BIBLIA – NOWY TESTAMENT

BIBLIA – NOWY TESTAMENT

Wprowadzenie

Pismo  święte  Starego  i  Nowego  Testamentu  to  księga  o  podstawowym  znaczeniu  dla
wyznawców  judaizmu  (pierwsza  część)  i  chrześcijaństwa  (całość).  Stanowi  także  wielką
skarbnicę gatunków, motywów, symboli, które odżywają ciągle na nowo jako inspiracja lub
tworzywo literackie w dziełach pisanych na różnych kontynentach, w różnych językach. Do
tej  księgi  odwołują  się  także  przedstawiciele  innych  dziedzin  sztuki.  Popularność  Biblii
mierzy się niezliczoną ilością przekładów na liczne języki. Zasięg jej oddziaływania obejmuje
bez  mała  wszystkich  ludzi  na  świecie.  Niektóre  symbole  i  teksty  biblijne  znają  także
zdeklarowani ateiści. Wobec tych imponujących faktów można bez ryzyka popełnienia błędu
stwierdzić,  że  Pismo  święte  jest  niezaprzeczalną  podstawą  kultury  europejskiej,  ciągle
pulsującym źródłem wiedzy o Bogu i świecie.
Biblia  jest  księgą  złożoną  z  różnego  rodzaju  pism,  powstałych  na  przestrzeni  długiego
okresu  czasu,  utrwalonych  przez  różnych  autorów  działających  pod  wpływem  natchnienia
płynącego  od  Boga.  Zawiera  więc  księgi  zróżnicowane  pod  wieloma  względami,  przede
wszystkim formalnie i językowo. Dlatego też to wielkie dzieło można czytać, interpretować i
analizować  jako  zbiór  tekstów  literackich.  Religijnego  i  literackiego  charakteru  Pisma
świętego nie sposób jednak rozpatrywać bez uznania nierozerwalności obu tych cech, z takim
założeniem podejmujemy więc refleksję nad wybranymi księgami Nowego Testamentu.
Przed  przystąpieniem  do  rozważań  nad  fragmentami  Pisma  świętego  polecamy  lekturę
Wprowadzenia do Biblii zawartego w podręczniku szkolnym.

Równocześnie przypominamy,

że w ramach naszej serii zostało wydane opracowanie ksiąg Starego Testamentu.

Układ pism Nowego Testamentu

Pismo święte składa się z dwu części: Starego i Nowego Testamentu. Pierwsza z nich liczy
46  ksiąg,  które  powstawały  w  czasie  przekraczającym  tysiąc  lat  (od  XIII  do  I  w.  p.n.e.)  i
przedstawiają  miłość  Boga  do  narodu  wybranego  (Izraelitów).  Druga  część  składa  się  z  27
ksiąg  spisanych  w  drugiej  połowie  I  wieku  po  narodzeniu  Chrystusa  (51-96  r.)  i  obrazuje
miłość  Boga  skierowaną  do  wszystkich  ludzi  na  całym  świecie,  której  najwspanialszym
dowodem jest ofiara Syna Bożego podjęta dla odkupienia grzechów całej ludzkości.
Nowy  Testament  obejmuje  cztery  Ewangelie  (św.  św.  Mateusza,  Marka,  Łukasza,  Jana)  –
autorstwa uczniów Jezusa Chrystusa, którzy zadbali o przedstawienie działalności Mistrza i
Odkupiciela oraz o spisanie Jego wypowiedzi – dalej następują Dzieje Apostolskie i listy oraz
Apokalipsa  św.  Jana.  Nowy  Testament  jest  w  stosunku  do  Starego  zbiorem  o  wiele
skromniejszym,  jeżeli  wziąć  pod  uwagę  objętość  pism.  Powstały  one  w  przeważającej
większości  w  języku  greckim  (z  wyjątkiem  Ewangelii  według  św.  Mateusza  napisanej
prawdopodobnie  po  aramejsku),  w  krótkim  przedziale  czasu  (pół  wieku).  W  związku  z  tym
można mówić o bardziej jednolitym charakterze Nowego Testamentu.
Przedmiotem  naszej  refleksji  będą  fragmenty  Ewangelii  (wybrane  przypowieści),
Pierwszego  listu  do  Koryntian  (Hymn  o  miłości)  oraz  Apokalipsy  św.  Jana  –  a  więc  teksty
przewidziane  w  programie  szkoły  średniej  jako  lektura  dla  klasy  pierwszej.  Podstawowy
wybór  w  niewielkim  stopniu  rozszerzymy

, zaś refleksji nad tekstami będzie towarzyszyła

informacja o ich autorach i okolicznościach powstania wsparta opiniami badaczy Pisma
świętego.

Moralizatorski charakter przypowieści biblijnych

Nowy  Testament  rozpoczynają  cztery  Ewangelie  spisane  przez  Apostołów:  Mateusza,
Marka, Łukasza i Jana. Autorzy ukazują kolejne fakty z działalności Jezusa Chrystusa wśród
ludzi,  przede  wszystkim  opisują  zdarzenia  cudowne  i  przedstawiają  naukę  Mistrza  zawartą
najczęściej  w  formie  przypowieści.  Trzy  pierwsze  spośród  wymienionych  Ewangelii
charakteryzują  się  wieloma  podobieństwami,  stąd  nazywane  są  synoptycznymi.  Czwarta
odbiega od poprzednich stylem, a niekiedy też treścią.

Przypowieści  biblijne  są  relacjami  z  wypowiedzi  Jezusa.  Posługiwał  się  taką  formą,  by
przekazać swoją naukę o Królestwie Bożym, o zasadach moralnych, według których należy
postępować zarówno w życiu osobistym, jak i społecznym. O. Augustyn Jankowski pisze: W
Jego [Jezusa] nauczaniu, odczytywanym przez nas dziś z Ewangelii, przypowieści są środkiem
pierwszego  rzędu,  środkiem  stosowanym  przez  cały  czas  publicznej  działalności.  Niemal
ciągle Jezus daje obrazom pierwszeństwo przed zasadami abstrakcyjnymi. Przypowieści – to
Jego  świadoma  pedagogia.  [...]  Jeśli  bowiem  Jezus  wolał  mówić  raczej  obrazami  niż  przy
pomocy  abstrakcyjnych  pojęć,  to  chyba  po  to,  by  łatwiej  mogły  Go  zrozumieć  masy  ludzi
prostych. Nadto przecież przypowieści ewangelijne posługują się obrazami zaczerpniętymi z
codziennej  obserwacji  życia  lub  czynią  aluzję  do  zdarzeń.

Autor przywołuje konkretne

przykłady sytuacji i bohaterów przypowieści, i stwierdza, że chociaż są liczne i zróżnicowane,
łatwo można je odczytywać i interpretować.
Preferowana  przez  Jezusa  forma  wypowiedzi  stanowi  gatunek  literacki  oparty  na
konstrukcji  porównania  dwóch  elementów  (grec.  parabolé  –  zestawienie  obok  siebie).
Pierwszy z nich jest obrazem wziętym z życia codziennego, z rzeczywistości znanej rozmówcy
lub czytelnikowi. Drugi składnik czy człon przypowieści nie jest już dostępny zmysłom, gdyż
leży w sferze pojęciowej. Rzeczy konkretne i znane z obrazu rzeczywistości doświadczalnej w
takim  zestawieniu  mają za  zadanie  zilustrować  prawdę  wyższego  rzędu,  duchową.  Parabola
więc – to rozbudowane porównanie oparte na podobieństwie, jakie zachodzi między bardzo
różnymi  płaszczyznami  rzeczywistości.

Przykładem może być choćby porównanie ziarnka

gorczycy do Królestwa Bożego w aspekcie rozwoju i wzrastania.
Fabuła  przypowieści  jest  schematyczna,  przejrzysta,  angażująca  postaci  przeciwstawione
sobie  pod  różnymi  względami  (technika  czarno-biała),  służy  przedstawieniu  prawd
religijnych  i  moralnych,  ukazaniu  właściwej  drogi  postępowania.  Poza  treścią  dającą  się
odczytać  dosłownie  kryje  się  głębszy  pokład  znaczeniowy.  Dotarcie  do  tego  alegorycznego
odczytania  pozwala  zrozumieć  naukę  zawartą  w  przypowieści.  Osoby  określone  są
jednoznacznie,  z  uwypukleniem  pewnych  cech  charakteru,  które  mają  służyć  celom
dydaktycznym. Nie są to postaci historyczne, posiadające imiona i nazwiska, określony bagaż
doświadczeń  życiowych,  ale  bohaterowie  uogólnieni  (określeni  zawodowo  lub  społecznie,
rodzinnie  itp.)  pokazani  w  jakiejś  sytuacji  życiowej.  Taka  prezentacja  prowadzi  do
podsumowania, z którego jasno wynika przesłanie moralne.
Przypowieści  biblijne  bywają  niekiedy  wyposażone  w  elementy  przynależne  innym
gatunkom  literackim.  Odmianą  przypowieści,  dosyć  często  spotykaną  na  kartach  Biblii  jest
przykład  (łac.  exemplum),  pozbawiony  „drugiego  dna”,  sensu  alegorycznego.  Służy  on
propagowaniu pewnych postaw i również opiera się na przeciwstawieniu postaci odmiennie
reagujących na dane zjawisko lub różniących się skrajnie, jeśli chodzi o cechy charakteru (np.
bogacz i Łazarz).

Parabola  to  gatunek  krewny  baśni,  mitowi.  W  uogólnieniu  zjawisk  czy  sytuacji  tkwi
uniwersalny wydźwięk nauki. Dotyczy ona każdego, kto odnajduje się w postawie bohatera,
bez  względu  na  czas  historyczny,  miejsce  itp.  Mądrościowy  charakter  paraboli  i  jej
ponadczasowość  pozwalają  odczytywać  ją  na  nowo,  aktualizować  w  kontekście  osobistej
sytuacji czytelnika. Interpretacja przypowieści, choć prowadząca do jednoznacznych ocen w
kategoriach dobra i zła, pozwala odnosić jej treść do indywidualnych przeżyć i przemyśleń.
Przypowieści  są  krótkimi  formami  wypowiedzi.  Ponieważ  dążą  do  przedstawienia  jakichś
ogólnych prawideł życia, prawd moralnych i religijnych, nie zawierają szczegółów. Narracja
prowadzi do dydaktycznego celu poprzez jasne, przejrzyste zestawienie postaw, cech itp.
Gatunek  ten  chętnie  podejmowano  w  twórczości  literackiej,  zwłaszcza  stylizowanej  na
pisma  Nowego  Testamentu,  (np.  Księgi  narodu  polskiego  i  pielgrzymstwa  polskiego  A.
Mickiewicza).  Wykorzystywali  ją  twórcy  powieści:  F.  Kafka,  A.  Camus  (Dżuma),  E.
Hemingway (Stary człowiek i morze) i inni.

Założenie i rozwój Królestwa Bożego w przypowieściach

Jezus mówił wiele o Królestwie Bożym, o jego wzroście i dynamice rozwoju. To
zagadnienie przedstawił m.in. w przypowieściach o siewcy, ziarnku gorczycy i zaczynie
chlebowym. Przypowieść o siewcy (Mk 4, 2-9)

Jezus wygłosił, by poprzez wyrazistą fabułę

przedstawić założenie i rozwój Królestwa Bożego. Rozsiewane przez siewcę ziarna padają w
różne miejsca i zależnie od podłoża – mogą zostać stracone lub też dać życie roślinom, które
później  wydadzą  owoce.  Jedno z  nich  padło  na drogę  i  wydziobały  je  ptaki,  inne  uschło  w
miejscu  skalistym,  jeszcze  inne  –  choć  wzrastało  –  zostało  zagłuszone  przez  ciernie  i  nie
mogło  owocować.  Inne  w  końcu  padły  na  ziemię  żyzną,  wzeszły,  wyrosły  i  wydały  plon:
trzydziestokrotny,  sześćdziesięciokrotny  i  stokrotny  (Mk  4,8).  Tę  przypowieść,  którą  Jezus
opowiedział tłumowi słuchaczy nad jeziorem, podaje także Mateusz (13, 1-9) i Łukasz (8, 4-
8). W tych trzech Ewangeliach synoptycznych czytamy dalej o tym, że zachęcony pytaniami
uczniów Mistrz wyjaśniał, dlaczego posługuje się przypowieściami Otóż – jak mówi – jest to
przystępny  sposób  ukazania  ludowi  tajemnicy  Królestwa  Bożego.  W  przekazie
wymienionych trzech ewangelistów znajdujemy też  Wyjaśnienie przypowieści o siewcy (Mt
13, 18-23; Mk 4, 14-20; Łk 8, 9-15), jakie Jezus przekazał uczniom. Jest to zarazem wzorzec,
jak należy tłumaczyć ukryte w parabolach treści ogólne. Pozostańmy przy relacji św. Marka:
Siewca  sieje  słowo.  A  oto  co  ci  [posiani]  na  drodze:  u  nich  sieje  się  słowo,  a  skoro  je
usłyszą,  zaraz  przychodzi  szatan  i  porywa  słowo  zasiane  w  nich.  Podobnie  na  miejscach
skalistych posiani są ci, którzy, gdy usłyszą słowo, natychmiast przyjmują je z radością, lecz
nie mają w sobie korzenia i są niestali. Gdy potem przyjdzie ucisk i prześladowanie z powodu
słowa, zaraz się załamują. Są inni, którzy są zasiani między ciernie: to są ci, którzy słuchają
wprawdzie  słowa,  lecz  troski  tego  świata,  ułuda  bogactwa  i  inne  żądze  wciskają  się  i
zagłuszają słowo, tak że zostaje bezowocne. W końcu na ziemię żyzną zostali posiani ci, którzy
słuchają  słowa,  przejmują  je  i  wydają  owoc:  trzydziestokrotny,  sześćdziesięciokrotny  i
stokrotny.
Jezus  szczegółowo  nakreślił  w  przypowieści  warunki,  w  jakich  kształtuje  się  Królestwo
Boże,  i  z  równym  staraniem  wyjaśniał  uczniom  głębszy  sens  przenośni.  Przedstawiona
sytuacja skupia uwagę na losie wysianych ziaren. Chociaż wiele z nich ulega zniszczeniu, nie
ma powodu do niepokoju o przyszłość Królestwa Bożego, bowiem te, które padły na żyzną
glebę, owocują bardzo obficie.
Podobny wniosek płynie z  Przypowieści o zasiewie (Mk 4, 26-29), która kładzie nacisk na
to, że ziarno ma w sobie życiodajną siłę, zaś Królestwo Boże wzrasta i rozwija się podobnie –

również zawiera w sobie immanentną siłę rozwoju, taką moc żywotną, która je doprowadzi do
wypełnienia eschatologicznego.

Siłę  wzrostu  Królestwa  Bożego  najkrócej  i  najpełniej  oddaje  Przypowieść  o  ziarnku
gorczycy,  które  –  choć  bardzo  małe  –  wypuszcza  wielkie  gałęzie,  tak  że  ptaki  powietrzne
gnieżdżą  się  w  jego  cieniu  (Mk  4,  32).  W  tej  paraboli  Jezus  wprost  porównuje  Królestwo
Boże  do  ziarnka  gorczycy  –  od  razu  wyjaśnia  cel  swoich  słów  o  najmniejszym  i
najsilniejszym z ziaren.
Dynamikę  Królestwa  Bożego  obrazuje  też  porównanie  go  do  zaczynu  chlebowego
zakwaszającego dużą ilość mąki (Mt 13, 33; Łk 13, 20). Omówione przykłady pokazują jeden
z celów przypowieści – przekazanie i zobrazowanie pewnej prawdy religijnej. Taki sens mają
także  inne  przypowieści,  np.  o  sieci,  o  skarbie  i  perle,  o  chwaście.  Niektóre  łączą  w  sobie
obraz jakiejś uogólnionej prawdy z nauką moralną, np. Przypowieść o chwaście (Mt 13, 24-
30)  pokazująca  los  zboża  (prawych  dzieci  Bożych)  i  skazanego  na  zniszczenie  chwastu
(hołdujących zgorszeniu i nieprawości). Konfrontacja obu roślin, a zarazem postaw ludzkich
w  kontekście  przyszłej  nagrody  lub  kary,  pozwala  jednoznacznie  ocenić  ich  wartość  i
świadomie wybrać jeden z ukazanych modeli do realizacji we własnym życiu.

Miłosierny Samarytanin – wzór do naśladowania

Miłosierny  Samarytanin  –  to  przypowieść  czy  raczej  exemplum  (przykład)  zawarte  w
Ewangelii św. Łukasza ( 10, 30-37). Przedstawia człowieka potrzebującego pomocy. Szedł on
z  Jerozolimy  do  Jerycha  i  wpadł  w  ręce  zbójców,  którzy  go  ograbili  i  ciężko  ranili.
Pozostawionego  przy  drodze  obojętnie  mijali  przechodnie,  nawet  kapłan.  Dopiero
Samarytanin  wzruszył  się  losem  nieszczęśnika,  opatrzył  jego  rany,  troskliwie  pielęgnował,
zaś później zostawił pod opieką właściciela gospody, ofiarowując mu za to zapłatę. Obiecał,
że wracając tą samą drogą znowu odwiedzi  gospodę i zwróci koszty pobytu rannego, jeżeli
przekroczą  pozostawioną  sumę.  Opowieść  kończy  się  moralizatorskim  podkreśleniem
właściwej postawy: „Któryż z tych trzech okazał się, według twego zdania, bliźnim tego, który
wpadł  w  ręce  zbójców?”  On  odpowiedział:  „Ten,  który  mu  okazał  miłosierdzie”.  Jezus  mu
rzekł: „Idź i ty czyń podobnie” (Łk 10, 36-37).
Ta  wypowiedź  Jezusa  ilustruje  na  przykładzie  praktyczną  realizację  Nowego  przykazania,
zobowiązującego ludzi do wzajemnej miłości. Do miłosiernego gestu okazał się zdolny ten,
po  którym  –  w  myśl  utartego  stereotypu  –  można  było  spodziewać  się  obojętności  i
lekceważenia. Samarytanie – to znienawidzona przez Żydów nacja mieszkańców etnicznych,
odszczepieńców  i  błędnowierców.

Jednak nie kapłan, ani lewita ofiarują pomoc

potrzebującemu, a właśnie 6w znienawidzony Samarytanin poświęca czas i własne pieniądze,
by ratować rannego Żyda.
Przykład miłosierdzia i wrażliwości na krzywdę bliźniego bez względu na jego pochodzenie
czy  jakiekolwiek  inne  sprawy  jest  szczególnie  wyrazisty,  jeżeli  w  grę  wchodzą
przedstawiciele obu wzajemnie nie  akceptujących się narodów. Jezus pokazuje, że wszyscy
ludzie są braćmi i każdy człowiek zasługuje na szacunek i miłość drugiego. Nakazana przez
Mistrza  wzajemna  miłość  powinna  być  realizowana  w  każdej  sytuacji,  bez  względu  na
okoliczności  czy  przeciwności  i  utrudnienia.  Właśnie  miłość  bliźniego  stanowi  o
człowieczeństwie i jest warunkiem szczęścia wiecznego.
Dydaktyczny zamysł pokazania wyższości postawy miłosierdzia nad obojętnością i brakiem
ludzkich odruchów, w formie przystępnej dla każdego i wyjaskrawiającej kontrast pomiędzy
przedstawionymi reakcjami, został tu zrealizowany z wielką mocą. To przecież nieprzyjaciel
okazuje  współczucie  i  pomoc,  nie  szczędząc  czasu  i  pieniędzy.  Jak  na  tle  tej  sytuacji
wypadają głoszący Boga: kapłan i lewita? Przypowieść podkreśla znaczenie uczynków. Nie

wystarczy  głosić  wzniosłe  idee,  trzeba  je  umieć  realizować  w  praktyce  –  dopiero  wtedy
można uznać, że się je przyjmuje naprawdę.
Na zakończenie opowieści o miłosiernym Samarytaninie Jezus skłania rozmówcę do oceny
postępowania  wszystkich,  którzy  przechodzili  obok  rannego  w  aspekcie  wyświadczonego
dobra. Po uzyskaniu odpowiedzi – jedynej, jaką nasuwa treść przypowieści – Mistrz nakazuje
czynić podobnie.
Parabola  Miłosierny  Samarytanin  oparta  jest  na  prezentacji  skontrastowanych  postaw.
Zastosowanie techniki czarno-białej, analizującej czyny bohaterów w kategoriach dobra i zła,
pozwala  wybrać  wzór  do  naśladowania  bez  ryzyka  pomyłki.  Mądrościowy  charakter  tej
wypowiedzi realizuje się wprost, bez uciekania się do podtekstów i przenośni.

Radość Boga z nawrócenia grzesznika (Syn marnotrawny)

Przypowieść  o  powrocie  do  rodzinnego  domu  syna  marnotrawnego,  zapisana  przez  św.
Łukasza (15, 11-32), jest jednym z dłuższych tekstów tego gatunku. W warstwie fabularnej
przedstawia  syna,  który  opuścił  dom  ojca  i  lekkomyślnie  roztrwonił  swoją  część  majątku.
Cierpiąc  z  powodu  głodu  i  własnego  upodlenia  postanowił  wrócić  do  ojca,  wyznać  swoją
winę  i  poprosić  o  przyjęcie  do  pracy  w  charakterze  najemnika.  Tymczasem  ojciec,  widząc
wracającego syna, wybiegł na jego powitanie, zaś na słowa skruchy i żalu nie odpowiedział,
tylko rozkazał sługom:
„Przynieście szybko najlepszą szatę i ubierzcie go; dajcie mu też pierścień na rękę i sandały
na nogi! Przyprowadźcie utuczone cielę i zabijcie: będziemy ucztować i bawić się, ponieważ
ten syn mój był umarły, a znów ożył; zginął, a odnalazł się.” (Łk 15, 22-24). Radość i decyzja
ojca  wywołały  gniew  starszego  syna,  który  nie  chciał  wejść  do  domu.  Wobec  zarzutów,  że
ojciec  bardziej  ceni  rozpustnika  i  marnotrawcę,  niż  syna,  który  ciężko  pracuje  i  jest  stale
blisko ojca, obwiniany odpowiada: „Moje dziecko, ty zawsze jesteś przy mnie i wszystko moje
do  ciebie  należy.  A  trzeba  się  weselić  i  cieszyć  z  tego,  że  ten  brat  twój  był  umarły,  a  znów
ożył; zaginął, a odnalazł się.” (Łk 15, 31-32).
Słowa  ojca  świadczą  o  tęsknocie  za  synem,  który  opuścił  rodzinny  dom,  o  wielkiej
wyrozumiałości  i  umiejętności  wybaczania.  Taka  postawa  wobec  hulaki  i  marnotrawcy
wynika  z  ogromnej  miłości  do  dziecka,  któremu  wybacza  się  najcięższe  przewinienia  i  w
każdej sytuacji podaje pomocną dłoń.
Przypowieść  Syn  marnotrawny  opowiada  o  losie  dziecka,  które  obrało  sobie  drogę  życia
wiodącą z dala od domu ojca, na dodatek niezgodną z poczuciem zdrowego rozsądku i – co
oczywiste  –  sprzeczną  z  pragnieniami  ojca  względem  syna.  Tymczasem  u  progu  domu  nie
spotykają go wymówki i połajania, ale otwarte ramiona przebaczającego rodzica. Z własnej
woli  syn  odszedł  z  domu,  ale  też  sam  zdecydował  o  powrocie.  Dana  mu  wolność  wyboru
ostatecznie  nie  została  zmarnowana.  Zdążył  w  porę  wrócić  i  wyznać  swoje  błędy  i  winy.
Marnotrawny  syn  jest  tu  symbolem  grzesznego,  błądzącego  człowieka,  który  oddalił  się  od
Boga,  ale  poszukuje  drogi  powrotnej,  pragnie  odnowienia  zerwanej  więzi,  żałuje  tego,  że
postępował niegodnie i zmarnował wszystko, co otrzymał. Osoba przebaczającego ojca jest w
fabule  przypowieści  odpowiednikiem  Boga,  który  zawsze  czeka  na  powrót  każdego
grzesznika,  nigdy  nie  odtrąca,  wprost  przeciwnie  –  cieszy  się  z  jego  nawrócenia,  wybacza
wszelkie zło, a nawet nagradza jego wolną decyzję.
O ile postaci ojca i tytułowego bohatera są w pełni czytelne i łatwo poddają się interpretacji,
o  tyle  osoba  starszego,  zazdrosnego  i  rozgniewanego  syna  wymaga  bardziej  wnikliwego
osądu. Krytykuje on postępowanie ojca, odrzuca powracającego do domu brata, nie chce się z
nim  spotkać,  mówi  o  nim  do  ojca  „twój  syn”,  nie  „mój  brat”.  O.  Augustyn  Jankowski  tak
komentuje tę parabolę: Istotnie trudno jest rozstrzygnąć, komu Kościół poświęca więcej uwagi

i  troski  –  świętemu  czy  grzesznikowi.  A  Kościół  –  to  nie  sama  hierarchia,  lecz  my  wszyscy
Trzy  przypowieści  o  przedziwnym  miłosierdziu  Bożym  [jest  tu  mowa  także  o  parabolach  o
drachmie  i  o  owcy,  które  zagubiły  się  i  odnalazły  –  przyp.],  szokujące  domniemanych
„sprawiedliwych”,  są  nie  tylko  objawieniem,  jaki  jest  Bóg,  ale  i  napomnieniem  pod  naszym
adresem, byśmy czasem złym okiem nie patrzyli, że On jest dobry, ale co ważniejsze, byśmy w
pełni się cieszyli z powracania synów marnotrawnych do domu wspólnego Ojca.

W cytowanym wyżej dziele czytamy o tym, że przypowieść Syn marnotrawny bywa
nazywana „Ewangelią w Ewangelii”.

Ukazuje się tutaj wartość tak dziś słusznie

podkreślanej m e t a n o i . Syn marnotrawny to czyni, do czego nie była zdolna ani owca, ani
drachma.

Poprzez przypowieść o powrocie do domu syna marnotrawnego Jezus ukazuje

szansę,  jaka  otwiera  się  przed  każdym  grzesznikiem,  pozostawia  nadzieję  na  odzyskanie
utraconej  więzi  z  Bogiem,  ujawnia  znaczenie  wolnej  woli,  danej  każdemu,  by  mógł  sam
zdecydować  o  swojej  przyszłości,  Dydaktyczny  walor  paraboli  o  nawróceniu  wynika  z
decyzji  o  powrocie  do  Ojca,  którą  można  by  określić  „postawą  otwartych  ramion”,  ofertą
poczucia bezpieczeństwa i nadziei na przebaczenie. Gwałtowna reakcja brata również skłania
do  interpretacji  w  kategoriach  moralnych  (chodzi  zarówno  o  stosunek  do  brata  –  bliźniego,
jak i do Ojca).
Słowa  Ojca  świadczą  o  radości  z  powrotu  (odnowy,  odrodzenia)  dziecka:  ten  syn  mój  był
umarły, a znów ożył; zginął, a odnalazł się. Bóg cieszy się nawróceniem każdego grzesznika,
oczekuje  go  i  wybacza,  jak  najlepszy  ojciec.  Z  takiego  wyobrażenia  o  Bożym  miłosierdziu
płynie  nadzieja  dla  wszystkich  błądzących.  Równocześnie  z  wypowiedzi  Jezusa  wynika,  że
Bóg  darzy  miłością  tych,  którzy  są  przy  Nim  stale,  ale  nie  mniejszą  ofiaruje  tym,  którzy
odchodzą i wracają – w jednakowym stopniu zależy Mu na wszystkich dzieciach, do których
żywi niezmiennie mocne, ojcowskie uczucia.
Ewangelia  to  Dobra  Nowina  o  Chrystusie  i  Jego  nauce.  Ponieważ  Jezus  upodobał  sobie
sposób mówienia nie wprost, a mimo to zrozumiale dla słuchaczy wywodzących się z ludu,
chętnie nauczał w formie przypowieści. Tworzył pewne obrazy literackie służące wyjaśnieniu
trudnych  zagadnień  teologicznych.  Posługując  się  uproszczoną,  schematyczną  fabułą,
osadzoną  w  realiach  życia  codziennego  słuchających,  przekazywał  wiadomości  o  istocie  i
celu  Królestwa  Bożego,  o  relacjach  Boga  i  ludzi,  o  wielkim  miłosierdziu,  jakim  otacza  On
człowieka.  Jezus  poprzez  paraboliczne  opowieści  i  przykłady  pokazywał  właściwą  drogę
postępowania, uczył, jak odróżnić dobro od zła, skłaniał do refleksji nad własnym życiem w
kontekście nakazu miłości Boga i bliźniego.
Przypowieści  ewangeliczne  są  także  obrazem  życia  w  czasach,  kiedy  nauczał  Jezus
Chrystus.  Są  one  również  interesującą  formą  literacką,  sięgającą  po  podsumowujące
maksymy  czy  przysłowia.  Są  tekstami  o  charakterze  mądrościowym,  a  zważywszy,  że
stanowią  przybliżony  zapis  wypowiedzi  Jezusa,  można  je  także  zaliczać  do  pism
historycznych (ukazują sposób nauczania Chrystusa.

Miłość jako największy dar Boga i najwspanialsza cnota w Hymnie o miłości
św. Pawła

Hymn o miłości

jest wyjątkowym fragmentem na tle pism św. Pawła. W poetyckiej,

wzniosłej formie autor przedstawia wielką wartość miłości – największej cnoty. Stanowi on
część Pierwszego Listu do Koryntian.
O życiu i działalności św. Pawła można się dowiedzieć z Dziejów Apostolskich i Listów, w
ramach których zawarł swoją naukę i myśl teologiczną. Pierwotnie nosił imię Szaweł. Był
synem obywatela rzymskiego, ale pochodził z rodziny żydowskiej. Przez długi czas był

bezwzględnym,  aktywnym  prześladowcą  chrześcijan,  o  czym  sam  wspomina  w  swoich
pismach  (m.  in.  brał  udział  w  zgładzeniu  Szczepana).  Punktem  zwrotnym  w  życiu  Szawła
było niezwykłe zdarzenie: pod Damaszkiem ukazał mu się zmartwychwstały Chrystus, kazał
mu  przyjąć  chrzest,  by  odtąd  wiódł  życie  „wielkiego  apostoła  pogan”,  nauczającego  o
działalności Syna Bożego.
Szaweł  pochodził  z  Tarsu,  urodził  się  ok.  8  r.  po  przyjściu  na  świat  Chrystusa.  Ponieważ
podjął  pracę  misyjną,  jego  losy  związane  są  z  różnymi  miejscami.  Najpierw  głosił  Dobrą
Nowinę  w  Damaszku,  później  w  Jerozolimie  starał  się  nawiązać  kontakt  z  niektórymi
Apostołami, zwłaszcza z Piotrem, znowu powrócił do Tarsu, by niedługo potem udać się wraz
z Barnabą do pracy w Antiochii.
Kolejnym  etapem  działalności  Pawła  były  trzy  wielkie  podróże  misyjne.  Pierwsza  z  nich
przypadła na lata 45-49, zaś jej celem był Cypr i środkowa część dzisiejszej Azji Mniejszej

(odtąd  Szaweł  używa  nowego  imienia).  Druga  podróż  (50-52  r.)  wykracza  daleko  poza
granice  Azji  Mniejszej.  Podczas  niej  powstają  obydwa  Listy  do  Tesaloniczan.  Trzecia,
najdłuższa  (53-58),  miała  na  celu  nauczanie  na  obszarze  podobnym  do  odwiedzonego  w
poprzedniej wyprawie. Był to zarazem czas powstania większości Listów św. Pawła.
Po zakończeniu trzeciej podróży „apostoł pogan” zostaje aresztowany w Jerozolimie (ok. 58
r.),  a  potem  odwieziony  do  Cezarei  i  tam  przetrzymywany  przez  ok.  2  lata.  Jako  obywatel
rzymski  domaga  się,  by  jego  sprawa  była  rozpatrywana  przed  Cezarem  i  uzyskuje  na  to
zgodę.  Trzy  lata  (61-63)  spędza  w  rzymskim  więzieniu.  Tu,  korzystając  z  dużej  swobody,
prowadzi  działalność  apostolską  i  pisze  trzy  „listy  więzienne”.  Po  uniewinnieniu  udaje  się
prawdopodobnie  do  Hiszpanii,  potem  do  Efezu  i  na  Kretę.  Około  67  r.  znowu  zostaje
uwięziony w Rzymie i prawdopodobnie w tym samym roku ścięty.
Św.  Paweł  miał  dość  szczególną  biografię.  Jego  życie  znaczone  było  prześladowaniem
chrześcijan, nienawiścią i brakiem tolerancji, by potem, po wielkiej przemianie wewnętrznej
dokonanej za sprawą Chrystusa,  który ukazał mu się na drodze do Damaszku, stać się Jego
gorliwym wyznawcą aż do męczeńskiej śmierci. Działalność św. Pawła była związana przede
wszystkim  z ludźmi,  którzy jeszcze nie słyszeli Dobrej  Nowiny. Głoszenie nauki  Chrystusa
wśród  pogan  wiązało  się  z  wielkim  niebezpieczeństwem.  Praca  misyjna  była  przez  Pawła
dobrze  przemyślana,  zaś  jej  wynikiem  stały  się  liczne  wypowiedzi  zawierające  wnioski  i
pouczenia ułożone w formę listów. Jednym z nich jest Pierwszy List do Koryntian.
Adresatami listu są mieszkańcy Koryntu, których Paweł odwiedzał podczas swojej drugiej
podróży  misyjnej  i  przebywał  wśród  nich  18  miesięcy  prowadząc  swoją  apostolską  misję.
Tekst  powstał  w  Efezie  (Azja)  podczas  trzeciej  wielkiej  podróży  Apostoła.  Bezpośrednim
powodem napisania listu była wizyta ludzi Chloe (1, 11) oraz specjalne poselstwo z Koryntu
(16, 17), donoszące o nieporządkach i nadużyciach, jakie się zdarzyły w niedawno założonej
gminie. Poza tym zwrócono się do Pawła, być może na piśmie (7, 1), z wątpliwościami, jakie
się  zrodziły  w  umysłach  korynckich  chrześcijan,  stawiających  pierwsze  kroki  na  drodze
nowego życia.
Zatem  wprowadzenie  porządku  tam,  gdzie  go  brakowało,  oraz  udzielenie  odpowiedzi  na
konkretne  pytania  wiernych  –  to  podwójny  cel  Pierwszego  Listu  do  Koryntian.  [...]  List
stanowi  cenny  obraz  stosunków  społeczno-religijnych  pierwotnej  gminy;  żyjącej  w
środowisku greckim.
Zawiera  on  doniosłe  pod  względem  dogmatycznym  pouczenia  o  małżeństwie  i  dziewictwie
(rozdz.  7),  o  Eucharystii  (11,  23-27),  o  Kościele  jako  Ciele  Chrystusa  (12,  12-31),  o
zmartwychwstaniu  Chrystusa  i  jego  wiernych  (rozdz.  15).  Rozdział  zaś  13  –  o  miłości  –
słusznie nazwano „Pieśnią nad pieśniami” Nowego Testamentu.

Hymn  o  miłości  następuje  po  końcowym  fragmencie  rozdziału  12.,  podzielonego  na  dwie
części:  Charyzmaty  Ducha  Świętego  i  Kościół  jednym  nadprzyrodzonym  Ciałem  Chrystusa.
Wydaje  się,  że  poetycka  wypowiedź  o  miłości  umieszczona  w  obszernym  tekście  pisanym

prozą jest nawiązaniem do słów, które ją poprzedzają:  Lecz wy starajcie się o większe dary
[większe niż dar nauczania, czynienia cudów, uzdrawiania, przemawiania językami – przyp.]:
a  ja  wam  wskażę  drogę  jeszcze  doskonalszą  (12,  31).  Hymn  o  miłości  podkreśla  zapisane
wyżej słowa. Najdoskonalszą drogą, o jakiej mówi św. Paweł, jest miłość.
Autor  wysławia  miłość,  ukazuje  jej  potęgę,  wielką  siłę,  zdolność  do  przebaczania  i
cierpliwość.  Źródłem  doskonałej  miłości  jest  sam  Bóg,  który  poświęcił  swojego  Syna  dla
ocalenia ludzi, uwolnienia ich od grzechu. O tym św. Paweł w Hymnie nie pisze, ale jest to
zrozumiałe samo przez się.
Hymn  o  miłości  skłania  do  interpretacji  w  dwu  kierunkach:  Bóg  –  Dawca  Miłości  –
obdarowuje nią człowieka, nigdy nie odtrąca, nie pamięta złego; również człowiek powinien
kierować się miłością, która jednak jest mniej doskonała. Obydwie te interpretacje nie tylko
się  nie  wykluczają,  ale  wzajemnie  się  uzupełniają  –  ludzie  uczą  się  miłości  do  Boga,  ona
stanowi  ideał,  do  którego  stale  powinni  zmierzać,  dzięki  niej  mogą  osiągnąć  wyżyny
człowieczeństwa.
Jak  św.  Paweł  określa  miłość?  Czym  ona  jest?  Czym  się  charakteryzuje?  Jak  można  ją
rozpoznać?
Najpierw  św.  Paweł  wskazuje  wysoką  rangę  miłości.  Porównuje  ją  z  innymi  wartościami
powszechnie uznawanymi za bardzo cenne.

Gdybym mówił językami ludzi i aniołów,
a miłości bym nie miał
stałbym się jak miedź brzęcząca
albo cymbał brzmiący.
Gdybym też miał dar prorokowania
i znał wszystkie tajemnice,
i posiadał wszelką wiedzę,
i wszelką [możliwą] wiarę, tak iż bym góry przenosił,
a miłości bym nie miał, byłbym niczym.
I gdybym rozdał na jałmużnę całą majętność moją,
a ciało wystawił na spalenie,
lecz miłości bym nie miał,
nic bym nie zyskał.

(1 Kor 13, 1-3).

Autor  mówi  tu  o  najwyżej  cenionych  osiągnięciach  i  sprawnościach  jakie  może  zdobyć
człowiek.  Wszystkie  one  są  jednak  niczym  w  porównaniu  z  miłością.  Jej  brak  przekreśla
choćby  najznaczniejsze  zdobycze,  sukcesy  i  umiejętności.  Nie  wyrówna  go  ani  dar
krasomówstwa,  ani  prorokowania,  ani  nawet  wszelka  wiedza  i  mocna  wiara.  Bez  miłości
daremna i zmarnowana jest ofiara, nawet jeśli pociąga za sobą wyzbycie się majątku na rzecz
ubogich i poświęcenie życia. Słowa te przywodzą na myśl ofiarę krzyża. Chrystus poniósł ją
w imię miłości. Jej  sens leży właśnie w tym,  że była nierozerwalnie związana z taką, a nie
inną  przyczyną  –  tylko  miłość  zdolna  jest  wybaczyć,  odkupić,  odnowić.  Trzy  pierwsze
wersety  są  do  siebie  podobne  także  pod  względem  składniowym.  Są  to  zdania  warunkowe
uzupełnione konstrukcją przeciwstawienia, których uproszczony schemat można przedstawić
następująco:  „gdybym  miał...,  a  miłości  bym  nie  miał,  byłbym...”.  Brak  miłości  przekreśla
wszelkie inne wartości, ujmuje im rangi, sprawia, że nie mają znaczenia. Bez miłości byłbym
niczym  –  mówi  św.  Paweł.  Ona  warunkuje  zostanie  „kimś”,  od  niej  zależy  „wartość”
człowieka.
Dalsza  część  Hymnu  (wersety  4-8)  określa  miłość  –  jaka  ona  jest,  i  jaka  nie  jest.  Ta
jednoznaczna ocena prowadzona jest z wykorzystaniem   krótkich

zdań, ułożonych w

zespoły zaczynające się anaforą.

Miłość cierpliwa jest,
łaskawa jest.
Miłość nie zazdrości,
nie szuka poklasku,
nie unosi się pychą;
nie dopuszcza się bezwstydu,
nie szuka swego,
nie unosi się gniewem,
nie pamięta złego;
nie cieszy się z niesprawiedliwości,
lecz współweseli z prawdą.
Wszystko znosi,
wszystkiemu wierzy,
we wszystkim pokłada nadzieję,
wszystko przetrzyma.
Miłość nigdy nie ustaje,
[nie jest] jak proroctwa. które się skończą,
albo jak dar języków, który zniknie,
lub jak wiedza, której zabraknie.

(1 Kor 13, 4-8).

Ten  środkowy  fragment  tekstu,  poświęcony  opisowi  miłości,  wykorzystuje  słownictwo,
które  ma  zarazem  walor  wartościujący.  Miłość  określona  jest  przy  pomocy  słów
jednoznacznie  dodatnich:  cierpliwa,  łaskawa  i  poprzez  zaprzeczenie  tego,  co  złe.  Autor
posługuje  się  kategorycznymi  sformułowaniami,  np.  w s z y s t k o   przetrzyma,  n i g d y   nie
ustaje  [podkreśl.  aut.],  wzmocnionymi  w  ostatnich  słowach  Hymnu  stwierdzeniem:
n a j w i ę k s z a  jest miłość.
Jak  widać,  św.  Paweł  wynosi  miłość  do  rangi  najwyższej.  Dzięki  niej  można  pokonać
wszelkie przeciwności,  ona porządkuje świat  pod względem  moralnym,  przekreśla  grzechy,
jest równa prawdzie  –  wieczna i  niepokonana. Opis  miłości  – tak potężnej  w swojej  mocy,
przekraczającej ograniczenia i naprawiającej ułomności ludzkie (zazdrość, szukanie poklasku,
pycha,  bezwstyd,  gniew,  zło)  –  prowadzi  do  konkluzji,  że  miłość,  cierpliwa  i  łaskawa,
powinna  kojarzyć  się  z  delikatnością  (nie  unosi  się  pychą),  umiejętnością  wybaczania  (nie
pamięta złego), ufnością (wszystkiemu wierzy), wytrwałością (wszystko przetrzyma).
Powszechnie  uznawane  wartości  (proroctwa,  dar  języków,  wiedza),  chociaż  znaczne  i
doceniane,  nie  mogą  oprzeć  się  działaniu  czasu przemijają  i  nic  ich  przed  tym  nie  uchroni.
Jedynie  miłość  przetrwa  i  nigdy  nie  ustaje.  Stanowi  najbardziej  trwałą  i  doskonałą  pod
każdym względem wartość.
Na stronach Pisma świętego  wielokrotnie, w różnych kontekstach, pojawia się stwierdzenie,
że  Bóg  jest  Miłością.  Zwróćmy  uwagę,  że  nie  mówi  się  o  Nim  używając  porównania  czy
epitetu.  Jest  to  jednoznaczne  wskazanie  tożsamości  Boga  i  Miłości.  Z  takiego  pojmowania
Boga  wywodzi  się  wdzięczność  wiernych  za  dzieło  stworzenia  i  Ofiarę  Chrystusa,  a  także
nadzieja  „synów  marnotrawnych”  na  odzyskanie  Bożej  opieki.  Stąd  można  też  zapewne
wywodzić  pojęcie  Opatrzności  Bożej,  na  którą  –  jak  wskazują  liczne  przykłady  biblijne  –
zawsze można liczyć w życiowych trudnościach.
W następnym  fragmencie  Hymnu św. Paweł  stara się  wyjaśnić przyczyny niedoskonałości
wiedzy i daru prorokowania.

Po części bowiem tylko poznajemy
i po części prorokujemy.
Gdy zaś przyjdzie to, co jest doskonałe,
zniknie to, co jest tyko częściowe.

Gdy byłem dzieckiem,
czułem jak dziecko,
myślałem jak dziecko.
Kiedy zaś stałem się mężem,
wyzbyłem się tego, co dziecięce.
Teraz widzimy jakby w zwierciadle, niejasno;
wtedy zaś [zobaczymy] twarzą w twarz.
Teraz poznaję po części,
wtedy zaś poznam tak, jak i zostałem poznany.

(1 Kor 13, 9-12).

Poznam tak, jak i zostałem poznany – te słowa mówią o poznaniu przez Boga, pełnym,
całkowitym, doskonałym. Człowiek skazany jest na poznanie cząstkowe. Tylko Bóg posiada
pełną wiedzę i zna przyszłość. Podobnie jest z miłością. Doskonała Miłość emanuje na ludzi,
którzy – niejako zobowiązani przez Chrystusa do miłości bliźniego – mogą się w niej
doskonalić, ale nie potrafią osiągnąć jej pełni.

Tak więc trwają wiara, nadzieja, miłość – te trzy:
z nich zaś największa jest miłość.

(1 Kor 13, 13).

Tak  kończy  się  Hymn  o  miłości.  Wymienione  tu  trzy  cnoty  boskie  podlegają  hierarchii,
którą podkreśla św. Paweł, mówiąc, że największą z nich jest właśnie miłość. Ona warunkuje
wiarę  i  nadzieję.  Wcześniej  autor  zapisał:  wszystkiemu  wierzy,  //  we  wszystkim  pokłada
nadzieję.  W  pismach  św.  Pawła  pojęcie  miłości  wraca  wielokrotnie.  W  rozdziale  14.
Pierwszego  Listu  do  Koryntian,  następującym  bezpośrednio  po  Hymnie,  czytamy:  Starajcie
się posiąść miłość [...]     (14, 1). Ten nakaz wynika też z wymowy Hymnu. Miłość – jest tym,
co upodabnia człowieka do Boga, o nią należy zabiegać, w niej hartować charakter, od niej
zależy – co wynika z Dekalogu – życie wieczne.
Wartość  miłości,  największej  cnoty,  jest  nie  do  przecenienia.  Ta  prawda  zawarta  w
poetyckiej wzniosłej formie hymnu stawia miłość na piedestale, u szczytu wszelkiego dobra.
Omawiany  fragment  Pierwszego  Listu  do  Koryntian  wyróżnia  się  na  tle  wypowiedzi  św.
Pawła  wielkimi  walorami  artystycznymi.  Uwznioślająca  forma  literacka,  pochwalna  i
patetyczna, pozwala dostrzec wyjątkowość miłości, jej wielką rangę, zaś jej cechy czynią ją
czymś  pożądanym,  pociągającym  i  –  przynajmniej  do  pewnego  stopnia  –  każdemu
dostępnym.
Sprawność  poetycka  autora,  oceniana  poprzez  walory  polskiego  przekładu,  wydaje  się
imponująca. Utwór podlega rytmizacji wynikającej z układu wersyfikacyjnego, wzmocnionej
licznymi  powtórzeniami,  najczęściej  w  formie  anafory.  Zabiegiem  rytmizacyjnym  jest  też
powtarzanie pewnych struktur składniowych, narzucających wersetom melodię.
Tekst Hymnu imponuje również precyzyjnym doborem słownictwa i środków artystycznych
–  dotyczy  to  zwłaszcza  prezentacji  miłości.  Istotne  wartości  wnosi  początkowy  fragment
utworu pokazujący (w zdaniach warunkowych) człowieka pozbawionego miłości. W tekście
jest  wiele  porównań,  epitetów.  Autor  chętnie  posługuje  się  anaforą.  Całość  podsumowuje
dobitna puenta wynosząca miłość do wysokości najwspanialszej cnoty boskiej.
Hymn  o  miłości  bywa  zestawiany  ze  starotestamentową  Pieśnią  nad  Pieśniami

przedstawiającą  miłość  i  wzajemne  dążenie  do  siebie  Boga  i  duszy  ludzkiej  (Oblubieńca  i
Oblubienicy).  Zmysłowe  opisy  i  zachwyty  dwojga  kochających  się  sprawiają,  że  Pieśń  nad
Pieśniami  bywa  interpretowana  jako  erotyk.  Alegoryczny  sens  tego  utworu  nie  odbiera  mu
artystycznej  urody pieśni  miłosnej. Hymn  o miłości ma inny charakter  – traktuje przedmiot
refleksji  jako  cnotę  boską,  nie  ma  tu  skojarzeń  erotycznych  ani  odniesienia  do  związku
kobiety  i  mężczyzny  (chociaż  to  zagadnienie  było  także  przedmiotem  zainteresowania  św.
Pawła). Dłuższa, starotestamentowa pieśń o miłości zapisana jest w formie dialogu. Hymn św.

Pawła jest tekstem krótkim, zwartym, prowadzonym przez jeden podmiot wyrażony w formie
„ja” lirycznego.
Obydwa  te  utwory  literackie,  zawarte  w  pismach  biblijnych,  dają  obraz  miłości  i  obydwa
stały  się  źródłem  natchnienia  i  inspiracji  twórców  literatury.  Jako  związek  frazeologiczny
upowszechnił się fragment o wierze, która góry przenosi. Na gruncie Biblii Hymn o miłości
można  porównywać  ż  tekstem  Ośmiu  błogosławieństw  z  Kazania  na  Górze  (Mt  5,  3-12),
opartym na wyrównanym rytmie wynikającym z układu wersetów, a także – z wykorzystania
powtórzenia  składniowego  i  anafory.  Można  tu  dostrzec  także  podobieństwa  treściowe  –
najogólniej biorąc, błogosławieni to ci, którzy postępują w duchu miłości.
Wśród teologicznych rozpraw w formie listów Hymn o miłości zaskakuje formą i skupia na
sobie uwagę. Wydaje się, że literacka wersja wypowiedzi o miłości była nie tylko wynikiem
nagłego natchnienia poetyckiego, ale została wybrana świadomie. Misyjne doświadczenia św.
Pawła skłaniały go zapewne do takiego doboru form wypowiedzi, by skutecznie mogły one
wpływać  na  odbiorców.  Zrytmizowana  poetycka  forma  hymnu  mogła  dotrzeć  do  serc  i
umysłów  ludzi  o  różnym  przygotowaniu  i  nastawieniu  do  nauk  apostolskich,  a  przy  tym
stanowiła  sposób  wyrażenia  hołdu  największej  boskiej  cnocie,  w  której  każdy  człowiek
powinien się doskonalić.

Symboliczny charakter prorockiej wizji czasów ostatecznych
(Apokalipsa św. Jana)

Apokalipsa  św.  Jana  jest  fragmentem  zamykającym  Nowy  Testament.  Jest  ona  najbardziej
niejasną  i  intrygującą  częścią  Biblii  i  tekstem  interesującym  w  aspekcie  literackim.  Tytuł
mieści  w  sobie  określenie  rodzaju  wypowiedzi,  którego  nazwa  wywodzi  się  z  języka
greckiego apokalypsis – odsłonięcie, objawienie.
Apokalipsa służy wyjaśnieniu sensu dziejów i odsłonięciu tajemnic czasów ostatecznych  –
ma więc charakter prorocki. Teksty zawierające apokaliptyczne wizje pojawiają się na kartach
Starego  i  Nowego  Testamentu,  ale  najbardziej  intrygującą  i  tajemniczą  jest  Apokalipsa  św.
Jana. Trudna jest do jednoznacznego odczytania, zawiera wiele symboli i niejasności, a także
cytatów  i  odniesień  do  Starego  Testamentu.  [...]  stanowi  dopełnienie  całości  objawienia
Bożego; ukazuje ono koniec historii świętej, które początki znamy z Księgi Rodzaju.
Autorem  Apokalipsy  jest  św.  Jan  (1,  9),  i  to  właśnie,  jak  stwierdza  niemal  jednogłośnie
tradycja,  Jan  Ewangelista.  [...]  Apokalipsa  powstawała  w  warunkach  szczególnych.
Prawdopodobnie nie od razu, lecz w trzech etapach. Dopiero na początku II wieku powstała z
tych  części  dzisiejsza  jej  całość.  Same  objawienia  Apostoł  miał  na  wyspie  Patmos  (1,  9),
dokąd z Efezu został karnie zesłany za rządów Domicjana w r. 95 [...].

Jak  dalej  czytamy  we  Wstępie  do  Apokalipsy  św.  Jana  w  Biblii  Tysiąclecia,  adresatami
tekstu  są  zwłaszcza  chrześcijanie  z  Azji  Mniejszej,  którymi  św.  Jan  opiekował  się  jako
Apostoł.  Cierpieli  oni  wielkie  prześladowania  ze  strony  cesarstwa  rzymskiego,
zapoczątkowane  jeszcze  w  czasach  Nerona,  w  54  r.  Św.  Jan,  jedyny  żyjący  spośród
Dwunastu,  podjął  zadanie  podtrzymania  prześladowanych  na  duchu.  Polegało  ono  na
objawieniu  przyszłych  losów  Kościoła  do  czasu  zapowiedzianego  ponownego  przyjścia
Chrystusa.  Autor,  występujący  w  Bożym  imieniu,  przedstawia  symboliczne  wizje  czasów
ostatecznych, a przy tym poucza i napomina, a także pociesza i uspokaja.
Temat zasadniczy Apokalipsy  – dzieje ludzkości  i  Kościoła  – ukazuje się w niej  w szeregu
obrazów, które nie są kolejnymi aktami dramatu, lecz po większej części  nowymi aspektami
tej  samej  całości:  Osoby  i  fakty  są  w  niej  typami,  które  w  dziejach  wielokrotnie  będą  się
powtarzać.  Pociechę  wiernym  niesie  prawda,  że  Kościół  ma  zapewniony  ostateczny  triumf.
Głównym więc pouczeniem moralnym jest hasło: Świadczyć niezłomnie Chrystusowi.

Autor Apokalipsy na początku wyjawia, że występuje w imieniu Boga i solidaryzuje się z
cierpiącymi. Mówi też o tym, że spisany tekst jest efektem objawienia, jakiego doznał, i
nakazu, by je utrwalić na piśmie. We fragmencie zatytułowanym Widzenie wstępne, opartym
na symbolice liczby siedem, uważanej za doskonałą, św. Jan wyjaśnia swoją wizję i ukazuje
optymizm płynący z nadziei powtórnego przyjścia na świat Chrystusa:

W prawej swej ręce miał siedem gwiazd
i z Jego ust wychodził miecz obosieczny

, ostry.

A Jego wygląd – jak słońce, kiedy jaśnieje w swej mocy
Kiedym Go ujrzał,
do stóp Jego upadłem jak martwy,
a On położył na mnie prawą rękę, mówiąc:
Przestań się lękać!
Jam jest Pierwszy i Ostatni, i żyjący
Byłem umarły, a oto jestem żyjący na wieki wieków
i mam klucze śmierci i Otchłani.
[...].

(Ap 16-18).

Dalej  czytamy,  że  sam  Chrystus  wyjawia  sens  siedmiu  gwiazd  i  siedmiu  świeczników.
Gwiazdy  oznaczają  „Aniołów”  –  tzn.  biskupów  siedmiu  Kościołów,  które  z  kolei  zostały
przedstawione  jako  świeczniki.  Chodzi  tu  o  Kościoły  w  Efezie,  Smyrnie,  Pergamonie,
Tiatyrze, Sardes, Filadelfii i Laodycei, do których autor zwraca się w siedmiu krótkich listach
(do każdego osobno).
Widzenie  wstępne  przypomina  zapowiedź  o  przyjściu  Chrystusa  Pana  życia  i  śmierci.
Ukazuje się On „w swej mocy” jako jaśniejące słońce”. Słowa: Przestań się lękać! pozwalają
wyciszyć  obawy.  Ponowne  przyjście  Pana  nie  jest  równoznaczne  z  powszechną  zagładą.
Przynosi On jednak z sobą „miecz obosieczny”, który w odpowiednim czasie wykorzysta.
Ten początkowy urywek z Apokalipsy dowodzi dużej znajomości ksiąg Starego Testamentu.
Św. Jan analizował rolę Kościoła w świecie w kontekście przepowiedni biblijnych. Punktem
centralnym, do którego wszystko się odnosi, jest tu osoba Chrystusa.

W  dalszej  kolejności  następują  dwie  serie  proroctw.  Pierwsze  z  nich  (4,  1-11,  19)  opisują
nabożeństwo,  w  czasie  którego  Baranek  otwiera  księgę  ludzkich  przeznaczeń.  Spełniają  się
karzące  dekrety  Boże,  Chrystus  zaś  panuje  nad  światem.  Na  drugą  serię  proroctw
(l2,  1-22,  15)  składają  się  wizje  wojen  i  plag,  które  spadną  na  nieprzyjaciół  Chrystusa.  Po
nich  nastąpi  zmartwychwstanie  zmarłych,  sąd  ostateczny,  nowa  ziemia  i  niebo,  a  w  nim
niebieskie  Jeruzalem,  gdzie  wierni  będą  uczestnikami  zaślubin  Baranka.  Zakończenie
(22, l6-21) zawiera zapowiedź rychłego powtórnego przyjścia Chrystusa.

Tak  skrótowo  ujęta  treść  Apokalipsy  nie  oddaje  jednak  złożoności  i  tajemniczości  tego
tekstu. Każdy fragment intryguje i skłania do analizy i domysłów. Z konieczności dyktowanej
niewielkimi  rozmiarami  opracowania  poprzestaniemy  na  wybranych  fragmentach.  Autorzy
podręcznika  dla  klasy  pierwszej  proponują  niewielką  „próbkę”  –  połowę  rozdziału  6.,
zatytułowanego: Baranek otwiera sześć pierwszych pieczęci. Jest to wizja Czterech jeźdźców
Apokalipsy  (tytuł  pochodzi  od  autorów  podręcznika),  szczególnie  żywotna  w  wyobraźni
chrześcijan, która niejednokrotnie inspirowała twórców sztuki, zwłaszcza malarzy i poetów.
Losy ludzkości, zapisane w księdze Bożych przeznaczeń, odsłaniają się przed oczyma św.
Jana. Baranek łamie kolejne pieczęci znajdujące się na tej księdze, by kierować wypełnianiem
się Bożych wyroków. wspomniany fragment mówi o otwarciu czterech pierwszych pieczęci i
ukazywaniu  się  w  odpowiedniej  kolejności  koni  z  jeźdźcami.  Niemalże  wszystko  ma  tu
znaczenie  symboliczne:  Baranek  symbolizuje  Chrystusa,  księga  z  siedmioma  pieczęciami
oznacza zapis wyroków w sprawie dziejów świata, zaś jeźdźcy na koniach obrazują kolejno

zwycięstwo  nauki  Chrystusa,  wojnę,  głód  i  śmierć.  Tym  ostatnim  symbolom  poświęcimy
więcej uwagi.
Biały  koń  z  jeźdźcem-zwycięzcą  oznacza  dobro,  triumf  Ewangelii.  Z  kolorem  białym  –
maścią konia – kojarzą się treści pozytywne: dobro, spokój, prawda, jasność. O jeźdźcu tym
mówi św. Jan: i wyruszył jako zwycięzca, by [jeszcze] zwyciężać. Moc Ewangelii nie ustaje,
zapotrzebowanie  na  nią  trwa  i  dlatego  w  dziejach  ludzkości  zapisuje  się  ona  jako
triumfatorka,  przed  którą  stają  ciągle  nowe  zadania.  Komentatorzy  Apokalipsy  w  Biblii
Tysiąclecia wyjaśniają, że symbol ten można interpretować także jako znak zwycięstwa potęg
wojskowych.  Słowo  Ewangelii  ma  moc  równą  wielkiej  sile  militarnej  i  może  w  podobny
sposób zwyciężać.

I wyszedł inny koń barwy ognia,
a siedzącemu na nim dano odebrać ziemi pokój,
by się wzajemnie ludzie zabijali –
i dano mu wielki miecz.

Drugi  koń  –  czerwony  –  unosi  jeźdźca  rozsiewającego  grozę  wojny.  Jego  atrybutem  jest
„wielki miecz”, który odbiera ziemi pokój i sprawia, że ludzie nawzajem się zabijają. Znowu
warto  zwrócić  uwagę  na  efekt  kolorystyczny.  Autor  pisze:  „koń  barwy  ognia”.  Kolor
określony  jest  w  sposób  obrazowy.  Być  może  chodzi  tu  o  całą  gamę  kolorów,  od  barw
żółtych  poprzez  odcienie  pomarańczy  do  intensywnej  czerwieni.  Kolor  ten  kojarzy  się  nie
tylko z ogniem, by podkreślić sugestię interpretacyjną zawartą w tekście, ale także z krwią.
Pożar zniszczenie dobytku – i krew – kojarzona z utratą życia, zabijaniem są znakiem wojny.
Czarny  koń”  niesie  na  grzbiecie  jeźdźca  z  wagą  w  ręku.  Symbolizuje  ona  głód,  a  więc
dotkliwe, powolne umieranie w cierpieniu i udręce. Czerń jest barwą ponurą, przywołującą na
myśl  ciemność,  niebezpieczeństwo,  grozę,  niepewność,  najogólniej  biorąc  –  coś  złego  i
smutnego.
Symbolika obrazu czwartego jeźdźca została wyjaśniona w tekście Apokalipsy:

oto koń trupio blady,
a imię siedzącego na nim Śmierć,
i Otchłań mu towarzyszyła.

Trupia bladość konia niosącego Śmierć jest tu wyraźnie odróżniona od bieli tego, na którym
zwycięsko  postępuje  głoszący  Ewangelię.  Otchłań  oznacza  krainę  zmarłych.  Celowo
zwróciliśmy  uwagę  na  interpretację  kolorów,  która  wspomaga  symboliczne  znaczenie  tych
czterech  obrazów.  Dzięki  tej  kolorystycznie  „dopracowanej”  wizji  czterej  jeźdźcy  stali  się
najczęściej  wyzyskiwanym  motywem  z  tego  tekstu.  Potoczne  określenie  „wizja
apokaliptyczna” przywodzi na myśl siejące zniszczenie i śmierć groźne postacie siedzące na
ogromnych koniach, tratujących w szalonym pędzie wszystko, co staje na ich drodze. Takie
przedstawienie  jeźdźców  Apokalipsy  wiąże  się  w  dużej  mierze  z  wymową  dalszych  partii
tekstu, bowiem w omawianym fragmencie obrazy są statyczne, chociaż w trzech przypadkach
oznaczają  zniszczenie  i  zagładę.  Dużą  dynamikę  zdarzeń  zawierają  opisy  siedmiu  plag
zesłanych przez Boga na ziemię i upadku „Babilonu” (pogańskiego Rzymu prześladującego
Kościół).  Wydaje  się,  że  wrażenia  wywołane  lekturą  tych  fragmentów  złożyły  się  na  wizję
jeźdźców  utrwaloną  w  średniowiecznych  drzeworytach  Albrechta  Dürera  (Norymberga
1498)

, ilustrującą tekst św. Jana w podręczniku szkolnym

Ten pesymistycznie brzmiący urywek Apokalipsy kończy się słowami:

I dano im władzę nad czwartą częścią ziemi,
by zabijali mieczem i głodem, i morem, i przez dzikie zwierzęta.

(Ap 6, 8).

Ostatecznie jednak zwycięża optymistyczna interpretacja znaków, wyrażona choćby w
nawiązaniu do obrazu pierwszego jeźdźca (Ap 19, 11-16).

Kolejny fragment, noszący tytuł Losy Kościoła, zaczyna się symboliczną wizją walki
Kościoła z szatanem, wyobrażonymi pod postaciami Niewiasty i Smoka.

Potem wielki znak ukazał się na niebie:
Niewiasta obleczona w słońce
i księżyc pod jej stopami,
a na głowie wieniec z gwiazd dwunastu.

(Ap 12, 1).

Interpretatorzy  Pisma  świętego  dostrzegali  w  tym  obrazie  Matkę  Bożą.  Potwierdzeniem
takiego  odbioru  wydają  się  następne  wersety,  w  których  jest  mowa  o  Synu  Niewiasty.  Do
walki ze Smokiem-szatanem stają aniołowie i ostatecznie – dzięki krwi Baranka (Ap 12, 11 )
–  odnoszą  zwycięstwo.  Wynika  stąd,  że  pogromcą  szatana  i  utożsamianego  z  nim  zła  jest
Chrystus.
Zamykająca  Nowy  Testament  prorocka  wizja  czasów  ostatecznych  pełna  jest  budzących
niepokój  obrazów  zniszczenia,  wojen,  chorób,  klęsk  żywiołowych.  Kończy  się  ona  jednak
akcentem  budującym  –  optymistyczną  zapowiedzią  ponownego  przyjścia  zostawioną  przez
Zbawiciela:

Oto przyjdę niebawem,
a moja zapłata jest ze mną.
by tak każdemu odpłacić, jaka jest jego praca.
Jam Alfa i Omega,
Pierwszy i Ostatni.
Początek i Koniec.

(Ap 22, 12-13).

Zanim  jednak  nastąpi  to  wyciszenie  i  uspokojenie  przed  oczyma  czytających  ukazuje  się
wizja  sądu,  na  którym  Sprawiedliwy  doceni  i  nagrodzi  wierność  swoich  wyznawców  oraz
srogo  ukarze  niewiernych,  grzesznych  i  niegodziwych.  Apokaliptyczne  obrazy  czasów
ostatecznych  z  upodobaniem  wyzyskiwały  właśnie  opis  sądu.  Św.  Jan  powtarza  naukę
Chrystusa,  która  sprowadza  się  do  prostej  zasady  moralnej:  za  dobre  czyny  i  godne  życie
można  oczekiwać  nagrody,  zaś  zło  i  występek  zostaną  ukarane.  Wniosek  jest  oczywisty:
indywidualny los człowieka leży w stosunku do Boga i Jego przykazań.
Apokalipsa  św.  Jana  jest  podporządkowana  formie  –  zawiera  symboliczne  cyfry,  wizje  i
obrazy,  których  znaczenie  nie  jest  dziś  łatwe  do  odczytania.  Mimo  wieloletnich  studiów
podejmowanych nad tym tekstem pozostaje jeszcze wiele niejasności i tajemniczych znaków,
których  być  może  nigdy  nie  uda  się  rozpoznać.  Bibliści  przestrzegają  przed  próbami
dosłownego  odczytywania  zapisanych  tu  zdarzeń.  Apokalipsa  powinna  być  traktowana  jak
poemat o przyszłych dziejach Kościoła i świata, których losami kieruje Chrystus.

Z prezentowaną wyżej biblijną formą wiąże się termin „apokaliptyka”, który odnosi się do
gatunku  piśmiennictwa  religijnego,  uprawianego  w  judaizmie  i  wczesnym  okresie
chrześcijaństwa.  Były  to  zapisy  objawień,  refleksje  o  przyszłości  ujmowanej  w  kategoriach
walki  dobra  ze  złem,  ścierania  się  ciemności  ze  światłem.  Operowały  one  skomplikowaną
symboliką  i  wątkami  kojarzącymi  się  z  baśnią.  Drugie  znaczenie  słowa  apokaliptyka  wiąże
się z Apokalipsą. Określa się tak komentarze do niej i próby interpretacji.

Literackie nawiązania do pism Nowego Testamentu

Biblia  intrygowała  swoją  urodą  artystyczną  i  złożonością  problemów,  jakie  porusza,  i
zachęcała  do  czerpania  z  jej  źródła  twórców  różnych  stron  świata  i  różnych  epok.
Wyzyskiwano  twórczo  zarówno  motywy  Starego,  jak  Nowego  Testamentu.  Druga  część
Pisma  świętego,  opisująca  przede  wszystkim  ziemską  działalność  Boga-Człowieka  i  Jego

wybitnych  uczniów  –  Apostołów  oraz  apokaliptyczną  wizję  czasów  ostatecznych  spisaną
przez  św.  Jana,  niejednokrotnie  była  podstawą  lub  punktem  odniesienia  dla  literatury.
Motywy biblijne odżywały przede wszystkim w poezji i dramacie. Twórców pociągała nauka
i w ogóle Osoba Chrystusa, dostrzegana najczęściej poprzez pryzmat zbawczej ofiary krzyża,
oraz niemożliwe do ogarnięcia umysłem ludzkim tajemnice narodzenia  i  zmartwychwstania
Jezusa.  Wyzyskiwano  także  inne  treści  zawarte  w  pismach  Nowego  Testamentu  –  jednak
cieszyły się one mniejszym zainteresowaniem artystów.
Biblia była także przez wieki księgą inspirującą twórców innych dziedzin sztuki. Powstało
wiele  obrazów,  rzeźb  i  utworów  muzycznych  o  tematyce  biblijnej.  Motywy  te  królują  w
formach związanych z budowlami sakralnymi, jak freski, witraże oraz w piosence religijnej.
Można  by  zaryzykować  tezę,  że  najbardziej  żywotny  i  zawsze  na  nowo  inspirujący  jest
motyw krzyża, a więc temat pasji – męki i śmierci oraz zmartwychwstania Syna Bożego, od
którego narodzin w ludzkiej osobie liczy się nowa era historyczna.
Ze  wskazanym  wyżej  kręgiem  tematycznym  wiąże  się  motyw  Stabat  Mater  Dolorosa
(nazwa  pochodzi  od  tytułu  łacińskiej  pieśni  średniowiecznej)  –  Matki  Boleściwej
współcierpiącej  z  Synem,  a  więc  uczestniczącej  w  zbawczym  dziele  poprzez  swój  ból.
Motywy maryjne, smutne i pogodne, zdominowały zwłaszcza lirykę religijną.
Postać  Maryi  z  Dzieciątkiem  na  ręku  to  ulubiony  motyw  malarzy  i  rzeźbiarzy,  co
potwierdza  się  w  każdej  chyba  świątyni,  gdzie  eksponowane  są  te  dzieła.  Pośrednie  źródło
inspiracji w twórczości polskiej stanowi z pewnością znany wszystkim słynący łaskami obraz
Matki  Bożej  Częstochowskiej,  którego  kopie  znajdują  się  w  kościołach  i  domach  wielu
katolików.
Podejmowano także pociągający swoją tajemniczością motyw apokaliptyczny, utożsamiany
z wizją „końca świata”, kiedy  groźny, ale sprawiedliwy  Bóg ukarze niewiernych wiecznym
potępieniem  za  grzeszne  życie.  Mniej  eksponowana  jest  wizja  nagrody  –  szczęścia
wiecznego, które Chrystus obiecał bogobojnym, przestrzegającym przykazań.
Najogólniej  biorąc,  wymienione  motywy  biblijne:  pasyjny,  maryjny  i  apokaliptyczny,
zdominowały twórczość religijną zakorzenioną w Piśmie świętym. Nie sposób w tak krótkiej
formie  analizować  dróg  ich  realizacji  w  literaturze.  Trzeba  tu  raczej  odesłać  do
obszerniejszych  opracowań  monograficznych  zebranych  w  zbiory  poświęcone  badaniu
twórczości  religijnej:  Są  to  książki:  Biblia  a  literatura  polska

, Polska liryka religijna

Dramat i teatr religijny w Polsce

, Wokół współczesnego dramatu i teatru religijnego

Proza polska w kręgu religijnych inspiracji

oraz hasło: Biblia w literaturze zamieszczone w

drugim tomie Encyklopedii katolickiej.

W niniejszym opracowaniu wskażemy tylko pewne przykłady nawiązań literackich do pism
Nowego  Testamentu.  Motywy  biblijne  wykorzystywali  autorzy  utworów  lirycznych.  W
twórczości  polskiej  powstało  ich  bardzo  wiele,  począwszy  od  okresu  średniowiecza  i
związanych  z  nim  pieśni  religijnych:  Bogurodzica,  Lament  świętokrzyski,  Jezusa  Judasz
przedał. Kolejne epoki rozwijały podejmowane wcześniej motywy biblijne i rozszerzały krąg
zainteresowań  na  następne.  Odnaleźć  je  można  w  twórczości  Jana  Kochanowskiego  (w
większości  jednak  sławiącej  Boga  za  dzieło  stworzenia  –  por.  starotestamentowa  Księga
Rodzaju), w liryce Mikołaja Sępa Szarzyńskiego i oświeceniowych modlitwach poetyckich.
Takie  tendencje  pojawiały  się,  a  nawet  nasilały,  w  epokach  późniejszych.  Trzeba  tu
wymienić  zwłaszcza  zróżnicowaną  poezję  romantyków,  rozpiętą  między  mistycyzmem,
mesjanizmem a indywidualnym  przeżywaniem tajemnic wiary. Romantyzm  wniósł tu  wiele
utworów,  nie  tylko  lirycznych.  Zaczerpnięte  z  Biblii  motywy  i  formy  odradzały  się  w  tej
epoce we wszystkich rodzajach literackich. Dla przykładu wymieńmy choćby Księgi narodu
polskiego  i  pielgrzymstwa  polskiego  Adama  Mickiewicza  stylizowane  na  pisma
ewangeliczne, mesjański wymiar III cz. Dziadów, symbolikę Nie-Boskiej komedii i utworów
poetyckich Zygmunta Krasińskiego, mistyczne refleksje w twórczości Juliusza Słowackiego i

interpretację  świata  poprzez  sacrum  proponowaną  przez  Norwida.  Ten  przegląd  –  z
konieczności okrojony – sygnalizuje tylko skalę zjawiska, jakim jest nawiązywanie twórców
literatury do stale pulsującego źródła treści i wzruszeń religijnych.
Do  tematyki  inspirowanej  pismami  biblijnymi  sięgał  również  pozytywizm  z  lirycznymi
utworami  Marii  Konopnickiej  i  prozą  H.  Sienkiewicza.  Wielką,  międzynarodową  karierę
zrobiła zwłaszcza powieść o prześladowaniu chrześcijan i upadku pogańskiego Rzymu – Quo
vadis.
Okres  Młodej  Polski  skupił  się  zwłaszcza  na  katastroficznej  interpretacji  Apokalipsy  św.
Jana. Największą sławę zyskały sobie utwory Jana Kasprowicza od Hymnów poprzez poemat
Chrystus  do  tomu  poezji  Księga  ubogich  –  od  buntu  przeciwko  Bogu  dopuszczającemu
działalność szatana i  przygotowującemu  zagładę  człowieka do uznania Jego panowania nad
światem.
Dwudziestolecie  międzywojenne  zaowocowało  religijną  twórczością  Jerzego  Lieberta  i
Leopolda Staffa, także zakorzenioną w tematyce nowotestamentowej.
Nowym  etapem  literackiej  apokaliptyki  stała  się  artystyczna  interpretacja  wydarzeń
wojennych.  Powstawały  utwory  pokazujące  grozę  wojny,  jako  „spełnioną  Apokalipsę”,  z
drugiej  strony  jednak  w  Bożej  Opatrzności  dostrzegano  szansę  na  przetrwanie  wojennego
kataklizmu, niszczącego zarówno materialne osiągnięcia człowieka, jak i podstawowe zasady
moralne. Przykładami literatury okupacyjnej i wojennej nawiązującej do Nowego Testamentu
są  m.in.  wiersze  Krzysztofa  Kamila  Baczyńskiego,  Józefa  Wittlina,  Tadeusza  Gajcego,
Zdzisława Stroińskiego.
Wśród  poetów  powojennych  wielu  jest  takich,  którzy  chętnie  wyzyskują  w  swoich
utworach  motywy  biblijne.  Można  tu  wymienić  twórczość  ks.  Jana  Twardowskiego  i  kilku
duchownych  młodszego  pokolenia,  np.  Wacława  Oszajcy,  ale  i  poszczególne  tytuły  dzieł
autorów  nie  utożsamianych  z  określeniem:  poeta  religijny,  jak  choćby  wiersze  Zbigniewa
Herberta, Czesława Miłosza, Mirona Białoszewskiego czy Stanisława Grochowiaka. Ogólnie
można  stwierdzić,  że  nawiązywanie  do  Pisma  świętego  staje  się  w  poezji  coraz  bardziej
powszechne.
Współcześnie  mniej  tekstów  nawiązujących  do  Nowego  Testamentu  powstaje  na  gruncie
dramatu.  Mówiąc  o  utworach  przeznaczonych  do  realizacji  scenicznej  trzeba  przede
wszystkim  wspomnieć  okres  średniowiecza  i  powstające  wtedy  w  dużej  ilości  teksty
misteryjne, moralitetowe i należące do gatunku określanego mianem dramat liturgiczny.
Najbardziej  ekspansywnym  gatunkiem  okazało  się  misterium,  które  odradzało  się  w
twórczości  epok  późniejszych.  Teatr  średniowieczny  sięgał  przede  wszystkim  po  misteria
pasyjne, przedstawiające Mękę Pańską i Zmartwychwstanie (najbardziej znana jest zapewne
Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim Mikołaja z Wilkowiecka) oraz misteria
Narodzenia, z których wyrosła późniejsza tradycja szopkowa i kolędnicza.
Z  ducha  moralności  chrześcijańskiej,  pojmowania  uczynków  człowieka  w  perspektywie
życia  wiecznego,  w  kategoriach  przyszłej  nagrody  lub  kary  wyrósł  moralitet  –  alegoryczny
dramat  o  walce  dobra  i  zła  w  duszy  ludzkiej,  która  jest  nieodwołalnie  udziałem  każdego
człowieka, bez względu na czas i miejsce, w którym przyszło mu żyć.
Na  przestrzeni  wieków  pojawiło  się  sporo  tekstów  dramatycznych  bardziej  lub  mniej
bezpośrednio nawiązujących do motywów biblijnych. O niektórych wspominaliśmy wyżej. W
dramaturgii  bliższej  naszym  czasom  znaczną  rolę  odegrały  misteria  Karola  Huberta
Rostworowskiego  (Zmartwychwstanie,  Miłosierdzie  i  in.),  później  –  utwory  Jerzego
Zawieyskiego  i  Romana  Brandstaettera  oraz  teksty  przeznaczone  raczej  dla  teatru
rapsodycznego  autorstwa  Karola  Wojtyły  (np.  Promieniowanie  ojcostwa).  Dramaturgia
współczesna  odchodzi  od  prostego  przenoszenia  motywów  biblijnych  na  grunt  literatury,
raczej są one ukryte w tle, emanują na bieg akcji i wpływają na interpretację zdarzeń. Ujawnia
je w całej krasie dopiero bardziej pogłębiona analiza dzieła.

Z  inspiracji  i  tekstów  Pisma  świętego  chętnie  korzystają  teatry  alternatywne.  Wpływ  tego
dzieła można zaobserwować także w spektaklach Sceny Plastycznej KUL.
W  mniejszym  zakresie  Biblia  wkroczyła  na  teren  prozy.  Wspominaliśmy  o  powieści
Henryka  Sienkiewicza  Quo  vadis.  Podobnym  przykładem  jest  dopiero  proza  Jana
Dobraczyńskiego  (Listy  Nikodema  i  in.).  Nie  znaczy  to  jednak,  że  pisarze  nie  dostrzegali
inspirujących treści biblijnych. Pojawiały się one niejednokrotnie w wybranych wątkach czy
konstrukcji losów jakiejś postaci.
Nawiązania do Pisma świętego są obecne także w literaturze powszechnej. Poszukiwania w
tym zakresie umożliwi wspomniane hasło Biblia w literaturze w Encyklopedii katolickiej.
Atrakcyjność motywów biblijnych w sztuce różnych epok jest istotnie imponująca. Artyści
często  wykorzystywali  także  symbolikę  wywiedzioną  z  Pisma  świętego.  Najbardziej
żywotnym,  chociaż  trzeba  dodać,  że  niekiedy  ośmieszanym  i  wyszydzanym,  symbolem
religijnym jest krzyż – znak Zbawczej Ofiary Chrystusa.
Mamy  nadzieję,  że  zasygnalizowane  tu  tropy  wskazujące  obecność  Biblii  w  twórczości
literackiej pozwolą łatwiej odnajdywać motywy i symbole biblijne w konkretnych utworach,
uświadomią ich ekspansywność i uniwersalny sens.

Przypisy

1. Wprowadzenie do: Biblia, w: M. Adamczyk, B. Chrząstowska, J. T. Pokrzywniak,

Starożytność – oświecenie. Podręcznik literatury dla klasy pierwszej szkoły średniej,
Warszawa 1994.

2. D. Wilczycka, Biblia – Stary Testament, Lublin 1995.
3. Podstawą analizy i źródłem cytatów zamieszczonych w niniejszym opracowaniu jest

popularna Biblia Tysiąclecia: Pismo święte Starego i Nowego Testamentu, przeł. i oprac.
zespół biblistów polskich, pod red. K. Dynarskiego SAC, Poznań 1984.

4.  Por. Wstęp ogólny do Ewangelii, tamże, s. 1123.
5.  A. Jankowski OSB, Królestwo Boże w przypowieściach, Niepokalanów 1992, s. 7-8.
6.  Tamże, s. 11.
7.  Por. podręcznik szkolny, dz. cyt., s. 47.
8.  Ą. Jankowski OSB, dz. cyt., s. 39.
9.  Tamże, s. 178.
10. Tamże, s. 121.
11. Określenie A. Jülichera, por. tamże, s. 115.
12. Tamże.
13. Pisownia tytułu zgodna  z podaną w:  Pismo święte, dz. cyt.,  s. 1302. Podręcznik  szkolny

powołując się na to samo źródło podaje tytuł w brzmieniu: Hymn do miłości, bez
wyjaśnienia jego pochodzenia. Ponieważ w tekście mowa jest o miłości, nie ma zaś
apostrof skierowanych do niej, pozostajemy wierni najbardziej miarodajnemu przekazowi,
jakim jest Biblia Tysiąclecia.

14. Szczegółowe informacje o biografii podróżach misyjnych św. Pawła podaje wstęp do jego

Listów: Życie i działalność św. Pawła, w: Pismo święte, dz. cyt., s. 1273.

15. Wstęp, do: Pierwszy List to Koryntian, tamże, s. 1291.
16. Por. omówienie w: D. Wilczycka, dz. cyt., s. 23-28.
17. Wstęp do: Apokalipsa św. Jana, w: Pismo święte, dz. cyt., s. 1396.
18. Tamże.
19. Fragmenty wyróżnione normalną czcionką są wykorzystanymi przez św. Jana cytatami ze

Starego Testamentu.

20. Por. Apokalipsa św. Jana, w: Encyklopedia katolicka, t. l, pod red. F. Gryglewicza,

R. Łukaszyka i Z. Sułowskiego, Lublin 1985, kol. 749.

21. Tamże.
22. Apokalipsa św. Jana w ikonografii – por. tamże, kol. 751-753.
23. M. Adamczyk, B. Chrząstowska, J. T. Pokrzywniak, dz. cyt., s. 53.
24. Apokalipsa św. Jana, w: Encyklopedia katolicka, dz. cyt., kol. 750.
25. Biblia a literatura polska. Antologia, oprac. K. Bukowski, Warszawa 1990.
26. Polska liryka religijna, pod red. S. Sawickiego i P Nowaczyńskiego, Lublin 1983.
27. Dramat i teatr religijny w Polsce, pod red. I. Sławińskiej i W. Kaczmarka, Lublin 1991.
28. Wokół współczesnego dramatu i teatru religijnego w Polsce (1979-1989), pod red. I.

Sławińskiej i W. Kaczmarka, Wrocław 1993.

29. Proza polska w kręgu religijnych inspiracji, pod red. M. Jasińskiej-Wojtkowskiej i K.

Dybciaka, Lublin 1993.

30. Dz. cyt., kol. 431-450.