Prawo wyznaniowe 

Prof. zw. Krzysztof Krasowski 

Wykład 1 

 

Podręczniki:  

 

Michał Pietrzak „Prawo wyznaniowe” 

 

Ks. Prof. Józef Krukowski „Polskie prawo wyznaniowe” 

 

Artur Mezglewski „Prawo wyznaniowe” 

 

Władysław Uruszczak, Prawo wyznaniowe, wybór źródeł. 

Dyżur: wtorek, 12-13, Collegium Iuridicum, p. 105. 

Zaliczenie: 3 pytania w formie pisemnej. 

 

Plan wykładu 

I. Zagadnienia wstępne 

1.  Pojęcie źródła prawa wyznaniowego 
2.  Prawo paostwowe a prawo wewnątrzkościelne 
3.  Podstawowe zasady prawa wyznaniowego 
4.  Modele stosunków między paostwem a Kościołem 

II. Zasady wolności sumienia i wyznania 

1.  Pojęcie 
2.  Zakres przedmiotowy i podmiotowy 
3.  Gwarancje 
4.  Granice 
5.  Historyczne kształtowanie się zasady wolności sumienia i wyznania 
6.  Kościół Katolicki wobec zasady sumienia i wyznania 

III. Paostwo a związki wyznaniowe w modelu powiązania 

1.  Cezaropapizm 
2.  Papocezaryzm 
3.  Supremacja 
4.  Zwierzchnictwo wyznaniowe paostwa 
5.  Zwierzchnictwo rozdziałowe paostwa 
6.  Cechy współczesnego paostwa wyznaniowego 
7.  Regulacje sytuacji prawnej związków wyznaniowych 

IV. System rozdziału Kościoła i paostwa 

1.  Istota pojęcia 
2.  Historyczne kształtowanie się systemu rozdziału 
3.  Modele systemu rozdziału 

i.  USA 

ii.  Francja 

iii.  Niemcy 
iv.  ZSRR 

4.  Cechy współczesnego paostwa świeckiego 
5.  Formy regulacji sytuacji prawnej związków wyznaniowych w systemie rozdziału 

V. Prawo wyznaniowe II RP 

1.  Podstawowe zasady 
2.  Zasady konstytucyjne 
3.  Status prawny Kościoła Katolickiego 
4.  Położenie prawne wyznao mniejszości religijnych 

VI. Prawo wyznaniowe PRL 

1.  Polityka wyznaniowa paostwa 
2.  Zasady konstytucyjne 
3.  Ustawowe źródła prawa 
4.  Praktyka konstytucyjna 

VII. Prawo wyznaniowe po ‘89 

1.  Źródła prawa 
2.  Zasady Konstytucji z ‘97 
3.  System regulacji prawnej związków wyznaniowych 
4.  Konkordat z 1993 roku 

VIII. Regulacje prawne Unii Europejskiej wobec religii i Kościoła 

 

Wykład 2 

 

Związek  wyznaniowy  na  podstawie  ustawy  o  gwarancjach  wolności  sumienia  i  wyznania  z  17  maja  1989  roku 

zawierającej  przepisy  dotyczące  pojęcia  i  zasad  funkcjonowania  związku  wyznaniowego.  Zgodnie  z  ustawą  związkiem 
wyznaniowym jest 

 

twór o charakterze religijnym 

 

posiadający osobowośd prawną, a także 

 

odrębnie  umocowane  do  występowania  na  zewnątrz  organy.    Organy  te  nie  tylko  mają  uprawnienia  do 
występowania  na  zewnątrz,  ale  również  określają  w  sposób  wiążący  wewnętrzną  strukturę  związku 
wyznaniowego wskazując jego cele, a także prawa i obowiązki członków. 

 

Ma  na  celu  prowadzenie  działalności  misyjnej,  co  ustawa  określa  mianem  „zaspokajania  potrzeb  religijnych 
swoich członków. 

 

Związki wyznaniowe mają prawo do posiadania majątku (środki materialne są niezbędne do ich prawidłowego 
funkcjonowania). 

Związki wyznaniowe dzielą się na uznane i nieuznane. 

Istnieje mocne ustawowe rozróżnienie między związkiem wyznaniowym i Kościołem. Kościół to związek wyznaniowy o 

charakterze chrześcijaoskim i posiadającym historycznie umocowaną strukturę organizacyjną. Można też dodad, że Kościół 
powinien  posiadad  władzę  autorytatywną.  Istnieje  jednak  spór  o  to,  czy  Kościół  musi  mied  chrześcijaoski  charakter 
(mormoni, Kościół Badaczy Pisma Świętego) 

 

Państwo wyznaniowe 

Jeżeli paostwo reguluje swoje stosunki na zasadach preferencji dla danej religii, to mówimy o paostwie wyznaniowym. 

Istotnym  jest  jednak  to,  że  dany  związek  wyznaniowy  nie  tylko  posiada  uprzywilejowaną  pozycję,  ale  paostwo  w  sposób 
ograniczony  nie  przestrzega,  albo  w  ogóle  nie  przestrzega  wolności  sumienia  i  wyznania.  Istotnym  elementem  paostwa 
wyznaniowego  jest  to,  że  pozostałe  związki  wyznaniowe  i  kościoły  są  upośledzone  w  prawie,  ewentualnie  ich  działalnośd 
mocno ograniczona. Paostwo wyznaniowe występuje w dwóch formach: 

 

Paostwa wyznaniowego w modelu otwartym (zmodernizowanego paostwa wyznaniowego) 

 

Paostwa wyznaniowego w modelu zamkniętym (konfesyjnego paostwa wyznaniowego). 

Samo  paostwo  wyznaniowe  wywodzi  się  dla  monizmu  –  jest  to  nurt,  który  w  paostwach  starożytnych  utożsamiał 

panującego  z  bóstwem  –  władca  to  bóg  (charakterystyczna  cecha  despotyzmów,  wyjątkiem  Izrael).  Paostwo  wyznaniowe 
przyjmuje, iż religia jest uznawana za jedyną oficjalną i prawomyślną; inaczej mówiąc albo religia jest upaostwowiona, albo 
kościół  jest  upaostwowiony.  Pozostałe  kulty,  religie,  kościoły  są  z  reguły  zakazane,  albo  pozbawione  opieki  prawnej. 
Zarówno  w  systemie  paostwa  wyznaniowego  otwartego, jak  w  systemie  paostwa  wyznaniowego  konfesyjnego,  pojawiają 
się następujące elementy: 

 

Subwencjonowanie określonego kościoła/religii z funduszy paostwowych; 

 

Podniesienie  przez  władzę  paostwową  hierarchii  określonego  kościoła  (przedstawicieli  określonej  religii)  do 
rangi urzędników paostwowych; jednocześnie w drodze ustawy, bądź też aktu administracyjnego, względnie w 
drodze umowy (konkordat) określa relacje i granice ingerencji w sferę religijną. 

o 

W paostwie wyznaniowym tradycyjnym gwarantuje sobie tak daleko idącą ingerencję, że dotyczyd 
może ona prawd wiary albo dogmatów (w systemie konfesyjnym paostwo „określa, w co wierzyd”). 

o 

W  modelu  zmodernizowanym  paostwo  przestrzega  zasady  wolności  wyznania,  wstrzymując  się 
przed angażowaniem w spory religijne i nie rozstrzygając prawd wiary. Jednocześnie jednak, czy to 
ze względów historycznych, czy społecznych uznaje, iż promowanie określonego kościoła/religii jest 
bardziej pożądane – a więc realizuje pewną wizję paostwa. 

W krajach Zachodu (Europa, Północna Ameryka, Australia) system paostwa wyznaniowego o modelu konfesyjnym nie 

występuje.  Występują  za  to  paostwa  o  modelu  otwartej  wyznaniowości  (Wielka  Brytania  –  supremacja  anglikanizmu; 
paostwa  skandynawskie  –  kościół  luteraoski  jest  kościołem  paostwowym;  Grecja  –  obowiązek  wpisywania  wyznania  do 
dowodu  osobistego,  upośledzenie  innych  od  prawosławia  wyznao).  Paostwa  o  modelu  konfesyjnym  to  głównie  paostwa 
muzułmaoskie  – religijnośd stanowi element życia  publicznego,  czego skrajnym przypadkiem jest szariat  –  prawo religijne 
staje  się  prawem  paostwowym  (notabene  częśd  paostw  konfesyjnych  jest  tradycyjnymi  sojusznikami  USA,  natomiast 
wrogowie USA i paostwa izraelskiego zbliżają się do modelu otwartego). 

 

Modele separacji 

Pozostałe modele nazywamy modelami separacji. 

 

Paostwo ateistyczne - paostwo może odnosid się do konkretnego kościoła, związku religijnego lub do religii w 
ogóle  wrogo  –  wtedy  mówimy  o  paostwie  antyreligijnym,  lub  ateistycznym.  Jedynym  przykładem  paostwa 
ateistycznego w Europie była Albania. Związek Sowiecki nie ogłosił się paostwem ateistycznym ze względów 
propagandowych. 

 

Paostwo  świeckie  negatywne  –  traktuje  religię  w  sposób  obojętny.  Przejawia  się  to  w  zagwarantowaniu 
wolności sumienia i wyznania w sposób maksymalnie szeroki, przy jednoczesnym równoprawnym traktowaniu 
wszystkich kościołów, związków wyznaniowych i religii. Paostwo świeckie a religia w znaczeniu negatywnym – 
granicą  uprawieo  związków  wyznaniowych  jest  szkoda.  Przyjmuje  się,  że  zasada  równouprawnienia  wyznao 
jest całkowita. Chronione są wszelkie poglądy określające relację jednostki ze zjawiskiem religijności. Różni się 
więc od wolności religijnej – która oznacza wolnośd pozytywną i jest rozumiana jako wolnośd do religii. Francja 
jest  przypadkiem  wrogiej  separacji  (porównywanej  ze  Związkiem  Sowieckim  –  np.  uznanie  Kościoła 
Katolickiego jako stowarzyszenia osób prywatnych). 

 

Paostwo  świeckie  pozytywne  –  kształtuje  swoje  relacje  z  kościołami  opierając  się  na  zasadach  dialogu  i 
kompromisu  –  tym  samym  uczestnicy  tego  dialogu  –  paostwo  i  związki  wyznaniowe  –  zdaniem  tych 
uczestników  realizują  zasadę  równości  i  sprawiedliwości.  W  konsekwencji  prowadzi  to  do  sytuacji,  w  której 
wszystkie związki wyznaniowe i kościoły korzystają z zasady równouprawnienia, zaś ustawodawca kieruje się 
w  swoich  rozwiązaniach  zasadą  poszanowania  specyficznych  atrybutów  każdego  z  kościołów  czy  związków 
wyznaniowych. Dwa rodzaje regulacji: umowa prawa wewnętrznego lub umowa międzynarodowa. 

 

System polityczny a relacje między państwem a religią 

Relacje między paostwem a religią różniły się w różnych systemach politycznych. Paostwach demokratycznych były do 

model paostwa świeckiego pozytywnego. W systemach totalitarnych był to model paostwa ateistycznego, bądź specyficzny 
model  paostwa  wyznaniowego.  Odmiennym  przypadkiem  był  niemiecki  nazizm,  gdzie  kościoły  są  uznane,  ale  muszą 
uznawad  i  aprobowad władzę  nazistowską  (notabene:  uznaje  się  obecnie  nazistowski  system  prawa  za  prawno  naturalny, 
jako,  że  podstawą  była  mistyczna  wola  wodza).  System  autorytarny  –  sojusz  tronu  z  ołtarzem.  Kościół  stanowi  element 
rewolucji konserwatywnej i nowego porządku. Relacje z kościołem są regulowane w modelu paostwa wyznaniowego. 

Wykład 3 

Prawo wyznaniowe należy można rozpatrywad w różnych wymiarach: 

 

Wymiar indywidualny: osobnik – Kościół 

 

Paostwo – organizacje wyznaniowe 

Kościół – instytucja religijna o wieloletniej historii. 

Związki wyznaniowe – duże organizacje religijne 

Związek  wyznaniowy  to  termin  najszerszy.  Jest  to  specyficzna  organizacja  posiadająca  ustrój  wewnętrzny  i  organy 

władzy reprezentujące ją na zewnątrz. Jej głównym celem zaspokajanie potrzeb religijnych swoich członków. 

Każdy kościół jest związkiem wyznaniowym. Nie każdy związek wyznaniowy jest kościołem. 

Obrządki katolickie: 

 

Ormiaoski 

 

Bizantyjsko-ukraioski 

 

Rzymsko-katolicki (łacioski) 

 

Grecko-katolicki (celibat obowiązuje jedynie zakonników) 

Prawo wyznaniowe – zespół norm prawnych wydanych lub uznanych przez paostwo, określających status jednostki ze 

względu na jej stosunek do religii, określających stosunek paostwa do związków wyznanowych oraz reglamentujących różne 
formy ich działalności. 

 

Prawo  kanoniczne  –  (od  „kanonu”  –  nazwy  uchwały  soboru)  –  to  prawo  wewnętrzne  Kościoła  Katolickiego. 
Różni się podmiotem tworzącym prawo (w przypadku prawa wyznaniowego tym podmiotem jest paostwo). 

 

Prawo kościelne – akt Kościoła bez względu na podmiot tworzący prawo. 

Źródła prawa wyznaniowego 

 

Źródła poznania prawa - Starożytne akty normatywne, np. kodeks Napoleona (chod w tamtych czasach było to 
po prostu źródło prawa) 

 

Źródła powstania prawa (źródła prawa obowiązującego) – wyroki, konwenanse konstytucyjne 

System źródeł prawa 

 

Akt wyższego rzędu jest wyższy rangą od aktu niższego rzędu 

 

Każdy akt wydany przez określony organ powinien opierad się na delegacji (swoiste upoważnienie do wydania 
danego aktu). 

 

 

Konstytucja 

 

Akty  prawa  międzynarodowego  (podlegające  aktowi  ratyfikacji  –  zatwierdzenia  tych  aktów  przez  konkretny 
organ  prawotwórczy  w  kraju.  Wymaga  ona  zgody  parlamentu  na  ratyfikację,  co  jest  dopiero  podstawą  do 
podpisu aktu ratyfikacji  przez prezydenta. Wymagają jkej szczególnie zobowiązania finansowe dla paostwa  i 
akty, które wymagają dostosowania prawa wewnętrznego do prawa międzynarodowego) 

 

Ustawy wydawane, uchwalane przez parlament 

 

Rozporządzenia, zarządzenia wydawane przez władzę wykonawczą 

 

Akty prawa lokalnego 

Prawo statutowe – normy prawa wewnątrzkościelnego, które stają się częścią prawa wyznaniowego w wyniku uznania 

ich przez paostwo. 

Akty normatywne w polskim prawie wyznaniowym 

 

Konstytucja: 

o 

Art. 25 

o 

Art. 53 

o 

Art. 48 

 

Akty prawa międzynarodowego 

o 

Konwencja rzymska (1950) 

o 

Konkordat (1993 – ratyfikowany w 1998) 

 

Ustawy generalne (dotyczące wszystkich związklów wyznaniowych) 

o 

Ustawy organiczne (o randze niższej od konstytucji, ale wyższej od zwykłych ustaw) – ustawa z dn. 
17 maja 1989 roku regulująca relacje paostwo-Kościół 

o 

Fragmenty różnych ustaw 

 

Ustawy indywidualne (dotyczące jednego związku wyznaniowego) – „Ustawa o stosunku paostwa do…” – jak 
ustawa z 17 maja 1989 

o 

W Polsce takie ustawy dotycą 15 związków wyznaniowych (na 160 wszystkich) 

Prawo paostwowe a prawo wewnętrzne związków wyznaniowych 

Pogląd  Marceliusza  z  Padwy  -  Paostwo  jako  organ  suwerenny  ma  suwerennośd  w  ustawodawstwie.  Prawo  kościelne 

może byd jedynie wskazówką dla ustawodawcy. 

 

Pogląd św. Tomasza z Akwinu – prawo świeckie powinno podporządkowad się prawu kościelnemu. 

 

Katolicka koncepcja źródeł prawa 

 

Pogląd, iż najwyższe normy ustanowił Stwórca  – tzn. prawo naturalne zakodowane w świadomości każdego 
człowieka jest przejawem prawa objawionego, którego wyrazem są takie akty, jak uchwały soboru, itd. 

 

Prawo winno opierad się na aksjologii zawartej w prawie kościelnym 

 

Postulat hierarchii przestrzegania prawa: 

o 

W pierwszej kolejności przestrzegania prawa wewnętrznego Kościoła 

o 

W drugiej – prawa paostwowego 

 

Dopiero w drugiej  połowie XIX wieku udało się doprowadzid do zamknięcia tego konfliktu w wyiniku  teorii statuowej 

głoszącej, że prawo Kościoła jest prawem stowarzyszenia, a więc nie przynależy do sfery publicznej. 

Teoria recepcji (dotycząca konkordatów) – paostwo może uznad normy prawa wewnętrznego Kościoła 

 

Wykład 4 

Najbardziej liczącymi się ośrodkami nauki o prawie wyznaniowym są Włochy (początki sięgają drugiej  połowy XIX w.), 

Niemcy.  W  Polsce  nauka  ta  zaczęła  kształtowad  się  w  II  RP.  Od  roku  1919  na  wszystkich  wydziałach  prawa  w  Polsce 
prowadzono obowiązkowy przedmiot z prawa kościelnego (na I lub II roku studiów, przy czym każdy student musiał zaliczyd 
kurs  wykładu  jak  również  złożyd  egzamin).  W  różnych  ośrodkach  program  tego  przedmiotu  różnił  się,  ale  najczęściej 
wykładano w jego ramach historię Kościoła Katolickiego, rzadziej prawo kanoniczne. 

W  1949  roku  zajęcia  z  prawa  kościelnego  zostały  zlikwidowane.  Dopiero  w  połowie  lat  ’60  na  Uniwersytecie 

Warszawskim zostały wznowione jako zajęcia fakultatywne. 

Zasada wolności sumienia i wyznania. 

Zasada wolności sumienia i wyznania posiada swoje umocowania zarówno w aktach prawa międzynarodowego, jak i w 

konstytucji  RP.  Jest  to  dla  prawa  wyznaniowego  zasada  fundamentalna,  ponieważ  z  niej  wynikają  inne,  jak  zasada 
równouprawnienia wszystkich związków wyznaniowych. 

Zasada ta składa się z dwóch członów, które należy odróżnid. 

Wolnośd  sumienia  –  jest  to  wolnośd,  uprawnienie  do  swobodnego  wyboru,  kształtowania  i  zmiany  swojego 

światopoglądu.  Pojęcie  to  ma  szerszy  zakres,  bo  nie  odnosi  się  tylko  do  wyborów  religijnych,  bowiem  światopogląd 
człowieka może mied inne niż religijne źródła. 

Wolnośd  wyznania  –  wolnośd  wyboru  określonej  religii,  jednocześnie  wolnośd  realizowania  się  w  tej  religii  poprzez 

uczestniczenie w obrzędach, zarówno prywatnego, jak i publicznego, indywidualnego czy zbiorowego uczestnictwa w tych 
obrzędach. 

Zakres podmiotowy wolności sumienia i wyznania. 

 

Osoba fizyczna, człowiek 

o 

swobodę  traktujemy  tę  w  sposób  naturalny,  jest  to  prawo  człowieka,  a  nie  typowe  prawo 
obywatelskie.  Prawa  człowieka  mają  charakter  ponadpaostwowy,  ponadpozytywny,  tzn.  człowiek 
czerpie z tej wolności z szeroko rozumianej natury, nie pochodzi ona od paostwa. Rolą paostwa jest 
jedynie  zagwarantowanie  tej  wolności  i  ustalenie  jej  granic;  nie  jest  nią  natomiast  tworzenie  tej 

wolności.  Oznacza  to  też,  że  nie  jest  to  wolnośd  tylko  dla  obywateli,  zatem  korzysta  z  niej  także 
apatryda i obcokrajowiec. 

o 

Wiek:  może  z  niej  korzystad  każdy  pełnoletni  zamieszkujący  terytorium  paostwa.  Problem  pojawia 
się  w  przypadku  małoletnich:  czy  przysługuje  im  w  jakimś  zakresie,  czy  też  są  podporządkowani 
rodzinie i wynikającego z konstrukcji rodziny prawa rodzicielskiego (istnieje przecież prawo rodziców 
do  wychowywania  dzieci  w  zgodzie  ze  swoimi  przekonaniami  światopoglądowymi).  Najniższą 
granicą jest 10 rok życia, bowiem od tego momentu wymaga się zgody dziecka na pewne czynności, 
jak  przymusowe  obrzędy  religijne,  udział  w  naukach  o  religii  w  szkole.  Do  1992  roku,  w  polskiej 
tradycji  nie  znamy  żadnych  ograniczeo  władzy  rodzicielskiej  wobec  dzieci.  Od  1992  Polska 
ratyfikowała konwencję ONZ 1989 roku o prawach dziecka, która przyznaje określone uprawnienia 
niepełnoletnim,  także  w  interesującej  nas  sferze.  Polska  po  1992  roku  dostosowując  się  do 
wymogów  prawa  międzynarodowego  dokonała  jakościowej  zmiany  polegającej  na  wprowadzeniu 
do konstytucji z 1997 ograniczeo pełnej władzy rodzicielskiej. 

 

Rodzina – jest uprawniona do wychowywania dzieci w zgodzie ze światopoglądem rodziców, jest więc to także 
korzystanie z tej wolności przez rodziców. 

 

Związek wyznaniowy – wiele uprawnieo tych organizacji wynika z tej wolności. 

 

Konwencja o prawach człowieka i podstawowych wolności (Konwencja Rzymska) z  4 listopada 1950

. Konwencja ta w 

art. 9 ust. 1 definiuje tę wolnośd: 

„Każdy ma prawo do wolności myśli, sumienia i wyznania; prawo to obejmuje wolnośd zmiany wyznania lub przekonao 

oraz wolnośd uzewnętrzniania indywidualnie lub wspólnie z innymi, publicznie lub prywatnie, swego wyznania lub przekonao 
przez uprawianie kultu, nauczanie, praktykowanie i czynności rytualne.” 

Zakres przedmiotowy (uprawnienia, które z tej wolności wynikają).

 

Deklaracja  w  sprawie  eliminacji  wszelkich  form  nietolerancji  i  dyskryminacji  opartych  na  religii  lub  przekonaniach 

Uchwalona przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych w dniu 25 listopada 1981 r.

 

Zawiera ona w artykule 6 katalog podstawowych uprawnieo, które z tej wolności wynikają: 

 

Prawo wolności myśli, sumienia, religii lub przekonao będzie obejmowało, między innymi, następujące wolności: 

a) Modlitwy i zgromadzania się dla potrzeb religii lub przekonao, jak też ustanawiania i utrzymywania placówek temu 

celowi służących; 

b)Ustanawiania i utrzymywania stosownych instytucji charytatywnych lub humanitarnych; 

c)  Produkowania,  nabywania  i  wykorzystywania,  w  stosownym  zakresie,  koniecznych  artykułów  i  materiałów 

związanych z rytuałem albo obyczajami danej religii lub przekonao; 

d) Pisania, wydawania i rozpowszechniania odpowiednich publikacji w tych dziedzinach; 

e) Nauczania religii lub przekonao w odpowiednich dla tego celu placówkach; 

f) Ubiegania się o i uzyskiwania dobrowolnych wkładów finansowych bądź innych od jednostek i instytucji; 

g)  Szkolenia,  wskazywania,  doboru  lub  wyznaczania  drogą  sukcesji  odpowiednich  przewodników,  stosownie  do 

wymagao i standardów jakiejkolwiek religii lub przekonao; 

h) Przestrzegania dni odpoczynku oraz obchodzenia świąt i ceremonii zgodnie z przepisami czyjejś religii lub przekonao; 

i) Ustanawiania i utrzymywania kontaktów z jednostkami i wspólnotami w dziedzinie religii lub przekonao na poziomie 

krajowym i międzynarodowym. 

 

Te  wolności  i  prawa  musi  paostwo  zagwarantowad,  natomiast  może  ono  rozbudowad  powyższy  katalog  o  wolności, 

które w nim nie występują. 

 

Granice wolności sumienia i wyznania 

Problem  granic  zarówno  w  prawie  wewnętrznym  jak  i  międzynarodowym  jest  szczególnie  ważne,  ponieważ  jeśli 

paostwo  zobowiązuje  się  do  niewprowadzania  bardziej  rygorystycznych  granic  niż  te,  które  wyznaczają  przepisy  prawa 
międzynarodowego (prawo międzynarodowe określa pewne maksimum granic wolności). 

Konwencja Rzymska, w art. 9 ust. 2: 

Wolnośd uzewnętrzniania wyznania lub przekonao może podlegad jedynie takim ograniczeniom, które są przewidziane 

przez  ustawę  i  konieczne  w  społeczeostwie  demokratycznym  z  uwagi  na  interesy  bezpieczeostwa  publicznego,  ochronę 
porządku publicznego, zdrowia i moralności lub ochronę praw i wolności innych osób. 

Należy zauważyd, że nie została w tym katalogu wymieniona np. władza rodzicielska. 

 

Gwarancje 

Gwarancje  bezpośrednie  mają  swoje  usadowienie  w  najważniejszych  aktach  prawnych  (konstytucja,  ustawy  zwykłe 

odnoszące się do naszej problematyki). 

 

Sądownictwo powszechne, administracyjne 

 

Trybunały konstytucyjne, które stoją na straży przestrzegania prawa w paostwie pod względem legalizmu 

 

Trybunały międzynarodowe. 

Gwarancje  instytucjonalne  –  pewne  ustrojowe  rozwiązania  służące  jako  gwarant  dla  tych  wolności.  Są  to  pewne 

ustrojowe zasady: 

 

Zasada rozdziału paostwa i Kościoła 

 

Zasada równouprawnienia wszystkich wyznao 

 

Zasada równouprawnienia wszystkich związków wyznaniowych 

 

Kościół Katolicki a zasada wolności sumienia i wyznania 

Dla  doktryny  katolickiej  podstawą  było  zdanie  jednego  z  ojców  Kościoła,  św.  Augustyna:  „Wolnośd  przysługuje  tylko 

prawdzie. Gorsza śmierd duszy, niż wolnośd błędu”. Leon XIII: „Błędem jest stawianie na jednej płaszczyźnie różnych kultur z 
jedną prawdziwą religią”. „Nie potępiam jednak tych przywódców paostw katolickich, którzy dla uniknięcia zła i osiągnięcia 
dobra  tolerują  różne  formy  kultu”.  Ta  druga  hipoteza  była  początkiem  otwierania  się  Kościoła  na  świat  zewnętrzny.  Tym 
jakościowym  przewrotem  był  dokument  Soboru  Watykaoskiego  II:  wychodząc z  zasady  godności osoby  ludzkiej  przyznaje 
wolnośd  wyboru  określonej  religii,  a  nawet  możliwości  pozostawania  poza  jakąkolwiek  religią.  Sankcjonuje  więc  wolnośd 
wyznania, ale wyklucza możliwośd indoktrynacji światopoglądowej, jak to miało w paostwach realnego socjalizmu. 

 

Wykład 5 

Relacje państwo-Kościół 

System powiązania – paostwo wyznaniowe 

System separacji (rozdziału) – paostwo świeckie 

 

Obie te formy ulegały pewnym transformacjom. Paostwo wyznaniowe zawsze uznawało walor pierwiastków religijnych 

w  życiu  publicznym.  Paostwo  „wierzyło”  w  Boga,  za  absurd  polityczny  uznawano  pogląd  o  nieuwzględnianiu  Boga  w 
paostwie. 

 

Cezaropapizm – w Cesarstwie Rzymskim, namiastką jego było paostwo Karolingów. W późniejszym okresie Kościół starał 

się odbudowywad swoją niezależnośd. Próby szukania własnej autonomii Kościoła prowadziły do konfliktu z władzą świecką, 
czego spektakularnym przykładem był spór cesarzy niemieckich z papieżami. Grzegorz VII – Dictatus Papae (VI w.). Bonifacy 
VIII – Unum Sanctam (XIV w.). 

Paostwo  starało  się  rozszerzad  swoje  władztwo,  natomiast  niezagospodarowane  obszary  przejmował  Kościół 

(szkolnictwo, uniwersytety). Po okresie dominacji Kościoła nastąpiła reformacja, której hasłem było ograniczenie władztwa 
Kościoła  do  życia  religijnego.  Istotą  reformacji  było  powstanie  nowych,  zreformowanych  Kościołów.  Najważniejszym 
elementem  reformacji,  budującej  system  supremacji  (paostwa  nad  Kościołem)  było  nieuznawanie  władzy  zwierzchniej 
papieża, powstawanie kościołów narodowych kierowanych przez głowy paostw – a więc ścisłe podporządkowanie paostwu 
(można to nazwad nową formą cezaropapizmu). Do kooca paostwa w systemie supremacji (XVIII w., Rewolucja Francuska) 

paostwo było nietolerancyjne, nie przyznawały żadnych praw innowiercom. Dopiero od XVIII w. paostwo wyznaniowe miało 
wtedy  inną  treśd,  niż  na  początku:  po  wpływem  doktryny  prawa  natury  (fundamentu  paostwa  konstytucyjnego)  paostwo 
odchodzi  o  restrykcyjnej  polityki  wobec  obywateli  nienależących  do  kościoła  panującego.  Był  to  początek  drogi  do 
skonstytucjonalizowania zasady wolności sumienia i wyznania. 

Państwo wyznaniowe 

Mówiąc dzisiaj o paostwie wyznaniowym, trzeba widzied dwie różne odmiany: 

 

Paostwa  o  konfesyjności  otwartej  –  zgodnie  z  tradycją  uznają,  szanują,  popierają  kościół  narodowy,  będący 
kościołem większości społeczeostwa, paostwo jednak nie afirmuje tej religii w tym sensie, że nie uznaje jej za 
jedynie prawdziwą, nie preferuje jej w faktyczny sposób. Współcześnie w Europie: 

o 

Nie  ma  już  katolickich  paostw  wyznaniowych  –  decydujące  znaczenie  ma  Sobór  Watykaoski  II. 
Kościół w swoim oficjalnym nauczaniu nie uznaje idei paostwa wyznaniowego, popiera ideę paostwa 
świeckiego. Wśród większych katolickich paostw europejskich, jednym z ostatnich paostw, które się 
przekształcały w stronę paostwa świeckiego, była Hiszpania  po śmierci Franco. Taka transformacja 
następowała też w krajach Ameryki Łacioskiej. 

o 

Poza  krajami  katolickimi  istnieje  druga  tradycja  –  paostwa  protestanckie,  gdzie  od  XVI  w.  przyjęto 
reguły łączące głowę paostwa z funkcjami głowy kościoła. Współcześnie należy do nich Anglia (król 
musi  należed  do  kościoła  anglikaoskiego),  paostwa  skandynawskie  (Norwegia,  Dania  –  głowy  tych 
paostw,  królowie  muszą  byd  członkami  kościoła  luteraoskiego;  w  Norwegii  wymogi  religijne  idą 
dalej:  więcej  niż  połowa  składu  rządu  musi  byd  wyznania  luteraoskiego),  Grecja  (funkcję  kościoła 
paostwowego sprawuje kościół prawosławny). 

Cechy współczesnych paostw wyznaniowych o otwartej konfesyjności  

o 

symbolika religijna w życiu publicznym, np. publiczne odprawianie obrzędów religijnych z udziałem 
najwyższych organów paostwowych, krzyże w parlamencie; 

o 

nauczanie  religii  w  szkołach  publicznych,  dofinansowywanie  szkół  wyznaniowych.  W  budżecie 
paostwa figurują środki przeznaczone na cele związków wyznaniowych; 

o 

duszpasterstwo wojskowe; 

o 

natomiast  nie  można  znaleźd  w  takich  paostwach  prawnego  rozróżnienia  w  kwestii  praw  i 
obowiązków obywateli różnych wyznao; prawo nie jest przesiąknięte elementami religijnymi. 

 

Paostwa  o  konfesyjności  zamkniętej  –  najbardziej  dotyczy  to  paostw  muzułmaoskich.  Są  to  paostwa 
integralnie  religijne,  w  których  zasady  Koranu  są  prawdziwą  konstytucją  paostw.  Można  postawid  pytanie 
dlaczego religia w tej cywilizacji odgrywa tak wielką rolę? Odpowiedzią jest treśd Koranu, który  jest „receptą 
na  wszystko”.  Znajdują  się  w  nim  wersety  dotyczące  takich  dziedzin,  jak  ustrój  paostwa,  prawa,  obowiązki, 
rodzina, prawo spadkowe, małżeoskie, itd. 
Dlaczego wyznaniowośd zamknięta? Islam nie uznaje tolerancji dla innych religii. Jakie to rodzi konsekwencje? 
Dotyka to szczególnie innowierców mieszkających w paostwach islamskich. Oczywiście „zamkniętośd” różnych 
krajów o takiej konfesyjności jest zróżnicowana (np. Tunezja zawarła nawet konkordat ze Stolicą Apostolską). 
Jednak  przekładając  na  europejskie  pojęcia,  zasady  prawne  w  tych  paostwach  przypominają  średniowiecze 
(ukamienowanie  za  cudzołóstwo,  w  Afganistanie  członkowie  najbliższej  rodziny  są  zobowiązani  donosid  na 
krewnych, którzy dopuszczają się występków przeciw religii). 
 

Model separacji 

Na  europejskie  rozumienie  rozdziału  paostwa  i  kościoła  nie  należy  nakładad  modelu  radzieckiego.  Trudno  właściwie 

mówid o modelu, ponieważ brak jakiejś jednolitej konstrukcji teoretycznej. Mówi się, że odmian jest tyle, ile paostw. 

Paostwa nie należy w tym przypadku traktowad w ujęciu socjologicznym, ale jako konstrukcję organów, ich strukturę. 

Kościół  także  należy  traktowad w  tym  przypadku  jako  zhierarchizowany  system  organów  i  instytucji.  Rozdział  nie  oznacza 
więc oczywiście rozdziału obywateli od religii. 

Pojęcia rozdziału nie należy „demonizowad”. Nie da się w praktyce całkowicie oddzielid dziedziny właściwej dla kościoła i 

paostwa,  istnieją  w  koocu  wspólne  kwestie;  najlepszym  przykładem  jest  rodzina.  Ta  sfera  może  byd  punktem  zapalnym 
konfliktu, ale też może byd obszarem dialogu. 

 

Początki rozdziału były reakcją na system poprzedniej epoki. Przypisuje się je Stanom Zjednoczonym Ameryki, ale należy 

pamiętad  też,  że  po  raz  pierwszy  rozdział  został  w  sposób  formalny  wprowadzony  przez  Rogera  Williamsa,  który  po 
przyjeździe do Ameryki i założeniu kolonii Providance w 1663 wprowadził zasadę rozdziału paostwa od religii. 

W konstytucji amerykaoskiej zasada rozdziału weszła wraz z pierwszą poprawką (1791). Jest to rozdział czysty – paostwo 

w  żaden  sposób  nie  reguluje  spraw  wyznaniowych.  Stąd  też  kwestia  prawa  wyznaniowego w  systemie  amerykaoskim  nie 
istnieje.  Paostwo  nie  może  w  żaden  sposób  ingerowad  w  spawy  natury  religijnej,  a  także  nie  może  zakazad  wyznawania 
żadnej religii. Kwestie sfery religijnej mogą pojawiad się tylko w orzeczeniach sądowych o randze precedensu. 

Skoro nie ma żadnych ustaw odnoszących się do tej sfery, to jak funkcjonują tam kościoły? Kościoły nie posiadają tam 

osobowości  prawnej,  nie  mogą  byd  więc  podmiotem  umów,  nie  posiadają  zdolności  prawnej.  W  tej  sytuacji  przyjęto 
następujące rozwiązania: 

 

Związek  wyznaniowy  może  założyd  fundacje,  stowarzyszenia,  spółki  prawa  handlowego  (np.  gminy 
żydowskie), spółki akcyjne i obowiązują je przepisy odpowiednich tworów. 

 

Status prawny kościoła katolickiego: sięgnięto do instytucji prawa rzymskiego – fidutia (łac. zaufanie) – jest to 
rozwiązanie  z  rzymskiego  prawa  zobowiązaniowego.  Jest  właściciel  faktyczny  i  właściciel  prawny  –  relacje 
między nimi odbywają się na zasadzie zaufania. Stąd właścicielem majątku diecezji nie jest osoba prawna, ale 
osoba fizyczna, np. biskup. 

Rozdział ten posiada swoje mankamenty (fikcyjnośd). Brak konsekwencji: modlitwy na rozpoczęcie obrad kongresu, ale 

zakaz odmawiania modlitw w szkołach. „Obecnośd” Boga w wypowiedziach polityków (w tym prezydenta), ale wypowiedzi 
te mają tę charakterystyczną cechę: jest to Bóg „uniwersalny”, w żaden sposób nie odwołuje się do jakiejkolwiek tradycji 
religijnej. 

 

Rozdział nieprzyjazny (wrogi) – Francja od rewolucji francuskiej; ZSRR (uchwala komisarzy ludowych ze stycznia 1918). 

 

Rozdział  życzliwy  (skoordynowany)  –  system  niemiecki  (konstytucja  republiki  weimarskiej  z  1919,  inkorporowany  do 

obecnej ustawy zasadniczej RFN). 

 

Wykład 6 

Francja – pierwszy rozdział państwa i Kościoła. 

Wprowadzony  ustawą  Konwentu  21  lutego  1795  (?).  Był  to  skutek  haseł  rewolucji  uderzających  we  francuski  Kościół 

katolicki  jako  instytucję  i  duchowieostwo  jako  członków  uprzywilejowanego  stanu.  Efekty  polityki  podporządkowującej 
Kościoła  Francji  rewolucyjnej  są  szybko  zauważalne.  Polityka  ta  uderzyła  w  pierwszej  kolejności  za  pomocą  ustawy  z  2 
listopada  1791  przeprowadzającej  sekularyzacji  ogromnych  ilości  majątków  należących  do  Kościoła  –  przeszły  one  pod 
zwierzchnictwo  paostwa.  Motywem  tego  kroku  było  uderzenie  w  podstawy  materialne  Kościoła,  odebranie  niezależności 
duchowieostwu (kler miał przejśd na etat paostwa francuskiego), możliwośd załatania ogromnej dziury budżetowej Francji. 
Skoro ziemię kupowali małorolni i bezrolni chłopi, była ona „ceną” za poparcie rewolucji. 

Konstytucja cywilna wprowadzała zmiany w funkcjonowaniu francuskiego Kościoła. Dostosowywała ustrój terytorialny 

Kościoła do nieco wcześniejszej reformy terytorialnej samej administracji francuskiego. Idea polegała na tym, że sied diecezji 
i archidiecezji pokrywała się z siecią departamentów. Wszyscy duchowni byli też wybierani przez wiernych (był to swoisty 
powrót  do  początków  chrześcijaostwa).  Akt  ten  spotkał  się  z  gwałtownym  potępieniem  papieża  Piusa  VII  i  spowodował 
zerwanie stosunków Stolicy Apostolskiej z Francją. 

Ustawa Konstytuanty z listopada 1790 nakładała na duchowieostwo obowiązek składania przysięgi na wiernośd królowi i 

paostwo francuskie, a także na konstytucję (której Francja jeszcze przecież nie miała). Skutkiem była schizma we francuskim 
Kościele: na „podziemny” Kościół zbuntowany wobec paostwa i Kościół wierny paostwu. Spośród 130 biskupów zaledwie 4 
złożyło przysięgę. Oznaczało to natychmiastowe opróżnienie prawie wszystkich diecezji. 

Ustawa  z  1795  wprowadza  rozdział  nieprzyjazny  (poprzez  swego  rodzaju  „jednokierunkowośd”).  Ustawa  ta  oddzielała 

Kościół od paostwa, ponieważ ten pierwszy traci jakikolwiek wpływ na życie publiczne, natomiast paostwo otrzymuje cały 
wachlarz rozmaitych narzędzi, instrumentów kontroli i ingerencji w sprawy Kościoła. Z tym wiąże się także  „prywatyzacja 
religii”: zamknięcie człowieka tylko we własnym sumieniu i świątyni  – religia nie może wykraczad poza te granice. Do dziś 
utrzymuje się doktryna nakazująca eliminację emblematów religijnych w każdej części przestrzeni publicznej. 

 

Po  roku  1801  rozdział  francuski  przechodzi  do  historii.  Następuje  powrót  do  starych  relacji  paostwo-Kościół.  Trwa 

jednak ewolucja 

Grudzieo 1905 – ustawa, która z niewielkimi zmianami obowiązuje do dziś. Wprowadza rozdział paostwa i Kościoła. W 

wielu  swoich  postanowieniach  nawiązuje  do  tradycji  ustawy  z  1795  roku.  Podstawową  cechą  rozdziału  jest  wspomniana 
„prywatyzacji  wiary”.  Odmawia  ona  związkom  wyznaniowym  prawa  do  rządzenia  się  wg  własnych  postanowieo,  a  więc 
prawo  kanoniczne  w  żadnym  stopniu  nie  ma  wpływu  na  status  prawny  Kościoła.  Obowiązuje  za  to  specyficzne  „prawo  o 
religijnych  stowarzyszeniach”.  Wszelkie  związki  wyznaniowe  muszą  przyjąd  takie  formy  organizacyjne,  jakie  zostały 
określone w ustawie z 1905 roku. Zasięg paostwa jest więc niezmiernie szeroki. 

 

ZSRR 

Nazwa „rozdział wrogi” nasuwa się przy rozpatrywania modelu radzieckiego (1918  - dekret Rady Komisarzy Ludowych 

Republiki Bolszewickiej). Dekret „o oddzieleniu szkoły Kościoła i paostwa” oparty był na założeniach wspólnych z modelem 
francuskim, jak również na marksowskiej krytyce religii. Marks wychodząc od tych samych założeo, co XIX w. myśl liberalna, 
przekłada  krytykę  na  grunt  rozważao  klasowych  (religia  jako  „opium  dla  ludu”).  Stąd  założenie,  że  religia,  jako  sfera 
nieracjonalna wobec laicyzacji społeczeostwa skooczy się na pewnym etapie rozwoju cywilizacji. 

Lenin  w  swoich  założeniach  stworzył  pewną  specyficzną  konstrukcję:  deklarował  koniecznośd  gwarancji  osobistych 

przekonao  religijnych  (a  więc  podobnie  jak  klasyczni  liberałowie),  z  drugiej  jednak  strony  wskazywał  zadania  partii 
bolszewickiej  wobec  religii  –  tu  nie  ma  mowy  o  kompromisie:  bolszewik  m u s i   b y d   a t e i s t ą .  A  więc  w  sytuacji,  gdy 
dochodzi do połączenia paostwa i jedynej partii rządzącej, religia musi byd konsekwentnie eliminowana. 

Rozdział  radziecki,  gdyby  przyjrzed  się  mu  bliżej,  nie  miał  z  klasycznym  rozdziałem  nic  wspólnego.  Cechą  paostwa 

świeckiego  jest  jego  n e u t r a l n o ś d .   Paostwo  pozostawia  obywatelom  wolnośd  wyboru  wyznania,  natomiast  w  systemie 
radzieckim  (a  następnie  w  paostwach  satelickich)  mamy  do  czynienia  z  paostwem  w  ogromnym  stopniu  zaangażowanym 
światopoglądowo: indoktrynacja, ateizacja, co przeczy idei bezstronności paostwa. Można powiedzied, że model ten religię 
idealistyczną  zastąpił  materialistyczną  –  która  przypomina  trochę  tę  pierwszą  („święci”,  jak  np.  Lenin,  Stalin,  Dzierżyoski, 
Marks,  Engels;  „dogmaty”,  „rytuały”  –  np.  zjazdy  swoją  obrzędowością  przypominające  nabożeostwa  religijne).  Można 
powiedzied, że ZSRR było paostwem wyznaniowym a rebours. 

 

Niemcy 

Konstytucja Republiki Weimarskiej z 1919 roku. Paostwo uznaje pewne wartości, które religia ze sobą niesie. Umożliwia 

udział  kościołów  w  życiu  publicznym  w  różnych  formach  (m.in.  nauka  religii  w  szkołach  paostwowych).  Świadczy  pewne 
swoje usługi na rzecz związków wyznaniowych (wywodzące się ze średniowiecznej instytucji, łac. brahim seculare – paostwo 
jako świeckie ramię Kościoła)  –  np. przeznaczenie  pewnej części podatku  na rzecz wyznaczonej  przez podatnika  instytucji 
kościelnej. 

Istotą rozdziału niemieckiego jest to, że paostwo uznaje różne regulacje prawa wewnętrznego związków wyznaniowych 

w różnych sferach prawa publicznego. Dotyczy to np. małżeostwo konkordatowe (podobnie, jak w Polsce); dotacje paostwa 
na działalnośd różnych form aktywności prowadzonych przez związki wyznaniowe, np. działalnośd oświatowa – wynika to z 
przekonania, że wszyscy płacą podatki, a skoro tak, to paostwo nie powinno utrzymywad wyłącznie szkół publicznych. 

 

Najważniejsze cechy państwa w systemie rozdziału 

1)  Awyznaniowośd  paostwa  –  paostwo  nie  wierzy  w  Boga,  nie  uznaje  żadnej  religii  jako  religii  panującej,  nie 

wykonuje funkcji religijnej, a Kościół nie wykonuje funkcji przypisywanych paostwu. Prowadzi to do laicyzacji 
prawa. 

2)  Niekompetencja paostwa do regulowania spraw religijnych. Oznacza to nie tylko to, że paostwo nie ingeruje 

w  zasady  religii,  ale  także  to,  że  nie  ingeruje  ono  w  prawy  obsady  urzędów  kościelnych.  W  paostwie 
demokratycznym nie może ono posiadad żadnych instrumentów służących ingerencji w autonomię związków 
wyznaniowych. 

3)  Neutralnośd  religijno-światopoglądowa  paostwa.  Odrzuca  ono  jakąkolwiek  ideologię  opierającą  się  na 

jakichkolwiek  przesłankach  religijnych  czy  materialistycznych.  Paostwo  szanuje  to,  co  nazywad  możemy 
wartości wspólne. 

 

Prawo wyznaniowe II RP 

Konstytucja marcowa (kwietniowa nie wprowadziła żadnych zmian w kwestii prawa wyznaniowego). 

 

Inwokacja:  

 

W imię Boga Wszechmogącego! 

 

My, Naród Polski, dziękując Opatrzności za wyzwolenie nas z półtorawiekowej niewoli, wspominając z wdzięcznością męstwo 
i  wytrwałośd  ofiarnej  walki  pokoleo,  które  najlepsze  wysiłki  swoje  sprawie  niepodległości  bez  przerwy  poświęcały, 
nawiązując do świetnej tradycji wiekopomnej Konstytucji 3-go Maja, dobro całej, zjednoczonej i niepodległej Matki-Ojczyzny 
mając na oku, a pragnąc jej byt niepodległy, potęgę i bezpieczeostwo oraz ład społeczny utwierdzid na wiekuistych zasadach 
prawa i wolności, pragnąc zarazem zapewnid rozwój wszystkich jej sił moralnych i materialnych dla dobra całej odradzającej 
się  ludzkości,  wszystkim  obywatelom  Rzeczypospolitej  równośd,  a  pracy  poszanowanie,  należne  prawa  i  szczególną  opiekę 
Paostwa  zabezpieczyd  -  tę  oto  Ustawę  Konstytucyjną  na  Sejmie  Ustawodawczym  Rzeczypospolitej  Polskiej  uchwalamy  i 
stanowimy. 

 

Art.54. Przed objęciem urzędu Prezydent Rzeczypospolitej składa w Zgromadzeniu Narodowym przysięgę następującej treści: 

 

"Przysięgam  Bogu  Wszechmogącemu,  w  Trójcy  Świętej  Jedynemu,  i  ślubuję  Tobie  Narodzie  Polski,  na  urzędzie  Prezydenta 
Rzeczypospolitej, który obejmuję: praw Rzeczypospolitej, a przedewszystkiem Ustawy Konstytucyjnej święcie przestrzegad i 
bronid; dobru powszechnemu Narodu ze wszystkich sił wiernie służyd; wszelkie zło i niebezpieczeostwo od Paostwa czujnie 
odwracad; godności imienia polskiego strzec niezachwianie; sprawiedliwośd względem wszystkich bez różnicy  obywateli za 
pierwszą sobie mied cnotę; obowiązkom urzędu i służby poświęcid się niepodzielnie. Tak mi dopomóż Bóg i Święta Syna Jego 
Męka. Amen". 

 

Art.110. Obywatele polscy, należący do mniejszości narodowościowych, wyznaniowych lub językowych, mają równe z innymi 
obywatelami  prawo  zakładania,  nadzoru  i  zawiadywania  swoim  własnym  kosztem  zakładów  dobroczynnych,  religijnych  i 
społecznych,  szkół  i  innych  zakładów  wychowawczych,  oraz  używania  w  nich  swobodnie  swej  mowy  i  wykonywania 
przepisów swej religii. 

 

Art.111. Wszystkim obywatelom poręcza się wolnośd sumienia i wyznania. Żaden obywatel  nie może byd z powodu swego 
wyznania i przekonao religijnych ograniczony w prawach, przysługujących innym obywatelom. 

 

Wszyscy mieszkaocy Paostwa Polskiego mają prawo wolnego wyznawania zarówno publicznie jak i prywatnie swej wiary i 
wykonywania  przepisów  swej  religii  lub  obrządku,  o  ile  to  nie  sprzeciwia  się  porządkowi  publicznemu  ani  obyczajności 
publicznej. 

 

Art.112.  Wolności  wyznania  nie  wolno  używad  w  sposób,  przeciwny  ustawom.  Nikt  nie  może  uchylad  się  od  spełnienia 
obowiązków publicznych z powodu swoich wierzeo religijnych. Nikt nie może byd zmuszony do udziału w czynnościach lub 
obrzędach religijnych, o ile nie podlega władzy rodzicielskiej lub opiekuoczej. 

 

Art.113.  Każdy  związek  religijny  uznany  przez  Paostwo  ma  prawo  urządzad  zbiorowe  i  publiczne  nabożeostwa,  może 
samodzielnie prowadzid swe sprawy wewnętrzne, może posiadad i nabywad majątek ruchomy i nieruchomy, zarządzad nim i 
rozporządzad, pozostaje w posiadaniu i używaniu swoich fundacji i funduszów, tudzież zakładów dla celów wyznaniowych, 
naukowych i dobroczynnych. Żaden związek religijny jednak nie może stawad w sprzeczności z ustawami paostwa. 

 

Art.114.  Wyznanie  rzymsko-katolickie,  będące  religją  przeważającej  większości  narodu,  zajmuje  w  Paostwie  naczelne 
stanowisko wśród równouprawnionych wyznao. 

 

Kościół  Rzymsko-Katolicki  rządzi  się  własnemi  prawami.  Stosunek  Paostwa  do  Kościoła  będzie  określony  na  podstawie 
układu ze Stolicą Apostolską, który podlega ratyfikacji przez Sejm. 

 

Art.115. Kościoły mniejszości religijnych i inne prawnie uznane związki religijne rządzą się same własnemi ustawami, których 
uznania Paostwo nie odmówi, o ile nie zawierają postanowieo, sprzecznych z prawem. 

 

Stosunek  Paostwa  do  tych  Kościołów  i  wyznao  będzie  ustalany  w  drodze  ustawowej  po  porozumieniu  się  z  ich  prawnemi 
reprezentacjami. 

 

Art.116.  Uznanie  nowego  lub  dotąd  prawnie  nieuznanego  wyznania  nie  będzie  odmówione  związkom  religijnym,  których 
urządzenia, nauka i ustrój nie są przeciwne porządkowi publicznemu ani obyczajności publicznej. 

 

Art.120. W każdym zakładzie naukowym, którego program obejmuje kształcenie młodzieży poniżej lat 18, utrzymywanym w 
całości  lub  w  części  przez  Paostwo  lub  ciała  samorządowe,  jest  nauka  religji  dla  wszystkich  uczniów  obowiązkową. 
Kierownictwo i nadzór nauki religji w szkołach należy do właściwego związku religijnego, z zastrzeżeniem naczelnego prawa 
nadzoru dla paostwowych władz szkolnych. 

Paostwo  polskie  u  zarania  odbudowy  po  okresie  nieistnienia,  musiało  odpowiedzied  sobie  na  różne  pytania  ideowe, 

także  w  sferze  relacji  paostwo-religia.  Czy  miało  to  byd  paostwo  wyznaniowe  o  otwartej  konfesyjności,  czy  też  paostwo 
świeckie.  Nie  wchodziło  w  grę,  żeby  dokonad  prostej  recepcji  jednego  z  systemów  pozaborczych.  Niemożliwe  było  to, 
ponieważ  systemy  te  były  w  dużej  mierze  anachroniczne,  zawierające  wiele  przepisów  antydemokratycznych,  w  pewnym 
sensie  skierowanym przeciwko Polakom. System pruski i austriacki był systemem zwierzchnictwa wyznaniowego paostwa 
nad związkami wyznaniowymi, system rosyjski – systemem supremacji i z wiodącą rolą Kościoła prawosławnego. 

Kwestia ta należała do najbardziej kontrowersyjnych podczas prac nad konstytucją. 

 

Projekt partii centro-prawicowych (ND): wizja Polski katolickiej, a więc istotnie wyznaniowej – ze względu na 
zasługi religii podczas zaborów, a także ze względu na tradycję. 

 

Projekt  PPS:  projekt  paostwa  świeckiego,  rozdziału  Kościoła  i  paostwa.  Był  on  oparty  na  rozwiązaniach 
niemieckich z 1919 roku. 

Te dwa projekty cały czas ścierały się w komisji konstytucyjnej. 

 

W  ocenie  rozwiązao  w  II  RP  należy  pamiętad,  iż  było  to  paostwo  zróżnicowane  pod  względem  wyznaniowym  i 

narodowościowym. 

Podziały wyznaniowe: katolicy  – 75% obywateli z czego 10% to grekokatolicy, w większości Ukraiocy  – szczególnie na 

Kresach Wschodnich, gdzie byli większością. Tam też była duża grupa prawosławnych. Polscy Żydzi – każdy nowonarodzony 
Żyd  zostawał  z  mocy  prawa  członkiem  gminy  wyznaniowej.  Ewangelicy  -  kościół  sfederowany,  łączący  luteranów  i 
kalwinistów – szczególnie aktywni w Wielkopolsce, wykorzystywany przez władze pruskie w okresie Kulturkampfu; w czasie 
II RP skonfliktowany z paostwem polskim. 

Konstytucja  marcowa  nie  wprowadziła  rozdziału  Kościoła  i  paostwa  –  jest  to  jedyne  stwierdzenie  nie  budzące 

wątpliwości.  Rozwiązanie  to  jest  swego  rodzaju  „hybrydą”  –  połączenie  paostwa  wyznaniowego  otwartego  i  modelu 
niemieckiego. Brak jest konsekwentnie wprowadzonego systemu wzajemnych relacji – widad, że jest to efekt kompromisu. 

 

Inwokacja ma wybitnie religijny  charakter – pasuje  do modelu paostwa wyznaniowego. Podobnie art.54, a więc treśd 

przysięgi prezydenta: ("Przysięgam Bogu Wszechmogącemu, w Trójcy Świętej Jedynemu). Z drugiej strony art.111 i 112 są 
egzemplifikacją  rozwiązao  charakterystycznych  dla  paostwa  świeckiego  (Art.111  Wszystkim  obywatelom  poręcza  się 
wolnośd sumienia i wyznania. Żaden obywatel nie może byd z powodu swego wyznania i przekonao religijnych ograniczony 
w prawach, przysługujących innym obywatelom. Wszyscy mieszkaocy Paostwa Polskiego mają prawo wolnego wyznawania 
zarówno publicznie jak i prywatnie swej wiary i wykonywania przepisów swej religii lub obrządku, o ile to nie sprzeciwia się 
porządkowi publicznemu ani obyczajności publicznej. 

Art.112. Wolności wyznania nie wolno używad w sposób, przeciwny ustawom. Nikt nie może uchylad się od spełnienia 

obowiązków publicznych z powodu swoich wierzeo religijnych. Nikt nie może byd zmuszony do udziału w czynnościach lub 
obrzędach religijnych, o ile nie podlega władzy rodzicielskiej lub opiekuoczej.). 

Pojawia się problem z art. 113: które związki wyznaniowe są prawnie uznane przez paostwo? Nie jest też określone, kto 

ma  podejmowad  decyzję  w  sprawie  uznania  związku  wyznaniowego.  Do  kategorii  związków  wyznaniowych  uznanych 
prawnie zaliczano te, które były uznane przez rządy zaborcze, przy czym brano pod uwagę zgodnośd z art. 113 konstytucji. 
Natomiast większośd (25) związków wyznaniowych nie było uznanych – co oznacza sprzecznośd z art.111, ponieważ nie były 
objęte art.113. 

Największych  problemów  przysparza  sformułowanie  z  art.114:  (Wyznanie  rzymsko-katolickie,  będące  religją 

przeważającej  większości  narodu,  zajmuje  w  Paostwie  naczelne  stanowisko  wśród  równouprawnionych  wyznao).  Należy 
wspomnied,  że  tę  drugą  częśd  („wśród  równouprawnionych  wyznao”)  dodano  dopiero  w  drugim  czytaniu  projektu 
konstytucji. Można mówid o dwóch sposobach wykładni tego artykułu: 1) każdemu należy się tyle, na ile zasługuje (np. ze 
względu  na  pozycję  w  paostwie)  –  prowadziło  to  oczywiście  do  uprzywilejowania  Kościoła  Katolickiego.  2)  na  zasadzie 
primus  inter  pares  (autorem  tego  poglądu  był  Sąd  Najwyższy)  –  art.  114  nie  przyznaje  Kościołowi  Katolickiemu  żadnych 
szczególnych przywilejów, poza honorowymi. Przy czym paostwo z góry uznaje prawo kanoniczne zapisując to w Konstytucji 
(Kościół Rzymsko-Katolicki rządzi się własnemi prawami.). Inne związki wyznaniowe podlegają art.115 - Kościoły mniejszości 
religijnych  i  inne  prawnie  uznane  związki  religijne  rządzą  się  same  własnemi  ustawami,  których  uznania  Paostwo  nie 
odmówi. Jest to jawna nierównośd i uprzywilejowanie Kościoła Katolickiego. 

 
Efekty unifikacji prawa wyznaniowego w II RP. Do roku 1939 spośród uznanych związków wyznaniowych (17) zaledwie 7 

(w  tym  Kościół  Katolicki)  miało  uregulowaną  sytuację  prawną.  Powstał  problem,  czy  nadanie  związkowi  statusu  prawnie 
uznanego  związku  wyznaniowego  może  odbyd  się  tylko  na  podstawie  konstytucji  (i  kto  ma  to  przeprowadzad),  czy  też 
potrzebna jest ustawa wykonawcza. Prace nad projektem takiej ustawy podjęto po zamachu majowym.  Stosowny projekt 
został opracowany w 1927.  Miał byd on przeprowadzony poza sejmem, w drodze rozporządzenia prezydenta, jednak gdy 
dotarł on do nuncjatury apostolskiej w Warszawie wybuchł skandal: Stolica Apostolska stwierdziła, że nie zgodzi się ona na 
tego  typu  ustawodawstwo,  ponieważ  doprowadzi  on  do  wzrostu  „indyferentyzmu  religijnego  w  społeczeostwie  polskim” 
(chodzi o legalizację  innych związków). W koocu rząd polski zrezygnował z dalszego  postępowania nad tym  projektem ze 
względu  na  „wielki  szacunek  dla  osoby  Ojca  Świętego”.  Ostatecznie  nie  uchwalono  żadnej  ustawy  do  1939.  W  praktyce 
każdy  wniosek  o  uznanie  związku  wyznaniowego  zwracano,  „do  czasu  uregulowania  stosowną  ustawą”.  W  takiej  sytuacji 
najlepsza sytuacja panowała na terenie byłego zaboru rosyjskiego: rejestracji związków dokonywał wojewoda. 

 

Wykład 8 

Konkordat z 1925 roku. 

Prawo  konkordatowe.  Stronami  konkordatu  są  paostwa,  a  z  drugiej  strony  –  Stolica  Apostolska.  Pierwszym  był 

konkordat  wormadzki  z  1122  r.  Poświęcony  był  uregulowaniu  kwestii  inwestytury  (obsady  urzędów  biskupich).  Przyjęto 
zasadę zgodnie z którą nadanie urzędu kościelnego jest wyłączną kompetencją papieża, przy czym paostwo miało pewien 
wpływ  na  zajmowanie  urzędów  (np.  ordynariusza  diecezjalnego)  –  cesarz  miał  prawo  nadawania  beneficjów  tymże 
kandydatom wskazanym przez papieża, a więc wiązało się z tym uposażenie. Dziś ok. 80% paostw zawarło taki konkordat. 

Stroną  konkordatu  jest  Stolica  Apostolska  (nie  mylid  z  Watykanem),  a  więc  najwyższy  organ  ustroju  Kościoła 

Rzymskokatolickiego. 

Do czasu zwycięstwa poglądu o konkordacie jako umowie międzynarodowym, konkordat określano raczej jako przywilej 

papieża, w którym określano uprawnienia Kościoła na terenie paostwa, jak również uprawnienia wiernych. Konkordat mógł 
byd cofnięty przez papieża w każdej chwili. 

W  XIX  w.  pojawiła  się  teoria  (wywodząca  się  z  Niemiec):  teoria  legalna  –  istotą  jest  przyjęcie  jako  podstawowego 

założenia,  że  jedynym  suwerenem  ustawodawczym  w  paostwie  jest  samo  paostwo,  a  więc  na  jego  terenie  mogą 
obowiązywad akty przez nie wydane. Konkordaty więc traktowane były jako akty prawa wewnętrznego wydane przez głowę 
paostwa a więc w przeciwieostwie do pierwszej teorii. 

XX  w.  przyniósł  kolejną  teorię:  konkordat  jako  umowa  międzynarodowa.  W  tym  przypadku  możemy  o  umowach 

międzynarodowych  traktowanych  dośd  specyficznie:  wynikało  to  z  faktu,  iż  zdolnośd  traktatową  posiadały  tylko  paostwa. 
Stolica Apostolska nie jest paostwem. Do czasu likwidacji Paostwa Kościelnego można było podciągad pod pojęcie paostwa 
Watykan. Przyjęto więc w doktrynie, że poza paostwami zdolnośd traktatową posiadają także organizacje międzynarodowe. 
Na tej podstawie uznano podmiotowośd Stolicy Apostolskiej. 

 

Inną  cechą  charakterystyczną  konkordatu  jest  to,  że  reguluje  on  wyłącznie  status  prawny  jednej  ze  stron,  a  więc 

paostwa i jego obywateli. Nie regulują one stanu prawnego Stolicy Apostolskiej, a więc w pewien sposób są zobowiązaniami 
jednostronnymi. Konkordaty służyd miały temu, aby regulowad sprawy zwane res mixte (sprawy mieszane) – a więc kwestie 
dotyczące sfery na styku paostwa i Kościoła (istnieją także res temporares i res spirituals – doczesne i duchowe). Konkordat 
miał  więc  prowadzid  do  kompromisu  właśnie  w  sprawach  mieszanych.  Katalog  tych  spraw  może  byd  zróżnicowany:  są 
konkordaty regulujące bardzo szeroki zakres spraw, ale można też wskazad takie, które regulują jedynie wybrane kwestie – 
w  takim  przypadku  zazwyczaj  nie  nazywa  się  tej  umowy  konkordatem,  tylko  np.  układem.  Pierwszym  takim  układem, 
którego  stroną  była  Polska,  był  układ  zawarty  przez  Zygmunta  Starego  i  wiązał  się  z  tematyką  uposażenia  urzędów 
kościelnych. 

W  II  RP  dyskusyjną  była  kwestia  podpisania  takiego  układu  ze  Stolicą  Apostolską.  W  pierwszym  projekcie  konstytucji 

sporządzonym przez Tymczasową Radę Stanu (z 1917) zapisano, że taki układ ma powstad. 

Stanowisko Polskiego Episkopatu i kół katolickich w  kwestii konkordatu  – w roku 1918 ówczesny wizytator apostolski 

kard. Achille Ratti przedstawił projekt konkordatu. Ratti oczekiwał, że negocjacje przebiegną szybko. Projekt ten spotkał się 
z zaskakującą krytyką polskich biskupów (zawartą w liście polskich biskupów z konferencji w Gnieźnie w 1919 do papieża 
Benedykta XV). Biskupi sprzeciwiali się zawieraniu konkordatu, ze względu na to, że dyskusja nad konkordatem mogła się 
zakooczyd dla Kościoła niepomyślnie. Dochodziła też kwestia sprawa majątków kościelnych

1

, w szczególności konsekwencji 

spodziewanej  reformy  rolnej  (Kościół  należał  przecież  do  największych  właścicieli  ziemskich).  Biskupi  sugerowali  więc 
utrzymanie status quo. Benedykt XV podzielił pogląd biskupów – nie należy się spieszyd, natomiast lepiej jest poczekad do 
czasu uchwalenia konstytucji. Ten epizod sprawił, że powstał pewien mur między Episkopatem, a nuncjuszem apostolskim i 
późniejszym papieżem. 

Ostatecznie  idea  konkordatu  zwycięży  (co  zostało  przesądzone  w  konstytucji  marcowej).  Prace  rozpoczęły  się  w 

kwietniu 1921 z inicjatywy ministra spraw wyznaniowych Maciej Rataj. W sierpniu przedstawiona została pierwsza wersja 
tego  układu.  W  czerwcu  1924  projekt  konkordatu  zostaje  przyjęty  przez  radę  ministrów.  Dalej  następują  negocjacje  ze 
Stolicą Apostolską. 

                                                                        

1

 Nieruchomości kościelne szacuje na 400 tys. ha plus kolejne 400 tys. ha, które Kościołowi odbierały paostwa zaborcze. 

Te  majątki  zostały  przejęte  pod  zarząd  skarbu  paostwa.  Tytuł  własności  nie  był  rozwiązany.  Kwestia  ta  nie  została 
rozwiązana przez cały okres II RP i PRL. 

Projekt konkordatu pisany był w ścisłej tajemnicy, bez jakichkolwiek konsultacji  – nie tylko z polskim Episkopatem, ale 

także z nuncjuszem apostolskim. Było to wynikiem świadomie podjętej decyzji rządu – konkordat ma powstad w Warszawie, 
a  dopiero  później  rząd  przystępuje  do  dyskusji  ze  stroną  kościelną.  Wpływ  Kościoła  na  kształt  konkordatu  sprowadzał  się 
głównie  do  podziału  terytorialnego.  Udział  biskupów  miał  zaznaczyd  się  także  w  kwestiach  majątkowych.  Biskupi 
postulowali nieregulowanie w konkordacie tych spraw, ale w ustawie. Początkowo papież przychylił się do tego pomysłu, w 
związku  z  tym  w  grudniu  1921  powołano  specjalną  komisję  mieszaną,  w  skład  której  weszli  przedstawiciele  Episkopatu  i 
rządu – miała zająd się opracowaniem tez umożliwiających rozwiązanie tego sporu. Okazało się jednak, że stanowiska obu 
stron były tak rozbieżne, że nie można było uzyskad kompromisu. 

W kwestii majątkowej stanowisko rządu było takie: Kościół na cele reformy rolnej przeznaczy 250 tys. ha. Kwestię „puli” 

majątku  odebranych  Kościołowi  ziem  rozwiąże  się  w  czasie  późniejszym.  Biskupi  w  odpowiedzi  stanowczo  sprzeciwili  się 
odkładaniu  kwestii  własności,  a  na  cele  reformy  biskupi  byli  skłonni  przekazad  zaledwie  40  tys.  (w  dodatku  z  „puli” 
znajdującej się pod zarządem skarbu paostwa). 

Później  jednak  konferencja  Episkopatu  zgodziła  się,  żeby  sprawy  te  rozwiązad  w  bezpośrednich  negocjacjach  między 

rządem i  Stolicą Apostolską  – co było sukcesem tego  pierwszego. Po przyjęciu  projektu z 1924 (sporządzonego w postaci 
tez, a nie aktu normatywnego). Do rozmów w sprawie konkordatu wyznaczony został prof. Stanisław Grabski. Wyjechał on 
do Watykanu jeszcze w sierpniu tego roku, rozmowy prowadził od listopada do grudnia, a potem od 5 stycznia do 5 lutego, 
7 lutego parafowany został tekst tego  układu.  Akceptację Stolicy  Apostolskiej udało się  więc uzyskad stosunkowo szybko. 
Konkordat wszedł ostatecznie w życie w sierpniu 1925. 

Konkordat reguluje: 

 

Przywileje Kościoła i duchowieostwa 

 

Obsada urzędów kościelnych 

 

Organizacja terytorialna Kościoła (i jej podział) 

 

Regulacje dotyczące podstaw prawnych kształtowania poglądów wiernych 

 

Majątek Kościoła i uposażenie duchowieostwa katolickiego. 

 

 

Najważniejsze artykuły: 

 

ARTYKUŁ I. 

Kościół katolicki, bez różnicy obrządków, korzystad będzie w Rzeczypospolitej Polskiej z pełnej wolności. Paostwo zapewnia Kościołowi 

swobodne  wykonywanie  Jego  władzy  duchownej  i  Jego  juryzdykcji,  jak  również  swobodną  administrację  i  zarząd  sprawami  i  Jego 
majątkiem, zgodnie z prawami boskimi i prawem kanonicznym. 

 

Przepis  ten  mógłby  nawet  uzasadniad  tezę,  że  Kościół  jest  wyjęty  spod  wszelkich  regulacji  świeckich.  Co  oznacza 

sformułowanie „pełna wolnośd” (pierwsze zdanie). Nie są przecież zawarte w konkordacie żadne ograniczenia. W praktyce 
konkordatowej rodziło to postulat uprzywilejowania Kościoła Katolickiego. Konkordat m.in.: 

 

Przyznawał  szczególne  przywileje  duchowieostwu,  np.  w  kwestii  odbywania  kary  –  nie  na  zasadzie  w 
więzieniach paostwowych, ale w specjalnych klasztorach. 

 

Przywrócił  instytucję  brachium  seculare  –  a  więc  gdy  organy  paostwowe  były  wykonawcze  dla  decyzji 
kościelnych. Paostwo miało zajmowad się ściąganiem składek dla Kościoła od wiernych. 

 

Potwierdzał duszpasterstwo wojskowe; 

 

ARTYKUŁ IX. 

Żadna  częśd  Rzeczypospolitej  Polskiej  nie  będzie  zależała  od  biskupa,  którego  siedziba  znajdowałaby  się  poza  granicami  Paostwa 

Polskiego. Hierarchja katolicka w Rzeczypospolitej Polskiej będzie zorganizowana, jak następuje: (…) 

 

Konkordat  sankcjonował  istnienie  łącznie  22  archidiecezji  w  Polsce  (z  czego  18  obrządku  łacioskiego,  3 

greckokatolickiego i 1 obrządku ormiaoskiego). 

Biskupi  mieli  składad  przysięgę  na  wiernośd  paostwu,  ale  nastręczało  to  oczywistych  trudności.  Problemy  wiązały  się 

także z artykułem VIII: 

    W niedziele i w dzieo święta narodowego Trzeciego Maja księża odprawiający nabożeostwa odmawiad będą modlitwę liturgiczną za 

pomyślnośd Rzeczypospolitej Polskiej i jej Prezydenta. 

Wiązało się to z konfliktem z duchownymi obrządku grekokatolickiego („nacjonalistów” ukraioskich). 

 

Ograniczenie autonomii Kościoła było zawarte w art. X (

Tworzenie i przemiana beneficjów kościelnych, kongregacyj i zakonów, 

jak również ich domów i zakładów, zależed będzie od władzy kościelnej, która ilekrod powyższe zarządzenia pociągałyby za sobą wydatki ze 
Skarbu  Paostwa,  poweźmie  te  zarządzenia  w  porozumieniu  się  z  Rządem.  Cudzoziemcy  nie  będą  otrzymywali  stanowisk  przełożonych 

prowincyj zakonnych, chyba za odpowiednim zezwoleniem Rządu

) oraz XI (

Wybór arcybiskupów i biskupów należy do Stolicy Apostolskiej. 

Jego  Świątobliwośd  zgadza  się  zwracad  do  Prezydenta  Rzeczypospolitej  przed  mianowaniem  Arcybiskupów  i  Biskupów  diecezjalnych, 
koadiutorów  "cum  iure  succesionis"  oraz  Biskupa  polowego,  aby  upewnid  się,  że  Prezydent  nie  ma  do  podniesienia  przeciw  temu 

wyborowi względów natury politycznej

). 

 

Wpływ  paostwa  na  proces  wybierania  proboszczów:  władze  kościelne  obowiązane  były  do  przedstawienia  osoby 

kandydata wojewodzie, któremu przysługiwało prawo do wniesienia sprzeciwu w terminie 30 dni.  

 

ARTYKUŁ XIX. 

    Rzeczpospolita  zapewnia  właściwym  władzom  prawo  nadawania,  zgodnie  z  przepisami  prawa  kanonicznego,  funkcyj  urzędów  i 

beneficjów kościelnych. Przy nadawaniach beneficjów proboszczowskich stosowane będą następujące zasady: 

    Na ziemiach Rzeczypospolitej Polskiej nie mogą otrzymad, chyba za zezwoleniem Rządu Polskiego, beneficjów proboszczowskich: 1) 

cudzoziemcy  nienaturalizowani,  jako  też  osoby,  które  nie  odbyły  studiów  teologicznych  w  instytutach  teologicznych  w  Polsce  lub  w 
instytutach papieskich, 2) osoby, których działalnośd jest sprzeczna z bezpieczeostwem Paostwa. 

    Przed dokonaniem nominacji na te beneficja władza duchowna zasięgnie wiadomości od właściwego Ministra Rzeczypospolitej, aby 

się  upewnid,  iż  żaden  z  powodów,  przewidzianych  wyżej  pod  punktami  1)  i  2)  nie  stoi  temu  na  przeszkodzie.  W  razie  gdyby  Minister  nie 
przedstawił w ciągu 30 dni zarzutów takich przeciw osobom, których nominacja jest zamierzona, władza kościelna nominacji dokona. 

ARTYKUŁ XX. 

    W  razie,  gdyby  władze  Rzeczypospolitej  miały  podnieśd  przeciw  danemu  duchownemu  zarzuty  co  do  jego  działalności,  jako 

sprzecznej  z  bezpieczeostwem  Paostwa,  Minister  właściwy  przedstawi  wspomniane  zarzuty  Ordynarjuszowi,  który  zgodnie  z  tymże 
Ministrem  poweźmie  w  ciągu  trzech  miesięcy  odpowiednie  zarządzenia.  W  razie  rozbieżności  między  Ordynariuszem  a  Ministrem  Stolica 
Apostolska  poruczy  rozwiązanie  sprawy  dwom  duchownym  przez  nią  wybranym,  którzy  zgodnie  z  dwoma  delegatami  Prezydenta 
Rzeczypospolitej powezmą postanowienie ostateczne. 

 

W praktyce wykonania konkordatu tylko raz prezydent skorzystał z prawa sprzeciwu wobec obsady urzędu kościelnego. 

Paostwo  jednak  często  okazywało  się  bezsilne,  ponieważ  władze  kościelne  opracowały  procedurę  polegającą  na  tym,  że 
jeżeli  dany  proboszcz  spotkał  się  z  krytyczną  oceną  wojewody,  przenoszono  go  na  inną  parafię,  przy  czym  procedura 
musiała  rozpocząd  się  od  nowa.  Stosowano  też  obejście  prawa  mianując  nie  proboszczów,  ale  „administratorów  parafii”. 
Konkordat wykazywał więc dośd znaczącą lukę. 

Gwarancje  nienaruszalności  pozycji  Kościoła  w  Polsce.  W  konkordacie  dochodzi  też  do  recepcji  przepisów  prawa 

kanonicznego w kwestii osobowości prawnej odpowiednich jednostek Kościoła katolickiego. 

s 

ARTYKUŁ XXIV. 

(…) 

    3. Sprawa dóbr, których Kościół został pozbawiony przez Rosję, Austrię i Prusy, a które obecnie znajdują się w posiadaniu Paostwa 

Polskiego, zostanie załatwiona przez układ późniejszy. Do tego czasu Paostwo Polskie zapewnia Kościołowi dotacje roczne nie niższe, jako 
wartośd  rzeczywista,  od  dotacji,  które  rząd  rosyjski,  austriacki  i  pruski  wypłacały  Kościołowi  na  ziemiach  należących  obecnie  do 
Rzeczypospolitej Polskiej. Dotacje wspomniane będą obliczane i rozdzielane według wskazao, zawartych w załączniku A W razie parcelacji 
rzeczonych  dóbr  mensy  biskupie,  seminarja  i  beneficja  proboszczowskie,  nie  posiadające  obecnie  ziemi  lub  posiadające  ją  w  ilościach 
niedostatecznych, otrzymają ją na własnośd, w miarę rozporządzalności aż do wysokości 180 hektarów na mensę biskupią, 180 hektarów na 
seminarium  i  zależnie  od  gatunku  ziemi  od  15  do  30  hektarów  na  beneficjum  proboszczowskie.  Suma  ryczałtowa  pieniężnych  uposażeo 
oznaczona  w  załączniku  A,  będzie  zmniejszana  w  diecezjach,  w  których  te  ziemie  będą  nadane,  o  50  złotych  rocznie  od  każdego  hektara 
nadanego w sposób powyższy. 

(…) 

    5.  Aby  polepszyd  gospodarcze  i  społeczne  położenie  ludności  rolniczej  i  aby  wzmóc  tym  bardziej  pokój  chrześcijaoski  kraju  [?], 

Stolica Apostolska zgadza się, aby  Rzeczpospolita Polska wykupiła od beneficjów biskupich, od seminarjów, od beneficjów kapitularnych, 
od beneficjów proboszczowskich oraz od zwykłych beneficjów, posiadających dobra ziemskie,  te ilości ziemi rolnej, które by przewyższały 

dla  każdej  z  wyżej  wymienionych  jednostek  15  do  30  hektarów,  zależnie  od  gatunku  ziemi,  dla  probostw  i  zwykłego  beneficjum,  180 
hektarów  dla  Kapituły,  180  hektarów  dla  mensy  biskupiej  i  180  hektarów  dla  seminarjum.  W  diecezjach,  w  których  seminaria  nie 
posiadają  ziem  rolnych  oddzielnie  od  ziem  posiadanych  przez  Biskupstwo  przyznane  im  będzie  z  ziem,  należących  do  Biskupstwa,  180 
hektarów wolnych od wykupu, niezależnie od 180 hektarów przeznaczonych dla mensy biskupiej. 

*Konkordat  pozwalał  Kościołowi na  wewnętrzną  parcelację  w  ramach  swoistej  „wewnętrznej  reformy  rolnej”,  co  było 

sporym sukcesem Kościoła – parafia, która miała mniej niż 15 ha, przejmowała ziemię od tej, która przekraczała ten poziom 
– w sumie Kościół nie musiał więc sprzedawad tej ziemi paostwu. Ostatecznie, do roku 1939 ani jeden ha ziemi kościelnej 
nie został przekazany na potrzeby reformy rolnej. W latach 30 reformę w dobrach kościelnych planowano dopiero w 1942 
– czemu oczywiście przeszkodziła wojna] 

    6. Wymienione wyżej prawne osoby kościelne będą miały prawo wybrad same z dóbr, do nich należących, parcele z ziemi, które w 

ilościach wskazanych powyżej, pozostaną ich własnością. 

    7.  Cena  wykupu  ziem,  wskazanych  powyżej,  zostanie  wypłacona  według  przepisów  stosowanych  przy  wykupie  ziem,  będących 

własnością osób prywatnych, i pozostanie do rozporządzenia Kościoła. 

    8.  Stolica  Apostolska  zgadza  się  także,  aby  ziemie  rolne  należące  do  domów  kongregacyj  i  zakonów  oraz  do  ich  zakładów 

dobroczynnych, uważanych każdy z osobna za oddzielną jednostkę rolną, zostały wykupione przez Paostwo zgodnie z przepisami, które będą 
stosowane do wykupu dóbr należą cydr do osób prawnych świeckich, z prawem dla każdego z domów, wspomnianych wyżej, jako też dla 
każdego z ich zakładów dobroczynnych, zachowania co najmniej 180 hektarów ziemi rolnej. 

    9.  Osoby  prawne  kościelne  i  zakonne  będą  miały  prawo,  narówni  z  osobami  prawnymi  świeckimi,  bezpośredniego  dokonywania 

parcelacji ziem rolnych, do nich należących. 

 

Z A Ł Ą C Z N I K   A. 

    Uposażenia  przyznane  Kościołowi  Katolickiemu  przez  Paostwo  Polskie  zgodnie  z  artykułem  XXIV  niniejszego  Konkordatu  obliczane 

będą w następujący sposób: 

I) Uposażenie Duchowieostwa: 

    Uposażenie miesięczne według bieżącej mnożnej dla urzędników paostwowych. 

1. Kardynałowie: 2,500 punktów oraz 800 zł na utrzymanie kapelanów, powozów i t. d. 

2. Arcybiskupi: 2 000 punktów oraz 600 zł na utrzymanie kapelanów, powozów i t. d. 

(…) 

6. Proboszczowie: 270 punktów. 

7. Rektorowie kościołów filialnych, wikarjusze i urzędnicy konsystorscy: 200 punktów. 

8. Zakonnicy kongregacyj, pobierający uposażenie od Paostwa: 125 punktów. 

9. Profesorowie seminarjów: 600 punktów. 

(…) 

II) Uposażenie emerytalne roczne: 383 413 zł. 

1. Pensje emerytalne duchowieostwa: 254 117 zł 

2. Pensje emerytalne wdów i sierot po duchownych greckokatolickich: 129 296 zł. 

III) Uposażenie roczne chórów katedralnych i niższych urzędników kościelnych: 63 298 zł. 

IV) Koszta roczne administracji kościelnej: 750 940 zł. 

1. Wizytacje pasterskie Biskupów: 340 000 zł. 

2. Konsystorze biskupie: 66 000 zł. 

3. Prowadzenie ksiąg parafjalnych: 197 940 zł. 

4. Wydatki na pocztę: 147 000 zł. 

V) Zapomoga roczna dla zakładów kościelnych: 20 900 zł. 

VI) Roczny fundusz budowlany: 1 016 000 zł. 

VII) Inne wydatki roczne: 45 500 zł. 

    Uposażenia  powyższe  będą  przyznawane  przez  Ministra  Skarbu  każdej  diecezji  oddzielnie,  w  sumach  ryczałtowych,  ustalonych 

według  poszczególnych  budżetów,  które  przedstawiad  będą  właściwi  Ordynarjusze.  Przy  rozdziale  pomiędzy  diecezje  całości  uposażenia, 
przyznawanego przez Paostwo proboszczom brany będzie w rachubę dochód z ziem posiadanych przez beneficja proboszczowskie. 

    W  razie  potrzeby  i  o  ile  położenie  finansowe  Paostwa  na  to  pozwoli,  uposażenia  powyższe  zostaną  powiększone  dostatecznie,  aby 

zapewnid stosowny byt materialny proboszczom oraz  innym członkom duchowieostwa, a to na  zasadzie specjalnej umowy dotyczącej tak 
zwanych "iura stolae"[2]. 

    Rozdział  uposażeo,  wyliczonych  powyżej,  powierzony  będzie  w  każdej  diecezji  Ordynarjuszowi,  który  po  wejściu  w  moc  niniejszego 

Konkordatu złoży przysięgę wierności, przewidzianą w art. XII. 

 

Konkordat  rozszerzał  zakres  nauki  religii  w  szkołach.  Konstytucja  marcowa  mówiła  o  obowiązkowych  lekcjach  religii 

wyłącznie  w  szkołach  publicznych;  natomiast  konkordat  wprowadza  obowiązek  lekcji  religii  we  wszystkich  szkołach,  poza 
szkołami  wyższymi  –  a  więc  łącznie  ze  szkołami  prywatnymi.  Na  gruncie  konkordatu  ukazał  się  tzw.  okólnik  Bartla,  na 
gruncie  którego  uregulowano  praktyki  religijne  młodzieży  szkolnej  na  zasadzie  obowiązku,  jak  obowiązkowa  wspólna 
komunia, uczestnictwo we mszy niedzielnej lub rekolekcjach. 

W późniejszych ocenach po stronie rządowych pojawiała się opinia, iż konkordat w swojej kilkunastoletniej praktyce nie 

przyniósł  paostwu  ż a d n y c h   pożytków.  Postulowano  wręcz  zerwanie,  bądź  przynajmniej  rewizję  tego  układu.  Należy 
dodad  też,  że  istniała  dosyd  spory  rozrzut  postaw  członków  Episkopatu  wobec  władz  sanacyjnych:  od  otwartej  niechęci, 
wrogości wręcz po – rzadszą – neutralną życzliwośd. 

 

PRL: relacje między władzą i Kościołem 

Można  stwierdzid,  iż  II  Wojna  Światowa  przyczyniła  się  do  wzmocnienia  pozycji  Kościoła  w  Polsce  –  ze  względów 

statystycznych: Polska z kraju wielowyznaniowego stała się krajem monowyznaniowym. Dodad też należy nawrót do religii 
spowodowany okropnościami wojny, a także bardzo dobrą postawą duchownych w jej czasie. Wśród hierarchów Kościoła w 
latach 40 ciągle dominowało przekonanie, że Polska musi pozostad katolicka. Łączyło się to oczywiście z ostrym sprzeciwem 
wobec komunizacji przeprowadzanej przez paostwo. 

Warto zauważyd, że władze komunistyczne w żadnym swoim dokumencie nie zapowiadały dążenia do rozdziału Kościoła 

i  paostwa.  W  latach  40  władze  komunistyczne  demonstrowały  czasem  wręcz  życzliwośd  wobec  Kościoła  (uczestnictwo 
Bieruta  w  procesji  Bożego  Ciała!).  Pierwsze  lata  można  więc  określid  jako  okres  przejściowy  –  nie  widad  żadnych 
zasadniczych zmian w polityce paostwa wobec Kościoła. 

Miało  się  to  zmienid  od  1949  roku.  Przyniósł  on  próby  zastosowania  rozwiązao  bolszewickich,  podporządkowania 

Kościoła paostwu. Okres ten zakooczył się podczas odwilży październikowej 1956  roku. Kryzys ponownie rozpoczął się od 
1958,  ale  nie  był  już  tak  dotkliwy  jak  w  pierwszej  połowie  lat  50.  Spór  ten  dotyczył  roli  Kościoła  w  kraju.  Po  70  roku,  w 
dekadzie  „gierkowskiej”,  w  której  po  raz  pierwszy  podejmowano  próby  normalizacji  wzajemnych  stosunków  (w  tym  ze 
Stolicą Apostolską). Następny okres rozpoczął się w 1980 roku, czyli czas najlepszych stosunków między władzą a Kościołem. 
Rząd zdał sobie sprawę, że nie da się prowadzid polityki nie uznającej roli Kościoła dla społeczeostwa. Kościół miał byd więc 
swego rodzaju łącznikiem między władzą i obywatelami. 

Konstytucja z 1952 roku („konstytucja stalinowska”).  

Uchwała Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej z 12 września 1945 w sprawie konkordatu – stwierdził, że nie wiąże 

on strony polskiej, ponieważ, jak twierdził rząd, Stolica Apostolska zerwała go jednostronnie poprzez akty prawne wydane w 
czasie okupacji z nim sprzeczne. 

Faktyczne  uchylenie  konkordatu  z  1925  stanowiło  naruszenie  systemu  prawa,  ponieważ  nie  można  uchwałą  rządu 

uchylad  umowy  międzynarodowej,  szczególnie  takiej  rangi.  Istniał  wtedy  zwyczaj,  który  uzasadniał  zapisanie  klauzuli  w 
umowie  umożliwiającej  wypowiedzenie  przez  jedną  stronę  danego  traktatu,  jednak  taka  klauzula  nie  znajdowała  się  w 
konkordacie.  Co  więcej,  uchwała  ta  nie  została  opublikowana  w  żadnym  dzienniku  promulgacyjnym,  a  jedynie  w  prasie 
codziennej. Stolica Apostolska nie została też poinformowana o wypowiedzeniu umowy przez rząd. Okazało się wtedy, że 
Kościół  Katolicki  wpadł  w  lukę  prawną,  bo  zabrakło  jakichkolwiek  regulacji,  które  określałyby  jego  status  prawny.  Można 
powiedzied,  że  było  to  wtedy  korzystne  dla  Kościoła,  bo  nie  podlegał  żadnym  rygorom  dotyczącym  np.  obsady  urzędów 
kościelnych, jednak w długiej perspektywie było to w dużym stopniu uciążliwe. Luka ta zostanie usunięta dopiero w 1989 
roku. Orzeczenie SN z 1959 roku ustalało, jakie jednostki organizacyjne Kościoła Katolickiego mają osobowośd prawną. 

Dlaczego Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej zdecydował się na wypowiedzenie konkordatu? Pojawia się argument, 

że ta uchwała została podjęta pod naciskiem Moskwy, ze względu na zmiany w granicach Rzeczypospolitej – na wschodzie, 
które przeszło do ZSRR obowiązywał konkordat. Inny argument to ten, że była to odpowiedź na wydarzenie August Hlond 
przywiózł  z  Watykanu  dokument  zaświadczający  o  nadzwyczajnych  pełnomocnictwach  od  papieża.  Do  jego  uprawnieo 
należało powoływanie administratorów apostolskich dla diecezji, które nie miały swojego ordynariusza, co miało rozwiązad 
poważny problem, gdyż na ziemiach odzyskanych takich diecezji było kilka. August Hlond powołał więc 5 administratorów 
bez żadnych konsultacji z władzą, co wywołało furię tej ostatniej. Innym faktem irytującym Warszawę było to, że od lipca 
1945 Stolica Apostolska nie uznała rządu tymczasowego. Utrzymywała ona ambasadora przy rządzie emigracyjnym. 

Pomimo  podjęcia  uchwały  w  1945  roku,  pół  roku  później  Bolesław  Bierut  wysłał  do  Rzymu  swojego  pełnomocnika, 

Ksawerego Prószyoskiego, celem odpowiedzenia na pytanie, czy są możliwości wynegocjowania nowego konkordatu. Była 
to inicjatywa samego Bieruta, o której wspominał w listopadzie 1946, na trzy miesiące przed wyborami 1947 roku. Efektem 
misji był raport, który Prószyoski sporządził dla Bieruta. Udało mu się  uzyskad zgodę na audiencję u Domenico Tardiniego, 
podsekretarza  stanu,  faktycznie  drugim  dostojnikiem  watykaoskim  po  papieżu,  który  decydował  o  zagadnieniach  relacji 
zagranicznych.  Klimat  rozmowy  był  naturalnie  bardzo  napięty,  ale  można  mówid  o  coraz  bardziej  otwartej  wymianie 
poglądów, a ostatecznie zakooczyło się konkluzją, że istnieją pewne szanse na konkordat pod pewnymi warunkami: przyjazd 
wizytatora  apostolskiego  do  Warszawy,  wydanie  przez  Warszawę  deklaracji  w  formie  ustawy  sejmowej,  która 
gwarantowałaby  zapewnienie  wolności  religijnej  wszystkim  katolikom,  i  w  koocu  publiczne  odwołanie  zarzutu 
„germanofilstwa” skierowanego przez Bieruta w kierunku Piusa XII. 

Dialog  został  ostatecznie  zerwany  po  liście  papieża  Piusa  XII  skierowany  do  episkopatu  Niemiec,  który  został 

jednoznacznie  odebrany  przez  polskich  katolików,  w  którym  –  jak  oceniano  -  papież  próbował  podważad  nowe  realia  po 
układach poczdamskich. Drugą kwestią było bezwzględne potępienie przesiedleo z ziem północnych i zachodnich. 

 

Wykład 9 

Konstytucja stalinowska = konstytucja PRL 

Pracę nad nią zaczęto w 1950-1951r. 

 

W Polsce w odpowiedzi na nią powstał episkopat konstytucyjny (1959?) 

Episkopat chciał: 

 

Nadania Kościołowi Polskiemu osobowości publiczno – prawnej, która była niejasna w świetle obowiązujących 
przepisów 

 

Proponował, by Kościół miał prawo prowadzenia seminariów wyłączonych spod kontroli włądzpaostwwych.  

 

Po 3 chciał opieki duszpasterskiej w szpitalach, wojsku i sądownictwie.  

 

Proponował też uznanie wolności zakonów i zgromadzeo zakonnych.  

 

A także wolności własności i swobody majątkowej 

Wyszyoski wiedział, że postulaty te trafią w ścianę. Ostatecznie przyjęto w konstytucji 2 przepisy: 69 i 70  

Art 69. 

1.  Obywatele  Polskiej  Rzeczypospolitej  Ludowej  niezależnie  od  narodowości,  rasy  i  wyznania  mają  równe  prawa  we  wszystkich 

dziedzinach  życia  paostwowego,  politycznego,  gospodarczego,  społecznego  i  kulturalnego.  Naruszenie  tej  zasady  przez  jakiekolwiek 
bezpośrednie lub pośrednie uprzywilejowanie albo ograniczenie w prawach ze względu na narodowośd, rasę czy wyznanie podlega karze. 

2.  Szerzenie  nienawiści  lub  pogardy,  wywoływanie  waśni  albo  poniżanie  człowieka  ze  względu  na  różnice  narodowości,  rasy  czy 

wyznania, jest zakazane. 

Art 70. 

1.  Polska  Rzeczpospolita  Ludowa  zapewnia  obywatelom  wolnośd  sumienia  i  wyznania.  Kościół  i  inne  związki  wyznaniowe  mogą 

swobodnie wypełniad swoje funkcje religijne. Nie wolno zmuszad obywateli do niebrania udziału w czynnościach lub obrzędach religijnych. 
Nie wolno też nikogo zmuszad do udziału w czynnościach lub obrzędach religijnych. 

2.  Kościół  jest  oddzielony  od  paostwa.  Zasady  stosunku  paostwa  do  kościoła  oraz  sytuację  prawną  i  majątkową  związków 

wyznaniowych określają ustawy. 

3. Nadużywanie wolności sumienia i wyznania dla celów godzących w interesy Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej jest karane. 

 

Jak widad jawi się tu 

 

zasada  wolności  sumienia  i  wyznania  a  w  konsekwencji  swobody  pełnienia  funkcji  religijnych  przez  związki 
wyznaniowe. 

 

Po drugie zasada rozdziału Kościoła od Paostwa 

 

Zasada ustawowej regulacji sytuacji prawnej Kościołów i Związków wyznaniowych 

Konstytucja  uznawała  rozdzielnośd  wolności  sumienia  i  wyznania.  Nie  istniało  ustawodawstwo  szczególne,  które  by 

regulowało  zasadę  wolności  sumienia  i  wyznania  poza  tym  zakazywała  zmuszania  kogoś  do  brania/  nie  brania  udziału  w 
uroczystościach religijnych. 

Wtedy za wolnośd sumienia brano możliwośd wyznawanie jakiegokolwiek światopoglądu i kierowanie się jego zasadami, 

a wolnośd wyznania to tylko pewna egzemplifikacja wolności sumienia. I w tej materii konstytucja nie była tak precyzyjna. 
Uznawano, że wolnośd wyznania może byd indywidualna jak i zbiorowa. Jednocześnie konstytucja przyjmowała szeroką czyli 
negatywną  definicję  wolności  sumienia  i  wyznania.  Świeckim  odpowiednikiem  wyznania  był  tu  ateizm  itd.  W  praktyce 
bardziej promowany był ateizm/ agnostycyzm jako bardziej zbliżony do materialistycznej wizji świata. 

 

Wolnośd  sumienia  i  wyznania  nie  miała  charakteru  prawa  wolnościowego.  Zatem  to  paostwo  jest  ostatecznym 

dysponentem wolności sumienia i wyznania. To ono określa jaki jest jej zakres i w jaki sposób można ją realizowad, Dlatego 
więc ta zasada wolności sumienia i wyznania z 1952r. nie była to prawem wolnościowym, ponieważ była ona limitowana. 

Pierwszym i podstawowym była prawno karna ochrona wolności sumienia i wyznania. Miała swoje 3 źródła: 

 

Dekret z 5 sierpnia 1949r. o karaniu za przestępstwa przeciwko wolności sumienia i wyznania 

 

Kodeks karny rozdział 8 z 1969r. (przestępstwa przeciwko wolności sumienia i wyznania) 

 

Komunistyczny kodeks wykroczeo z 1970r.  

 

  

 

1949 - Głównie aresztowano osoby które narzucały „ciemnotę i zabobon”, czyli skłaniały do praktyk religijnych 

1969 – przestępstwo to czyny zmierzające do nadmiernego eksponowania przynależności religijnej 

Poza tym brak stowarzyszeo katolickich, a także brak dostępu do środków masowego przekazu. Np. „Solidarnośd” w 21 

postulatach miała postulat mszy św. w radio 

Podobnie jak w konstytucji bułgarskiej czy sowieckiej ograniczano swobodę wyznania poprzez utrudnianie sprawowania 

kultu.  Polegało  to  głównie  na  ograniczaniu  miejsc  liturgicznych,  a  także  na  eliminacji  z  życia  publicznego  jakichkolwiek 
pierwiastków  religijnych.  Władze  paostwowe  wspierały  też  powstawanie  i  działalnośd  stowarzyszeo  i  klubów 
agnostycznych/ wolnomyślicielskich. 

Dyskusyjna  była  sprawa  osobowości  publiczno  +  prawnej  Kościoła  Katolickiego  i  jego  jednostek.  Kościół  katolicki  nie 

posiada uregulowanej osobowości prawnej ze względu na jednostronne wypowiedzenie konkordatu.  

Potem  stwierdzono  że  nie  istnieją  podstawy  do  nieakceptowania  osobowości  publiczno  –  prawnej.  Skoro  wobec 

zerwania konkordatu funkcjonują przepisy ustawy z 1928r.  

Drugą sprawą która ograniczała było ograniczenie między przepisami prawa sądowego a prawa kanonicznego. Kościół 

wg władz publicznych skoro nie miał charakteru publ-praw to nie może w żaden sposób wiązad ustawodawstwa świeckiego. 
W relacjach paostwa kościół nie da się uniknąd wpływu prawa kanonicznego na prawo świeckie.  

Trzecią  sprawą,  która  ograniczałą  funkcjonowanie  kościoła  było  to,  że  kształtowanie  kultu/  organizacja  uroczystości 

religijnych/ aktywnośd religijna obywateli jak też uroczystości roku liturgicznego jeśki wychodziły poza obręb Kościoła były 
ściśle  limitowane  przez  organy  paostwowe.  W  ramach  przepisu  aktów  niższego  rzędu  takich  jak  instrukcje,  zarządzenia, 
organizacja  paostwowa  a  także  wyznaniowa  próbowała  ingerowad  zarówno  w  kształt  obrzędowości  jak  i  doktrynę  i 
nauczanie 

 

Dekret z 9 II 1953r. o obsadzaniu stanowisk kościelnych prze paostwo  – zgodnie z paragrafem 2 tego dekretu władze 

paostwowe miały wyłączne prawo do mianowania na wszystkie istotne stanowiska kościelne (zarówno o char. Stałym jak i 
tymczasowym). To oraz wprowadzenie instrukcji z 5 maja 1953r. w tej sprawie doprowadziło do deklaracji episkopatu Polski 
z 8 maja 1953r., w którym to sformowano zasadę, że nie można rzeczy świeckich kłaśd ba ołtarzu kościoła (non possumus). 
W  praktyce  było  to  wy*powiedzenie  posłuszeostwa  paostwu  komunistycznego.  W  1953r.  aresztowano  prymasa 
Wyszyoskiego. 

 

Cyrankiewicz sformułował 5 kierunków: 

1. Pogłębianie rozłamu wewnątrz episkopatu 

2. Stawianie na księży patriotów = bardziej oświeconych i tych należy mianowad na stanowiska kościelne 

3. Należy dążyd do wycofania religii ze szkół ale robid to ostrożnie żeby nie doszło do buntu na wsi 

4. Poprzez ruch księży patriotów należy przechwytywad władzę w seminariach duchownych, by kształtowad doktrynę i 

mied wpływ na nowych księży 

5. W maksymalny sposób ograniczyd wolnośd wyznania  

 

Konstytucja nie mówiła, jaki model separacji będzie stanowiła. W tym przypadku konstytucja stosowała model separacji 

negatywnej/ wrogiej. 

Prowadzono politykę tzw. Ateizmu paostwowego. Czyli rozdział też był względny, bo paostwo przyjęło pewną ideologię.  

4 zasada czyli zasada ustawowej regulacji stosunku paostwa do Kościoła i Związków Wyznaniowych. Nie istniały żadne 

regulacje  ustawowe.  Regulowano  więc  kwestie  paostwo  –  kościół  nie  przez  ustawy  bezpośrednio  dot.  Kościoła,  ale  te 
pośrednio dotykające kościoła. Co więcej z racji braku istnienia organów, które orzekałyby o czymstam ważna była praktyka 
administracyjna oparta na aktach niższego rzędu które zwykle nie posiadały jednolitej podstawy ustawowej. 

 

Akty wykonawcze (niższego rzędu) nie mogą wiązad obywatela RP bo tylko konstytucja i ustawy mogą nakładad na niego 

jakieś obowiązki/ wymagad określonych świadczeo.  

Zasada równouprawnienia obywateli bez względu na wyznanie 

Wykład 10 

III Rzeczpospolita 

Konstytucja z 1997 roku 

 

Art. 25 

o 

Ust. 1 – równouprawnienie wszystkich związków wyznaniowych – pierwszy taki konstytucyjny zapis 
zapis w historii – nie zdarzyło się to ani w Konstytucji marcowej, ani w stalinowskiej. Zastosowano 
tutaj  zasadę  sprawiedliwości  rozdzielczej  –  uznaje  pewne  odrębności,  których  uznanie  nie  narusza 
praw  i  wartości  innych  podmiotów  (przy  czym  jeżeli  daną  chechą  charakteryzuje  się  tylko  jeden 
podmiot,  to  nawet  wówczas  paostwo  uznaje  tę  wyjątkową  odrębnośd  –  „każdemu,  co  należy  do 
niego”). 

o 

Ust.  2  –  zasada  bezstronności  paostwa  (paostwo  awyznaniowe,  bezstronne  światopoglądowo  -  
zdaniem  Episkopatu  słowo  „neutralnośd”  zagrażało  statusowi  Kościoła  –  uzasadniał  to  przykładem 
Francji, gdzie „neutralnośd” uznaje się za przyczynę prywatyzacji życia religijnego). 

o 

Ust. 3 – Oznacza implicite rozdział Kościoła od paostwa (wykazuje tutaj zbieżnośd z art. 1 konkordatu 
z 1993). Paostwo traci minstrumenty wpływania na życie Kościoła. 

o 

Ust.  4  -  Stosunki  między  Rzecząpospolitą  Polską  a  Kościołem  katolickim  określają  umowa 
międzynarodowa  zawarta  ze  Stolicą  Apostolską  i  ustawy  –  dlatego  konkordat  został  ratyfikowany 
dopiero w 1998 – konstytucja PRL nie przewidywała takiej umowy. 

o 

Ust.  5  –  Rada  Ministrów  zawiera  umowę  ze  związkiem  wyznaniowym  –  dopiero  wtedy  istnieje 
podstawa  prawna  ustawy.  Po  1997  roku  nie  uregulowano  statusu  żadnego  ważnego  związkyu 
wyznaniowego. Istnieje dylemat: czy umowa rządu ze związkiem wyznaniowym podlega ratyfikacji 
parlamentu  (tak  jak  konkordat),  czy  także  umożliwia  parlamentowi  ingerencję  w  treśd.  Jedyną 
regulacją odnoszącąsię do większości związków wyznaniowych jest ustawa z 17 maja 1989. 

 

Art. 53 

o 

Ust. 1 – wolnośd relgii a wolnośd wyznania – brak konsekwencji terminologicznej. 

o 

Ust.  2  –  ustanawia  wolnośd  praktyk  religinych  i  wyboru  religii  –  są  to  jedyne  konkretne  kwestie. 
Ustęp  ten  tworzy  zamknięty  katalog  uprawnieo,  co  rodzi  pewne  niebezpieczeostwa.  W  dodatku 
istnieje  w  tym  ustępie  bałagan  –  stąd  potrzebna  jest  „Ustawa  o  gwarancjach  wolności  sumienia  i 
wyznania) 

o 

Ust.  3  wraz  z  art.  48  –  dzeci  podlegają  decyzji  rodziców,  ale  ci  muszą  brad  pod  uwagę  wolnośd 
sumienia  i  wyznania  dziecka.  Pojawia  się  kolejna  nieścisłośd  –  jak  mierzyd  stopieo  dojrzałości 
dziecka.  Osoby  poniżej  18  roku  życia  w  szkołach  ponadpodstawowych  mają  prawo  do  wyboru. 

Pojawia się pytania – jak rozstrzygnąd ewentualny spór prawny między dzieckiem a rodzicem (jest to 
także problem konkordatu, który nie dopuszcza takiej ewentualności) 

o 

Ust. 7. – prawo do milczenia w sprawie swojego wyznania 

 

1.  Konstytucja z 1997 

2.  Ustawa o gwarancjach wolności sumienia i wyznania z 1989 

3.  Prace komisji mieszanej przedstawicieli rządu i episkopatu Polski od 1980 roku 

W  czasie  prac  komisji  mieszanej  uzgodniono,  iż  należy  rozpocząd  prace  nad  ustawą  o  osobowości  prawnej  jednostek 

organizacyjnych Kościoła Katolickiego. W roku 1983 projekt tej ustawy był gotowy, natomiast jak po latach wspominał gen. 
Kiszczak, projekt został „wsadzony do zamrażarki”, ponieważ, jak mówił Kiszczak „strona reformatorów nie mogła liczyd na 
akceptację biura politycznego KC PZPR dla tego projektu”. 

17 maja 1989 – uchwalono 3 ustawy: o stosunku paostwa do Kościoła Katolickiego, o gwarancjach wolności sumienia i 

wyznania i o ubezpieczeniu społecznym duchowieostwa (duchowieostwo było ostatnią grupą społeczną, która nie podlegała 
obowiązkowemu  opłacaniu  składek  ubezpieczenia.  Ta  pierwsza  ustawa  zapoczątkowała  nowy  etap  w  relacjach  między 
paostwem i Kościołem, która można nazwad przyjazną separacją. 

 

Konstytucja 

o 

Art. 25 – określa wzajemne relacje między paostwem i związkami wyznaniowymi; Art. 53, Art. 48. 

 

Umowy międzynarodowe podlegające ratyfikacji (ratyfikuje prezydent na podstawie ustawy uchwalonej przez 
parlament): Deklaracja Praw Człowieka; Konwencja Rzymska o ochronie  podstawowych wolności (fundująca 
Europejski Trybunał Praw Człowieka); konkordat z 1993 roku. 

 

Akty rangi ustawowej: możemy wyodrębnid dwie kategorie ustaw odnoszących się do prawa wyznaniowego: 

o 

Ustawy, których adresatem są wszelkie związki wyznaniowe działające na terenie III RP, regulujące 
wszelkie  przejawy  działalności  związków  wyznaniowych  i  obywateli  pod  kątem  prawa 
wyznaniowego  (jak  np.  ustawa o  szkolnictwie  wyższym,  która odnosi  we  fragmentach  się  do  szkół 
prowadzonych przez Kościół i inne związki wyznaniowe, ustawa o cmentarzach i grzebaniu zmarłych, 
ustawa  o  radiofonii  i  TV  –  także  odnosi  się  do  zakładania  stacji  radiowych  czy  telewizyjnych  przez 
związki wyznaniowe) 

o 

Ustawy  indywidualne  –  ich  adresatem  jest  określony  związek  wyznaniowy.  Po  1945  roku  pierwszą 
tego typu ustawą jest ustawa z 17 maja 1989 roku. Potem kolejne związki wyznaniowe otrzymywały 
podobne ustawy. Ten proces zamknął się w roku 1997 – polski parlament nie uchwalił nowej ustawy 
dla  konkretnego  związku  wyznaniowego.  W  sumie  12  związków  wyznaniowych  otrzymało  takie 
regulacji  (jak  np.  kościół  prawosławny,  czy  ewangelicko-augsburski),  do  tego  należałoby  dodad  3 
ustawy z czasów II RP: rozporządzenie z mocą ustawy z 1928 roku prezydenta RP, dotyczące kościoła 
wschodniego staroobrzędowego, wyznania muzułmaoskiego i wyznania karaimskiego. 

o 

Ustawa o gwarancjach wolności sumienia i wyznania z 1989 z nowelizacją z 1997. 

 

Akty wykonawcze do ustawy. 

 

Źródła  statutowe  prawa  wyznaniowego  –  znajdujące  się  w  prawie  wewnętrznym  różnych  kościołów  i 
związków  wyznaniowych,  które  zostały  uznane  przez  paostwo  –  następuje  swoista  recepcja  prawa 
wewnętrznego, ponieważ obowiązuje w prawnym porządku paostwowym. 

 

Geneza  ustawy  sięga  1985.  Należy  wymienid  konwencję  między  rządem  PRL  i  Stolicą  Apostolską  (wypełniała  lukę  po 

konkordacie) – był to projekt będący przedmiotem obrad do 1988 roku; drugim projektem był projekt ustawy o wolności 
sumienia  i  wyznania.  Pilną  koniecznością  było,  żeby  opracowad  projekt  ustawy,  który  wyraźnie  określałby  ogólnikowe 
sformułowania  konstytucji.  Należało  uściślid,  jakie  funkcje  religijne  mogą  byd  wykonywane  przez  związku  wyznaniowe. 
Należało też określid warunki i tryb organizacji stowarzyszeo zarejestrowanych. 

Tryb rejestracji związków wyznaniowych: 

Poprzez  ustawę  –  do  tej  pory  uchwalono  15  takich  ustaw.  Inne  związki  wyznaniowe,  które  nie  mają  takiej  ustawy, 

regulują swoje działanie w oparciu o dział 3 ustawy o wolności sumienia i wyznania. 

Ustawa o wolności sumienia i wyznania z 1989 roku: (z dnia 17 maja 1989 r.)

 

 

Dział  pierwszy  odnosił  się  do  wymiaru  indywidualnego  –  jakie  uprawnienia  przysługują  obywatelom?  Art.  2 
ustawy wymienia katalog tych uprawnieo (przy czym nie jest to katalog zamknięty jak w konstytucji): 

Korzystając z wolności sumienia i wyznania obywatele mogą w szczególności: 

1.  tworzyd  wspólnoty  religijne,  zwane  dalej  "kościołami  i  innymi  związkami  wyznaniowymi",  zakładane  w  celu 

wyznawania i szerzenia wiary religijnej, posiadające własny ustrój, doktrynę i obrzędy kultowe,  

2.  zgodnie z zasadami swojego wyznania uczestniczyd w czynnościach i obrzędach religijnych oraz wypełniad obowiązki 

religijne i obchodzid święta religijne,  

3.  należed lub nie należed do kościołów i innych związków wyznaniowych,  

4.  głosid swoją religię lub przekonania,  

5.  wychowywad dzieci zgodnie ze swoimi przekonaniami w sprawach religii,  

6.  zachowywad milczenie w sprawach swojej religii lub przekonao,  

7.  utrzymywad  kontakty  ze  współwyznawcami,  w  tym  uczestniczyd  w  pracach  organizacji  religijnych  o  zasięgu 

międzynarodowym,  

8.  korzystad ze źródeł informacji na temat religii,  

9.  wytwarzad i nabywad przedmioty potrzebne do celów kultu i praktyk religijnych oraz korzystad z nich,  

10. wytwarzad, nabywad i posiadad artykuły potrzebne do przestrzegania reguł religijnych,  

11. wybrad stan duchowny lub zakonny,  

12. zrzeszad  się  w  organizacjach  świeckich  w celu  realizacji  zadao  wynikających  z  wyznawanej  religii  bądź  przekonao  w 

sprawach religii,  

13. otrzymad pochówek zgodny z wyznawanymi zasadami religijnymi lub z przekonaniami w sprawach religii. 

 

Dział  drugi  odnosi  się  do  relacji  między  paostwem  i  związkami  wyznaniowymi  –  pojawiają  się  określenia 
niezupełnie  odpowiadająca  terminologii  w  konstytucji  (np.  bezstronnośd  w  konstytucji  i  neutralnośd  w 
Ustawie) 

Art. 11. 1. Kościoły i inne związki wyznaniowe są niezależne od paostwa przy wykonywaniu swoich funkcji religijnych.  

2. Kościoły i inne związki wyznaniowe oraz ich działalnośd podlegają ochronie prawnej, w granicach określonych w 
ustawach.  
3. Kościoły i inne związki wyznaniowe mogą składad wnioski do Trybunału Konstytucyjnego na zasadach i w trybie 
określonych w przepisach o Trybunale Konstytucyjnym.  
 

Art. 19. 1. Kościoły i inne związki wyznaniowe korzystają na zasadach równouprawnienia ze swobody pełnienia funkcji 

religijnych.  
2. Wypełniając funkcje religijne kościoły i inne związki wyznaniowe mogą w szczególności:  
  1)  określad doktrynę religijną, dogmaty i zasady wiary oraz liturgię,  
  2)  organizowad i publicznie sprawowad kult,  
  3)  udzielad posług religijnych, w tym osobom, o których mowa w art. 4, oraz organizowad obrzędy i zgromadzenia 
religijne,  
  4)  rządzid się w swoich sprawach własnym prawem, swobodnie wykonywad władzę duchowną oraz zarządzad swoimi 
sprawami,  
  5)  ustanawiad, kształcid i zatrudniad duchownych,  
  6)  realizowad inwestycje sakralne i inne inwestycje kościelne,  
  7)  nabywad, posiadad i zbywad majątek ruchomy i nieruchomy oraz zarządzad nim,  
  8)  zbierad składki i otrzymywad darowizny, spadki i inne świadczenia od osób fizycznych i prawnych,  
  9)  wytwarzad i nabywad przedmioty i artykuły potrzebne do celów kultu i praktyk religijnych oraz korzystad z nich,  
  10) nauczad religii i głosid ją, w tym za pomocą prasy, książek i innych druków oraz filmów i środków audiowizualnych,  
  11) korzystad ze środków masowego przekazywania,  
  12) prowadzid działalnośd oświatowo-wychowawczą,  
  13) tworzyd i prowadzid zakony oraz diakonaty,  
  14) tworzyd organizacje mające na celu działalnośd na rzecz formacji religijnej, kultu publicznego oraz przeciwdziałania 
patologiom społecznym i ich skutkom,  
  15) prowadzid działalnośd charytatywno-opiekuoczą,  
  16) (skreślony),  
  17) powoływad krajowe organizacje międzykościelne,  
  18) należed do międzynarodowych organizacji wyznaniowych i międzywyznaniowych oraz utrzymywad kontakty 
zagraniczne w sprawach związanych z realizacją swoich funkcji.  
3. Za wypełnianie funkcji religijnych, o których mowa w ust. 1, nie uznaje się oddziaływania poprzez badania i 
eksperymenty psychologiczne.  
 

Na wiele z tych regulacji wpłynął fakt poszanowania dla zobowiązao międzynarodowych, które wiązały PRL do 
1989 

 

Dział trzeci mówi o sposobie rejestracji związków wyznaniowych – trzeba brad pod uwagę nowelizację z 1997 
roku.  W  II  RP  funkcjonowały  42  związki  wyznaniowe.  W  1989  roku,  gdy  wprowadzono  nowe  prawo  –  48. 
Omawiana  ustawa  wprowadzała  w  maju  1989  roku  bardzo  liberalne  tworzenia  związków:  wniosek  o 
rejestrację  musiał  byd  podpisany  przez  15  wnioskodawców,  przy  czym  nie  istniały  ograniczenia  dotyczących 
obywatelstwa;  wymogi  co  do  dokumentacji,  jaką  trzeba  było  przedłożyd  (statut),  gdzie  proponowało  się 
szczegółowe  założenia  prawa  wewnętrznego.  Przedkładało  się  je  ministrowi  spraw  wewnętrznych  i 
administracji, który badał wniosek i wpisywał do rejestru, co dawało osobowośd prawną nowemu związkowi 
wyznaniowemu.  W  przypadku  odmowy  rejestracji  przysługiwało  prawo  skargi  do  ówczesnego  sądu 
administracyjnego na tę decyzję ministra. 

Po  roku  1989  mamy  do  czynienia  ze  swoistą  „erupcją  życia  wyznaniowego”.  W  1997  istniało  160  związków 

wyznaniowych. Ten fakt wzbudzał w społeczeostwie wielkie zaniepokojenie (szczególnie w  środowiskach katolickich)  – ze 
względu na lęk przed sektami. Zaczęła się dyskusja nad zagrożeniami płynącymi z działalności organizacji wyznaniowych – 
wysunięto postulat zaostrzenia warunków rejestracji organizacji wyznaniowych. 

Wzrosła  liczba  członków  wymaganych  podpisania  pod  wnioskiem;  mogą  to  byd  tylko  obywatele.  Muszą  to  byd  też 

podpisy notarialnie potwierdzone. Wyraźne jest więc dążenie do utrudnienia procedury rejestracyjnej. Skutkiem tego było 
zapanowano nad wzrostem związków. 

Art. 31. 1. Prawo wniesienia wniosku, o którym mowa w art. 30, przysługuje co najmniej 100 obywatelom polskim posiadającym pełną 

zdolnośd do czynności prawnych.  

Należy wskazad na ryzyko tworzenia swoistego „podziemia” niezarejestrowanych związków. 

 

Konkordat z 1993 roku

 

Prace prowadzono nad konkordatem w latach 70, w czasie rozmów, które odbywały się w ramach zespołu powołanego 

w 1974 roku. Przewijał się wtedy problem stworzenia swoistego modus vivendi w rozmowach ze Stolicą Apostolską. Fakt, iż 
nie doszło do podpisania konkordatu w tamtym okresie wynika w dużej mierze z postawy prymasa Wyszyoskiego, który w 
swojej taktyce wobec rządu PRL podkreślał, że nie może dojśd do żadnego porozumienia rządu ze Stolicą Apostolską ponad 
głowami Episkopatu. Stąd prymas Wyszyoski wysuwał warunek – uchwalenie ustawy regulującej kwestie religijne – co było 
nie do przyjęcia przez stronę partyjną.  

Konwencja między PRL a Stolicą Apostolską – jej projekt został notyfikowany przez Episkopat w 1988 roku i przekazany 

do  Watykanu.  Przez  kilka  lat  nie  było  reakcji  ze  strony  watykaoskiej,  pomimo  uchwalenia  ustawy  o  wolności  sumienia  i 
wyznania z 1989, oraz tego, że w dniu wyboru gen. Jaruzelskiego zostały wznowione stosunki dyplomatyczne między PRL a 
Stolicą Apostolską. 

W  1991  w  spotkaniu  z  Krzysztofem  Skubiszewskim  nuncjusz  apostolski  abp  Józef  Kowalczyk  przekazał  projekt 

konkordatu,  nad  którym  następnie  pracowały  odpowiednie  komisje  parlamentarne.  Następnie  należało  ratyfikowad  tę 
umowę  międzynarodową.  Ustawa  o  wyrażeniu  zgody  na  ratyfikację  konkordatu  została  uchwalona  dopiero  przez  Sejm  III 
kadencji w dniu 8 stycznia 1998 r. Dokument ratyfikacyjny został podpisany przez prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego 
23 lutego 1998. 

Zarzuty  względem  konkordatu  przed  uchwaleniem  konstytucji  z  1997  roku  obejmowały  niezgodnośd  z  konstytucją  z 

1952 r., aż po kontrowersje dotyczące pisowni nazwy „Kościół Katolicki”. 

Najważniejsze zarzuty: 

 

Sprzecznośd z konstytucją 

 

Za szybkie tempo prac nad układem  

 

Brak legitymacji do podejmowania takich decyzji dla rządu, który nie ma większości parlamentarnej 

Zarzuty dotyczące samego tekstu: 

 

Tekst preambuły 

 

Art. 1, 7, 8, 10, 12, 15, 22 

 

Konkordatowi zarzuca się zbędnośd zdania w punkcie drugim preambuły  – stwierdza jedynie fakt statystyczny. Można 

wskazywad  na  tej  podstawie  na  uprzywilejowanie  Kościoła  katolickiego.  Wskazywano  też  na  niestosownośd  zdania  z 

trzeciego punktu: „oraz znaczenie pontyfikatu Jego Świątobliwości Papieża Jana Pawła II dla współczesnych dziejów Polski;” 
– takich zapisów nie stosuje się w tego typu aktach. 

Artykuł 1: 

Rzeczpospolita  Polska  i  Stolica  Apostolska  potwierdzają,  że  Paostwo  i  Kościół  Katolicki  są  -  każde  w  swej  dziedzinie  - 

niezależne  i  autonomiczne  oraz  zobowiązują  się  do  pełnego  poszanowania  tej  zasady  we  wzajemnych  stosunkach  i  we 
współdziałaniu dla rozwoju człowieka i dobra wspólnego. 

podobne zapisy pojawiły się w art. 25 Konstytucji z 1997. Rozstrzygnęły się w tym artykule konkordatu kwestie relacji 

paostwa i Kościoła – pojawiły się wątpliwości, czy tego typu rozstrzygnięcia powinny zapadad w umowie międzynarodowej – 
wskazywano,  że  należy  najpierw  uchwalid  konstytucję,  a  dopiero  następnie  ratyfikowad  tę  umowę  międzynarodową,  aby 
uniknąd sytuację, w której konkordat narzuca zapisy ustawy zasadniczej. 

Argumentowano  też,  że  w  tym  zapisie  brakuje  zabezpieczenia  zasady  neutralności  paostwa.  Tego  typu  zarzutom 

odpowiadano, formuła paostwa świeckiego jest zapisana po prostu w inny sposób. 

Niezależnośd  i  autonomia  obu  stron  –  uznając  autonomię  należy  dbad  o  to,  żeby  żaden  z  partnerów  nie  posiadał 

instrumentów prawnych naruszających autonomię. 

 

Artykuł 6 

   2. Żadna częśd terytorium polskiego nie będzie włączona do diecezji lub prowincji kościelnej mającej swą stolicę poza 

granicami Rzeczypospolitej Polskiej. 

    3.  Żadna  diecezja  mająca  swą  stolicę  w  Rzeczypospolitej  Polskiej  nie  będzie  się  rozciągała  poza  granice  Paostwa 

Polskiego. 

    4.  Biskup  należący  do  Konferencji  Episkopatu  Polski  nie  będzie  należał  do  krajowej  Konferencji  Episkopatu  w  innym 

paostwie. 

    5. Biskup nie będący obywatelem polskim nie będzie należał do Konferencji Episkopatu Polski. Biskup taki nie będzie 

sprawował jurysdykcji w Rzeczypospolitej Polskiej, wyjąwszy legata lub innego wysłannika papieskiego. 

Paostwu zależało, aby żadna diecezja na terenie Polski nie była zarządzana z zagranicy. 

Zapisy  te  przywodzą  na  myśl  sytuację  z  okresu  po  II  wojnie,  gdy  prymas  Hlond  ustanowił  diecezję  nie  w  oparciu  o 

istniejące granice administracyjne w Polsce. 

W roku 1970, gdy zawarto układ z RFN kanclerza Brandta, gdzie niemiecki parlament zaakceptował granice powojenne.  

 

Artykuł 7 

    1. Urzędy kościelne obsadza kompetentna władza kościelna zgodnie z przepisami prawa kanonicznego. 

    2. Mianowanie i odwoływanie biskupów należy wyłącznie do Stolicy Apostolskiej. 

    3. Stolica Apostolska będzie mianowad biskupami w Polsce duchownych, którzy są obywatelami polskimi. 

    4.  W  odpowiednim  czasie  poprzedzającym  ogłoszenie  nominacji  biskupa  diecezjalnego  Stolica  Apostolska  poda  jego 

nazwisko  do  poufnej  wiadomości  Rządu  Rzeczypospolitej  Polskiej.  Dołożone  zostaną  starania,  aby  to  powiadomienie 
nastąpiło możliwie wcześnie. 

Paostwo nie miało już wpływu na obsadzanie żadnych stanowisk kościelnych. Przedmiotem krytyki był czwarty punkt – 

uważano go za przepis martwy,  pusty  i nie potrzebny, bez skutecznej realizacji. Ze  szczególną siłą ujawniło się to w 2008 
roku, kiedy prezydent został poinformowany o nominacji abpa Wielgusa na stanowisko abpa Warszawy. 

 

Artykuł 8 

    1. Rzeczpospolita Polska zapewnia Kościołowi Katolickiemu wolnośd sprawowania kultu zgodnie z artykułem 5. 

    2.  Organizowanie  kultu  publicznego  należy  do  władzy  kościelnej  zgodnie  z  przepisami  prawa  kanonicznego  i  z 

zachowaniem odpowiednich przepisów prawa polskiego. 

    3.  Miejscom  przeznaczonym  przez  właściwą  władzę  kościelną  do  sprawowania  kultu  i  grzebania  zmarłych  Paostwo 

gwarantuje  w  tym  celu  nienaruszalnośd.  Z  ważnych  powodów  i  za  zgodą  kompetentnej  władzy  kościelnej  można 
przeznaczyd  te  miejsca  na  inny  użytek.  Niniejszy  przepis  nie  ogranicza  stosowania  prawa  polskiego  w  przypadkach 
wywłaszczenia z zachowaniem standardów prawa międzynarodowego. 

    4.  Sprawowanie  kultu  publicznego  w  miejscach  innych  niż  określone  w  ustępie  3  nie  wymaga  zezwolenia  władz 

paostwowych,  chyba  że  odpowiednie  przepisy  prawa  polskiego  stanowią  inaczej,  w  szczególności  ze  względu  na 
bezpieczeostwo i porządek publiczny. 

    5.  Władza  publiczna  może  podjąd  niezbędne  działania  w  miejscach  określonych  w  ustępie  3  także  bez  uprzedniego 

powiadamiania władzy kościelnej, jeśli jest to konieczne dla ochrony życia, zdrowia lub mienia. 

Pojawił się spór o wyraz „nienaruszalnośd” w ustępie trzecim. Kościół katolicki w Polsce ma „monopol” na cmentarze. 

Wskazuje  się  na  zagrożenia,  m.in.  wynikających  stąd,  że  zarządcą  cmentarza  jest  proboszcz  danej  parafii.  Podnoszono 
obawy,  że  ludzie  innego  wyznania  albo  bezwyznaniowcy  nie  będą  mogli  byd  grzebani  na  cmentarzach  katolickich. 
Przywoływano doświadczenia z międzywojnia, kiedy miały miejsce bezczeszczenia pogrzebów osób nie będących wyznania 
katolickiego  przez  częśd  społeczności  katolickiej.  Spór  rozbijał  się  o  to,  czy  słowo  nienaruszalnośd  daje  pełne  władztwo 
kościołowi nad cmentarzami. 

W znowelizowanej później ustawie przyjęto zapis, że jeżeli w promieniu 30 km od cmentarza danego wyznania nie ma 

cmentarza  komunalnego,  to  zarządca  cmentarza  wyznaniowego  ma  obowiązek  pochowad  na  nim  każdą  osobę.  Nie 
dochodziło więc już do wspomnianych wyżej historii. 

 

Artykuł 10 

    1.  Od  chwili  zawarcia  małżeostwo  kanoniczne  wywiera  takie  skutki,  jakie  pociąga  za  sobą  zawarcie  małżeostwa 

zgodnie z prawem polskim, jeżeli: 

(1) między nupturientami nie istnieją przeszkody wynikające z prawa polskiego, 

(2) złożą oni przy zawieraniu małżeostwa zgodne oświadczenie woli dotyczące wywarcia takich skutków i 

(3) zawarcie małżeostwa zostało wpisane w aktach stanu cywilnego na wniosek przekazany urzędowi stanu cywilnego 

w terminie pięciu dni od zawarcia małżeostwa; termin ten ulega przedłużeniu, jeżeli nie został dotrzymany z powodu siły 
wyższej, do czasu ustania tej przyczyny. 

    2.  Przygotowanie  do  zawarcia  małżeostwa  kanonicznego  obejmuje  pouczenie  nupturientów  o  nierozerwalności 

małżeostwa kanonicznego oraz o przepisach prawa polskiego dotyczących skutków małżeostwa. 

    3. Orzekanie o ważności małżeostwa kanonicznego, a także w innych sprawach małżeoskich przewidzianych w prawie 

kanonicznym, należy do wyłącznej kompetencji władzy kościelnej. 

    4.  Orzekanie  w  sprawach  małżeoskich  w  zakresie  skutków  określonych  w  prawie  polskim  należy  do  wyłącznej 

kompetencji sądów paostwowych. 

 

    5.  Kwestia  powiadamiania  o  orzeczeniach  wskazanych  w  ustępach  3  i  4  może  byd  przedmiotem  postępowania 

określonego w artykule 27. 

    6. Celem wprowadzenia w życie niniejszego artykułu dokonane zostaną konieczne zmiany w prawie polskim. 

Artykuł bardzo newralgiczny, ze względu na materię – małżeostwo. Małżeostwo konkordatowe – należy odróżnid je od 

małżeostwa  kanonicznego,  a  więc  małżeostwa  zawieranego  w  ramach  przepisów  prawa  kanonicznego.  Małżeostwo 
konkordatowe  to  małżeostwo  kanoniczne,  które  wywołuje  skutki  cywilne  –  a  więc  jest  uznawane  przez  paostwo.  Daje  to 
wybór  –  można  korzystad  z  małżeostwa  konkordatowego,  lub  też  z  małżeostwa  cywilnego.  Formuła  ta  leżała  w  interesie 
wiernych  –  zmieniała  także  sytuację  z  PRL,  gdzie  należało  najpierw  zawrzed  ślub  cywilny,  a  dopiero  następnie  –  obrzęd 
kościelny. Proboszcz nie mógł wyrazid zgody na małżeostwo, jeżeli nupturienci nie przedstawili świadectwa ślubu cywilnego 
– co ingerowało bardzo mocno w autonomię Kościoła. 

Należy  też  dodad,  że  to  prawo  jest  sporym  sukcesem,  jeśli  pamięta  się,  że  w  czasie  międzywojnia  nie  udało  się 

zunifikowad prawa małżeoskiego. 

W artykule tym należy zwrócid uwagę na przesłanki, które stawiają warunki zawarcia małżeostwa. Ustęp drugi jest tak 

skonstruowany,  że  daje  stronom  małżeostwa  pełną  swobodę,  co  do  sposobu  zawarcia  małżeostwa.  Fachowcy  prawa 
cywilnego  wskazywało,  iż  prawo  cywilne  dopuszcza  do  jednej  czynności  prawnej  dwóch  oświadczeo  woli  (co  do  samego 
wyboru rodzaju małżeostwa oraz co do skutków małżeostwa). Wskazywano na możliwośd występowania bigamii: obywatel 
zawiera najpierw wyłącznie małżeostwo kanoniczne (bez skutków prawnych) z jedną kobietą; aby następnie zawrzed z inną 
małżeostwo cywilne. Przyjęcie artykułu 10 poprzedziła instrukcja Episkopatu, iż proboszcz może udzielid ślubu tylko, jeżeli 
zgodzą się na małżeostwo konkordatowe – a więc Episkopat instrukcją zmienił umowę prawa międzynarodowego. 

W  ustępie  3  nie  wskazano,  na  kim  spoczywa  obowiązek  poinformowania  urzędu  stanu  cywilnego  o  fakcie  zawarcia 

małżeostwa. Ponadto, czy termin 5 dni jest jedynie terminem instrukcyjnym, który można przywrócid. Konkordat wymusił 

zmiany  w  kodeksie  rodzinnym  i  opiekuoczym  (nowelizacja  z  lipca  1998),  a  także  ustawie  o  aktach  stanu  cywilnego,  gdzie 
stwierdzono, że obowiązek ten ciąży na właściwym proboszczu, który powinien przekazad protokół zawarcia małżeostwa do 
urzędu stanu cywilnego, a termin 5 dni jest nieprzekraczalny. Skutki niedopełnienia tego obowiązku są istotne – małżeostwo 
nie zostanie zawarte w świetle prawa cywilnego. 

Po 1998 roku małżeostwa konkordatowe stały się popularne w Polsce – sięgały nawet 80%. Wg najnowszych statystyk 

(koniec roku 2008) relacje te się odwróciły – małżeostwo konkordatowe to tylko ok. 46% małżeostw. 

 

Artykuł 12 

    1.  Uznając  prawo  rodziców  do  religijnego  wychowania dzieci  oraz zasadę  tolerancji, Paostwo  gwarantuje,  że  szkoły 

publiczne  podstawowe  i  ponadpodstawowe  oraz  przedszkola,  prowadzone  przez  organy  administracji  paostwowej  i 
samorządowej, organizują zgodnie z wolą zainteresowanych naukę religii w ramach planu zajęd szkolnych i przedszkolnych. 

    2.  Program  nauczania  religii  katolickiej  oraz  podręczniki  opracowuje  władza  kościelna  i  podaje  je  do  wiadomości 

kompetentnej władzy paostwowej. 

    3.  Nauczyciele  religii  muszą  posiadad  upoważnienie  (missio  canonica)  od  biskupa  diecezjalnego.  Cofnięcie  tego 

upoważnienia  oznacza  utratę  prawa  do  nauczania  religii.  Kryteria  wykształcenia  pedagogicznego  oraz  forma  i  tryb 
uzupełniania  tego  wykształcenia  będą  przedmiotem  uzgodnieo  kompetentnych  władz  paostwowych  z  Konferencją 
Episkopatu Polski. 

    4.  W  sprawach  treści  nauczania  i  wychowania  religijnego  nauczyciele  religii  podlegają  przepisom  i  zarządzeniom 

kościelnym, a w innych sprawach przepisom paostwowym. 

    5.  Kościół  Katolicki  korzysta  ze  swobody  prowadzenia  katechezy  dla  dorosłych,  łącznie  z  duszpasterstwem 

akademickim. 

Paostwo nie ma wpływu na program nauczania religii w szkole paostwowym. W ustępie trzecim konkordat wprowadził 

zapisy sprzeczne z prawem pracy, ponieważ warunkiem zatrudnienia nauczyciela religii  było otrzymanie upoważnienia od 
biskupa diecezjalnego. Trzeba było zmienid kodeks pracy, aby dostosowad go do konkordatu. 

 

Artykuł 15 

    1. Rzeczpospolita Polska gwarantuje Kościołowi Katolickiemu prawo do swobodnego zakładania i prowadzenia szkół 

wyższych,  w  tym  uniwersytetów,  odrębnych  wydziałów  i  wyższych  seminariów  duchownych  oraz  instytutów  naukowo-
badawczych. 

    2.  Status  prawny  szkół  wyższych,  o  których  mowa  w  ustępie  1,  a  także  tryb  i  zakres  uznawania  przez  Paostwo 

kościelnych  stopni  i  tytułów  oraz  status  prawny  wydziałów  teologii  katolickiej  na  uniwersytetach  paostwowych  regulują 
umowy między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Konferencją Episkopatu Polski upoważnioną przez Stolicę Apostolską. 

    3. Papieska Akademia Teologiczna w Krakowie i Katolicki Uniwersytet Lubelski są dotowane przez Paostwo. Paostwo 

rozważy udzielanie pomocy finansowej odrębnym wydziałom wymienionym w ustępie 1. 

W ustępie trzecim razi kolejne wymuszenie zmian w polskim ustawodawstwie – należało uwzględnid w budżecie środki 

przeznaczone na Papieską Akademię Teologiczną (KUL miał te środki zagwarantowane). 

 

Artykuł 22 

    1.  Działalnośd  służąca  celom  humanitarnym,  charytatywno-opiekuoczym,  naukowym  i  oświatowo-wychowawczym, 

podejmowana przez kościelne osoby prawne, jest zrównana pod względem prawnym z działalnością służącą analogicznym 
celom i prowadzoną przez instytucje paostwowe. 

    2.  Przyjmując  za  punkt  wyjścia  w  sprawach  finansowych  instytucji  i  dóbr  kościelnych  oraz  duchowieostwa 

obowiązujące ustawodawstwo polskie i przepisy kościelne.  Układające się Strony stworzą specjalną komisję, która zajmie 
się koniecznymi zmianami. Nowa regulacja uwzględni potrzeby Kościoła biorąc pod uwagę jego misję oraz dotychczasową 
praktykę życia kościelnego w Polsce. 

    3. Władzom paostwowym wskazana zostanie instytucja kościelna lub instytucje kościelne kompetentne w sprawach 

wymienionych w ustępie 2. 

    4.  Rzeczpospolita  Polska  w  miarę  możliwości  udziela  wsparcia  materialnego  w  celu  konserwacji  i  remontowania 

zabytkowych obiektów sakralnych i budynków towarzyszących, a także dzieł sztuki stanowiących dziedzictwo kultury. 

Konkordat w ogóle nie reguluje  spraw majątkowych Kościoła w Polsce. W ustępie 2 mówi się o  tym, że w przyszłości 

zostanie powołana specjalna komisja, która zajmie się ustaleniem stanu majątkowego Kościoła – do dnia dzisiejszego nie ma 
żadnych  efektów  działania  takiej  komisji.  Do  tej  pory  nie  pojawił  się  też  cennik  za  poszczególne  usługi  religijne  –  nadal 
obowiązuje zasada „co łaska”. 

W ustępie 4 wątpliwości budzi zwrot „budynki towarzyszące”  – co on ma oznaczad (oczywiście, wątpliwości nie budzi 

zwrot „budynki sakralne” – są one dziedzictwem narodowym).