Wykład 24

Wykład 24

Ks. Mirosław Łanoszka

Skarga i nadzieja (Księga Lamentacji; Księga Barucha)

Prowadzący: Bezpośrednio po Księdze Jeremiasza natrafiamy w Biblii na dwa dzieła: Księgę Lamen-
tacji oraz Księgę Barucha, które są tematem dzisiejszego spotkania. Czy te pisma są w jakiś sposób ze
sobą powiązane?

Wykładowca: StaroŜytna tradycja, zarówno Ŝydowska, jak i chrześcijańska, autorstwo Księgi Lamen-
tacji przypisywała prorokowi Jeremiaszowi, natomiast powstanie Księgi Barucha wiązała z osobą jego
sekretarza,  noszącego  imię  Baruch.  Współczesna  egzegeza  uwaŜa  jednak,  Ŝe  Lamentacje  są  dziełem
anonimowym,  a  umieszczona  w  nagłówku  drugiej  księgi  informacja,  Ŝe  napisał  ją  Baruch  (Ba  1,1),
sekretarz Jeremiasza, wydaje się być nieścisła historycznie. Biblia hebrajska umieszcza Księgę Lamen-
tacji w swojej trzeciej części, czyli w Pismach (Ketubim), a dokładnie, pośród pięciu zwojów (megil-
lot),  razem  z  Pieśnią  nad  pieśniami  oraz  księgami:  Rut,  Koheleta  i  Estery.  Jednak  Ŝydowski  kanon
pism  biblijnych  nie  zawiera  Księgi  Barucha,  a  opierająca  się  na  nim  większość  wspólnot  niekatolic-
kich,  równieŜ  jej  nie  przyjęła  do  własnego  zbioru  ksiąg  natchnionych.  StaroŜytny,  grecki  przekład
pism biblijnych narodu wybranego, zwany Septuagintą (LXX), przekazał obie księgi, umieszczając je
w następującym porządku: po Księdze Jeremiasza znajduje się Księga Barucha, po niej Lamentacje, po
których  wyodrębniono  jeszcze  tak  zwany  List  Jeremiasza,  który  w  naszej  Biblii  figuruje  jako  szósty
rozdział Księgi Barucha. W Wulgacie, czyli w łacińskim przekładzie św. Hieronima, mamy następują-
cą kolejność: Księga Barucha została połączona z Listem Jeremiasza i umieszczona po Lamentacjach,
tworząc układ, jaki znamy z katolickiego kanonu ksiąg biblijnych.

Prowadzący: Tytuł Księgi Lamentacji sugeruje pewną reakcję na doświadczenie jakiegoś cierpienia. O
czym chce nam opowiedzieć autor tego pisma?

Wykładowca: Tłumacze Septuaginty rozbudowali początkowy werset Księgi Lamentacji o dodatkowe
słowa, które brzmią: „Gdy Izrael został uprowadzony do niewoli, a Jerozolima spustoszona, rozpłakał
się Jeremiasz i wygłosił tę lamentację nad Jerozolimą”. MoŜliwe, Ŝe ten fragment spowodował, iŜ za-
częto przypisywać prorokowi Jeremiaszowi autorstwo Księgi Lamentacji. Pozostawiając te spekulacje
na boku, faktem jest, Ŝe składająca się z pięciu pieśni (lamentacji) księga ukazuje cierpienia zarówno
anonimowego autora, jak i całego narodu wybranego, z powodu tragedii, jaka spadła na Święte Miasto
i jego  mieszkańców, podczas agresji  wojsk imperium babilońskiego w VI stuleciu przed  Chr.. Latem
586 r. przed Chr. władca Babilonii, Nabuchodonozor, zdobył Jerozolimę, następnie kazał ją zniszczyć
wraz z znajdującą się w niej świątynią, a króla oraz jego dwór wraz z tysiącami Judejczyków deporto-
wał  na  tereny  Mezopotamii  (dorzecze  Eufratu  i  Tygrysu).  Ta  narodowa  klęska,  na  którą  złoŜyło  się
wiele  ludzkich  tragedii,  związanych  z  ogromem  cierpienia,  doświadczeniem  głodu  i  śmierci  podczas
prowadzonych  działań  militarnych,  stały  się  głównym  powodem  powstania  Księgi  Lamentacji.  JuŜ
sam tytuł  księgi w języku hebrajskim, który  pochodzi od jej pierwszego słowa, przetłumaczonego na
polski przez partykułę wykrzyknikową „ach!” (hebr.

ekah), wyraŜa ból człowieka lamentującego, a

grecka nazwa Lamentacji Threnoi (LXX) oznacza cierpienie doświadczane po zmarłym.

Prowadzący: A jakie treści kryje w sobie Księga Barucha?

Wykładowca: Księga Barucha daje nam wgląd w Ŝycie, a takŜe pozwala na lepsze poznanie teologicz-
nej myśli, izraelskiej wspólnoty Ŝyjącej na obczyźnie w końcowym okresie Starego Testamentu. Tak
zwany Wstęp Historyczny (Ba 1,1-14) do tego pisma, umieszcza tę Ŝydowską wspólnotę na wygnaniu
w Babilonii, w obecności której, Baruch odczytuje swoją księgę, po czym następuje obrzęd pokutny i
zbiórka na rzecz rodaków pozostałych w Jerozolimie, by w ten sposób pomóc im zachować ciągłość

sprawowanego, pomimo zniszczenia świątyni, kultu. Abstrahując od dyskusji na temat rzeczywistego
autorstwa czy daty powstania samej księgi, które w znacznej mierze spowodowane są pewnymi nieści-
słościami historycznymi obecnymi w tekście, moŜemy powiedzieć, Ŝe pismo to powstało w języku he-
brajskim.  Po  historycznym  wstępie,  autor  przedstawia  nam  wspólną  modlitwę  Ŝydowskich  wygnań-
ców,  której  zasadnicze  wątki  dotyczą  pokornego  wyznania  grzechów,  błagania  o  przebaczenie  oraz
prośby o odzyskanie utraconej wolności w odpowiedzi na podjęte nawrócenie (Ba 1,15-3,8). Następna
część  ma  charakter  poetycki  i  zawiera  napisany  wierszem  hymn  o  mądrości  (Ba  3,9-4,4),  w  którym
została skierowana do Izraelitów zachęta do zachowywania Prawa, które w tym tekście jest utoŜsamia-
ne z Mądrością BoŜą. Dalej autor zamieścił mowę, którą moŜna zatytułować jako „skarga i nadzieja”
Jerozolimy. „Skarga” to rozbudowany lament Świętego Miasta, które jako przyczynę tragicznego losu
narodu  wybranego  podaje  grzech,  polegający  na  odwróceniu  się  od  prawdziwego  Boga.  Natomiast
„nadzieja” Jerozolimy wyraŜona została w postawie ufności, Ŝe nastąpi wyzwolenie i Izrael napełni się
radością, a drogą prowadzącą do nowego Ŝycia jest nawrócenie i postępowanie zgodne z BoŜymi przy-
kazaniami. Na końcu Księgi Barucha został dołączony tak zwany List Jeremiasza.

Prowadzący: Co znajduje się zatem w tym dołączonym do Księgi Barucha Liście Jeremiasza?

Wykładowca:  Tak  zwany  List  Jeremiasza,  który  był  odrębnym  pismem,  został  dołączony  do  Księgi
Barucha jako jej szósty rozdział dopiero przez łaciński przekład Pisma Świętego, zwany Wulgatą. Uj-
mując krótko zagadnienia literackie dotyczące tego dzieła trzeba powiedzieć, Ŝe List Jeremiasza poza
tytułem  wcale  nie  przypomina  formy  tekstowej,  jaką  charakteryzuje  się  list,  natomiast  jest  czymś  w
rodzaju sarkastycznego traktatu, w którym anonimowy autor, bo pismo to jest tylko przypisywane Je-
remiaszowi,  rozprawił  się  z  bezsensem  pogańskiego  bałwochwalstwa.  Ta  satyra,  ukazująca  wszelkie
absurdy  kultu  boŜków  babilońskich,  odzwierciedla  epokę  późniejszą  niŜ  czasy  proroka  Jeremiasza,
kiedy to na nowo zostały wskrzeszone stare kulty praktykowane na terenach dawnego imperium Babi-
lonii.  Autor  tego  traktatu  nawiązuje  do  nauk  głoszonych  przez  proroka  Jeremiasza  na  temat  bałwo-
chwalstwa,  a  w  ten  sposób  pragnie  dostarczyć  swoim  Ŝydowskim  rodakom,  przebywających  na  ob-
czyźnie, argumentów przeciwko pogańskim wierzeniom.

Prowadzący: W jaki sposób moŜemy ująć istotne elementy przesłania tych pism?

Wykładowca:  Przesłanie  zawarte  w  tych  pismach  na  charakter  głęboko  religijny,  a  jego  zasadniczą
syntezę moŜemy zawrzeć w dwóch słowach, które wyraziły reakcję uosobionej Jerozolimy na dramat,
jaki dotknął naród izraelski, a mianowicie: „trwoga i nadzieja”. Pojęcie „trwogi” bardzo dobrze opisuje
tragedię, ogromny ból i łzy rozpaczy, bo naród izraelski, cieszący się wielką miłością Boga, z powodu
niewierności przymierzu, lekcewaŜenia swojego jedynego Pana poprzez bałwochwalcze praktyki, po-
pełniał liczne grzechy, które, jak nauczał prorok Jeremiasz, były buntem przeciw prawdziwemu Bogu.
Te  grzeszne  postawy  miały  swoje  konsekwencje  w  postaci  strasznej  kary,  jaką  były  kolejne  klęski,
związane  z  upadkiem  królestwa  Judy,  zburzeniem  Jerozolimy,  a  zwłaszcza  zniszczeniem  świątyni.
Jednak Bóg nigdy nie przestaje kochać i pojawia się „nadzieja”, drugie słowo, które doskonale opisuje
przesłanie  religijne  tych  pism.  Księga  Lamentacji  nie  jest  krzykiem  rozpaczy  i  utraty  wiary  w  Boga.
Teksty, zarówno Lamentacji, jak i Księgi Barucha, chociaŜ przeniknięte bólem, cierpieniem i bezsilno-
ś

cią, to jednak dają nadzieję, która mimo wszystko pozwala zaufać Bogu i w Nim szukać wybawienia.

Trzeba wierzyć, Ŝe czas zasłuŜonej kary jest przejściowy. Wszystkim, którzy podejmują decyzję o na-
wróceniu, Bóg ofiarowuje utraconą wolność i godność. Dla dzisiejszego człowieka, który w obliczu
trudności i niepowodzeń Ŝyciowych często odwraca się od Boga, księgi te stają się wezwaniem do uf-
ności w miłosierdzie BoŜe. BoŜa sprawiedliwość i miłość budzi nadzieję w kaŜdym człowieku, który z
ziemi swojego wygnania i niewoli, spowodowanej grzechem, moŜe powrócić do kochającego Boga.

Ks. Piotr Łabuda

Dzieje Apostolskie – świadectwo o Zmartwychwstałym

Prowadzący: Czy Dzieje Apostolskie, będąc teologiczną historią Kościoła zawierają – w porównaniu
do innych pism Nowego Testamentu – szczególną teologię?

Wykładowca: Dzieje Apostolskie to księga będąca świadectwem uczniów o Zmartwychwstaniu Chry-
stusa. W sposób szczególny, jest to świadectwo dwóch największych apostołów: Piotra i Pawła. Uka-
zując w znaczącej części swojego dzieła tych właśnie apostołów, Łukasz przedstawia osobę i naukę
Jezusa Chrystusa, który został ukrzyŜowany i zmartwychwstał realizując w ten sposób zapowiedzi pro-
roków. Obok chrystologii Łukasz wiele miejsca poświęca takŜe działaniu i obecności Ducha Świętego.
Ukazuje takŜe początki i rozwój Kościoła, który jest dziełem Chrystusa prowadzonym przez Ducha
Ś

więtego.

Prowadzący: A zatem przekaz Łukasza zawiera systematyczny wykład o osobie i dziele Jezusa?

Wykładowca: Łukasz w Dziejach Apostolskich nie przedstawia systematycznego wykładu chrysto-
logii. Analizując jednak uŜywane przez autora tytuły, jakimi określa Chrystusa moŜna bardziej poznać
postać Jezusa.

Sługa BoŜy

Czytając uwaŜnie księgę Dziejów Apostolskich moŜna zauwaŜyć, Ŝe w przekonaniu pierwotnego Ko-
ś

cioła Jezus spełnił przepowiednie głoszone przez Izajasza, a które odnosiły się do Sługi BoŜego. Na

podstawie księgi proroka Izajasza, gdzie tytuł sługi był niezwykle bliski tytułowi syna, Piotr podkreśla
wolę BoŜą, która przewidywała mękę Sługi, którą Jezus podjął dobrowolnie, wypełni ją do końca, bę-
dąc jednocześnie całkowicie niewinnym. Dzięki męce Jezus wybawił ludzi od grzechów.

Baranek

Kolejne określenie Jezusa – „baranek”, występuje jedynie w mowie Filipa. Termin ten pochodzi rów-
nieŜ z tekstu proroka Izajasza. Znamiennym jest, iŜ określenie to, które odnosi się do Jezusa, wcześnie
zanikło z terminologii pierwszej gminy. Zachowało się jednak w tekście Dziejów Apostolskich. Pod-
kreśla cierpienia Jezusa, które podjął On całkowicie dobrowolnie, oddając swoje Ŝycie w ofierze dla
Boga, za grzechy wszystkich ludzi.

Syn Człowieczy

Określenie Syn Człowieczy występuje w Dziejach Apostolskich jedynie w mowie Szczepana (Dz
7,56). Jednak z lektury Ewangelii wiemy, iŜ Chrystus często odnosił go do siebie. Stąd teŜ wydaje się,
Ŝ

e równieŜ w otoczeniu gminy pierwszych chrześcijan musiano często w ten sposób określać Chrystu-

sa. Swoje korzenie ma w księdze proroka Daniela (Dz 7,9-14). WyraŜa ponadziemskie pochodzenie
Jezusa, rolę Zbawiciela, którą spełnia na ziemi, jak równieŜ to, iŜ przy końcu czasów przyjdzie On, aby
osądzić wszystkich.

Chrystus

Grecki tytuł Chrystus – hebrajski Mesjasz, który powszechnie był nadawany Jezusowi, podkreśla fakt,
iŜ  wszystkie  przepowiednie  Starego  Testamentu  spełniły  się  w  osobie  Mistrza  z  Nazaretu.  Z  czasem
ten  grecki  termin  techniczny  (Christos),  staje  się  tak  bardzo  popularny.  Z  czasem  staje  się  imieniem
własnym Jezusa.

Jest wiele wypowiedzi w Dziejach Apostolskich, które mówią, Ŝe Jezus jest Mesjaszem. NaleŜy pa-
miętać, iŜ prawda ta naleŜała do podstaw kerygmatu apostolskiego. Zaraz po zesłaniu Ducha Świętego,
Piotr mówił, Ŝe Bóg uczynił Jezusa „Panem i Mesjaszem” (Dz 2,36). Podobny sens ma wypowiedź

Pawła w Damaszku: „Ten jest Mesjaszem” (Dz 9,22), na co oburzali się śydzi i chcieli go zamordo-
wać. Jezus wypełnił więc przepowiednie Starego Prawa i oczekiwania narodu wybranego. Co więcej, o
ile izraelici oczekiwali Mesjasza politycznego, czy religijnego, tj. takiego, który uwolniłby ich spod
władzy Rzymian, oraz takiego, który odnowiłby kult świątynny, to Jezus wszystkie to oczekiwania
całkowicie przekracza, wybawiając wszystkich ludzi z niewoli grzechu.

Pan

Pierwotna gmina chrześcijańska określała Boga słowem zaczerpniętym z Septuaginy – Kyrios – Pan.
Ten sam tytuł był odnoszony do Jezusa (zob. Dz 1,21; 2,36). Stąd teŜ często mówi się w Dziejach o
ludziach, którzy Wierzą w Pana (zob. Dz 5,14; 16,31), do Pana się nawrócili (zob. Dz 9,1; 11,21). Sa-
mą zaś naukę Łukasz nazywa „Drogą Pańską” (zob. Dz 13,10; 18,25) i słuŜbą Panu (zob. Dz 13,2;
20,19). Na podstawie powyŜszych przykładów moŜna twierdzić, iŜ Jezusowi wraz z tytułem Pan przy-
pisywano wszystkie cechy, które w Starym Zakonie, przypisywano Bogu.

Tytułem „Pan” określano Chrystusa w liturgii, co potwierdza aramejska formuła maranatha – „Przyjdź,
Panie”. Grecki Kościół przyjął termin  maranaha od Kościoła jerozolimskiego, podobnie jak inne ara-
mejskie wyraŜenia: amen czy hosanna. Określenie Maranatha, widzimy u Pawła (1 Kor 16,22), co wy-
raŜało równieŜ wiarę w pierwotnej gminie, iŜ Jezus znajduje się w niebie po prawicy Boga (Dz 2,36).
Tytuł  Pan  stanowi  tłumaczenie  tego  aramejskiego  pojęcia,  nawiązuje  zatem  do  godności  Boga,  który
rządzi i kieruje swoim ludem. Tytuł ten przysługuje głównie Chrystusowi uwielbionemu, obecnemu w
społeczności  chrześcijańskiej,  którego  ta  społeczność  wzywa  i  który  wstawia  się  za  nią  do  Boga.  W
najstarszych  wyznaniach  wiary  Nowego  Testamentu  moŜna  zauwaŜyć,  Ŝe  pierwotna  społeczność
chrześcijańska do tego tytułu przywiązywała wielkie znaczenie (zob. Rz 10, 19).

Z  czasem  tytuł  „Pan”  staje  się  podstawowym  określeniem  osoby  Jezusa.  W  tytule  tym,  chrześcijanie
wyraŜali treść swojej wiary. Tytuł ten mówił bowiem o Jezusie, który Ŝył, nauczał i działał na ziemi,
jak  i  o  mesjańskich  przepowiedniach  Starego  Testamentu,  które  On  wypełnił.  Termin  Kyrios  mówi
równieŜ, o nadziejach wybranego narodu, urzeczywistnianych przez Chrystusa, jak równieŜ o chwale,
którą  Jezus  otrzymał  po  swym  zmartwychwstaniu  i  wniebowstąpieniu.  W  przyszłości  Jezus  –  Pan
przyjdzie w uroczystej paruzji, na co oczekuje cała wspólnota Kościoła.

Prowadzący: Dzieje Apostolskie są przez niektórych nazywane takŜe dziejami Ducha świętego.

Wykładowca: Rzeczywiście, w Dziele Łukaszowym szczególną rolę odgrywa Duch Święty. Bez Nie-
go, misja i Kościół byłyby niemoŜliwe. Jego obecność jest siłą napędową całego dzieła. Zapewnia On
kontynuację obecności i działalności Jezusa w Kościele, przyczynia się do realizacji planu BoŜego,
który polega na zbawieniu kaŜdego człowieka (zob. Dz 11,19-21; Rz 1,16)

Dar Ducha, według proroka Joela (zob. Dz 2,17-21), jest cechą czasów ostatecznych. Czasy te zostały
zapoczątkowane  przez  narodzenie  i  Ŝycie  Chrystusa,  a  swój  rozwój  mają  właśnie  w  księdze  Dziejów
Apostolskich.  Stąd  właśnie  Dzieje  Apostolskie  często  nazywane  są  Ewangelią  Ducha  Świętego.  To
właśnie z Dziejów wynika, Ŝe cała gmina chrześcijańska Ŝyła pod wpływem działania Ducha Święte-
go, którego zesłanie było obiecane przez samego Chrystusa. Przez zstąpienie na apostołów Duch Świę-
ty dał Ŝycie Kościołowi. Od chwili zesłania Kościół ma moc, aby dawać świadectwo o Chrystusie (Dz
1,8; 4,8.31.33). Duch Święty równieŜ przemawia do apostołów (Dz 8,29; 10,19), którzy mają świado-
mość, Ŝe zabierając głos w sprawach Kościoła, przemawia przez nich Duch Święty (Dz 5,32; 15,28).
Mocą  Ducha  Świętego  Kościół  rozszerza  się  na  cały  świat,  który  równocześnie  staje  się  jego  mocą  i
przewodnikiem w chwilach prześladowań i wątpliwości.

W sposób szczególny mocą Ducha Świętego obdarowani zostają apostołowie i ci wszyscy, którzy głoszą
Dobrą Nowinę o Jezusie Chrystusie. Dar ten otrzymują apostołowie juŜ za Ŝycia Chrystusa, kiedy mogą

Zob. W. Rakocy, „Będziecie moimi świadkami...”, s. 54-55.

czynić cuda (zob. Łk 9,1n.). Ale szczególną Jego moc, otrzymują po zmartwychwstaniu i wniebowstąpie-
niu Chrystusa. Oświeceni i kierowani przez Niego, wybierają Macieja na miejsce Judasza (zob. Dz 1,15-
26). RównieŜ kandydaci na diakonów mają być „pełni Ducha Świętego i mądrości” (Dz 6,3). Duch Święty
przenosi diakona Filipa do Aszdodu (zob. Dz 8,40), gdzie ma głosić Słowo BoŜe. Podobnie i Barnaba –
najpierw jako przełoŜony, a potem współpracownik św. Pawła przedstawiony jest jako człowiek dobry,
pełen wiary i Ducha Świętego (zob. Dz 11,24). Mocą Ducha Świętego Paweł i Barnaba wyruszają z Antio-
chii w podróŜ misyjną (zob. Dz 13,2n.), aby głosić Słowo. Działanie Ducha Świętego uwidacznia się
szczególnie w przełomowym momencie Dziejów Apostolskich, kiedy zostaje nawrócony Korneliusz (zob.
Dz 10,44n.). Potem, niejako na wzór dziejów Piotra, wszystkie dzieje Pawła – począwszy od wyruszenia
do Jerozolimy, całe jego apostolskie posługiwanie, jak i – co opisuje równieŜ autor Dziejów Apostolskich
– odwołanie się do Cezara i podróŜ do Rzymu, łączy się z natchnieniem i działaniem Ducha.

Dzieje Apostolskie przedstawiają zatem niezwykłą rolę Ducha Świętego. Zostaje wypełnione starote-
stamentalne proroctwa, jak równieŜ to, co zapowiadał sam Jezus Chrystus. Następuje początek nowych
czasów, czas Ducha Świętego.

Prowadzący: To działanie Ducha Świętego ma miejsce we wspólnocie Kościoła.

Wykładowca: W Ewangelii Łukasz objawianie się Jezusa ma miejsce od Nazaretu do Jeruzalem, w
Dziejach natomiast Słowo BoŜe rozchodzi się z Jeruzalem (Dz 2-5) do Judei i Samarii (Dz 8,1), a po-
tem przez Fenicję, Cypr i Syrię (Dz 11,19-22), przez Azję Mniejszą i Grecję (Dz 13-18), na cały świat,
czego symbolem jest dla Łukasza Rzym (Dz 28,30). Tak więc Słowo BoŜe skierowane jest do kaŜdego
człowieka (zob. Dz 17,31).

Dzieje Apostolskie to księga świadectwa o Zmartwychwstałym Chrystusie, które było dawane przez
Jego Apostołów, najpierw narodowi wybranemu, a później całemu światu. MoŜna powiedzieć, iŜ jest
to księga mówiąca o powstawaniu Kościoła. Ewangelista Łukasz zwraca jednak uwagę na dzieło Jezu-
sa przedstawione w Ewangelii, odróŜniając „czas Jezusa” od „czasu Kościoła”. Czas Kościoła rozpo-
czyna się wniebowstąpieniem i stanowi okres realizacji poleceń Mistrza (zob. Dz 1,8). Dla autora
Dziejów Apostolskich czas Kościoła jest trzecim okresem historii zbawienia. Okres pierwszy obejmuje
czasy Izraela. Jan Chrzciciel był pomostem, łączącym pierwszy okres z drugim – z czasem, kiedy dzia-
łał Chrystus. Dalej następuje obecny czas – trzeci okres historii zbawienia – czas Kościoła.

A  zatem  czas  Jezusa  przechodzi  w  czas  Kościoła.  Zapowiedzi,  które  zostały  przez  Niego  uczynione,
teraz wypełniają się. Jak w Jezusie wypełniły się obietnice mesjańskie dane Izraelowi, tak czas Kościo-
ła  jest  równieŜ  okresem  spełnienia  się  obietnic.  I  tak  zesłanie  Ducha  Świętego  będąc  wydarzeniem
eschatologicznym, zapowiedzianym przez proroka Joela (2, 16-21), jest takŜe realizacją obietnicy Je-
zusa danej apostołom: „a gdy Duch Święty zstąpi na was, otrzymacie jego moc” (Łk 24, 49; Dz 1, 8).

Miejsce  szczególne  we  wspólnocie  Kościoła  zajmują  Apostołowie,  którym  Chrystus  Pan  polecił,  aby
nauczali wszystkiego, czego byli świadkami (Dz 1,22; 4,33), by pouczali wiernych (zob. Dz 5,28; 6,4),
przewodniczyli modlitwom (zob. Dz 6,4). Sprawują oni Eucharystię i zarządzają dobrami składanymi
przez  wiernych.  Mają  oni  władzę  udzielania  Ducha  Świętego  przez  włoŜenie  rąk  (zob.  Dz  8,14-25),
decydują o sprawach  wiary na Soborze Jerozolimskim (zob. Dz 15,6-29), oni równieŜ wybierają dia-
konów  do  słuŜby  (zob.  Dz  6,2-6).  Pierwszym  pośród  apostołów  jest  zawsze  Piotr  (zob.  Dz  1,13).
Przemawia on w imieniu wszystkich Apostołów, po zesłaniu Ducha Świętego (zob. Dz 2,4-40), przed
Sanhedrynem (zob. Dz 5,29). To do Piotra przychodzi Paweł, a nawet, kiedy przeciwstawia się postę-
powaniu  Piotra,  w  czasie  Soboru  jerozolimskiego,  czy  później  w  sporze  antiocheńskim,  czyni  to  ze
względu właśnie na waŜność osoby Piotra (zob. Dz 15).

Niezwykle waŜną rolę we wspólnocie Kościoła pełnili wybierani przez apostołów diakoni. Zadaniem ich
było wykonywanie niektórych obowiązków o charakterze administracyjnym (zob. Dz 6,1-6). Dzięki temu
Apostołowie mogli oddać się całkowicie modlitwie oraz posłudze Słowa BoŜego. Diakoni powinni odzna-
czać się odpowiednimi kwalifikacjami, winni być pełni Ducha Świętego i mądrości. Apostołowie modląc

się wkładali ręce na wybranych udzielając im odpowiedniej władzy. Z czasem zaczęli oni pełnić i inne
funkcje religijne. Niektórzy, jak Szczepan oraz Filip, głosili słowo BoŜe (zob. Dz 6,7-7,60; 8,5-40).

Po  pewnym  czasie  w  Kościele  pojawia  się  kolejna  grupa  współpracowników  Apostołów.  Zostają  oni
nazwani „prezbiterami”. Wydaje się, Ŝe nazwę zaczerpnięto z tradycji Ŝydowskiej. Tytuł ten miał zna-
czenie nie tylko honorowe, ale łączyły  się z  nim funkcje, jakie prezbiterzy spełniali. Po raz pierwszy
termin  „prezbiter”  spotykamy  w  Dziejach  Apostolskich  przy  okazji  opisu  przekazania  darów  gminy
antiocheńskiej dla gminy w Jerozolimie (zob. Dz 11,29n.). Wymienienie prezbiterów, jako przyjmują-
cych dary wydaje się być znakiem, iŜ musieli oni pełnić funkcje administracyjne. Z czasem jednak bio-
rą oni równieŜ udział tak w nauczaniu jak i podejmowaniu wielu waŜnych decyzji dotyczących wiary.
Zostają oni wymienieni w dekrecie Soboru Jerozolimskiego obok Apostołów (zob. Dz 15,22n.).

Termin „biskup” powstaje później i występuje rzadziej niŜ określenie prezbiter. W Starym Testamen-
cie określenie „biskup”, w tłumaczeniu Septuaginty, jest przekładem hebrajskiego paqad i był uŜywa-
ny dla określenia róŜnych funkcji: urzędników (Sdz 9,28), dowódców wojskowych (Lb 31,14), straŜ-
ników sprawujących nadzór nad świątynią (Lb 4,16), sekretarzy królewskich, przekazujących naleŜ-
ność kierownikom robót, którzy nadzorowali robotników pracujących przy świątyni.

W świecie greckim biskupi pełnią funkcje zwierzchników miast, czy teŜ urzędników administracji pu-
blicznej.  ZauwaŜyć  jednak  naleŜy,  iŜ  istniała  zasadnicza  róŜnica  pomiędzy  pojęciami:  prezbiter  i  bi-
skup.  Pierwsze  z  nich  wyraŜa  godność,  drugie  jest  znakiem  pełnionych  funkcji,  ponadto  działalność
prezbiterów jest kolektywna i anonimowa, biskupów osobista i odpowiedzialna.

Wreszcie we wspólnocie Kościoła niezwykle waŜne miejsce uczniowie Chrystusa. Członkiem Kościo-
ła, lub, jak mówiono, świętym, moŜna było zostać jedynie przez nawrócenie się. Aby stać się wyznaw-
cą Chrystusa naleŜało zmienić swoje postępowanie: przestać grzeszyć, „odwrócić się od ciemności do
ś

wiatła i od władzy szatana do Boga” (Dz 26,18). Nawrócenie było zawsze związane z odpuszczeniem

grzechów (zob. Dz 3,19; 5,31; 26,18), choć od początku było rzeczą wiadomą, iŜ wyrazem nawrócenia
jest chrzest (zob. Dz 2,38). Chrztu wymagano od kaŜdego (zob. Dz 10,43; 13,38; 26,18). Nawet nad-
zwyczajne  powołanie  nie zwalniało od przyjęcia chrztu – stąd teŜ  chrzest przyjmuje takŜe św.  Paweł
(zob.  Dz  9,18).  W  czasie  chrztu  następowało  uroczyste  wyznanie  wiary  w  Chrystusa  Pana.  Wiara  w
Chrystusa  była  cechą  charakterystyczną  tych,  którzy  naleŜeli  do  Kościoła.  Na  wiarę  składała  się  tak
wiedza o Jezusie Chrystusie, jak i Ŝycie zgodne z zasadami nauki Mistrza z Nazaretu. Skutkiem chrztu
chrześcijańskiego było odpuszczenie grzechów (zob. Dz 2,38), i udzielenie Ducha Świętego.

Ks. Michał Bednarz

Jak autorzy natchnieni pisali historię?

Prowadzący: Do czego zmierzali autorzy tzw. historycznych opisów biblijnych, kierując się celami
dydaktycznymi?

Wykładowca: Nie zmierzali do tego, aby przekazać kronikę wydarzeń, ale ukazują przede wszystkim
działanie Boga, pragnąc pouczyć, kim On jest. Interesuje ich Stwórca, który pochyla się nad ludźmi i
stale ich wybawia; jest to Bóg, który zawsze pragnie prowadzić ludzi ku sobie. Równocześnie autorzy
biblijni starają się ukazać, jak człowiek odpowiada lub jak powinien odpowiadać na miłość Stwórcy.

Prowadzący: Jak w takim razie autorzy natchnieni opowiadają o wydarzeniach?

Wykładowca: Wybierają najpierw jedynie te wydarzenia czy szczegóły lub fragmenty jakiegoś przemó-
wienia, które uwypuklają znaczenie tego, na co pragną zwrócić uwagę. Przypomnijmy sobie pierwsze
rozdziały Księgi Rodzaju. Autor przedstawia dramat człowieka stworzonego przez Boga. Człowiek wy-
róŜniony przez Stwórcy okazuje Mu zdecydowany sprzeciw. Nie chce być od Niego zaleŜnym i sam po-

stanawia decydować o własnym losie. W dalszych rozdziałach autor ukazuje konsekwencje tego odejścia
od Boga. Człowiek, odrzuciwszy Boga jako fundament moralności, czyni siebie podstawą postępowania.
Na  konsekwencje  nie  trzeba  długo  czekać.  Człowiek  niszczy  bliźniego,  gdy  ten  staje  mu  rzekomo  na
drodze i przeszkadza. Nie cofnie się przed niczym, nawet przed zbrodnią. Tę właśnie myśl o dramacie
ludzkości, która sobie samej szykuje zagładę, przekazuje autor pierwszych rozdziałów Księgi Rodzaju.
Opisane wydarzenia doskonale ilustrują wspomnianą prawdę. Nie są powiązane ze sobą chronologicznie,
czyli nie następowały po sobie w takiej właśnie kolejności. Ilustrują natomiast prawdę o degradacji reli-
gijnej i moralnej ludzkości. Człowiek chce być dla siebie bogiem. Sam pragnie ustalać zasady postępo-
wania. Ilustruje to historia Kaina i Abla. Kain nie powinien czuć się pokrzywdzonym. Był przecieŜ pier-
worodnym, a więc  miał prawo do dziedziczenia większej części  majątku ojca oraz będzie kiedyś prze-
wodził całej rodzinie czy szczepowi. Ale nie mógł znieść, iŜ na ofiarę jego brata Bóg spojrzał łaskawie.
Wywołało  to  w  nim  smutek  a  następnie  doprowadziło  do  bratobójstwa.  W  ten  sposób  w  dzieje  świata
wdarła  się  jedna  z  największych  zbrodni.  Autor  przypomina  jednak,  Ŝe  nawet  w  takim  wypadku  Bóg
chroni zbrodniarza. Kainowi groziła kara ze strony innych ludzi, ale Bóg był dla niego w dalszym ciągu
łaskawy, chroni go i zapewnia: „Ktokolwiek by zabił Kaina, siedmiokrotnej pomsty doświadczy!” (Rdz
4,15).  Lecz  człowiek,  który  raz  sam  postanowił  określać  normy  postępowania,  brnie  coraz  bardziej  w
złem. Wymierza sprawiedliwość tak, iŜ grozić to moŜe nawet zagładą ludzkości a przede wszystkim do-
tyka boleśnie niewinnych (Rdz 4,23-24). Na dalszych kartach autor natchniony w barwach coraz ciem-
niejszych maluje obraz ludzkości, która odrzuciła Stwórcę. Ogrom zła jest tak przeraŜający, Ŝe dochodzi
nawet do tego, iŜ Bóg „Ŝałował, Ŝe stworzył ludzi na ziemi, i zasmucił się” (Rdz 6,6). Czytając kolejne
opisy, nie moŜna mieć wątpliwości, do czego zmierza autor.

Prowadzący: Czy podobnie o wydarzeniach piszą autorzy Nowego Testamentu?

Wykładowca: Postępują bardzo podobnie. Autor Ewangelii św. Łukasza pragnie przekonać czytelnika,
Ŝ

e Bóg jest nieskończenie miłosierny. To samo chce powiedzieć o Jezusie. Nie daje jednak nudnego

wykładu na ten temat, ale ukazuje Boga i Jezusa, którzy wspierają potrzebującego człowieka. Z prze-
ogromnej tradycji, w której przechowywano wspomnienia o Chrystusie, wybiera wydarzenia, które
pominęli inni Ewangeliści. W Ogrodzie Oliwnym porywczy Piotr uderzył sługę najwyŜszego kapłana i
odciął mu prawe ucho. Tylko trzeci Ewangelista wspomina o geście Jezusa, którym uzdrowił nieszczę-
ś

liwego człowieka (Łk 22,51). Wybierając ten szczegół z tradycji, podkreśla nieskończoną dobroć

Chrystusa, który, osaczony przez wrogów, winien myśleć o tym, jak się uratować, a tymczasem Zba-
wiciel dostrzega cierpienie nawet wroga i usuwa je. Podobnie jest na krzyŜu. Zbawiciela otaczała wte-
dy nienawiść i słyszał drwiny skierowane ku Sobie. I konał. W takiej sytuacji moŜna się załamać. W
kaŜdym razie w takiej sytuacji kaŜdy myśli o sobie. A On modlił się i prosił za tymi, którzy zgotowali
Mu taki los: „Ojcze, przebacz im, bo nie wiedzą, co czynią” (Łk 23,34).

Podobnie postępują pozostali Ewangeliści i autor Dziejów Apostolskich. KaŜdy z nich wybierał z tra-
dycji te szczegóły, które pozwalały mu uzasadnić jakąś prawdę i rozwinąć ją. Dzięki temu, Ŝe jest to
opis wydarzeń, wykład staje się bardzo obrazowy, plastyczny i przystępny. Autorzy natchnieni intere-
sowali się wydarzeniami, ale nie zamierzali pisać dokładnej historii narodu wybranego czy Kościoła.
Wybrali z wielu wydarzeń te, dzięki którym mogli coś powiedzieć o Bogu i o człowieku, który pozo-
staje w kręgu BoŜego działania.

Niekiedy autorzy biblijni przestawiają kolejność wydarzeń i nie podają je w takiej kolejności, w jakiej
się rozgrywały. Dokonując jednak takich przestawień, chcą wyraziście podkreślić sens, o który im
chodzi; w ten sposób pragną jasno przekazać jakąś myśl, tak, iŜ czytelnik nie ma najmniejszej trudno-
ś

ci w uchwyceniu, o co chodziło autorowi danej księgi. Sięgnijmy do Ewangelii i spróbujmy zastano-

wić się nad tym, kiedy Jezus zapowiedział zdradę Judasza. Św. Marek i św. Mateusz piszą, iŜ miało to
miejsce przed ustanowieniem Eucharystii. Natomiast trzeci Ewangelista wspomina, Ŝe stało się to po
ustanowieniu Eucharystii. Tej sprawy nie uda się prawdopodobnie nikomu rozwiązać. NajwaŜniejsze
jest jednak to, co nam chce powiedzieć trzeci Ewangelista, gdy o tym wspomina. Wiemy, Ŝe jest piew-