1
Prawo wyborcze
(
dr Lech Jamróz, Wydział Prawa UwB)
Tabela obrazuje przesłanki korzystania z prawa wyborczego w poszczególnych wyborach w Polsce
Wybory
Czynne prawo wyborcze
Bierne prawo wyborcze
Do Sejmu, Senatu,
na urząd Prezydenta
•
obywatel polski, ukończone 18
lat
•
obywatel polski, ukończone
odpowiednio 18/30/35 lat,
•
korzysta z pełni praw wyborczych
do Sejmu
Do Parlamentu Europejskiego
•
obywatel polski, ukończone
18 lat
•
obywatel UE, niebędący
obywatelem polskim, który
ukończył 18 lat i stale
zamieszkuje na terytorium
Polski
•
osoba mająca prawo wybierania w
tych wyborach, ukończone 21 lat,
która od co najmniej 5 lat
zamieszkuje w Polsce lub na
terenie innego państwa
członkowskiego UE
Do organów stanowiących j.s.t.
rada gminy: obywatel polski oraz
obywatel państwa członkowskiego UE,
ukończone 18 lat oraz stale
zamieszkuje na obszarze tej gminy
rada powiatu i sejmik województwa:
obywatel polski, ukończone 18 lat oraz
stale zamieszkuje na obszarze
powiatu/województwa
osoba mająca prawo wybierania tych
organów
osoba mająca prawo wybierania tych
organów
Wójta/burmistrza/ prezydenta
miasta
•
osoba mająca prawo
wybierania do rady tej gminy
•
obywatel polski, mający prawo
wybierania w tych wyborach,
ukończone 25 lat (kandydat nie
musi stale zamieszkiwać na
obszarze gminy, w której
kandyduje)
Przesłanki
negatywne
korzystania
z
prawa
wyborczego (nie ma prawa
wybieranie osoba/nie może być
wybrana osoba)
1/ pozbawiona praw publicznych
prawomocnym orzeczeniem sądu,
2/ pozbawiona praw wyborczych
prawomocnym orzeczeniem Trybunału
Stanu,
3/ ubezwłasnowolniona prawomocnym
orzeczeniem sądu.
1/ skazana prawomocnym wyrokiem na karę
pozbawienia wolności za przestępstwo
umyślne ścigane z oskarżenia publicznego
lub za umyślne przestępstwo skarbowe,
2/ wobec której wydano prawomocne
orzeczenie sądu stwierdzające utratę prawa
wybieralności (w wyniku tzw. postępowania
lustracyjnego)
3/ obywatel państwa członkowskiego UE,
niebędący obywatelem polskim pozbawiony
prawa wybieralności w państwie UE, którego
jest obywatelem
Podstawę prawną wyborów (wyboru organów ) stanowią obecnie:
Konstytucja RP
Ustawa z dnia 5 stycznia 2011 r. Kodeks wyborczy
2
Uchwały PKW
Orzecznictwo:
•
Trybunału Konstytucyjnego;
•
Sądu Najwyższego;
•
Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Organizacja wyborów:
Wybory do parlamentu (art. 98 Konstytucji): zarządza Prezydent nie później niż na 90 dni
przed upływem 4 lat od rozpoczęcia kadencji i wyznacza ich datę w ciągu 30 dni przed
upływem 4 lat od rozpoczęcia kadencji; w razie skrócenia kadencji Prezydent zarządza
wybory na dzień przypadający nie później niż w ciągu 45 dni od daty zarządzenia.
Wybory prezydenckie (art. 128): zarządza Marszałek Sejmu na dzień pomiędzy 100 a 75
dniem przed upływem kadencji urzędującego Prezydenta; w razie opróżnienia urzędu nie
później niż w 14-tym dniu po opróżnieniu urzędu; podobnie przy stwierdzeniu nieważności
wyborów, wyznaczając datę ich przeprowadzenia na dzień przypadający w ciągu 60 dni od
zarządzenia.
wybory do PE: zarządza Prezydent w drodze postanowienia, nie później niż na 90 dni
przed dniem wyborów, wyznaczając ich datę w okresie wyborczym. Postanowienie publikuje
się w Dz. U., najpóźniej w 5-tym dniu od podpisania postanowienia.
Komisje wyborcze:
•
Państwowa Komisja Wyborcza:
- obsługuje wszystkie procedury wyborcze i referendalne (PKW pracuje stale),
- sprawuje funkcje nadzorczo-organizacyjne wobec niższych komisji wyborczych (wytyczne i
wyjaśnienia),
3
- ZADANIA: ogłasza wyniki wyborów; dokonuje rejestracji kandydatów na urząd prezydenta;
- SKŁAD: 3 sędziów TK, 3 sędziów SN, 3 sędziów NSA (wskazują Prezesi tych organów,
powołuje Prezydent; mogą być w stanie spoczynku).
•
Okręgowe komisje:
- rejestracja kandydatów (w wyborach do Senatu),
- rejestracja okręgowych list kandydatów (w wyborach do Sejmu),
- GŁÓWNE ZADANIA: ustalanie wyników głosowania i wyników wyborów w okręgu; ustalenie
wyników głosowania w wyborach prezydenckich i przekazuje je do PKW;
- SKŁAD: sędziowie (od 5 do 11) na ich czele wojewódzki komisarz wyborczy (zgłaszani przez
ministra sprawiedliwości, powołuje PKW);
•
Rejonowe komisje:
SKŁAD: 5 sędziów plus komisarz wyborczy,
ZADANIA: m. in. zapewnienie dostarczenia kart do głosowania obwodowym komisjom
wyborczym i rozpatrywanie skarg na działalność obwodowych komisji wyborczych.
•
Terytorialne komisje: (wojewódzkie, powiatowe, gminne, w tym miast na prawach
powiatu)
SKŁAD: ogólnie jest to od 7 do 9 osób stale zamieszkałych na obszarze działania danej rady,
ZADANIA: m. in. rejestrowanie kandydatów na radnych i rozpatrywanie skarg na działalność
obwodowych komisji wyborczych.
•
Obwodowe komisje:
- powoływane spośród wyborców przez wójtów (dotyczy wyborów parlamentarnych,
lokalnych i referendum) i przez okręgowe komisje wyborcze (wybory prezydenckie).
Obwody głosowania:
4
•
podziału na stałe obwody głosowania dokonuje rada gminy, w drodze uchwały, na
wniosek wójta,
•
powinien obejmować od 500 do 3.000 mieszkańców. W uzasadnionych przypadkach
– mniej,
•
rada gminy w drodze uchwały na wniosek wójta tworzy odrębne obwody w:
Zakładach Opieki Zdrowotnej, Domach Pomocy Społecznej, Zakładach Karnych,
Aresztach Śledczych,
•
można utworzyć w domach studenta (co najmniej 50 osób zawiadamia rektora o
zamiarze przebywania w trakcie wyborów, jeżeli rektor wyrazi zgodę
decyduje
rada gminy w drodze uchwały na wniosek wójta); nie dotyczy to wszystkich wyborów
lokalnych.
Rejestr wyborców:
•
stanowi zbiór danych osobowych z ewidencji ludności,
•
uwzględnia dane (obejmuje) obywateli państwa członkowskiego UE, niebędących
obywatelami polskimi i uprawnionych do korzystania z praw wyborczych,
•
prowadzi gmina jako tzw. zadanie zlecone,
•
składa się z:
Części A: obejmuje obywateli polskich,
Części B: obejmuje obywateli UE niebędących obywatelami polskimi, stale zamieszkałych
na obszarze gminy i uprawnionych do korzystania z praw wyborczych w
RP.
•
wyborcy stale zamieszkali na obszarze gminy bez stałego zameldowania wpisywani są
do rejestru, jeżeli złożą w urzędzie gminy stosowny wniosek; dotyczy to także osób
nigdzie nie zamieszkałych,
5
•
jeżeli wpisano do rejestru
zawiadamia się właściwy (poprzedni) urząd gminy, w
rejestrze którego wcześniej był wpisany, aby wykreślono,
•
sądy rejonowe rozpoznają skargi na decyzję wójta o odmowie wpisu do rejestru
wyborców,
•
z rejestru skreśla się osoby pozbawione wskutek prawomocnego orzeczenia
Trybunału Stanu - praw wyborczych , a sądu – praw publicznych,
Spis wyborców:
•
obejmuje osoby, którym przysługuje prawo wybierania,
•
można być wpisanym tylko do jednego spisu,
•
składa się z dwóch części:
Część A: wybory do Sejmu, Senatu, na urząd Prezydenta, do rad powiatów i sejmików
wojewódzkich,
Część B: wybory do Parlamentu Europejskiego, wybory do rad gmin i wybory
wójta(burmistrza/prezydenta).
•
Spis jest sporządzany i aktualizowany przez gminę jako zadanie zlecone, w oparciu o
rejestr wyborców,
•
Niepełnosprawny
na pisemny wniosek skierowany do urzędu gminy (najpóźniej na
14 dni przed wyborami) jest wprowadzany do spisu w wybranym przez siebie
obwodzie,
•
Przebywający czasowo na obszarze gminy oraz przebywający bez zameldowania, a
także niezamieszkali nigdzie
na pisemny wniosek skierowany do urzędu gminy
(najpóźniej na 5 dni przed wyborami) jest wprowadzany do spisu. Nie dotyczy to
wszystkich wyborów lokalnych, bo tu wpisuje się tylko osoby stale zamieszkałe.
6
Głosowanie:
•
osobiste,
•
także w sposób korespondencyjny (jest on odmiana głosowania osobistego),
•
od 7.00 do 21.00 (jeżeli odbywa się jednego dnia),
•
istnieje możliwość głosowania w ciągu 2 dni (jednak na skutek orzeczenia TK nie
dotyczy to wyborów do Sejmu, Senatu i na urząd Prezydenta)
•
prawo głosowania przysługuje:
1/ wyborcy,
2/ pełnomocnikowi wyborcy (przesłanki korzystania z pełnomocnika: znaczny lub
umiarkowany stopień niepełnosprawności, ukończone 75 lat najpóźniej w dniu wyborów,
pełnomocnik musi być osobą wpisaną do rejestru w tej samej gminie, może być
pełnomocnikiem tylko jednej osoby, zawiadomienie najpóźniej na 10 dni przed
wyborami)
3/ osobie dopisanej do spisu wyborców:
a/ ten, kto przedłoży zaświadczenie o prawie do głosowania (jeżeli można je
uzyskać i przepisy tego wymagają),
b/ ten, kto został pominięty w spisie, a udokumentuje, że stale zamieszkuje na
terenie obwodu głosowania, a urząd gminy potwierdzi, że nie utracił prawa wybierania i
nie jest wpisany do innego spisu,
c/ osoba skreślona ze spisu w innych jednostkach (ZOZ-y, inne),
d/ obywatel polski, stale zamieszkujący za granicą, a głosuje na podstawie
ważnego paszportu (dotyczy wyborów: do Sejmu i Senatu, na Prezydenta, do Parlamentu
Europejskiego).
Protesty wyborcze:
7
Termin na złożenie:
1/ wybory do Sejmu, Senatu, Parlamentu Europejskiego
7 dni od ogłoszenia wyników przez PKW, SN stwierdza ważność nie później niż w ciągu 90
dni od daty wyborów,
2/ wybory prezydenckie
3 dni od ogłoszenia wyników przez PKW, SN stwierdza ważność nie później niż w ciągu 30
dni odpadania wyników,
3/ wybory do organów j.s.t.
w ciągu 14 dni od daty wyborów, ważność stwierdza właściwy Sąd Okręgowy w terminie
30 dni liczone od upływu 7 dni po terminie przeznaczonym na protesty wyborcze.
Zarzut:
przeciwko ważności wyborów, ważności wyborów w okręgu, przeciwko wyborowi
określonej osoby.
Podstawa zarzutu (powód):
1/ przestępstwo przeciwko wyborom (określone w kodeksie karnym), mające wpływ na
wynik, ustalenie wyników, czy przebieg głosowania,
2/ naruszenie przepisów kodeksu wyborczego, mające wpływ na wynik, ustalenie wyników,
czy przebieg głosowania,
Uprawnieni:
8
1/ wyborca, którego nazwisko zastało umieszczone w spisie wyborczym w określonym
obwodzie (przeciwko naruszeniom przepisów kodeksu wyborczego, mającym wpływ na
wynik, ustalenie wyników, czy przebieg głosowania),
2/ wyborca, którego nazwisko zastało umieszczone w spisie wyborczym w określonym
obwodzie (przeciwko ważności wyborów w okręgu lub przeciwko wyborowi posła,
senatora, posła do PE, radnego, czy wójta),
3/ wyborca, którego nazwisko zastało umieszczone w spisie wyborczym w określonym
obwodzie (przeciwko wyborowi Prezydenta RP),
4/ przewodniczący właściwej komisji wyborczej,
5/ pełnomocnik wyborczy.