pojęć,
4)  omówić na forum grupy zdefiniowane pojęcia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

arkusz papieru,

–

przybory do pisania,

−

literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 3

Odszukaj w atlasie anatomicznym przebieg 12 par nerwów czaszkowych; określ ich

funkcje. Wykonaj zadanie w karcie ćwiczeń.

Karta ćwiczeń

Numer

Nazwa nerwu

Funkcja

III

VII

VIII

XII

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  odszukać w atlasie anatomicznym informacje o nerwach czaszkowych,
2)  dokonać analizy treści ćwiczenia,
3)  uzupełnić kartę ćwiczeń,
4)  omówić ćwiczenie na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

arkusz papieru,

–

przybory do pisania,

–

atlas anatomiczny człowieka,

–

literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wyjaśnić pojęcie anatomii?



2) dokonać podziału anatomii jako nauki?



3) zdefiniować fizjologie jako naukę?



4) posłużyć się podstawowa terminologią anatomiczną?



5) scharakteryzować patologie jako naukę?



6) scharakteryzować działy patologii?



7) omówić budowę komórki?



8) rozróżnić tkanki,narządy i układy organizmu?



9) dokonać ogólnej charakterystyki tkanek, układów i narządów

organizmu?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Budowa układu kostno-stawowego narządu żucia. Mięśnie

głowy

4.2.1. Materiał nauczania

Układ stomatognatyczny

Jest to przestrzeń o kształcie czworościanu. Podstawą jego są wyrostki podniebienne

szczęki oraz blaszki poprzeczne kości podniebiennych, wierzchołek natomiast znajduje się
w okolicy kości gnykowej. Wyróżnia się następujące funkcje układu stomatognatycznego:

−

żucie,

−

mowa,

−

połykanie,

−

oddychanie,

−

oraz kreowanie wyglądu zewnętrznego.
Żuchwa – jest to kość nieparzysta, o kształcie podkowiastym. Składa się z trzonu

i parzystej gałęzi żuchwy. Miejsce połączenia trzonu z z gałęzią nosi nazwę kąta żuchwy.
Od każdej gałęzi żuchwy odchodzą dwa wyrostki: kłykciowy i dziobiasty. W trzonie żuchwy
wyróżnia się część zębodołową zawierająca zębodoły. Przez gałąź i trzon żuchwy przebiega
kanał żuchwowy zawierający naczynia i nerwy.

Podniebienie –tworzy górna ścianę jamy ustnej. Wyróżniamy w nim część przednią –

podniebienie twarde utworzone przez wyrostki podniebienne szczeki i blaszki poziome
kości podniebiennych oraz część tylną – podniebienie miękkie, będące fałdem błony
śluzowej zawierającym mięśnie poprzecznie prążkowane:

−

mięsień dźwigacz,

−

mięsień napinacz podniebienia miękkiego,

−

mięsień języczka,

−

mięsień podniebienno-językowy,

−

mięsień podniebienno-gardłowy.

Pośrodku tylnego brzegu podniebienia miękkiego znajduje się wyniosłość zwana

języczkiem.

Zęby wraz z wyrostkami zębodołowymi dzielą jamę ustną na przedsionek jamy ustnej

i jamę ustną właściwą.

W układzie tym występują trzy rodzaje stawów:

−

skroniowo-żuchwowy,

−

zębowo-zębodołowy,

−

międzyzębowy .
Bardzo ważnym, stawem z tych trzech jest staw skroniowo – żuchwowy, którego

choroby, zwane są artropatiami. Przyczyną tej choroby bardzo często jest zła wysokość
zwarcia.

Chorobą związaną ze stawem skroniowo – żuchwowym są tzw. dewiacje żuchwy, które

objawiają się bocznymi, w stosunku do osi pośrodkowej ciała, ruchami przy opuszczaniu
i podnoszeniu żuchwy.

Innym rodzajem stanów chorobowych występującym w układzie stomatognatycznym są

tzw.  mioartropatie.  Polegają  one  na  wzmożonym  napięciu  mięśni  żwaczy  (mięśnie  te  to:
mięsień  żwacz,  mięsień  skroniowy,  mięsień  skrzydłowy  boczny  oraz  mięsień  skrzydłowy
przyśrodkowy). Choroby te tyczą się szczególnie mięśnia skrzydłowego bocznego. Powodem
występowania zbyt dużego napięcia  mięśni żwaczy  jest ogólny  stres pacjenta. Efektem tego
stanu jest występowanie tzw. zakwasów, czyli zbierania się kwasu mlekowego w mięśniach,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

który  wywołuje  bardzo  silny  ból.  Należy  zaznaczyć,  że  opisywany  układ  jest  niezwykle
delikatny i jakakolwiek błędna interwencja pociąga za sobą szereg innych. Przykładam może
być  założenie  zbyt  wysokiego  wypełnienia.  Spowoduje  to  paradontopatię  (chorobę
przyzębia)  danego  zęba  oraz  ścieranie  się  zęba  przeciwstawnego.  Choroby  przyzębia  mogą
natomiast doprowadzić np. do rozchwiania zęba.

Układ zębowo-zębowy:
1)  połączenie zębowo-zębodołowe,
2)  stawy skroniowo-żuchwowe,
3)  zespół nerwowo-mięśniowy,
4)  ośrodkowy układ nerwowy.

Istnieje ścisła współzależność czynnościowa między wszystkimi elementami tego układu.

Braki  zębowe  czy  nieprawidłowości  zgryzowe  powodują  zaburzenia  żucia  i  zmiany
w  przyzębiu  lub  stawie  skroniowo-żuchwowym.  I  odwrotnie,  choroby  w  obrębie  przyzębia
(parodontopatie)  powodują  zmianę  położenia  lub  utratę  zębów,  co  zaburza  czynność  żucia.
Zaburzenia zaś równowagi nerwowo-mięśniowej i czynności żucia wpływają na przebudowę
stawu skroniowo-żuchwowego i ograniczają ruchy żuchwy (artropatie).

Także osobowość i stresy poprzez układ nerwowo-żuchwowy mogą wpływać szkodliwie

na zęby, powodując nadmierne ścieranie, przeciążenie przyzębia i stawu skroniowo-
żuchwowego (parafunkcje).

Układ mięśniowo-nerwowy w powiązaniu z układem kostnym i stawami skroniowo-

żuchwowymi wchodzi w skład układu dynamicznego narządu żucia. Mięśnie narządu żucia
wykazują te same cechy fizyczne i biologiczne, co inne mięśnie poprzecznie prążkowane. Są
one unerwione przez nerwy czaszkowe.

Mięśnie głowy i szyi dzielimy na :

−

mięśnie mimiczne,

−

mięśnie narządu żucia,

−

mięsnie narządów głowy.

1. Mięśnie mimiczne – należą do nich: mięśnie sklepienia czaszki, mięśnie otaczające

szparę  powiek,  mięśnie  nozdrzy,  mięśnie  małżowiny  usznej,  mięśnie  otaczające  szparę
ust.  Mięśnie  te  przytwierdzają  się  przynamniej  jednym  przyczepem  do  skóry,  nie
zmieniają  one  położenia  poszczególnych  kości  czaszki.  Mają  układ  okrężny  lub
pierzasty.  Rozmieszczone  są  głównie  wokół  otworów  twarzy.  Skurcz  odpowiednich
zespołów mięśniowych odzwierciedla stany psychiczne (radość, smutek, gniew).

2. Inne mięśnie stanowiące zewnętrzne otoczenie narządu żucia :

−

mięsień potyliczno-czołowy tworzący czepiec ścięgnisty okrywający czaszkę,

−

mięśnie szpary ustnej.

Mięśnie szpary ustnej dzielimy na okrężne i promieniste. Mięsień okrężny ust ma włókna

obwodowe, stanowiące część brzeżną oraz część wargową składająca się z włókien leżących
bliżej szpary ust. Miesień okrężny ust zwiera szparę ustną, przyciska wargi do zębów lub
wysuwa wargi.

−

mięsień policzkowy jest mięśniem płaskim lezącym w ścianie policzka między
szczęką a żuchwą, przyciska policzki do zębów, zapobiega dostawaniu się
pokarmów z jamy ustnej właściwej do przedsionka i wydmuchuje powietrze.

−

mięsień bródowy łączy się ze skórą bródki i obniża wargę dolną.

3. Mięśnie narządu żucia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W skład układu mięśniowego narządu żucia wychodzą następujące grupy mięśni:

−

mięśnie  języka –  są  antagonistami mięsni warg i  policzków. Mięśnie zewnętrzne  języka
zaczynają  się  na  sąsiednich  kościach,  a  kończą  w  języku.  Powodują  one  zmiany  jego
położenia  (wysuwanie,  cofanie,  unoszenie).Do  tej  grupy  należą  mięśnie:  bródowo-
językowy,  gnykowo-językowy,  rylcowo-językowy.  Mięśnie  wewnętrzne  języka
zaczynają  się  i kończą w obrębie  języka a ich współdziałanie powoduje zmiany kształtu
języka.  Do  tej  grupy  należą  mięśnie:  podłużny  języka,  poprzeczny  języka  i  pionowy
języka,

−

mięśnie podniebienia miękkiego – ograniczają od góry i tyłu jamę ustną. Przy ssaniu czy
połykaniu czasowo oddzielają  nosową cześć gardła od gardła  środkowego i  jamy ustnej,
co  umożliwia  wytworzenie  ujemnego  ciśnienia  w  jamie  ustnej.  Do  grupy  tej  należą
mięśnie:  dźwigacz  podniebienia,  napinacz  podniebienia,  podniebienno-językowy,
podniebienno –gardłowy, miesień języczka,

−

mięśnie  żwacze  –  cztery  mięśnie  żwacze  jednym  końcem  przyczepiają  się  na  żuchwie,
a drugim  na kościach czaszki. Umożliwiają one ruchy żuchwy do góry, na boki, do tyłu
i  do  przodu.  Mięsień  skroniowy  jest  największym  i  najsilniejszym  z  mięśni  żwaczy.
Ułożony  w  kształcie  wachlarza  w  dole  skroniowym,  przechodzi  dalej  pod  łukiem
jarzmowym  i  przyczepia  się  do  wyrostka  dziobiastego  żuchwy.  Rozróżniamy  w  nim
włókna  przednie  biegnące  bardziej  pionowo  i  włókna  tylne,  które  jako  jedyne  w  całym
narządzie  żucia  biegną  poziomo,  przesuwają  one  ku  tyłowi  wysunięta  żuchwę.
Obustronny  skurcz  przenosi  żuchwę  do  góry,  przy  skurczu  jednostronnym  następuje
przesunięcie żuchwy na zewnątrz, w stronę kurczącego się mięśnia. Mięsień skrzydłowo
przyśrodkowy  –  przy  skurczu  obustronnym  unosi  żuchwę,  współdziałając  z  mięśniem
żwaczem  i  skroniowym.  Przy  skurczu  jednostronnym  przesuwa  żuchwę  na  zewnątrz
w  stronę  kurczącego  się  mięśnia.  Mięsień  ten  przyczepia  się  na  przyśrodkowej
powierzchni  kąta  żuchwy  oraz  w  dole  skrzydłowym  kości  klinowej,  na  kości
podniebiennej  i  częściowo  na  szczęce.  Miesień  skrzydłowy  boczny  –  jego  skurcz
jednostronny  powoduje  ruch  boczny  żuchwy  w  stronę  przeciwną.  Równoczesny  skurcz
obu mięśni przemieszcza żuchwę ku przodowi. Mięśnie nadgnykowe przyczepiają się do
kości  gnykowej  i  żuchwy.  Stanowią  grupę  mięśni  odwodzących  żuchwę,  są
antagonistami mięśni żwaczy .Gdy ustalona jest żuchwa, mięśnie nadgnykowe podnoszą
kość gnykową, język i krtań do góry, co ma szczególne znaczenie podczas połykania.
Mięsień  dwubrzuścowy  odwodzi  żuchwę,  współdziałając  z  mięśniami  żuchwowo-
gnykowymi i rylcowo-gnykowymi.
Mięsień  żuchwowo-gnykowy  –  jest  mięśniem  płaskim  w  kształcie  trójkąta  rozpiętego
w  łuku  trzonu  żuchwy  i  wspólnie  z  mięśniem  strony  przeciwległej  tworzy  dno  jamy
ustnej. Gdy  kość gnykowa  jest ustalona, mięsień żuchwowo-gnykowy odwodzi żuchwę,
napina dno jamy ustnej i unosi język.
Mięsień  bródowo  –  gnykowy–  odwodzi  żuchwę,  gdy  kość  gnykowa  jest  ustalona  lub
pociąga kość gnykową do przodu i ku górze przy ustalonej żuchwie
Mięsień  rylcowo-gnykowy  –  działanie  mięśni  podgnykowych  polega  na  ustaleniu  kości
gnykowej,  która  staje  się  wtedy  punktem  podparcia  w  pracy  mięśni  języka
i odwodzących żuchwę.
Budowa  mięśni  głowy  i  szyi  –  należą  one  do  grupy  mięśni  poprzecznie  prążkowanych.
Są  zbudowane  z  tkanki  mięśniowej  poprzecznie  prążkowanej  i  są  czynnymi  narządami
ruchu.  Mogą  powodować  ruchy  przemieszczania  t.j:  zmianę  pozycji  poszczególnych
części  ciała  względem  siebie,  itp.  Mięśnie  te  są  zbudowane  z  wielu  tysięcy  miocytów
poprzecznie  prążkowanych,  czyli  komórek  mięśniowych  poprzecznie  prążkowanych,
wewnątrz,  których  znajdują  się  włókna  mięśniowe  składające  się  z  nitek  białek
kurczliwych zwanych nitkami aktomiozyny.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jaka rolę spełnia układ kostny-stawowy narządu żucia?
2.  Jaki jest skład układu stomatognatycznego?
3.  W jakiej kości znajdują się zębodoły?
4.  Na

czym

polega

współzależność

między

wszystkimi

elementami

układu

stomatognatycznego?

5.  Jakie funkcje pełni układ mięśniowy narządu żucia?
6.  W jaki sposób podzielone są mięśnie głowy?
7.  Jakie mięśnie biorą udział w ruchach żuchwy?
8.  Jakie grupy mięśni wchodzą w skład układu mięśniowego narządu żucia?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

W atlasie anatomicznym, odszukaj stawy wchodząc w skład układu stomatognatycznego.

Omów ich budowę i funkcje.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) odszukać w materiale nauczania 4.2. poradnika dla ucznia, informacje dotyczące stawów

wchodzących w skład układu stomatognatycznego,

2)  dokonać analizy treści ćwiczenia,
3)  odnaleźć stawy w atlasie anatomicznym,
4)  uzupełnić kartę ćwiczeń.

Karta ćwiczeń

Nazwa stawu

Funkcja stawu

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

arkusz papieru,

–

przybory do pisania,

–

literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Scharakteryzuj budowę i funkcje układu stomatognatycznego.

Karta ćwiczeń

Nazwa stawu
wchodzącego w skład
układu
stomatognatycznego

Funkcja

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) odszukać w materiale nauczania 4.2. poradnika dla ucznia, informacje dotyczące budowy

i funkcji układu stomatognatycznego,

2) dokonać analizy treści ćwiczenia,
3) określić budowę, funkcje stawów wchodzących w skład układu stomatognatycznego

i wyjaśnić ich znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania układu.

4) omówić funkcje na forum grupy,

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

arkusz papieru,

–

przybory do pisania,

–

literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 3

Korzystając z atlasu anatomicznego, wyszukaj mięśnie biorące udział w ruchach żuchwy;

opisz funkcje pełnione przez poszczególne mięśnie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś :

1) odszukać w materiale nauczania 5.2.1 informacje dotyczące funkcji układu

stomatognatycznego,

2)  dokonać analizy treści ćwiczenia,
3)  określić funkcje i wyjaśnić ich znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania układu,
4)  omówić funkcje na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

arkusz papieru,

–

przybory do pisania,

–

literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Karta ćwiczeń

l.p. Mięsień

Funkcje

Mięśnie żwacze

Mięśnie podgnykowe

Mięśnie nadgnykowe

Mięśnie mimiczne

Mięśnie szyi

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) scharakteryzować podstawowe elementy układu stomatognatycznego?



2) omówić funkcje układu stomatognatycznego?



3) podać nazwę kości w, której znajdują się zębodoły?



4) omówić współzależność między wszystkimi elementami układu

stomatognatycznego?



5) wymienić funkcje układu mięśniowego narządu żucia?



6) dokonać podziału mięśni biorą udział w ruchach żuchwy?



7) scharakteryzować mięśnie biorące udział w ruchach żuchwy?



8) omówić grupy mięśni wchodzą w skład układu mięśniowego narządu

żucia?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3

Rola jamy ustnej w fizjologii narządu żucia

4.3.1. Materiał nauczania

Jama ustna stanowi początkowy odcinek przewodu pokarmowego i spełnia różnorodne

czynności fizjologiczne.

Zadania:

1. Pobieranie pokarmów.
2. Przygotowanie mechaniczne(rozdrobnienie pokarmu, żucie) i początkowe przemiany

chemiczne przyjmowanych pokarmów( przekształcanie dużych cząsteczek organicznych
w związki prostsze).

3.  Stanowi barierę ochronną dla dalszych odcinków przewodu pokarmowego.
4.  Elementy jamy ustnej biorą udział w wytwarzaniu mowy.
5.  W czasie wysiłku fizycznego stanowi drogę oddechową.
6.  Poprzez  błonę  śluzową  do  krwi  wchłaniają  się  niektóre  substancje  chemiczne,  (rtęć,

ołów, alkohol).

Czynności jamy ustnej uwarunkowane są prawidłowa budową całego narządu żucia.
Prawidłowy przebieg niektórych czynności fizjologicznych w jamie ustnej regulują

odruchy:
1.  Ssania, występujący u niemowląt.
2.  Dziąsłowy, polegający na unoszeniu i zaciskaniu wargi dolnej.
3.  Wymiotny,  powstający  w  następstwie  drażnienia  błony  śluzowej  podniebienia

miękkiego, tylnej części języka lub ścian gardła.

4. Ślinienia, powstający pod wpływem bodźców smakowych, bólowych lub trucizn.

W procesie pobierania pokarmu i mechanicznego przetwarzania zasadniczą rolę

odgrywają zęby, które przez swoją zróżnicowaną budowę przystosowane są do odgryzania
i miażdżenia pokarmów. Gryzienie i żucie to proces mechanicznej obróbki przyjmowanych
pokarmów, która ma na celu :

−

rozdrabnianie pokarmów,

−

zmieszanie ze śliną,

−

przygotowanie kęsa.

Rys. 2. Anatomia topograficzna jamy ustnej [9]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Jamę ustną dzieli się na przedsionek i jamę ustna właściwą.
Przedsionek jamy ustnej stanowi przestrzeń mająca kształt podkowy, ograniczoną od

zewnątrz  szparą  ust,  wargami  i  policzkami.  Szparę  ust  otaczają  wargi  górna  i  dolna,
zbiegające  się  w  kątach  ust.  Zrąb  wargi  stanowi  mięsień  okrężny  ust.  Od  zewnątrz  wargi
pokrywa  skóra.  Stronę  wewnętrzną  pokrywa  błona  śluzowa,  łącząca  się  poprzez  sklepienie
przedsionka z dziąsłem wyrostków zębodołowych. Strefę przejściową pomiędzy skórą a błona
śluzową nazywamy czerwienią wargową. Ścianę wewnętrzną przedsionka stanowią wyrostki
zębodołowe z lukami zębowymi, które przy zwartych zębach oddzielają przedsionek od jamy
ustnej właściwej. W linii środkowej przedsionka znajduje się wędzidełko wargi górnej i wargi
dolnej.  W  odcinku  bocznym  znajdują  się  policzki,  które  stanowią  mięsień  policzkowy.
Policzek od zewnątrz pokryty jest skórą, a od wewnątrz błoną śluzową z licznymi gruczołami.
Na  błonie  śluzowej  policzka  znajduje  się  brodawka  przyusznicza,  zaznaczająca  ujście
przewodu wyprowadzającego ślinianki przyusznej.

Jama ustna właściwa od przodu i z boków ograniczona jest przez łuki zębowe – górny

i  dolny.  Sklepienie  jamy  ustnej  stanowi  podniebienia  twarde  i  miękkie.  Dno  jamy  ustnej
stanowią  mięśnie  żuchwowo  –  gnykowe.  Od  przodu  i  boku  dno  jamy  ustnej  ograniczone
trzonem  żuchwy.  W  dnie  jamy  ustnej  pokrytym  błoną  śluzową,  przechodzącą  na
powierzchnię  dolną  języka,  znajduje  się  tkanka  łączna  i  tłuszczowa,  naczynia  krwionośne,
węzły  chłonne  i  nerw  podjęzykowy.  Pod  językiem  znajduje  się  ujście  przewodów
wyprowadzających ślinę ze ślinianek podjęzykowych i podżuchwowych.

Język

Jest tworem mięśniowym o zróżnicowanym działaniu, który wypełnia zamkniętą jamę

ustną.

W obrębie języka wyróżniamy: nasadę, trzon, koniec języka, powierzchnie górną
( grzbietową) i powierzchnię dolną, dwa brzegi. Powierzchnia górna ma rowek zwany

bruzdą  pośrodkową,  którą  ślina  spływa  do  gardła.  W  części  tylnej  występuje  bruzda
graniczna,  stanowiąca  przejście  trzonu  w  nasadę  języka.  Dolna  powierzchnia  języka  jest
gładka  i  podzielona  przez  fałdy  śluzówki,  zwany  wędzidełkiem  języka.  Koniec  języka  jest
zwężony i spłaszczony. W błonie śluzowej grzbietu języka znajdują się brodawki nitkowate z
receptorami zmysłu dotyku oraz  brodawki grzybowate, okolone  i  liściaste zawierające kubki
smakowe, będące receptorami zmysłu smaku.

Część tylną jamy ustnej właściwej stanowi cieśń gardła ograniczona od góry

podniebieniem miękkim z języczkiem, po bokach łukami podniebiennymi, między którymi
leżą migdałki, a częścią dolną stanowi trzon języka.

Ślinianki

Są ważnym elementem narządu żucia. Dzielimy je na drobne gruczoły jamy ustnej

(wargowe, policzkowe, podniebienne, językowe) i trzy pary dużych ślinianek wśród których
są ślinianki przyuszne, podżuchwowe i podjęzykowe.

Wszystkie gruczoły ślinowe jamy ustnej ze względu na charakter wydzieliny dzielimy na:

−

śluzowe do, których należą gruczoły podniebienne i gruczoły nasady języka,

−

surowicze do, których należą ślinianki przyuszne gruczoły brodawek okolonych,

−

śluzowo-surowicze do, których należą ślinianki podżuchwowe, podjęzykowe gruczoły
wargowe, policzkowe i językowe przednie.
Ślina warunkuje mechaniczna i chemiczną przemianę treści pokarmowych. Zmieszanie

pokarmu ze ślina ułatwia formowanie kęsa i połykanie, które stanowi końcowa fazę przemian
zachodzących w jamie ustnej.

Skład chemiczny śliny jest różny, ulega zmianom w zależności od bodźca

wyzwalającego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zmieszana ślina człowieka jest bezbarwna, o ciężarze właściwym 1,002–1,012g. Średnia

wartość pH śliny wynosi 6. Na odczyn śliny mają wpływ zawarte w niej bufory węglanowy
i fosforanowy. Około 99% śliny stanowi woda.

Ilość składników organicznych nie przekracza 5,0 g w litrze.
Składniki nieorganiczne występują w ilości ok.2,5 g w litrze śliny.
Białko jest głównym składnikiem organicznym.
Występujące w ślinie enzymy to: lizozym, amylaza, fosfataza, peroksydaza. Ponadto

zmieszana ślina zawiera inne enzymy pochodzące z rozkładu bakterii, leukocytów.

W skład śliny wchodzą także złuszczone komórki nabłonka, leukocyty i mikroorganizmy.
Funkcje śliny:

−

nawilża błonę śluzowa jamy ustnej,

−

wspomaga połykanie kęsów pokarmu,

−

wypłukuje resztki pokarmowe,

−

stanowi pierwszą linię obrony przed drobnoustrojami (lizozym),

−

dostarcza minerały do naprawy demineralizacji szkliwa oraz neutralizacji kwasów,

−

odgrywa ważną rolę w odczuwaniu smaku i w mowie.

Przyczyną zwiększenia wydzielania śliny może być:

−

epilepsja,

−

ciąża,

−

choroba wrzodowa.
Zmniejszenie lub zahamowanie zdolności wydzielniczej gruczołów ślinowych powoduje

gwałtowne zmiany flory bakteryjnej jamy ustnej ze skutkami w postaci chorób przyzębia lub
próchnicy.

Mechanizm wydzielania śliny

Wydzielanie śliny kontroluje układ nerwowy i hormonalny. W wyniku podrażnienia

bodźcami  chemicznymi  lub  fizycznymi  receptorów  smakowych  rozmieszczonych  w  błonie
śluzowej  jamy  ustnej  i  języka  następuje  pobudzenie  ośrodka  wydzielania  śliny  w  tworze
siatkowatym  rdzenia  przedłużonego.  W  warunkach  fizjologicznych  wydzielanie  śliny  jest
skutkiem działania wrodzonego i nabytego odruchu ślinowego.

Mechanizm odruchu wrodzonego polega

na podrażnieniu chemoreceptorów,

termoreceptorów i mechanoreceptorów jamy ustnej i języka, które powodują pobudzenie
ośrodka ślinowego.

Odruch nabyty wydzielania śliny powstaje wtedy, gdy wytworzyły się połączenia

czasowe w różnych miejscach kory mózgu z ośrodkami wydzielania śliny pod wpływem
bodźców odbieranych przez zmysły: węchu, wzroku i słuchu.

Funkcja obronna śliny polega na tworzeniu przez zawarta w niej florę bakteryjna stałego

środowiska jamy ustnej, które związane jest z bakteriobójczym działaniem obecnych w ślinie
enzymów  (  lizozym)  i  leukocytów.  Lizozym  nie  ma  wpływu  na  skład  zwykłej  flory  jamy
ustnej,  odgrywa  natomiast  ważną  rolę  obronna  w  infekcjach  zewnętrznych.  Znajdujące  się
w ślinie przeciwciała reagują z antygenami niektórych bakterii. Ważnym zadaniem obronnym
śliny  jest  zwilżanie  błony  śluzowej  i  zębów,  mechaniczne  oczyszczanie  przez  spłukiwanie
resztek pokarmowych  i produktów ich  fermentacji. Szybkość przepływu  śliny, ruchy  języka,
oblepianie drobnoustrojów przez śluz zawarty w  ślinie, połykanie  ze śliną  i  niszczenie przez
sok  żołądkowy  stanowi  zespół  mechanizmów  obronnych  ograniczających  rozwój
drobnoustrojów w jamie ustnej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie zadania spełnia jama ustna w fizjologii narządu żucia?
2.  Jakie odruchy regulują czynności fizjologiczne w jamie ustnej?
3.  Jakie elementy ograniczają jamę ustną właściwą?
4.  Jakie wyróżnia się gruczoły ślinowe jamy ustnej?
5.  Jaki jest mechanizm wydzielania śliny w jamie ustnej?
6.  Jakie funkcje pełni ślina?
7.  Jaki jest skład chemiczny śliny?
8.  Jakie enzymy są zawarte w ślinie?
9.  Na czym polega mechanizm wrodzony wydzielania śliny?
10.  Na czym polega mechanizm nabyty wydzielania śliny?
11.  Na czym polega funkcja obronna śliny?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Korzystając z atlasu anatomicznego opisz budowę jamy ustnej, omów funkcje jakie pełni

jama ustna.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) odszukać w materiale nauczania 4.3. poradnika dla ucznia, wiadomości na temat budowy

i funkcji jamy ustnej,

2) wypisać na kartce funkcje jakie pełni jama ustna w organizmie człowieka i podać jakie to

ma znaczenie dla funkcjonowania organizmu?

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

arkusz papieru,

–

przybory do pisania,

–

literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 2

Na podstawie poradnika dla ucznia (rozdział 4.3.), wypisz jaki jest skład chemiczny śliny

i jakie pełni ona funkcje.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) odszukać w materiale nauczania wiadomości na temat składu chemicznego śliny oraz

funkcji jakie ona pełni,

2) wypisać treść zadania na kartce papieru,
3) zaprezentować efekty własnej pracy na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

arkusz papieru,

–

przybory do pisania,

–

literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 3

Na podstawie poradnika dla ucznia, opisz mechanizm wrodzony i nabyty wydzielania

śliny w organizmie człowieka.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) odszukać w materiale nauczania 4.3. poradnika dla ucznia wiadomości na temat podany

w ćwiczeniu,

2)  dokonać analizy treści ćwiczenia,
3)  wypisać na kartce temat ćwiczenia,
4)  zaprezentować efekty swojej pracy na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

arkusz papieru,

–

przybory do pisania,

–

literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wymienić zadania jamy ustnej w procesie żucia?



2) wymienić istotne odruchy regulujące czynności fizjologiczne jamy

ustnej?



3) określić elementy ograniczające jamę ustna właściwą?



4) wymienić gruczoły ślinowe jamy ustnej?



5) omówić funkcje śliny w jamie ustnej?



6) określić skład chemiczny śliny?



7) wymienić enzymy zawarte w ślinie?



8) przedstawić mechanizm wrodzony wydzielania śliny?



9) przedstawić mechanizm nabyty wydzielania śliny?



10) określić funkcję obronną śliny?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4. Budowa i fizjologia narządu zębowego. Metody znakowania

zębów

4.4.1. Materiał nauczania

Uzębienie człowieka jest dwupokoleniowe tzn. zawiera zęby mleczne i stałe. Uzębienie

człowieka jest także różnokształtne tzn., że zawiera zęby różniące się między sobą kształtem
i budową.. Cechą jego jest również ścisłe przyleganie zębów do siebie, bez występowania luk.
Zawiązki  zębów  stałych  znajdują  się  pod  zębami  mlecznymi,  we  wspólnym  zębodole,
oddzielone  od  nich  przegroda  kostną.  Przed  okresem  wymiany  zębów  wyróżnicowują  się
w  zębodole  komórki  kościogubne(osteoklasty),  które  rozpoczynają  zniszczenie  przegrody
kostnej i korzeni zębów mlecznych, powodując ich wypadanie.

Rozwój zębów jest procesem długotrwałym. W rozwoju narządu zębowego wyodrębnia

się trzy procesy:

−

tworzenie się zawiązków zębowych,

−

mineralizacja zębów,

−

wyrzynanie się zębów.

Ogólna budowa zęba

Ząb składa się z korony, szyjki i korzenia (lub korzeni). Wypełniony jest miazgą,

naczyniami krwionośnymi i nerwami

Mikroskopowa budowa zęba
1. Tkanka twarda zęba: szkliwo, zębina, cement korzeniowy.
2. Tkanka miękka zęba: miazga zęba.

Szyjka zęba – znajduje się na granicy korony i korzenia. W warunkach zdrowych jest

osłonięta dziąsłem. Między szyjką a dziąsłem występuje niewielka szczelina nazywana
kieszonką dziąsłową.

Zębina – podstawowa twarda tkanka zęba podobna do tkanki kostnej, silnie przesycona

solami  wapnia,  tworząca  masę  i  szkielet  zęba.  W  obrębie  korony  zęba  przykryta  jest
szkliwem,  w  obrębie  korzenia  –  cementem.  Zębina  otacza  jamę  zęba,  która  jest  wypełniona
miazgą

Szkliwo – twarda zewnętrzna warstwa pokrywająca zębinę korony zębów. Jest to

najsilniej zmineralizowana i najtwardsza tkanka występująca w organizmie. Niewrażliwa na
ból, chroni głębsze warstwy zęba.

Miazga zęba – zawartość komory i przewodu korzeniowego zęba. Jest to tkanka łączna

zawierająca naczynia krwionośne, limfatyczne i włókna nerwowe. Jej warstwę zewnętrzną
stanowią komórki zębinotwórcze.

Cement – znajduje się pomiędzy powierzchnią korzenia zęba a ścianą zębodołu.
Ozębna – włóknista tkanka zbita wyściełająca zębodół, otaczająca korzeń zęba. Zęby

zbudowane są z zębiny. Korzeń i część szyjki umocowane są w zębodole za pomocą
wiązadeł, resztę szyjki zęba obejmuje dziąsło; korona zęba wystaje nad dziąsłem.

Cechy zębów mlecznych

Uzębienie mleczne składa się z 20 zębów: siekaczy, kłów i zębów trzonowych.
Zęby mleczne:

−

są mniejsze i delikatniejsze,

−

mają barwę niebieskobiaławą,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

posiadają zgrubienie brzegu szkliwnego, dzięki czemu szyjka zęba jest wyraźnie
zaznaczona,

−

cechują się małą zmiennością,

−

ściany zębów są znacznie cieńsze komora zęba jest obszerniejsza niż w zębie stałym,

−

siekacze i kły są zębami jednoguzkowymi,

−

brak jest przedtrzonowców w uzębieniu mlecznym, wypadają po spełnieniu swego
okresowego zadania a ich miejsce zajmują zęby stałe.

Kolejność i czas wyrzynania się zębów stałych:

−

zęby szóste, siekacze przyśrodkowe i boczne wyrzynają się miedzy 6 a 8 r .ż.,

−

zęby przedtrzonowe, kły i drugie trzonowce wyrzynają się między 9 a 13 r. ż.,

−

trzecie trzonowce wyrzynają się między 17 a 25 r. ż.

Zęby stałe – występują w liczbie 32. W każdej połowie zarówno szczęki, jak i żuchwy

wyróżniamy: 2 zęby siekacze, 1 kieł, 2 zęby przedtrzonowe, 3 zęby trzonowe.

Anatomiczne cechy zębów stałych.

W skład uzębienia stałego wchodzą 32 zęby, ułożone w dwa łuki zębowe.

1. Przedni odcinek łuków zębowych tworzą siekacze – dwa przyśrodkowe i dwa boczne.

Korony siekaczy przypominają kształtem dłuta, skierowane ostrymi brzegami ku zębom
przeciwległym. Zęby przednie maja pojedyncze, stożkowate korzenie. Czynność siekaczy
polega na odcinaniu kęsów pokarmowych. Siekacze warunkują prawidłową mowę,
zewnętrzny zarys wargi i wygląd estetyczny twarzy .

2. Do zębów przednich zalicza się także kły, które są większe od siekaczy, maja bardziej

wypukłą powierzchnię wargową i guzek na brzegu siecznym.

3. W grupie zębów bocznych znajdują się zęby przedtrzonowe, po dwa z każdej strony. Ich

korony są sześcienne, mają powierzchnię żującą z dwoma guzkami oddzielonymi bruzdą.
Przedtrzonowce mają pojedyncze, stożkowate korzenie z wyjątkiem pierwszych
przedtrzonowców górnych, które posiadają dwa korzenie.

4. Zęby trzonowe położone są za przedtrzonowcami po stronie prawej i lewej: pierwszy,

drugi, trzeci. Są to zęby wieloguzkowe i wielokorzeniowe. Dolne trzonowce mają po dwa
korzenie. Czynność zębów bocznych polega na rozdrabnianiu i miażdżeniu pokarmów.
Kształtują one także zewnętrzny kształt policzków.

Wszystkie zęby stałe ustawione są w łukach zębowych szczęki i żuchwy.

Łuki zębowe charakteryzują się następującymi cechami:

−

przedsionkowe powierzchnie zębów tworzą linię łuku zębowego, która w szczęce ma
kształt polowy elipsy, a żuchwie kształt paraboli,

−

siekacze górne zachodzą 2–3 mm na siekacze dolne a guzki policzkowe zębów bocznych
górnych pokrywają guzki policzkowe zębów bocznych dolnych.

−

linia środkowa obu łuków pokrywa się z linią środkową twarzy, a przedsionkowo–
językowe osie zębów strony prawej i lewej przecinają się w jednym punkcie na linii
środkowej,

−

zęby umieszczone są symetrycznie, w zwarciu każdy ząb styka się z dwoma
przeciwstawnymi, z wyjątkiem siekaczy przyśrodkowych dolnych i ostatnich zębów
trzonowych górnych,

−

między zębami są zachowane punkty styczności,

−

łukowate wypukłości powierzchni przedsionkowych stykają się w punktach stycznych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Umiejętność oznakowania zębów jest bardzo ważna. Kliniczne oznakowanie zębów

wprowadzono  po  to,  aby  szybko  zanotować  zmiany  chorobowe  w  karcie  stomatologicznej.
W  oznaczaniu  zębów  posługujemy  się  wzorami  literowymi  i  cyfrowymi.  We  wzorach
literowych  poszczególne  zęby  oznaczamy  pierwszą  literą  ich  nazwy  łacińskiej  –  małymi
literami uzębienie mleczne, a dużymi literami uzębienie stałe.

Oznaczenia zębów we wzorach odpowiadają ich położeniu w jamie ustnej.

Dla oznaczenia odpowiedniego zęba wykreślamy odcinek wzoru/ćwiartkę/ i wpisujemy
odpowiednia cyfrę oznaczająca dany ząb, np. kieł górny lewy –└3.

1. Najczęściej stosowany sposób znakowania zębów to system Haderupa, z poprawką

Allerhanda dla zębów mlecznych:

−

zęby stałe oznacza się cyframi arabskimi: od 1 do 8,

−

zęby mleczne oznacza się cyframi rzymskimi: od i do v,

−

zęby szczeki (górne) oznacza się znakiem (+), a zęby w żuchwie (dolne)znakiem(–),

−

przy zębach strony prawej znak stawia się po prawej stronie cyfry, a przy zębach strony
lewej – przed cyfrą, po jej stronie lewej.

2. Często stosuje się także oznakowanie przyjęte przez Federation Dentaire International

(FDI).
Jest to system oznakowania dwucyfrowego, w którym cyfra pierwsza oznacza kwadrant

(ćwiartkę) łuku zębowego, a druga poszczególny ząb. Jako pierwszy przyjmuje się ząb
sieczny przyśrodkowy, dalsze w kierunku boków.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 3. Diagram zębowy [6]

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jak rozumiesz pojęcie uzębienie dwupokoleniowe?
2.  Jak przedstawia się mikroskopowa budowa zęba?
3.  Jak przedstawia się budowa histologiczna zęba?
4.  W jaki sposób zbudowany jest narząd zębowy?
5.  Jakie są charakterystyczne cechy uzębienia mlecznego?
6.  Jakie są cechy charakterystyczna dla zębów stałych?
7.  Jakie są różnice między uzębieniem mlecznym i stałym?

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Narysuj ząb i zaznacz jego elementy składowe.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) odszukać w materiale nauczania 4.4. poradnika dla ucznia informacje dotyczące budowy

narządu zębowego

2)  wpisać posiadane dane na kartkę papieru,
3)  korzystając z atlasu anatomicznego narysować ząb i zaznaczyć jego elementy składowe,
4)  omówić swoją prace na forum grupy,

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Wypisz cechy charakterystyczne dla uzębienia mlecznego i stałego.

Cechy uzębienia mlecznego

Cechy uzębienia stałego

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) odszukać w materiale nauczania 4.4. poradnika dla ucznia, informacje na temat uzębienia

mlecznego i stałego,

2)  zapoznać się z treścią ćwiczenia,
3)  wypisać charakterystyczne cechy dla uzębienia mlecznego i stałego na kartkę papieru,
4)  omówić wykonaną pracę na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 3

Oznakuj na diagramie zęby stałe za pomocą systemu Haderupa.

Rysunek do ćwiczenia 3 [6]

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) odszukać w materiale nauczania 4.4. poradnika dla ucznia, informacje na temat

znakowania uzębienia stałego,

2)  zapoznać się z treścią ćwiczenia,
3)  oznaczyć na diagramie zęby stałe za pomocą systemu Haderupa.
4)  przedstawić wykonaną pracę na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 4

Oznakuj na diagramie przykładowy stan uzębienia pacjenta uwzględniając poszczególne

powierzchnie zęba.

Rysunek do ćwiczenia 4 [6]

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) odszukać w materiale nauczania 4.4. poradnika dla ucznia, informacje na temat

znakowania, oceny uzębienia stałego,

2) zapoznać się z treścią ćwiczenia,
3) oznaczyć na diagramie przykładowy stan uzębienia pacjenta z uwzględnieniem

powierzchni zębowych,

4) omówić wykonaną pracę na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 5

Oznakuj na diagramie zęby mleczne za pomocą systemu Haderupa z poprawką

Allerhanda.

Rysunek do ćwiczenia 5 [6]

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) odszukać w materiale nauczania 4.4. poradnika dla ucznia, informacje na temat

znakowania, uzębienia mlecznego,

2) zapoznać się z treścią ćwiczenia,
3) oznaczyć na diagramie zęby mleczne za pomocą systemu Haderupa z poprawką

Allerhanda,

4) omówić wykonaną pracę na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia.

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) scharakteryzować dwupokoleniowość zębów?



2) scharakteryzować budowę histologiczną zębów?



3) określić charakterystyczne cechy zębów mlecznych?



4) dokonać podziału morfologiczno-czynnościowego zębów?



5) określić charakterystyczne cechy zębów stałych?



6) określić cel znakowania zębów?



7) wymienić stosowane systemy znakowania zębów?



8) wyjaśnić na czym polega system znakowania zębów wg Haderupa,

z poprawką Allerhanda?



9) omówić system znakowania zębów przyjęty przez FDI?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5. Podstawowe czynności i procesy fizjopatologiczne narządu

żucia, stany patologiczne i choroby twardych tkanek zęba

4.5.1. Materiał nauczania

Skład narządu żucia:

1.  Zęby ustawione w dwóch łukach.
2.  Przyzębie z błoną śluzową.
3.  Kości szczęki i żuchwy.
4.  Stawy skroniowo-żuchwowe.
5.  Układ nerwowo-mięśniowy.
6.  Jama ustna.
7.  Gruczoły jamy ustnej.

Narząd żucia u człowieka stanowi początkowy odcinek przewodu pokarmowego. Bierze

on udział w pobieraniu pokarmów, żuciu, połykaniu pokarmów kształtowaniu mowy, określa
wygląd  estetyczny,  uczestniczy  w  wyrażaniu  nastrojów  i  uczuć.  W  każdej  czynności  biorą
udział  wszystkie  elementy  narządu  żucia.  Sterowanie  odbywa  się  dzięki  impulsom
powstającym  w  receptorach  występujących  w  błonie  śluzowej  jamy  ustnej  i  języka  oraz
przyzębiu, w mięśniach i stawach skroniowo-żuchwowych.

Narząd żucia u człowieka stanowi zespół jednostek anatomicznych i czynnościowych,

które należy rozpatrywać zawsze w ich wzajemnej zależności. W prawidłowo
ukształtowanym narządzie żucia istnieje ścisła korelacja między wszystkimi jego elementami.

Funkcje narządu żucia:

–

bierze udział w pobieraniu pokarmów,

–

określa wygląd estetyczny,

–

uczestniczy w wyrażaniu nastrojów i uczuć.

Zmiany w narządzie żucia związane z wiekiem:

Zmiany występują w komórkach jak i w istocie międzykomórkowej, co prowadzi do

pogorszenia się sprawności czynnościowej narządów. Zmiany te wywołują zaburzenia funkcji
mechanizmów, zapewniających stałość środowiska wewnętrznego organizmu .

Zmiany w błonie śluzowej występują po 50 roku życia i dotyczą:

–

błony śluzowej, która staje się cieńsza, zanika, łatwo podlega uszkodzeniu,

–

zmieszenia unaczynienia i gorszego przebiegu procesu gojenia,

–

zmniejszeniu ulega liczba komórek w błonie śluzowej właściwej i podśluzowej a wzrasta
ilość włókien kolagenowych.
Zmiany w zgryzie powstają w wyniku działania sił wywierających przez układ

mięśniowy i często powtarzających się kontaktów z zębami przeciwstawnymi. Występuje:

−

starcie brzegów bocznych siekaczy i guzków kłów.

−

guzki zębów trzonowych i przedtrzonowych ulegają znacznemu starciu i obniżają się ich
korony,

−

wypukłe powierzchnie styczne zębów sąsiadujących ze sobą z wiekiem ścierają się, co
powoduje przyleganie płaszczyznowe zamiast punktowego i skrócenie długości łuku
zębowego.

−

poprzednie nachylenie zębów trzonowych dolnych, wskutek czego zmienia się przebieg
powierzchni zgryzowej.

−

starzenie się stawu skroniowo-żuchwowego,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

w strukturach kostnych występują cechy osteoporozy,

−

spłaszczenie  powierzchni  stawu  skroniowo-żuchwowego  co  spowodowane  jest
zwiększającą  się  z  wiekiem  utrata  zębów.  Powoduje  to  większe  obciążenie  stawu
w okresie zmniejszonej jego wydolności.
W  wyniku  stopniowej  utraty  uzębienia  występują  zaburzenia  równowagi  fizjologicznej,

które  w  pewnych  granicach  są  kompensowane  przez  wzmożoną  pracę  pozostałych  zębów.
Przyzwyczajenie  do  pobierania  pokarmu  bez  udziału  zębów  prowadzi  do  nieprawidłowych
nawyków.  Rozgniatanie  pokarmu  przez  przyciskanie  języka  do  podniebienia  prowadzi  do
przerostu mięśni języka co utrudnia posługiwanie się protezami.

Zmniejszone wydzielanie śliny może spowodować częściową lub całkowitą suchość jamy

ustnej. Brak śliny wpływa na utrzymanie protezy i komplikuje przeżuwanie i trawienie
pokarmu.

Utrata, ścieranie się i nadżerki naturalnych zębów mogą powodować ból, który może

wpływać na ilość i typ spożywanego pokarmu.

Nieprawidłowe odczuwanie smaku i pieczenie może mieć związek z suchością ust,

zaburzeniami hormonalnymi i brakiem witaminy B.

Zmiany w narządzie żucia spowodowane utratą zębów

Układ zębowy stanowi jedną całość, a naprężenia w łuku są wyrównywane przez

wzajemne  rozłożenie  sił  między  poszczególnymi  zębami  jednego  łuku  i  antagonistami.
Po utracie zęba siły te prowadzą do przemieszczania się do wolnej przestrzeni  sąsiadujących
z  ubytkiem  zębów  i  antagonistów.  Mechanizm  tych  zmian  związany  jest  z  właściwościami
tkanki  kostnej,  która  dzięki  swojej  komórkowej  aktywności  znajduje  się  w  stanie  ciągłej
przebudowy  i  reaguje  żywo  na  bodźce  fizjologiczne.  Równocześnie  w  podeszłym  wieku
współistnieją procesy zaniku i wytwarzania tkanki kostnej.

Przy większej liczbie utraconych zębów zwiększa się nasilenie zmian zachodzących

w obu łukach zębowych i w bezzębnych odcinkach wyrostków zębowych.

Przy rozległych brakach zębowych, zwłaszcza przy braku par zębów przeciwstawnych,

mogą nastąpić zmiany w układzie twarzy. Następuje pogłębienie zgryzu, odcinek nosowo-
bródkowy twarzy ulega skróceniu. Wskutek braku podparcia ze strony łuków zębowych
mięśnie policzków i warg stają się wiotkie, fałdy nosowo-wargowe pogłębiają się a kąciki ust
opuszczają .

Usunięcie zębów jest przyczyna przebudowy kości szczeki i żuchwy, która nie kończy się

wraz z zakończeniem procesu gojenia się rany poekstrakcyjnej. Dalsza przebudowa prowadzi
do znacznego zaniku wyrostka zębodołowego. Pamiętaj o różnicach w budowie wyrostków
zębodołowych u ludzi starszych.

W wyniku stopniowej utrat uzębienia występują zaburzenia równowagi fizjologicznej,

które w pewnych granicach są kompensowane przez wzmożoną pracę pozostałych zębów,
zwiększone wydzielanie gruczołów ślinowych gruczołów błony śluzowej żołądka
i dostosowanie się do nowych warunków błony śluzowej jamy ustnej, układu warg i języka.

Przyzwyczajenie do pobierania pokarmów bez udziału zębów prowadzi do

nieprawidłowych nawyków. Rozgniatanie pokarmu przez przyciskanie językiem do
podniebienia prowadzi do przerostu mięśni języka, co utrudnia posługiwanie się protezami.

Braki zębów wpływają niekorzystnie na wygląd estetyczny i utrudniają mowę.
Wszystkie te zmiany maja wpływ na stan psychiczny pacjenta.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Stany patologiczne narządu żucia

Parafunkcje – są to czynności nawykowe nie związane z normalnym rozwojem i nie

służące żadnemu procesowi fizjologicznemu. Związane są z nieświadomą czynnością mięśni
całego układu stomatognatycznego.

Są to odruchy nabyte, które nie spełniają w danej chwili pożądanej czynności. Wyrażają

się one w postaci stereotypów ruchowych, których niezmiennie powtarza się szereg odruchów
mięśniowych.

Do parafunkcji powodujących zaburzenia czynnościowe narządu żucia zalicza się:

−

zgrzytanie,

−

niefunkcjonalne tarcie zębów,

−

nawyki zgryzowe: przygryzanie warg, policzków, języka, gryzienie paznokci, fajki,
ołówków, itp.
Etiologia:

−

podłoże nerwowe,

−

przeszkody w zgryzie.
Na podłożu obu czynników wytwarza się nadmierne napięcie mięśni twarzy. Pobudzenie

układu  nerwowego  uaktywnia  mięśnie  żucia  i  prowadzi  do  podświadomych  ruchów  żucia.
Parafunkcje  są  przyczyna  rozległych  zmian,  postępujących  wskutek  stałego  przeciążenia
tkanek  przyzębia.  Gdy  nadczynność  nie  może  być  skompensowana,  w  przyzębiu  występują
ostre  zmiany  patologiczne  związane  z  przeciążeniem.  w  stawach  skroniowo-żuchwowych
w trakcie żucia pojawiają się bóle.

Choroby tkanek twardych zęba
1. Rozwojowe

wady

szkliwa:

zmętnienie,

nieprzejrzystość,

hipoplazja

szkliwa

(niedorozwój), hipoplazja układowa( pochodzenia ogólnoustrojowego).

2. Przebarwienie szkliwa – jest to pojawienie się nieprawidłowego zabarwienia,

niezgodnego z przyjętym wachlarzem barw i odcieni normalnego szkliwa.

3. Niecałkowity rozwój szkliwa – jest to genetyczne zaburzenie tkanki entodermalnej,

dotyczące uzębienia mlecznego i stałego. Cechuje się brakiem podatności na próchnice.
Szkliwo może być cieńsze na całej powierzchni, bądź tylko w części zęba. Szkliwo jest
błyszczące, twarde, zwykle przebarwione na kolor żółtobrunatny.

4. Niecałkowity rozwój zębiny – zwany chorobą Capdeponta. Powstaje na skutek zaburzeń

tkanki mezodermalnej na tle genetycznym. Zmiany zębowe są obecne w zębach
mlecznych i stałych.

5. Urazowe uszkodzenia zębów (złamania, zwichnięcia i ich następstwa: patrycja, abrazja) –

zwichnięcie całkowite zęba występuje wówczas gdy ząb traci kontakt z zębodołem

6. Uszkodzenia fizyczne i chemiczne twardych tkanek zęba.

4.5.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co wchodzi w skład narządu żucia?
2.  Jakie znasz funkcje narządu żucia?
3.  Jakie  znasz  zmiany  morfologiczno-czynnościowe  w  narządzie  żucia  człowieka,

zachodzące w procesie starzenia?

4.  Jakie są najczęstsze stany patologiczne narządu żucia?
5.  Jakie znasz choroby tkanek twardych zęba?
6.  W jaki sposób zróżnicujesz choroby tkanek twardych zęba?
7.  Co to są parafunkcje i jaka jest ich etiologia?
8.  Jakie znasz stany patologiczne narządu żucia?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na podstawie poradnika dla ucznia, opisz charakterystyczne cechy chorób tkanek

twardych zęba.

Choroby

Cechy

Rozwojowe wady szkliwa

Przebarwienie szkliwa

Niecałkowity rozwój szkliwa

Niecałkowity rozwój zębiny

Urazowe uszkodzenia zębów

Uszkodzenia fizyczne i chemiczne

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) odszukać w materiale nauczania 4.5. poradnika dla ucznia, informacje na temat chorób

tkanek twardych zęba,

2) zapoznać się z treścią ćwiczenia,
3) wypisać najważniejsze cech charakterystycznych dla chorób tkanek twardych zęba

z poradnika dla ucznia,

4) omówić pracę na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Na podstawie poradnika dla ucznia, punkt 5.1 oraz dostępnej literatury wyjaśnij zjawisko

parafunkcji. W karcie pracy przedstaw rodzaje parafunkcji podaj propozycje możliwych
działań profilaktycznych.

Karta ćwiczenia

Rodzaj parafunkcji

Możliwe działania profilaktyczne

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) wypisać treść z poradnika i literatury,
2) zaprezentować pracę na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 3

Na podstawie Poradnika dla ucznia, opisz budowę i funkcje narządu żucia.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) odszukać w materiale nauczania 4.5. poradnika dla ucznia, informacje na temat składu

i funkcji narządu żucia,

2) zapoznać się z treścią ćwiczenia,
3) omówić prace na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, flamastry.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) rozróżnić choroby twardych tkanek zęba?



2)  scharakteryzować stany patologiczne narządu żucia?
3)  omówić skład narządu żucia?
4)  scharakteryzować zmiany morfologiczno-czynnościowe organizmu

człowieka, zachodzące w procesie starzenia?

5)  wymienić zmiany w narządzie żucia spowodowane utratą zębów?
6)  rozróżnić choroby twardych tkanek zęba?
7)  scharakteryzować stany patologiczne narządu żucia?













„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6. Etiologia i profilaktyka próchnicy zębów

4.6.1. Materiał nauczania

Próchnica zębów

Przyczyny powstawania próchnicy zębów:

1. Obecność węglowodanów w środowisku jamy ustnej:

a) nie wszystkie węglowodany są jednakowo szkodliwe. Najbardziej próchnicotwórczo

działają małocząsteczkowe węglowodany, głównie jedno- i dwucukry. Najmniej
próchnicotwórcza jest laktoza,

b) cukry w postaci stałej, kleistej są bardziej szkodliwe niż w postaci rozpuszczonej,

gdyż dłużej pozostają w jamie ustnej i łatwiej przylepiają się do zębów,

c) przyjmowanie cukrów między posiłkami działa bardziej szkodliwie niż podczas

posiłków,

d) próchnicotwórczość pożywieni zależy nie tylko od ilości zawartych w nim cukrów

małocząsteczkowych, ale przede wszystkim od częstości ich przyjmowania
i długości okresu, w którym cukier przebywający w jamie ustnej jest trawiony,

e) próchnicotwórcze cukry są szkodliwe tylko wtedy, kiedy znajdują się

w bezpośrednim kontakcie z powierzchnia szkliwa.

2. Obecność drobnoustrojów w płytce bakteryjnej.

Drobnoustroje kwasotwórcze stanowią jedno z najistotniejszych ogniw w etiologii

próchnicy.
3. Rola drobnoustrojów w procesie próchnicotwórczym.

a)  odwapniają szkliwo i zębinę,
b)  wywołują próchnicę niewyrzniętych zębów,
c)  antybiotyki,  wśród  nich  penicylina,  powodują  zmniejszenie  przyrostu  i zwolnienie

postępu zmian próchniczych.

Bakterie tworzą na powierzchni zębów nalot, zwany płytka nazębną lub bakteryjną.
Osadzaniu się płytek na powierzchni szkliwa sprzyja:

−

zwolniony przepływ śliny, jej lepkość i gęstość,

−

brak oczyszczającego działania pokarmów,

−

brak funkcji żucia.
Drobnoustroje spotykane w płytce nie są dokładnym odbiciem flory bakteryjnej śliny.

W płytkach nazębnych najczęściej znajdują się drobnoustroje: Streptococcus, Neisseria
i Veillonella. Drobnoustroje płytki wytwarzają kwasy z węglowodanów, które mogą być
pochodzenia pokarmowego, bakteryjnego i gruczołowego (ślinowego).

Na wytwarzanie kwasów w płytce decydujący wpływ ma stałe dostarczanie cukrów.

Najpierw przez bakterie są zużyte cukry pochodzenia pokarmowego. Jeśli ich zabraknie
np. w nocy, to bakterie mogą rozkładać nawet węglowodany pochodzenia ślinowego.
Bakterie płytki mogą też syntetyzować z cukrów prostych wielocukier – amylopektynę – typu
glikogen, aby ją w odpowiednim czasie znowu rozłożyć i przerobić na kwasy.

Synteza tych wielocukrów w płytce przebiega wewnątrz komórek bakteryjnych,

okresowo,  w  zależności  od  dostarczenia  małocząsteczkowych  cukrów,  a  przede  wszystkim
jedno i wielocukrów. Rozkład wielocukrów rozpoczyna się wewnątrzkomórkowo natychmiast
po  przerwaniu  ich  dostarczania.  Stanowią  one  rezerwę  substratu  oraz  energii  dla  bakterii
kwasotwórczych.  Ich  synteza  i  rozkład  są  szczególnie  nasilone  u  osób  z  próchnicą  czynną,
a mechanizm ten odgrywa rozstrzygającą rolę w etiologii próchnicy.

Sama zdolność kwasotwórcza bakterii nie może być więc wskaźnikiem ich działania

próchnicotwórczego. Istotna jest zdolność syntetyzowania wielocukrów. Bakteryjne płytki

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

maja też zdolność syntetyzowania wielocukrów także poza komórką. Stanowią one zapas
cukru oraz mogą ułatwić przyklejanie się bakterii do powierzchni zęba, czyli tworzenie się
płytki.

Wrażliwość powierzchni szkliwa

Prawidłowa mineralizacja twardych tkanek zęba wymaga przede wszystkim dostarczenia

soli  Ca  i  P.  Wpływ  na  wapnienie  maja  witaminy  A,  C,  D  oraz  enzymy,  głównie  fosfataza
zasadowa.  Stan  niedoboru  soli  mineralnych  i  witamin,  zaburzenia  ich  wchłaniania
i przyswajania  mogą zakłócać procesy  mineralizacji szkliwa  i zwiększać  jego wrażliwość  na
działanie kwasów.

Wyróżniamy :

−

niedorozwój szkliwa dziedziczny,

−

niedorozwój szkliwa wrodzony,

−

niedorozwój szkliwa nabyty np. w następstwie krzywicy, tężyczki, biegunki
noworodków.
Do próchnicy mogą usposabiać także zmiany szkliwa niedostrzegalne gołym okiem,

powstające w następstwie zaburzeń gospodarki mineralnej.

Szczególną rolę w procesach mineralizacji odgrywają związki fluoru, które są w stanie

uodpornić szkliwo na działanie kwasów, zmieniając strukturę apatytów. Liczne obserwacje
wskazują także na role innych pierwiastków śladowych wpływających na zmniejszenie
wrażliwości powierzchni szkliwa (stront, selen, molibden, wanad).

Podział próchnicy
1.  Próchnica początkowa.( plama próchnicowa).
2.  Próchnica powierzchowna.
3.  Próchnica średnia.
4.  Próchnica głęboka.

Ze względu na przebieg próchnice zębów dzielimy na: ostrą, przewlekłą, podostrą

i powikłaną.

Punktowa klasyfikacja próchnicy w zależności od jej zaawansowania: (D: decay –
próchnica)

−

D1 – zmiana w szkliwie, bez naruszenia jego powierzchni– odpowiada próchnicy
początkowej;

−

D2 – zmiana w szkliwie z niewielkim ubytkiem – odpowiada próchnicy powierzchownej;

−

D3 – zmiana w obrębie zębiny z ubytkiem tkanek lub bez ubytku – odpowiada próchnicy
średniej;

−

D4 – zmiana sięgająca miazgi – odpowiada próchnicy głębokiej.

Profilaktyka próchnicy zębów
Rodzaje profilaktyki
1. Profilaktyka masowa (zbiorowa, bierna):

−

odbywa się najczęściej bez naszej wiedzy i bez naszego udziału. Polega na
stosowaniu związków fluoru, zarówno w wodzie do picia, jak i w produktach
żywnościowych. Forma zapobiegania masowego jest także stomatologiczna oświata
zdrowotna .

2. Profilaktyka indywidualna (osobnicza, czynna).

−

polega

czynnym

uczestnictwie

pacjenta

określonych

zabiegach

profilaktycznych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Obejmuje:

−

odpowiednia dietę,

−

higienę uzębienia i jamy ustnej,

−

stosowanie preparatów fluoru metodą tabletkową lub metodami kontaktowymi,

−

powlekanie powierzchni zębowych warstwami izolacyjnymi (laki szczelinowe),

−

stosowanie preparatów usuwających płytkę nazębną lub zmieniających jej metabolizm
np. chlorchksydyna,

−

zapobieganie chorobom wieku dziecięcego,

−

częste wizyty w gabinecie stomatologicznym w celu badania kontrolnego.

Jak ograniczyć szkodliwe działanie węglowodanów?
1. Słodycze należy spożywać 3–4 razy w tygodniu i starać się jeść je szybko, aby jak

najkrócej przebywały w jamie ustnej. Mniej szkodliwe są słodycze w postaci płynnej.
Najlepiej zjadać słodycze raz w tygodniu w dowolnej ilości.

2. Unikać jedzenia słodyczy miedzy głównymi posiłkami, zwłaszcza bezpośrednio przed

snem. Powinno się je spożywać jako dodatek do posiłku zasadniczego (śniadanie, obiad,
kolacja), a potem dokładnie wyszczotkować zęby lub wypłukać przynajmniej jamę ustna
bądź zjeść twardy owoc lub warzywo.

3. Znacznie korzystniej jest zjeść jednorazowo większą porcję słodyczy niż spożywać je

małymi porcjami.

4. Skuteczne leczenie próchnicy kwitnącej wymaga dużej modyfikacji diety. Przez dłuższy

czas nie powinno się spożywać cukrów w jakiejkolwiek postaci (słodycze, owoce, soki
owocowe), a także preparaty witaminowe, leki doustne, syropy.
Odmianą próchnicy kwitnącej u niemowląt i małych dzieci jest tzw. próchnica

butelkowa.  Narażone  na  nią  są  dzieci,  które  zasypiają  z  butelką  z  mlekiem  lub  innymi
ocukrzonymi płynami. Opisano ją także u dzieci karmionych piersią „na żądanie”, lub takich,
które  otrzymywały  smoczki  maczane  w  cukrze,  miodzie  czy  syropie.  Podczas  snu  ślinianki
znacznie  ograniczają  spożycie  śliny  i  obecność  słodkiego  płynu  w  jamie  ustnej  stwarza
wysoce próchnicotwórcze środowisko.

Zapobieganie próchnicy butelkowej jest związane z prawidłową opieka rodziców, ich

wiedzą na temat pielęgnacji jamy ustnej dziecka i sposobu jego odżywiania. Należy
wyeliminować karmienie dzieci butelką ze słodkim płynem(stopniowo, rozcieńczając
zawartość butelki wodą i ograniczając ilość dodatkowego cukru w ciągu 2–3 tygodni).

W profilaktyce próchnicy dużą rolę odgrywa właściwa higiena jamy ustnej, czyli higiena

błony śluzowej i zębów.

Ważne w profilaktyce są:
1. Skuteczne sposoby oczyszczania zębów:

−

szczotkowanie zębów,

−

płukanie jamy ustnej,

−

spożywanie pokarmów oczyszczających.

Ważne właściwości skutecznych past do zębów.

−

zwiększa odporność zębów na próchnicę,

−

wpływa dodatnio na dziąsła,

−

zapobiega odkładaniu się miękkich i twardych złogów nazębnych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Pasta do zębów powinna zawierać różne ważne składniki m.in.:

−

środki ścierne,

−

środki pieniące,

−

środki smakowo-zapachowe,

−

zagęstniki,

−

środki biologiczne czynne: substancje hamujące rozwój kamienia nazębnego, substancje
znoszące nadwrażliwość szyjek zębowych, ekstrakty roślinne i substancje działające
przeciwzapalnie, substancje działające profilaktycznie,

−

środki konserwujące i bakteriostatyczne.

2. Poprawna metoda oczyszczania zębów:

a)  metoda ruchów okrężnych Fonesa – polecana dla dzieci i młodzieży.
b)  metoda ruchów obrotowych ( wymiatania, roll, tzw. metoda dziąsło–ząb).
c)  metoda Bassa – zalecana dla dorosłych. Zaletą tej metody czyszczenia jest usuwanie

płytki bakteryjnej nie tylko z powierzchni zęba, ale i kieszonek dziąsłowych.

d) metoda Hirschfelda – polega na wykonywaniu szczotka na zębach ruchów

przypominających piłowanie.

e) metoda Bella tzw. fizjologiczna – szczotka ustawiona prostopadle do powierzchni

czyszczenia zębów, jest przesuwana pionowo z dołu ku górze,czyli od brzegu
siecznego w kierunku dziąsła. Stosowanie tej metody może uszkadzać tkanki
miękkie i odsłonić szyjki zębowe.

f) metoda ruchów przypadkowych (poziomych) tzw. metoda szorowania –

nieskuteczna,  ale  niestety  często  stosowana.  Szczotkując  zęby  w  ten  sposób  nie
można  dokładnie  oczyścić  przestrzeni  międzyzębowych,  a  jedynie  wypukłe
powierzchnie  zębów.  Jest  nieskuteczna,  wręcz  szkodliwa;  poziome  szczotkowanie
powoduje  wypchniecie  nalotów  nazębnych  do  przestrzeni  międzyzębowych,  może
przyczyniać się do obnażenia korzenia zębowego lub uszkodzenia szkliwa.

g) osoby z chorobami przyzębia powinny stosować tzw. metody profilaktyczno-

lecznicze pełniące jednocześnie funkcję higieniczną i leczniczą (masaż dziąseł)
zaliczamy do nich:

h) metodę Chartersa – to metoda skutecznego masowania dziąseł wykonywanego

w następujący  sposób: szczotkę układa się poziomo, po kątem 45°,w okolicy  szyjki
zęba,  tak  aby  włosie  leżało  częściowo  na  dziąśle,  a  częściowo  na  koronie  zęba,
zawsze  skierowane  do  brzegu  siecznego  lub  powierzchni  żującej.  Szczotką  należy
wykonywać  lekkie,  precyzyjne  ruchy  wibrujące  (drgająco-okrężne),przyciskające
szczotkę do dziąsła. Po kilku ruchach zwalnia się nacisk szczotki na chwilę,aby krew
ponownie napłynęła do dziąsła.

i) metodę Stillmanna. Polega ona szczotkowaniu dziąseł w następujący sposób:

szczotkę  układa  się  pod  kątem  45°,ale  odwrotnie  niż  w  metodzie  Chartersa,  gdyż
skierowana  włosiem  do  wierzchołka korzenia.  Szczotka  jest  przyciśnięta  do  dziąsła
i  następnie  wywijana  w  kierunku  brzegów  siecznych  (powierzchni  żujących),
z jednoczesnym ruchem poprzecznie wibrującym. Wibracja powinna być mocna, ale
jednocześnie o niewielkiej amplitudzie.

Likwidacja przykrego zapachu z ust; jego przyczyny są najczęściej miejscowe:

a)  nalot na powierzchni języka,
b)  zaleganie płytki bakteryjnej w przestrzeniach międzyżebrowych,
c)  stany zapalne przyzębia,
d)  zmniejszone wydzielanie śliny.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposoby likwidacji przykrego zapachu z ust :

−

codzienne oczyszczanie powierzchni grzbietowej języka przy użyciu szczotki i pasty do
zębów,

−

oczyszczaniu zębów i przestrzeni międzyzębowych,

−

stosowanie środków o działaniu przeciwbakteryjnym, zawierających cynk,

−

regularne usuwanie kamienia nazębnego,

−

u osób ze zmniejszonym wydzielaniem śliny można stosować w celu profilaktycznym
sztuczną ślinę w płynie lub w żelu,

−

stosowanie profilaktyczne preparatów w postaci drażetek chlorofilowych do płukania lub
tabletek zawierających cynk.

Fluorkowa profilaktyka próchnicy

Fluor jest pierwiastkiem chemicznym, należącym do grupy chlorowców. Jest gazem

o żołtawozielonkawej barwie i silnym zapachu .najczęściej występuje jako fluorek sodu, który
ma  postać  przezroczystych  lub  matowych  kryształów  w  kształcie  sześcianów.  Fluor
zapobiega  próchnicy  zębów.  Pierwiastek  ten  działa  zarówno  na  szkliwo,  jak
i  wielokierunkowo  na  bakterie  płytki  nazębnej.  Profilaktyka  fluorkowa  dzieli  się  na:
endogenną (bierna, masowa) i egzogenną (czynną, indywidualną, kontaktową).

Profilaktyka fluorkowa endogenna. Do metod endogennych zaliczamy:

−

fluorkowanie wody wodociągowej,

−

fluoryzacja tabletkowa,

−

fluorkowanie produktów spożywczych.

W ten sposób zawarty w ślinie lub w wodzie do picia fluor przedostaje się do płynów

tkankowych, które działają na niewyrznięty zawiązek zęba, z drugiej zaś strony, przez
bezpośredni kontakt w jamie ustnej, wpływają na zęby już wyrznięte.

Profilaktyka fluorkowa egzogenną to inaczej fluoryzacja kontaktowa, której istotą jest

wzbogacanie  szkliwa  we  fluor  podczas  bezpośredniego  kontaktu związków tego  pierwiastka
z powierzchnią wyrzniętego już zęba. Skuteczność  fluoryzacji kontaktowej zależy od: wieku
pacjenta,  stopnia  rozwoju  zęba,  rodzaju  stosowanego  związku  chemicznego  z  fluorem,
stężenia  fluoru  w  stosowanym  roztworze,  jego  pH,  metody  fluoryzacji,  liczby  zabiegów
i solidności ich wykonania.

Znane są trzy zasadnicze sposoby miejscowego stosowania związków fluoru w celach

profilaktycznych:

−

pędzlowanie lub wcieranie żeli, roztworów fluorków oraz lakierów fluorkowych.

−

szczotkowanie zębów żelami lub roztworami albo płukanie jamy ustnej roztworami
fluorków,

−

indywidualne stosowanie do czyszczenia zębów roztworów fluorków,zawierających
związki fluoru o bardzo małym stężeniu.

Inne metody fluoryzacji kontaktowej:

−

jonoforeza  fluorowa  –  polega  ona  na  wbudowywaniu  jonów  fluorkowych  do  twardych
tkanek  zęba  za  pomocą  prądu  stałego o małym  natężeniu. Wskazana  jest  w  szczególnie
ostrej  próchnicy,  nadwrażliwości  szyjek  zębowych  oraz  patologicznym  uszkodzeniu
szkliwa pochodzenia niepróchnicowego,

−

aligatory – mogą nimi być łyżki stosowane do jonoforezy fluorowej, łyżki wyciskowe do
żuchwy. Są one wykonywane z tworzywa sztucznego,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

laki fuorkowane – stosowane w przypadku konieczności opanowania próchnicy bruzd
i dołków. W skład fluorkowych laków szczelinowych wchodzą najczęściej aminofluorki,
połączone z organiczną żywicą, polimeryzująca pod wpływem działania katalizatora
chemicznego, promieni nadfioletowych lub światła widzialnego,

−

gumy do żucia z fluorem,

−

fluorkowane nici dentystyczne.

Postępowanie profilaktyczne w grupach wysokiego ryzyka próchnicy

W przypadku potwierdzonego wysokiego ryzyka próchnicy postępowanie powinno być

ukierunkowane na zwalczanie ujawnionych czynników, odpowiedzialnych za ryzyko.

Postępowanie profilaktyczne u osób z wysokim ryzykiem próchnicy powinno zawierać

następujące elementy:

−

szczegółowy instruktaż dietetyczny i higieniczny, z odpowiednia motywacją i kontrola
skuteczności,

−

profesjonalne mechaniczne oczyszczanie zębów, kontrola płytki bakteryjnej,

−

miejscowe aplikacje żelu fluorkowego, a najlepiej lakieru fluorkowego,

−

zastosowanie laku szczelinowego we wszystkich zębach trzonowych i przedtrzonowych,

−

wykonywanie testów ślinowych co 6 miesięcy.

Największą rolę w programach profilaktycznych odegrały:

−

dostępność i codzienne stosowanie fluorków, głównie w pastach do zębów,

−

dostępność opieki stomatologicznej i częste z niej korzystanie,

−

wzrost świadomości zdrowotnej społeczeństw w wyniku promocji zdrowia i działalności
oświatowo-zdrowotnej,

−

podejście zapobiegawcze zespołów stomatologicznych.

4.6.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co rozumiesz pod pojęciem próchnicy zębów?
2.  Jakie znasz przyczyny powstawania próchnicy?
3.  Jaką rolę w procesie próchnicotwórczym odgrywają drobnoustroje?
4.  Jakie są znane rodzaje próchnicy?
5.  Co zawiera 4-punktowa klasyfikacja próchnicy?
6.  Jakie są rodzaje profilaktyki próchnicy zębów?
7.  Jak można ograniczyć szkodliwe oddziaływanie węglowodanów?
8.  Jakie znasz skuteczne metody oczyszczanie zębów?
9.  W jaki sposób można zlikwidować nieprzyjemny zapach z ust?
10.  Jakie znasz metody oczyszczania zębów s stosowane w profilaktyce fluorkowej?
11.  Jakie  są  założenia  postępowania  profilaktycznego  w  grupach  wysokiego  ryzyka

próchnicy?

12. Na czym polega profilaktyczne działanie fluoru?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na podstawie treści zawartych w poradniku dla ucznia 4.6 wypisz najczęstsze przyczyny

powstawania próchnicy zębów u dzieci oraz podstawowe zasady jej profilaktyki. Opracuj
zalecenia dla dzieci istotne w profilaktyce próchnicy zębów.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się z treścią ćwiczenia,
2)  wypisać z poradnika dla ucznia, istotne informacje,
3)  opracować najważniejsze zalecenia profilaktyczne,
4)  zaprezentować pracę na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

papier formatu A4,

–

przybory do pisania.

Ćwiczenie 2

Odpowiedz na następujące pytania:

1)  Czy czyścisz zęby co najmniej 2–3 razy dziennie?
2)  Czy czyścisz zęby po śniadaniu?
3)  Czy czyścisz zęby co najmniej 2 minuty?
4)  Czy zawsze kładziesz się spać z wyczyszczonymi zębami?

Spróbuj odnaleźć argumenty uzasadniające czynności (działania) wymienione w każdym

pytaniu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) odszukać w materiale nauczania 4.6. poradnika dla ucznia, informacje na temat higieny

jamy ustnej i zębów w profilaktyce próchnicy,

2) odpowiedzieć szczerze sobie na pytania zawarte w ćwiczeniu,
3) dobrać się w 2–3 osobowy zespół i wspólnie odnaleźć argumenty uzasadniające

czynności wymienione w pytaniach,

4) zapisać wyniki swojej pracy na arkuszu papieru w sposób przejrzysty i czytelny według

następującego schematu.

Jak jest?

Jak powinno być?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Dlaczego jest jak jest?

Wnioski( co należy zmienić?)

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

przybory do pisania,

–

arkusz papieru,

–

papier formatu A4.

Ćwiczenie 3

Na podstawie treści zawartych w poradniku dla ucznia (rozdział 4.6.), wypisz

i scharakteryzuj znane Tobie rodzaje profilaktyki próchnicy zębów.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeczytać odpowiedni fragment rozdziału materiału nauczania,
2)  wypisać istotne zagadnienia z poradnika dla ucznia, na kartkę,
3)  zaprezentować efekt pracy na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

przybory do pisania,

–

arkusz papieru,

–

papier formatu A4.

4.6.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wymienić przyczyny próchnicy zębów?



2) dokonać podziału próchnicy zębów?



3) przedstawić i omówić rodzaje profilaktyki zębów?



4) opracować konspekt zajęcia edukacyjnych związanych z profilaktyką

próchnicy zębów u dzieci?



5) przeprowadzić zajęcia z zakresu profilaktyki próchnicy zębów

skierowane do różnych grup wiekowych pacjentów gabinetu?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.7. Etiologia i profilaktyka chorób przyzębia

4.7.1. Materiał nauczania

Przyzębie jest częścią składową narządu żucia. Dzieli się na przyzębie brzeżne

i wierzchołkowe. W skład przyzębia brzeżnego wchodzą tkanki stykające się w obrębie szyjki
zęba: dziąsło, ozębna, okostna i kość wyrostka zębowego.

W skład przyzębia włączony jest też cement korzeniowy (kostniwo)powlekający korzeń

zęba.

Choroby przyzębia (periodontopatie) – to ogólna nazwa grupy schorzeń tkanek

miękkich i twardych, otaczających zęby i stanowiących miejsce ich osadzania. Ze względu na
częstość ich występowania i skutki, jakie powodują zalicza się je do grypy chorób
społecznych.

Zagrożenia dla tkanek przyzębia:
1. Złogi nazębne miękkie niezmineralizowane: nabyta osłonka zębowa, płytka nazębna

(bakteryjna),biały nalot, resztki pokarmowe, przebarwienia, czarny osad.

2. Złogi nazębne twarde zmineralizowane: kamień nazębny naddziąsłowy i poddziąsłowy.

Etiologia chorób przyzębia

Wszystkie choroby przyzębia są pochodzenia bakteryjnego, gdyż początkowe objawy

powstają w wyniku obecności bakterii płytki nazębnej i dziąsłowej. Bakterie wywołujące
choroby przyzębia pochodzą zwykle z jamy ustnej.

Skład płytki bakteryjnej nazębnej jest bardzo zróżnicowany:

−

glikoproteiny śliny,

−

bakterie.

Fazy rozwoju płytki bakteryjnej:
I.

faza: 1–2 dni (przewaga Gramm – dodatnich ziarniaków i pałeczek).

II. faza: pojawianie się Gramm – ujemnych ziarniaków, pałeczek nitkowatych

i wrzecionowatych.

III. faza: dojrzewanie; po 7 dniach 100–300 mln. drobnoustrojów /1 g masy płytki.

Bakterie zawarte w płytce wywierają działanie zapaleniotwórcze. Jest to działanie

bezpośrednie  jak  i  pośrednie. Działanie bezpośrednie polega  na wydzielaniu  przez  bakterie
toksyn,  enzymów  i  innych  produktów,  które  rozpuszczają  tkanki  przyzębia,  zatruwają  je
i  niszczą.  Bakterie  same  nie  wnikają  do  tkanek  dziąsła,  ale  wysyłają  wiele  substancji
wyzwalających zapalenie. Enzymy trawiące podstawowe składniki  nabłonka  i tkanki  łącznej
torują  drogę  innym  szkodliwym  czynnikom.  Należą  do  nich  enzymy:  hialuronidazy
i  kolageznazy.  Niektóre  frakcje  bakteryjne działają chemotaktycznie,  przywołując  leukocyty
i  inne komórki.  W ten sposób gromadzi  się  naciek zapalny. Z  błony komórkowej  niektórych
bakterii wyzwalają się też endotoksyny, które uczynniają tzw. mediatory tkankowe zapalenia
t.j.:  histamina,  serotonina  i  inne.  Bakterie zlokalizowane w płytce zaburzają  również  obronę
immunologiczną gospodarza, osłabiając jego reakcje.

Bakterie mogą upośledzać działaniem mechanizmy obrony naturalnej jak i odporności

nabytej. Stwierdzono także miejscowy wpływ czynników uwalnianych z dymu tytoniowego
na m.in. destrukcję kości.

Ciężkość zapaleń zależy od masy płytki, czyli ilości drobnoustrojów, oraz ich

zjadliwości, a także od odporności organizmu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W etiopatogenezie chorób przyzębia na pewno najistotniejszą rolę odgrywa płytka

bakteryjna oraz kamień nazębny, wadliwe wypełnienia, zwłaszcza przy szyjkach zębów, oraz
uzupełnienia protetyczne.

Traumatyzują one tkanki przyzębia, a przede wszystkim ułatwiają gromadzenie się płytki

bakteryjnej i utrudniają samooczyszczanie okolicy przyzębia. W patogenezie tych chorób
pewną rolę odgrywają też:

−

niektóre wady rozwojowe tkanek miękkich jamy ustnej (nieprawidłowo przyczepione
wędzidełka warg, zwężenie strefy dziąsła zębodołowego lub jego ścieczenie),

−

czynniki urazowe, wynikające z tzw. zgryzu urazowego(wady zgryzu, niedopasowane do
zgryzu wypełnienia i uzupełnienia zębowe), sprzyjają postępowi choroby w głąb,

−

czynniki  ogólnoustrojowe  (  czynniki  biologiczne),które  determinują  odpowiedź,  czyli
odporność  tkanek  gospodarza  na  działanie  zarówno  czynników  bakteryjnych,  jak  i
urazowych.  Do  czynników  ogólnoustrojowych,  determinujących  odporność  lub
podatność  przyzębia  na  działanie  wspomnianych  czynników  szkodliwych  należą:
niedobór białek  i witamin, zaburzenia hormonalne, genetyczne  i enzymatyczne, choroby
przewlekłe, upośledzające przemianę materii organizmu.

Podział chorób przyzębia
1. Zapalenie dziąsła– to proces zapalny tkanki miękkiej otaczającej ząb, który nie obejmuje

jeszcze  tkanek  głębokich  leżących  pod  dziąsłem.  Charakteryzuje  się  zaczerwienieniem
dziąsła  i  gotowością  do  krwawienia,  czasem  samoistnego.  Jest  stanem  chorobowym
odwracalnym.  Może  mieć  charakter zaplenia  nieżytowego, rozrostowego  z  kieszonkami
rzekomymi, wrzodziejącego, ziarninowego.

2. Zapalenie przyzębia lub destrukcyjna choroba przyzębia – dotyczy nie tylko dziąsła, ale

i  głębszych  tkanek,  gdzie  z  powodu  dowierzcholkowego  wędrowania  przyczepu
nabłonkowego powstają patologiczne kieszonki przyzębne. Jednocześnie następuje utrata
przyczepu  łącznotkankowego  i  kości  wyrostka  zębodołowego  szczeki  lub  żuchwy.  Jeśli
choroba postępuje, to do objawów zapalnych dołącza się rozchwianie zębów i ich utrata.
W  patologicznych  kieszonkach  może gromadzić się  wysięk  surowiczy  lub ropny.  Mogą
też  powstać  ropnie  przyzębne.  Zapalenie  przyzębia  rozwija  się  zawsze  z  zapalenia
dziąsła.  Choroby  przyzębia  mogą  także  przebiegać  początkowo  bez  wyraźnego  stanu
zapalnego.  Powstają  wtedy  obnażenia  korzeni  zębów,  czasem  w  obrębie  większości  lub
wszystkich  zębów. Towarzyszy  im wówczas przykra nadwrażliwość  szyjek tych  zębów.
Czasem  zapalenie  przyzębia  może  przebiegać  gwałtownie  prowadząc  już  w  młodszym
wieku do utraty zębów (zapalenia agresywne).

Zapalenia przyzębia dzielimy na:

−

przewlekłe,

−

agresywne,

−

w przebiegu chorób ogólnych.
Zapalenie dziąseł lub przyzębia trwające dłużej, może stanowić ognisko zakażenia dla

całego ustroju (podobnie jak zmiany wierzchołkowe zębów).

Wrzodziejące zapalenie dziąseł – objawy:

−

żywokrwawiące owrzodzenie umiejscowione na szczycie brodawki i brzegu dziąsła.

Wskaźniki chorób przyzębia

Jest ich wiele i reprezentują różny stopień dokładności i przydatności. Służą do

określenia częstości i nasilenia intensywności tych chorób.

WHO zaleca trzystopniową ocenę stanu przyzębia oparta na danych z przeglądu jamy

ustnej, dokonanego za pomocą lusterka.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1.  Brak zmian – 0.
2.  Zapalenie dziąsła – 1.
3.  Zapalenie przyzębia – 2.

Bardzo rozpowszechnione do badań klinicznych i epidemiologicznych są wskaźniki:

−

wskaźnik dziąsłowy wg. Loe i Silnessa,

−

wskaźnik chorób przyzębia wg. Russella.
W praktyce często stosowany jest także grupowy wskaźnik potrzeb leczniczych

przyzębia (CPITN). Przyzębie bada się specjalnym kalibrowanym zgłębnikiem, zakończonym
kuleczka o średnicy 0,5 mm. Strefa głębokości kieszonki od 3,5 mm do 5,5 mm jest
oznaczona na czarno, w celu ułatwienia odczytu.

Podczas badania rejestruje się trzy zasadnicze objawy choroby w przyzębiu:

−

krwawienie podczas zgłębnikowania,

−

kamień nazębny pod- i naddziąsłowy,

−

patologiczne kieszonki dziąsłowe głębokości 3,5–5,5 mm oraz głębsze 6 mm i więcej.

Kod objawów chorobowych i potrzeby lecznicze wg wskaźnika periodontologicznych

potrzeb leczniczych – CPITN.

Badanie jednej osoby omawianym wskaźnikiem trwa 1–2 min. Potrzeby lecznicze mogą

być  wyrażone  odsetkiem  osób  w  każdej  kategorii  potrzeb  leczniczych  lub  średnimi  liczbami
sekstantów z poszczególnymi potrzebami leczniczymi.

Profilaktyka chorób przyzębia obejmuje:
1.  Badanie i ustalenie planu profilaktyczno-leczniczego.
2.  Poinstruowanie  (wraz  z  motywacją)  pacjenta  (grupy  osób)  o  konieczności

systematycznego utrzymywania prawidłowej higieny jamy ustnej.

3. Stosowanie profilaktycznych zabiegów profesjonalnych w poradni(gabinecie).
4. Ewentualne stosowanie środków chemicznych lub farmakologicznych.

Ustalenie planu profilaktyczno-leczniczego

Odbywa się u danego pacjenta po badaniu przez lekarza stomatologa. Badanie to

powinno dostarczyć informacji o stanie higieny jamy ustnej i przyzębia. Najlepiej jeśli
wynikają one z zastosowania wskaźnika potrzeb leczniczych przyzębia.(CPITN).zadania
profilaktyczne realizuje higienistka stomatologiczna.

Kod objawów chorobowych

Kategoria potrzeb leczniczych

0 – zdrowe przyzębie
1 – krwawienie z dziąseł po
delikatnym zgłębnikowaniu

I. Instruktaż higieny jamy ustnej

2– kamień nazębny nad-
i poddziąsłowy, nawisające
brzegi wypełnień i koron

II. Instruktaż higieny jamy ustnej. Skaling nad-
i poddziąsłowy oraz usuniecie nawisów wypełnień i koron
przy brzegu dziąsła.

3– kieszonki dziąsłowe od
3,5do5,5mm
4 –kieszonki dziąsłowe od
6mm

III. Instruktaż higieny jamy ustnej. Skaling nad-
i poddziąsłowy oraz usuniecie nawisów wypełnień i koron
przy brzegu dziąsła. Leczenie kompleksowe.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Profilaktyka ma na celu nie tylko zapobieganie chorobie ale także zatrzymanie jej

postępu.

Cele zapobiegania chorobom przyzębia:

−

utrzymanie zębów na całe życie,

−

utrzymanie czynności narządu żucia,

−

eliminacja bólu i dolegliwości związanych z niesprawnym uzębieniem.

Profilaktyka pierwotna chorób przyzębia obejmuje:

−

oświatę zdrowotną skierowana na poprawę warunków higienicznych jamy ustnej,

−

program żywieniowy, który pozwoli podnieść jakość wyżywienia,

−

okresowe badania stomatologiczne, których celem jest zapobieganie występowaniu
zapaleń dziąseł.
Dotyczy osób ze zdrowym przyzębiem ( dzieci i młodzież).
Profilaktyka wtórna chorób przyzębia obejmuje :

−

specyficzną oświatę zdrowotna ukierunkowana na szczególnie skuteczne metody
zwalczania płytki bakteryjnej i korekty nieprawidłowych nawyków higienicznych,

−

okresowe  badania  wybranych  pacjentów,  w  indywidualnie  ustalonym  czasie  od
2  miesięcy  do  1  roku,  w  celu  kontroli  zabiegów  higienicznych  i  leczenia  wczesnych
zmian  próchniczych  i  w  przyzębiu.,  przeprowadzenia  koniecznych  zabiegów
chirurgicznych.  Oprócz  badania  klinicznego  zalecane  jest  skriningowe  badanie  rtg,
szczególnie  młodzieży  po12  roku  życia,  w  celu  ujawnienia  ukrytej  próchnicy,
nieprawidłowych wypełnień i rozpoczynających się ubytków kości.
Dotyczy  już wybranych osób z wczesnymi objawami chorób przyzębia. Ukierunkowana

jest przede wszystkim na zapobieganie dalszemu postępowi choroby.

Profilaktyka trzeciorzędowa chorób przyzębia obejmuje:

−

kontrolę osiągniętych wyników,

−

zapobieganie dalszemu postępowi choroby,

−

zapobieganie możliwym powikłaniom, związanym z nie dającymi się usunąć objawami
lub skutkami choroby,

−

specyficzną oświatę zdrowotną uzależnioną od aktualnego stanu choroby, ze zwróceniem
uwagi na szkodliwość nie tylko płytki bakteryjnej nazębno-dziąsłowej, ale i gromadzącej
się na uzupełnieniach protetycznych.
Dotyczy pacjentów leczonych z powodu chorób przyzębia. Ukierunkowana jest na

zminimalizowanie ujemnych skutków choroby, a także i leczenia .

Wymogi profilaktyczne w stosunku do pacjenta

1. Racjonalne odżywianie ze szczególnym uwzględnieniem :

−

składu pożywienia zawierającego wartościowe białka, witaminy, sole mineralne,

−

zapotrzebowania energetycznego pokarmu w zależności od wieku, stanu

fizjologicznego, zawodu itp.,

−

konsystencji pokarmów zmuszających do żucia (pełnoziarnisty chleb, jabłka,

marchew, kalarepa) z wyeliminowaniem pokarmów oblepiających zęby.

2. Racjonalny tryb życia uwzględniający:

−

odpowiednią ilość snu, ruchu na świeżym powietrzu oraz zabiegi hartujące,

−

unikanie alkoholu i nikotyny oraz nadmiaru kofeiny.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. Właściwa higiena jamy ustnej uwzględniająca:

−

dwukrotne co najmniej w ciągu dnia czyszczenie zębów: rano po śniadaniu,
wieczorem po kolacji oraz przynajmniej płukanie jamy ustnej po wszystkich
pozostałych posiłkach,

−

używanie odpowiedniej szczotki do zębów, nie tylko w celu ich czyszczenia, ale
i delikatnego masażu,

−

zastosowanie dodatkowych sposobów czyszczenia trudno dostępnych miejsc
(wykałaczki, nitki, szczoteczki międzyzębowe i jednopęczkowe, stymulatory
dziąsłowe itp.),

−

używanie właściwych past do czyszczenia zębów.

Zgłaszanie się na badania kontrolne wyznaczone przez lekarz stomatologa.

Działania profilaktyczne podejmowane przez zespół stomatologiczny:

−

profesjonalne zabiegi profilaktyczne polegające na okresowym, regularnym i dokładnym
usuwaniu złogów nazębnych z wypolerowaniem zębów, kontroli wypełnień stycznych,
przydziąsłowych oraz uzupełnień protetycznych,

−

możliwie wczesne leczenie ortodontyczne wad zgryzu oraz chirurgiczne wad tkanek
miękkich jamy ustnej,

−

czynna  opieka  profilaktyczno-periodontologiczna  nad:  młodzieżą  od  13  r.  ż.,  kobietami
ciężarnymi,  pracownikami  przemysłu  szczególnie  narażonymi  na  działanie  wysokich
temperatur,  pyłów  oraz  silnych  związków  chemicznych,  osobami  dotkniętymi  choroba
przyzębia  a  cierpiącymi  na  padaczkę,  cukrzycę,  choroby  przewodu  pokarmowego,
wątroby i krwi.

4.7.2. Pytania sprawdzające

1.  Co to jest przyzębie?
2.  Jakie znasz choroby przyzębia?
3.  Na czym polega niekorzystne działanie pośrednie bakterii na przyzębie?
4.  Jak powstaje płytka nazębna?
5.  Jakie znasz fazy rozwoju płytki nazębnej?
6.  Jakie znasz wskaźniki służące do oceny chorób przyzębia?
7.  W jaki sposób można wykorzystać kod objawów chorobowych chorób przyzębia CPITN

do potrzeb leczniczych?

8.  Jakie elementy obejmuje profilaktyka chorób przyzębia?
9.  Jakie są cele profilaktyki chorób przyzębia?
10.  Na czym polega profilaktyka pierwotna, wtórna i trzeciorzędowa chorób przyzębia?
11.  Jakie  znasz  wymogi  profilaktyczne  w  stosunku  do  pacjenta  istotne  z  punktu  widzenia

profilaktyki chorób przyzębia?

12. Jakie działania profilaktyczne w stosunku do chorób przyzębia podejmowane są przez

zespoły stomatologiczne?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.7.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Opracuj pogadankę skierowaną do pacjentów poradni stomatologicznej w celach

profilaktycznych na temat skutecznych metod zwalczania płytki bakteryjnej i korekty
nieprawidłowych nawyków higienicznych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) odszukać w materiale nauczania 4.7. poradnika dla ucznia, informacje dotyczące metod

zwalczania płytki bakteryjnej i korekty nieprawidłowych nawyków higienicznych,

2) wpisać znalezione informacje,
3) zaprezentować swoją pracę na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

przybory do pisania,

–

arkusz papieru,

–

literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 2

Na podstawie treści zawartych w poradniku dla ucznia 4.7 wypisz cele profilaktyki

chorób przyzębia. Przedstaw wymogi profilaktyczne w stosunku do pacjenta oraz działania
profilaktyczne podejmowane w tym zakresie przez zespół stomatologiczny.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się z treścią ćwiczenia,
2)  wypisać z poradnika dla ucznia, istotne informacje,
3)  opracować najważniejsze zalecenia profilaktyczne w stosunku do pacjenta,
4)  omówić  działania  profilaktyczne  podejmowane  w  tym  zakresie  przez  zespół

stomatologiczny,

5) zaprezentować pracę na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

przybory do pisania,

–

papier formatu A4, flamastry,

–

literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 3

Na podstawie treści zawartych w poradniku dla ucznia (rozdział 4.7.), wypisz działania

profilaktyczne dotyczące :
–

profilaktyki pierwotnej chorób przyzębia,

–

profilaktyki wtórnej chorób przyzębia,

–

profilaktyki trzeciorzędowej chorób przyzębia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się z treścią ćwiczenia,
2)  wypisać z poradnika dla ucznia, istotne informacje,
3)  zaprezentować pracę na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

przybory do pisania,

–

papier formatu A4,

–

literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia.

4.7.3. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak Nie

1) dokonać podział chorób przyzębia?



2) scharakteryzować przyczyny chorób przyzębia?



3) scharakteryzować objawy chorób przyzębia?



4) omówić działania profilaktyczne w stosunku do chorób przyzębia?



5) różnicować działania profilaktyczne profilaktyce pierwotnej, wtórnej

i trzeciorzędowej?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.8. Wady ortodontyczne

4.8.1. Materiał nauczania

Ortodoncja lub ortopedia twarzowo-szczękowa jest nauką o wrodzonych i nabytych

wadach narządu żucia. Jej zadaniem jest przywracanie prawidłowych warunków zgryzowych,
funkcjonalnych i estetycznych, co ogólnie nosi nazwę leczenia ortodontycznego.

Prawidłowy zgryz jest wyrazem prawidłowego rozwoju szczęk, zębów, łuków zębowych,

mięśni i stawów skroniowo-żuchwowych, ściśle ze sobą współdziałających.

Podstawą rozpoznawania wad narządu żucia ( wad zgryzu) jest porównanie budowy

i czynności narządu żucia z norma biologiczną i czynnościową, odpowiadająca danemu
wiekowi pacjenta.

Zgryz ortognatyczny

Terminem tym określa się zgryz prawidłowy (idealny). Wyróżniają go następujące cechy:

−

kształt łuku zębowego: szczęka – elipsa, żuchwa – parabola,

−

przednie zęby szczęki zachodzą na przednie zęby żuchwy w 1/3 wysokości,

−

występowanie I klasy Angle'a (guzek policzkowy bliższy zęba trzonowego pierwszego
górnego wchodzi w bruzdę międzyguzkową zęba trzonowego pierwszego dolnego),

−

łuk szczęki jest szerszy od łuku żuchwy (guzki policzkowe zębów górnych obejmują
guzki policzkowe zębów dolnych) .

Cechy normy zgryzowej:

−

odpowiedni do rodzaju uzębienia kształt łuków zębowych; łuk zębowy górny obejmuje
łuk zębowy dolny od zewnątrz,

−

pionowe ustawienie siekaczy lub tylko z nieznacznym wychyleniem do przodu,

−

obecność punktów stycznych między zębami ustawionymi w łukach zębowych,

−

tzw. triady, w których każdy ząb jednego łuku styka się z dwoma odpowiednimi łuku
przeciwstawnego,

−

pokrywanie się linii pośrodkowej miedzy siekaczami górnymi i dolnymi z linia
pośrodkową twarzy.

Przyczyny wad zgryzu

Wrodzone wady zgryzu powstają w następstwie działania licznych czynników zewnątrz i

wewnątrzpochodnych.

Czynniki wewnątrzpochodne:

−

choroby, które dziecko przechodzi w pierwszych latach życia: zapalenie przyusznic, ucha
środkowego, zapalenie błony śluzowej jamy ustnej, paradontopatie, krzywica.

−

zaburzenia w wydzielaniu gruczołów wewnątrzwydzielniczych( przysadki i tarczycy)

−

choroby zakaźne wieku dziecięcego: biegunka wieku niemowlęcego, skaza wysiękowa,
różyczka, błonica, płonica, krztusiec.

−

choroby toczące się w obrębie szczęk, stawów skroniowo-żuchwowych lub w tkankach
sąsiednich.

Czynniki zewnątrzpochodne, które mogą działać na dziecko już w okresie życia

płodowego, porodu lub w późniejszym okresie życia:
1. Dysfunkcje – zaburzone czynności fizjologiczne:

−

nieprawidłowe układanie niemowlęcia i dziecka do snu, karmienia,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

nieprawidłowa funkcja połykania,

−

nieprawidłowa wymowa,

−

oddychanie przez usta,

−

zaburzenia w czynności żucia.

2. Parafunkcje – to czynności stereotypowe, do których zalicza się wszelkie nawyki:

−

ssanie smoczka,

−

ssanie palca,

−

ssanie wargi dolnej,

−

ssanie języka i błony śluzowej policzków,

−

nawykowe podpieranie bródki,

−

nagryzanie różnych przedmiotów i ogryzanie paznokci.

3. Choroba próchnicowa oraz następstwa przedwczesnej utraty zębów mlecznych i stałych.
4. Urazy w obrębie części twarzowej czaszki: poród kleszczowy, urazy mechaniczne,

termiczne .

Zgryz nieprawidłowy – to każde odstępstwo od zgryzu normalnego lub idealnego.

Zalicza się tu nieprawidłowe położenie pojedynczego zęba, jak i poważne zaburzenia
struktury kostnej szczeki i żuchwy.

Zaburzenia zgryzu mogą polegać na:

−

nieprawidłowym położeniu sąsiadujących zębów mieszczących się w tym samym łuku
zębowym,

−

nieprawidłowym stosunku zębów górnych do dolnych,

−

nieprawidłowym położeniu żuchwy w stosunku do szczęki,

−

wszystkich lub kilku z tych nieprawidłowości jednocześnie.
Aby stwierdzone podczas badania nieprawidłowości były porównywalne, wszyscy

lekarze posługują się ogólnie przyjętą klasyfikacją tych zaburzeń.

Klasyfikacja wad zgryzu

Klasa I

Guzek  przyśrodkowy  policzkowy  pierwszego  górnego  zęba  stałego  wchodzi  w  bruzdę
policzkową  pierwszego  stałego  zęba  trzonowego  i  szczeka  jest  w  idealnym  położeniu
w  stosunku  do  żuchwy.  Do  zaburzeń  zgryzowych  w  tej  klasie  najczęściej  zalicza  się
stłoczenia,  zbyt  duże  przestrzenie  międzyzębowe,  protruzje,  zęby  dodatkowe,  zgryz
krzyżowy i zęby zrotowane.

Klasa II

Klasa II –
grupa I
Klasa II –
grupa 2

Pierwszy  ząb  trzonowy  żuchwy  jest  położony  dystalnie  w  stosunku  do  swojego  idealnego
położenia względem pierwszego zęba trzonowego szczeki. Żuchwa jest położona dystalnie
w stosunku do szczeki. W zależności od stopnia zachodzenia i wychylenia górnych zębów
siecznych klasę te dzielimy na dwie podgrupy:
Górne zęby sieczne są w protruzji zachodzą na zęby sieczne dolne bardziej niż w położeniu
prawidłowym. Wzajemny stosunek pierwszych zębów trzonowych odpowiada klasie II.
Górne  siekacze  centralne  często  są  przechylone  podniebiennie,  występuje  zgryz  głęboki,
a  siekacze  dolne  mogą  być  niewidoczne.  Górne  siekacze  boczne  są  często  wychylone.
Wzajemny stosunek pierwszych zębów trzonowych odpowiada klasie II.

Klasa III

Pierwszy stały ząb trzonowy żuchwy jest położony mezjalnie w stosunku do swojego
położenia idealnego względem pierwszego stałego zęba trzonowego szczęki. Żuchwa może
być również położona mezjalnie do położenia prawidłowego w stosunku do szczęki, dlatego
w rysach twarzy żuchwa wydaje się zbyt duża. Może temu towarzyszyć zgryz krzyżowy
w odcinku przednim.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Podział nabytych wad zgryzu
1. Wady w stosunku do płaszczyzny środkowej (strzałkowa),dzielącej głowę na stronę

prawą i lewą.
a) zgryz krzyżowy całkowity– polega na zachodzeniu zębów dolnych jednej polowy

łuku na policzkowe lub wargowe powierzchnie zębów łuku górnego. Może być
jednostronny lub obustronny.

b) boczne czynnościowe przemieszczenie żuchwy – polega na przesunięciu żuchwy od

linii pośrodkowej na lewo lub prawo. Wewnątrzustnie stwierdza się zgryz krzyżowy.

c) zgryz przewieszony – powstaje w skutek nadmiernego rozszerzenia szczeki i łuku

zębowego górnego lub w wyniku znacznego zwężenia łuku dolnego.

2. Wady w stosunku do płaszczyzny czołowej, czyli zaburzenia we wzroście na głębokość

(zmiany przednio-tylne).
Tyłozgryz – charakteryzuje go cofnięcie całego dolnego łuku zębowego (tyłozgryz

całkowity) lub tylko jego przedniego odcinka, z wychyleniem lub przechyleniem górnych
siekaczy (tyłozgryz częściowy).Między siekaczami górnymi a dolnymi powstaje wówczas
wyraźna szpara w kierunku przednio-tylnym. Warga dolna jest cofnięta.

Tyłożuchwie czynnościowe – żuchwa zbudowana jest prawidłowo, jej cofnięcie jest

wyrazem braku dostatecznej liczby bodźców czynnościowych w okresie rozwoju.
Wewnątrzustnie wada ta objawia się jak tyłozgryz całkowity, natomiast w rysach twarzy
widoczne jest wyraźne cofniecie bródki.

Przodozgryz– polega na wysunięciu do przodu całego dolnego łuku zębowego

(przodozgryz całkowity) lub tylko jego przedniego odcinka(przodozgryz częściowy).W
zwarciu przednie zęby dolne przechwytują zęby górne. Warga dolna jest wysunięta do
przodu.

Przodożuchwie czynnościowe– powstaje na skutek zaburzonej czynności żucia,

wewnątrzustnie nie różni się od przodozgryzu. W rysach twarzy wyraźne jest wysunięcie
bródki do przodu.

3. Wady w stosunku do płaszczyzny poziomej, czyli zaburzenia we wzroście na wysokość.

Zgryz otwarty– charakteryzuje się podczas zwarcia brakiem kontaktu zębów górnych i

dolnych w obrębie całych łuków zębowych, poza ostatnimi zębami trzonowymi, lub tylko w
ich części. Najczęściej występuje szpara między zębami przednimi,a zęby boczne kontaktują
się ze sobą. Brak zwarcia zębów może utrudniać mowę i połykanie, sprzyja oddychaniu przez
usta.

Zgryz głęboki – objawia się głębokim zachodzeniem siekaczy górnych na dolne. Często

siekacze  dolne  nagryzają  na  podniebienie,  a  górne  na  dziąsło  w  okolicy  zębów  przednich
dolnych. Przyczyną zgryzu głębokiego całkowitego jest niewystarczający wzrost na wysokość
kości  szczek  i  wyrostków  zębodołowych  bocznych.  W  rysach  twarzy  wyraźne  skrócenie
dolnego odcinak  twarzy.  W  zgryzie  głębokim  częściowym  silnie  przechylone zęby  przednie
górne  także  całkowicie  pokrywają  siekacze  dolne,  nagryzając  na  dziąsło;  jest  to  wynikiem
nadmiernego  wydłużenia  zębów  i  przedniego wyrostka  zębodołowego. Rysy  twarzy  na  ogół
nie  są  zmienione.  Zgryz  głęboki  rzekomy  jest  następstwem  wczesnej  utraty  zębów  w
odcinkach bocznych. Siekacze górne głęboko zachodzą na zęby przednie dolne, występuje też
obniżenie zgryzu w odcinkach bocznych. Dolny odcinek twarzy jest wyraźnie skrócony.

Profilaktyka ortodontyczna – w kolejnych okresach rozwojowych dziecka to umiejętne

kierowanie wzrostem i rozwojem narządu żucia. Opiera się ona na wczesnym rozpoznawaniu
i usuwaniu czynników prowadzących do nieprawidłowości zgryzowych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Są to czynności mające na celu zapobieganie rozwojowi nieprawidłowego zgryzu

poprzez zapobieganie przedwczesnej utracie zębów mlecznych z powodu próchnicy zębów
oraz leczenie szkodliwych nawyków .

Jak i kiedy zapobiegać powstawaniu wad zgryzu?

Zapobieganiem powstawaniu wad zgryzu należy zająć się od pierwszych dni życia

dziecka. Warto zwrócić uwagę na:

−

sposób i czas karmienia dziecka (piersią czy butelką),

−

stosowanie odpowiednich smoczków uspokajających,

−

wczesne wprowadzanie karmienia łyżeczką,

−

przyzwyczajanie dziecka do gryzienia i żucia twardych pokarmów.
Zadaniem trudnym, wymagającym cierpliwości, lecz niezwykle ważnym jest

niedopuszczanie do powstawania złych nawyków i odzwyczajanie od nich (np. ssanie palca,
warg, gryzienie ołówków itp.). Ze względu na znaczenie próchnicy w powstawaniu wad
zgryzu szczególnej wagi nabiera dbałość o zęby mleczne od pojawienia się ich w jamie ustnej
do samoistnej utraty.

Leczenie wad zgryzu
1. Bez stosowania aparatu ortodontycznego: ekstrakcje zębów zapobiegające stłoczeniom

lub ekstrakcje zębów mlecznych, które mogą powodować powstanie wady zgryzu;
korekcja zgryzu krzyżowego.

2. Za pomocą aparatów: zastosowanie aparatów stałych lub ruchomych celem przesunięcia

zębów i /lub kości szczeki lub żuchwy.

Ruchome aparaty ortodontyczne mogą być zbudowane z:

−

płyty akrylowej,

−

klamer utrzymujących aparat na zębach,

−

łuku wargowego, który może służyć jako element retencyjny lub aktywna część aparatu
do utrzymywania zębów w linii,

−

części aktywizującej aparatu, która może być druciana pętla pełniąca rolę sprężyny, łuk
wargowy lub śruba,

−

płaszczyzn nagryzowych, które mogą stanowić części płyty aparatu, aby odciążyć zgryz.
Mogą być one umieszczone na stronie podniebiennej górnych zębów przedtrzonowych
i trzonowych.

Stałe aparaty ortodontyczne

Są urządzeniami ortodontycznymi trwale przymocowanymi do zębów. Wywierają nacisk

nazębny przez druciane łuki lub osie mocowane do zamków znajdujących się na elementach
przytwierdzonych do zębów. Taki system pozwala na precyzyjną kontrolę przemieszczania
zębów.

4.8.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Czym zajmuje się ortodoncja?
2.  Jakie znasz cechy normy zgryzowej?
3.  Jakie znasz przyczyny wad zgryzu?
4.  Na czym polegają zaburzenia zgryzu?
5.  Jak przedstawia się klasyfikacja wad zgryzu?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6.  Jakie znasz nabyte wady zgryzu?
7.  Na czym polega profilaktyka ortodontyczna?
8.  Jakie znasz metody leczenia wada zgryzu?

4.8.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na podstawie poradnika dla ucznia (rozdział 4.8.), podaj cechy normy zgryzowej

porównaj je z cechami charakterystycznymi dla zgryzu nieprawidłowego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  wymienić cechy normy zgryzowej,
2)  scharakteryzować cechy zgryzu nieprawidłowego,
3)  różnicować normę zgryzową od zgryzu nieprawidłowego.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

przybory do pisania,

–

arkusz papieru,

–

literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 2

Na podstawie poradnika dla ucznia, 4.8 opisz najczęstsze przyczyny wad zgryzu u dzieci.

Zaproponuj działania zaradcze.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) wymienić przyczyny wad zgryzu,
2) określić i omówić działania profilaktyczne.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

przybory do pisania,

–

arkusz papieru,

–

literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 3

Na podstawie poradnika dla ucznia, 4.8 wymień i scharakteryzuj zagadnienia dotyczące

profilaktyki ortodontycznej. Opisz metody leczenia wad zgryzu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

3)  wypisać definicję profilaktyki ortodontycznej,
4)  określić i omówić działania profilaktyczne,
5)  wypisać i scharakteryzować metody leczenia wad zgryzu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

przybory do pisania,

–

arkusz papieru,

–

literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia.

4.8.4.Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak Nie

1) wymienić najczęstsze wady ortodontyczne?



2) przedstawić definicje ortodoncji?



3) określić cechy normy zgryzowej?



4) wymienić przyczyny wad zgryzu?



5) określić sposoby zapobiegania wadom ortodontycznym?



6) wymienić metody leczenia wad ortodontycznych?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1.  Przeczytaj uważnie instrukcję.
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
3.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.
4.  Test  pisemny  zawiera  20  zadań  i  sprawdza  Twoje  wiadomości  z  zakresu  budowy,

fizjologii i patologii narządu żucia.

5. Udzielaj odpowiedzi tylko na załączonej karcie odpowiedzi. Wskaż tylko jedną

odpowiedź prawidłową, zaznaczając ją znakiem X W przypadku pomyłki należy błędną
odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową.

6. Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.
7. Kiedy udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóż jego

rozwiązanie na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

8. Na rozwiązanie testu pisemnego masz 45 minut.

Powodzenia!

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Anatomia jest to

a) nauka zajmująca się badaniem budowy ciała w ujęciu mikroskopowym/histopatologia/

oraz makroskopowym/anatomia opisowa i topograficzna.

b) nauka o chorobie; zajmuje się całością zjawisk czynnościowych i morfologicznych,

składających się na proces chorobowy.

c) nauka zajmująca się czynnością ustroju żywego.
d) nauka zajmująca się rozwojem w okresie zarodkowym i płodowym.

2. W tkance nabłonkowej wyróżniamy

a)  włókna kolagenowe, sprężyste, siateczkowe.
b)  nabłonki powierzchowne, nabłonki gruczołowe, nabłonki zmysłowe.
c)  limfocyty, siateczkę, włókna kolagenowe.
d)  nabłonki gruczołowe, włókna kolagenowe, włókna mięśniowe.

3. Czynności fizjologiczne jamy ustnej to

a) pobieranie pokarmów, wytwarzanie mowy, droga oddechowa.
b) bariera ochronna dla dalszych odcinków przewodu pokarmowego, przygotowanie

mechaniczne i chemiczne pokarmów.

c) nawilżanie błon śluzowych, pobieranie pokarmu, droga oddechowa.
d) pobieranie pokarmów, wytwarzanie mowy, droga oddechowa, bariera ochronna dla

dalszych odcinków przewodu pokarmowego, przygotowanie mechaniczne i chemiczne
pokarmów.

4. W skład układu stomatognatycznego wchodzą

a) połączenie zębowo-zębodołowe, układ zębowo-zębowy, zespół nerwowo-mięśniowy

stawy skroniowo-żuchwowe.

b)  połączenie zębowo-zębodołowe, układ zębowo-zębowy.
c)  stawy skroniowo-żuchwowe, układ zębowo-zębowy.
d)  zespół nerwowo-mięśniowy, układ zębowo-zębowy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. Podstawowe funkcje układu stomatognatycznego to

a)  żucie, połykanie.
b)  połykanie, oddychanie, zgniatanie.
c)  miażdżenie, trawienie, oddychanie.
d)  żucie, połykanie, mowa, oddychanie.

6. Narządy zmysłów występujące w organizmie człowieka

a)  wzrok, słuch, powonienie.
b)  równowaga, smak, węch.
c)  czucia skórnego, czucia głębokiego, smaku.
d)  wzrok, słuch, smak, węch czucie.

7. Narząd zębowy zbudowany jest z

a)  korona, korzeń zębowy, naczynia krwionośne i nerwy.
b)  korona, szyjka zębowa, korzeń.
c)  szkliwo, ozębna, miazga zębowa.
d)  cement korzeniowy, szkliwo, ozębna.

8. Stosowane obecnie systemy znakowania zębów to

a)  system Haderupa, z poprawką Allerhanda, system FDI.
b)  system FDI.
c)  system Haderupa.
d)  system cyfrowy.

9. Cechy zębów mlecznych

a) mała zmienność, delikatne, ściany zębów cieńsze, siekacze górne zachodzą na

siekacze dolne.

b) siekacze i kły są zębami jednoguzkowymi, siekacze górne zachodzą na siekacze dolne.
c) zgrubienia brzegu szkliwnego, mała zmienność, delikatne, cienkie ścianki, barwa

niebieskobiała, siekacze i kły są jednoguzkowe.

d) siekacze górne zachodzą na siekacze dolne, siekacze i kły są jednoguzkowe, mała

zmienność.

10. Do chorób twardych tkanek zęba zaliczamy

a)  próchnicę, rozwojowe wady szkliwa, nadwrażliwość zębiny.
b)  urazowe uszkodzenie zębów, paradontoza, próchnica.
c)  rozwojowe  wady  szkliwa,  przebarwienia  szkliwa,  niecałkowity  rozwój  szkliwa,

niecałkowity rozwój zębiny.

d) zaburzenia liczby zębów, złamanie zębów, zaburzenia struktury zęba.

11. W skład układu naczyniowego narządu żucia wchodzą tętnica

a)  szyjna, tętnica żuchwowa, tętnica szczękowa.
b)  szyjna wspólna, splot skrzydłowy.
c)  czołowa, szczękowa, jarzmowa.
d)  szyjna wspólna, szyjna wewnętrzna, szyjna zewnętrzna, szczękowa.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

12. Na aparat żucia składa się

a) szkielet kostny głowy, mięśnie poruszające żuchwę, zęby.
b) szkielet kostny głowy, jama ustna, mięśnie poruszające żuchwę, gruczołu ślinowe,

nerwy kontrolujące smak, węch, ruch.

c) jama ustana, łuki zębowe, policzki.
d) mięśnie poruszające żuchwę, krtań, zęby.

13. Objawy świadczące o wrzodziejącym zapaleniu to

a) owrzodzenia dziąseł, brzeg dziąsła silnie zaczerwieniony, szary, rzekomobłoniasty

nalot, ślinotok, gnilny zapach z jamy ustnej, tendencja do krwawień.

b)  owrzodzenia dziąseł, krwawienia samoistne, bolesność, śluzowa wydzielina.
c)  samoistne krwawienia z dziąseł, zaczerwienienie, obrzęk.
d)  podwyższona temperatura ciała, bladość dziąseł, krwawienie.

14. Do przyczyn powstawania próchnicy zębów należą

a) obecność węglowodanów w jamie ustnej, drobnoustroje w płytce bakteryjnej,

wrażliwość powierzchni szkliwa.

b)  bieda, niewłaściwa dieta, wadliwe szczoteczki do zębów.
c)  odczyn kwaśny w jamie ustnej, twarda woda, zła pasta do zębów.
d)  obecność  węglowodanów  w  jamie  ustnej,  twarda  woda,  odczyn  kwaśny  w  jamie

ustnej.

15. Profilaktyka wtórna chorób przyzębia obejmuje

a) zapobieganie możliwym powikłaniom, związanym z nie dającymi się usunąć

objawami lub skutkami choroby, zapobieganie postępowi choroby, kontrolę wyników.

b) oświatę zdrowotną, okresowe badania wybranych pacjentów, przeprowadzenia

koniecznych zabiegów chirurgicznych.

c) program żywieniowy, okresowe badania kontrolne, mycie zębów.
d) kontrolę wyników, zapobieganie możliwym powikłaniom, związanym z nie dającymi

się usunąć objawami lub skutkami choroby.

16. Zmiany w narządzie żucia w procesie starzenia spowodowane utratą zębów to

a) zwiększone wydzielanie śliny, zmiany w układzie twarzy, przebudowa kości szczęki

i żuchwy, wpływ negatywny na psychikę, przyzwyczajenie do spożywania posiłków
bez udziału zębów, utrudnienie mowy.

b) zmiany w układzie twarzy, krwawienia z dziąseł, przyzwyczajenie do spożywania

posiłków bez udziału zębów, zwichnięcia i złamania pozostałych zębów.

c) choroby przyzębia, choroby żołądka i jelit, zmiany psychiczne, zmiany wyglądu

twarzy.

d) zaburzenia smaku, zespoły bólowe, zwiększone wydzielanie śliny, utrudnienie mowy,

przyzwyczajenie do spożywania posiłków bez udziału zębów, utrudnienie mowy.

17. Dwupokoleniowość zębów jest to

a)  wymiana zębów.
b)  wyżynanie się zębów.
c)  wymiana zębów mlecznych na stałe, różny kształt zębów.
d)  zmiana barwy uzębienia wraz z wiekiem.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

18. W zapobieganiu powstawaniu wad ortodontycznych zwrócisz uwagę na

a) sposób i czas karmienia dziecka, dostarczanie odpowiedniej ilości składników

odżywczych, mimikę twarzy.

b) niedopuszczenie do powstawania złych nawyków, żucie gumy, spożywanie owoców

i warzyw, sposób karmienia dziecka.

c) żucie gumy, mimikę twarzy, żucie twardych pokarmów, dbałość o zęby.
d) sposób i czas karmienia dziecka, niedopuszczenie do powstawania złych nawyków,

żucie twardych pokarmów, wczesne karmienie łyżeczką, dbałość o zęby mleczne,
stosowanie odpowiednich smoczków.

19. Główne przyczyny powstawania próchnicy zębów to

a) obecność drobnoustrojów w płytce nazębnej, obecność węglowodanów w jamie

ustnej, wrażliwość powierzchni szkliwa.

b)  obecność węglowodanów w jamie ustnej, ssanie palca, zmiany barwnikowe szkliwa.
c)  wrażliwość powierzchni szkliwa, wady zgryzu, niewłaściwa pasta do zębów.
d)  niewłaściwe przeżuwanie pokarmu, obecność drobnoustrojów w płytce nazębnej, brak

płukania jamy ustnej.

20. Ślina pełni następujące funkcje

a) nawilża błonę śluzowa jamy ustnej, odgrywa ważną rolę w odczuwaniu smaku

i w mowie, ułatwia trawienie.

b)  chroni przed drobnoustrojami, neutralizuje kwasy, dostarcza odpowiednią ilości wody.
c)  wspomaga połykanie kęsów pokarmu, ułatwia mówienie, trawi pokarm.
d)  nawilża  błonę  śluzowa  jamy  ustnej,  ułatwia  połykanie  pokarmu,  wypłukuje  resztki

pokarmowe, chroni przed drobnoustrojami, neutralizuje kwasy, dostarcza minerały,
bierze udział w odczuwaniu smaku, bierze udział w mowie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko

..........................................................................................

Charakteryzowanie budowy, fizjologii i patologii narządu żucia

Zakreśl poprawną odpowiedź.

Nr zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. LITERATURA

1. Musur E., Rejchert S.: Podstawy stomatologii zachowawczej w nauczaniu

przedklinicznym. Wydawnictwo Bart, Warszawa 1999

2.  Abrahams P.: Atlas anatomii. Świat Ksiązki
3.  Aleksandrowicz R.: Mały atlas anatomiczny. PZWL, Warszawa 2002
4.  Fejerskov  O.,  Kidd  E.:  Próchnica  zębów  –  choroba  próchnicowa  i postępowanie

kliniczne. Wydawnictwo Medyczne. Urban & Partner, Wrocław 2006

5. Gołąb B. K., Traczyk W.: Anatomia człowieka. PZWL, Łódź 1997
6. Jańczuk Z. (red.): Podręcznik dla asystentek i higienistek stomatologicznych.

Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2005

7.  Jańczuk Z.: Stomatologia zachowawcza. Zarys kliniczny. PZWL, Warszawa 2002
8.  Krajeński W. Podstawy profilaktyki stomatologicznej. Metodyka i środki.
9.  Kubik  W.:  Anatomia,  fizjologia  i  patologia  narządu  żucia.  Centrum  Metodyczne

doskonalenia Nauczycieli Średniego Szkolnictwa Medycznego, Warszawa 1988

10. Leah Vern Barnett (red.): Asystowanie w stomatologii. Podręcznik dla asystentek

i higienistek stomatologicznych. Wydawnictwo Medyczne Urban & Partner,
Wrocław 2006

11. Łaciński W.: Anatomia głowy dla stomatologów. PZWL, Warszawa 1985
12. Michajlik A., Ramotowski W.: Anatomia i fizjologia człowieka. PZWL, Warszawa 1994