„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 
 
 
 

 

MINISTERSTWO EDUKACJI 

         NARODOWEJ 

 
 
 
 
 
 

Roman Pawlik 

 
 
 
 
 
 
 
 

UŜytkowanie środków strzałowych 311[15].Z4.05 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Poradnik dla nauczyciela 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Wydawca 

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy 
Radom 2007 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

1 

Recenzenci: 
mgr inŜ. Grzegorz Merta 
mgr inŜ. Aleksander Wrana 
 
 
 
Opracowanie redakcyjne: 
mgr inŜ. Danuta Pawełczyk 
 
 
 
Konsultacja: 
mgr inŜ. Gabriela Poloczek 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Poradnik  stanowi  obudowę  dydaktyczną  programu  jednostki  modułowej  311[15]Z4.05 
„UŜytkowanie  środków  strzałowych”,  zawartego  w  modułowym  programie  nauczania  dla 
zawodu technik górnictwa podziemnego. 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Wydawca 

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy, Radom 2007 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

2 

SPIS TREŚCI 
 

1.

 

Wprowadzenie 

3 

2.

 

Wymagania wstępne 

6 

3.

 

Cele kształcenia 

7 

4.

 

Przykładowe scenariusze zajęć 

8 

5.

 

Ćwiczenia 

12 

5.1.

 

Charakterystyka 

materiałów 

wybuchowych 

i 

innych 

środków 

strzałowych stosowanych w górnictwie podziemnym 

12 

5.1.1. Ćwiczenia 

12 

5.2.

 

Obwody strzałowe. Sposoby łączenia zapalników 

15 

5.2.1. Ćwiczenia 

15 

5.3.

 

Rodzaje  otworów  strzałowych  i  ładunków  materiałów  wybuchowych. 
Zasady ich rozmieszczania 

17 

5.3.1. Ćwiczenia 

17 

5.4.

 

Wykonywanie  robót  strzałowych.  Zasady  przechowywania  i  obrotu 
środkami strzałowymi 

20 

5.4.1. Ćwiczenia 

20 

6.

 

Ewaluacja osiągnięć ucznia 

22 

7.

 

Literatura 

38 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

3 

1.

 

WPROWADZENIE 

 

Przekazuję  Państwu  Poradnik  dla  nauczyciela,  który  będzie  pomocny  w  prowadzeniu 

zajęć dydaktycznych w szkole kształcącej w zawodzie

 

technik górnictwa podziemnego. 

W poradniku zamieszczono: 

−

 

wymagania wstępne, wykaz umiejętności, jakie uczeń powinien mieć juŜ ukształtowane, 
aby bez problemów mógł korzystać z poradnika,  

−

 

cele  kształcenia,  wykaz  umiejętności,  jakie  uczeń  ukształtuje  podczas  pracy 
z poradnikiem, 

−

 

przykładowe scenariusze zajęć, 

−

 

przykładowe  ćwiczenia  ze  wskazówkami  do  realizacji,  zalecanymi  metodami 
nauczania

−

uczenia oraz środkami dydaktycznymi, 

−

 

ewaluację osiągnięć ucznia, przykładowe narzędzie pomiaru dydaktycznego, 

−

 

literaturę uzupełniającą. 
 
Wskazane  jest,  aby  zajęcia  dydaktyczne  były  prowadzone  róŜnymi  metodami  ze 

szczególnym uwzględnieniem aktywizujących metod nauczania. 

Formy  organizacyjne  pracy  uczniów  mogą  być  zróŜnicowane,  począwszy  od 

samodzielnej pracy uczniów do pracy zespołowej. 

Jako  pomoc  w  realizacji  jednostki  modułowej  dla  uczniów  przeznaczony  jest  Poradnik 

dla ucznia. Nauczyciel powinien ukierunkować uczniów na właściwe korzystanie z poradnika 
do nich adresowanego. 

Materiał  nauczania  (w  Poradniku  dla  ucznia)  podzielony  jest  na  rozdziały,  które 

zawierają  podrozdziały.  Podczas  realizacji  poszczególnych  rozdziałów  wskazanym  jest 
zwrócenie uwagi na następujące elementy: 

−

 

materiał  nauczania  –  w  miarę  moŜliwości  uczniowie  powinni  przeanalizować 
samodzielnie.  

−

 

pytania  sprawdzające  mają  wykazać,  na  ile  uczeń  opanował  materiał  teoretyczny  i  czy 
jest  przygotowany  do  wykonania  ćwiczeń.  W  zaleŜności  od  tematu  moŜna  zalecić 
uczniom  samodzielą  odpowiedź  na  pytania  lub  wspólne  z  całą  grupą  uczniów,  
w formie dyskusji opracowanie odpowiedzi na pytania. Druga forma jest korzystniejsza, 
poniewaŜ  nauczyciel  sterując  dyskusją  moŜe  uaktywniać  wszystkich  uczniów  oraz  
w trakcie dyskusji usuwać wszelkie wątpliwości, 

−

 

dominującą  rolę  w  kształtowaniu  umiejętności  oraz  opanowaniu  materiału  spełniają 
ć

wiczenia.  W  trakcie  wykonywania  ćwiczeń  uczeń  powinien  zweryfikować  wiedzę 

teoretyczną oraz opanować nowe umiejętności. Przedstawiono propozycję ćwiczeń wraz 
ze  wskazówkami  o  sposobie  ich  przeprowadzenia,  uwzględniając  róŜne  moŜliwości  ich 
realizacji w szkole. Nauczyciel decyduje, które z zaproponowanych ćwiczeń jest w stanie 
zrealizować  przy  określonym  zapleczu  techniczno-dydaktycznym  szkoły,  lub  jak  je 
zmodyfikować. Prowadzący moŜe równieŜ zrealizować ćwiczenia, które sam opracował, 

−

 

sprawdzian  postępów  stanowi  podsumowanie  rozdziału,  zadaniem  uczniów  jest 
udzielenie odpowiedzi na pytania w nim zawarte. Uczeń powinien samodzielnie czytając 
zamieszczone  w  nim  stwierdzenia  potwierdzić  lub  zaprzeczyć  opanowanie  określonego 
zakresu materiału. JeŜeli wystąpią zaprzeczenia, nauczyciel powinien do tych zagadnień 
wrócić,  sprawdzając  czy  braki  w  opanowaniu  materiału  są  wynikiem  niezrozumienia  
przez  ucznia  tego  zagadnienia,  czy  niewłaściwej  postawy  ucznia  w  trakcie  nauczania. 
Szczególnie  jest  waŜna  rola  nauczyciela,  gdyŜ  od  postawy  nauczyciela,  sposobu 
prowadzenia 

zajęć 

zaleŜy 

między 

innymi 

zainteresowanie 

ucznia. 

Uczeń 

niezainteresowany  materiałem  nauczania,  wykonywaniem  ćwiczeń  nie  nabędzie  w pełni 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

4 

umiejętności  załoŜonych  w  jednostce  modułowej.  NaleŜy  rozbudzić  wśród  uczniów  tak 
zwaną „ciekawość wiedzy”. Potwierdzenie przez ucznia opanowania materiału nauczania 
rozdziału moŜe stanowić podstawę dla nauczyciela do sprawdzenia wiedzy i umiejętności 
ucznia  z  tego  zakresu.  Nauczyciel  realizując  jednostkę  modułową  powinien  zwracać 
uwagę  na  predyspozycje  ucznia,  ocenić,  czy  uczeń  ma  większe  uzdolnienia  manualne, 
czy moŜe lepiej radzi sobie z rozwiązywaniem problemów teoretycznych, 

−

 

testy zamieszczone w rozdziale Ewaluacja osiągnięć ucznia zawierają zadania z zakresu 
całej jednostki modułowej i naleŜy je wykorzystać do oceny uczniów, a wyniki osiągnięte 
przez  uczniów  powinny  stanowić  podstawę  do  oceny  pracy  własnej  nauczyciela 
realizującego  tę  jednostkę  modułową.  KaŜdemu  zadaniu  testu  przypisano  określoną 
liczbę  moŜliwych  do  uzyskania  punktów  (0  lub  1  punkt).  Ocena  końcowa  uzaleŜniona 
jest  od  ilości  uzyskanych  punktów.  Nauczyciel  moŜe  zastosować  test  według  własnego 
projektu  oraz  zaproponować  własną  skalę  ocen.  NaleŜy  pamiętać,  Ŝeby  tak 
przeprowadzić  proces  oceniania  ucznia,  aby  umoŜliwić  mu  jak  najpełniejsze  wykazanie 
swoich umiejętności.  
 
Metody polecane do stosowania podczas kształcenia modułowego to: 

−

 

pokaz, 

−

 

ć

wiczenie, 

−

 

projektów, 

−

 

przewodniego tekstu, 

−

 

pogadanka, 

−

 

elementy wykładu. 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

5 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Schemat układu jednostek modułowych 

311[15].Z4 

Eksploatacja górnicza złóŜ 

311[15].Z4.06 

Dobieranie metod 

i organizowanie procesu 

wzbogacania kopalin 

311[15].Z4.01 

Udostępnianie i przygotowywanie 

złoŜa do eksploatacji 

311[15].Z4.02 

Klasyfikowanie systemów 

eksploatacji złóŜ 

311[15].Z4.05 

UŜytkowanie środków 

strzałowych 

311[15].Z4.04 

Przewietrzanie kopalń 

311[15].Z4.03 

Dobieranie obudów górniczych 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

6 

2.

 

WYMAGANIA WSTĘPNE 

 

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej uczeń powinien umieć: 

−

 

stosować jednostki układu SI, 

−

 

przeliczać jednostki, 

−

 

rozróŜniać podstawowe wielkości elektryczne i ich jednostki, 

−

 

łączyć podstawowe układy elektryczne, 

−

 

selekcjonować, porządkować i przechowywać informacje, 

−

 

interpretować związki wyraŜone za pomocą wzorów, wykresów, schematów, diagramów, 
tabel, 

−

 

obsługiwać komputer na poziomie podstawowym, 

−

 

posługiwać się kalkulatorem, 

−

 

oceniać  własne  moŜliwości  sprostania  wymaganiom  stanowiska  pracy  i  wybranego 
zawodu, 

−

 

organizować stanowisko pracy zgodnie z wymogami ergonomii, 

−

 

przestrzegać przepisy bhp, 

−

 

korzystać z róŜnych źródeł informacji. 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

7 

3.

 

CELE KSZTAŁCENIA 

 

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej uczeń powinien umieć: 

−

 

scharakteryzować rodzaje materiałów wybuchowych stosowanych w górnictwie, 

−

 

wyjaśnić stosowane oznaczenia środków strzałowych, 

−

 

wyjaśnić podstawowe zasady techniki strzałowej,  

−

 

scharakteryzować 

system 

elektryczny 

i 

nieelektryczny 

inicjacji 

materiałów 

wybuchowych, 

−

 

zaprojektować i obliczyć obwody strzałowe, 

−

 

scharakteryzować znaczenie przybitki, 

−

 

scharakteryzować kolejność czynności podczas wykonywaniu robót strzałowych, 

−

 

scharakteryzować rodzaje otworów strzałowych i sposób ich rozmieszczania, 

−

 

określić zasady włomowania, 

−

 

wyjaśnić cel i sposób wykonania metryk strzałowych dla róŜnych wyrobisk, 

−

 

określić warunki urabiania długimi otworami, 

−

 

określić warunki stosowania lontów detonujących, 

−

 

dobrać środki strzałowe do prac strzałowych, 

−

 

wywiercić otwory strzałowe,  

−

 

załadować otwory strzałowe, 

−

 

określić  sposoby  przechowywania  i  gospodarowania  materiałami  wybuchowymi 
i środkami strzałowymi, 

−

 

wyznaczyć stanowiska odpalania, 

−

 

określić  sposoby  nadzorowania  robót  strzałowych  oraz  zamawiania,  rozchodowania 
ś

rodków strzałowych, 

−

 

określić sposoby wyznaczania stref niebezpiecznych, 

−

 

określić sposoby zmniejszania szkodliwego oddziaływania strzelań na otoczenie, 

−

 

określić postępowanie w przypadku znalezienia materiałów wybuchowych, 

−

 

zastosować  zasady  bezpieczeństwa  podczas  wykonywaniu  robót  strzałowych 
z uwzględnieniem zagroŜeń wybuchem metanu i pyłu węglowego oraz zagroŜeń prądami 
błądzącymi, 

−

 

zastosować 

przepisy 

bezpieczeństwa 

i 

higieny 

pracy 

oraz 

zabezpieczenia 

przeciwpoŜarowego podczas wykonywania robót strzałowych. 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

8 

 

4.

 

PRZYKŁADOWE SCENARIUSZE ZAJĘĆ 

 
Scenariusz zajęć 1 
 

Osoba prowadząca  

…………………………………….…………. 

Modułowy program nauczania: 

Technik górnictwa podziemnego 311[15] 

Moduł: 

Eksploatacja górnicza złóŜ 311[15].Z4

 

Jednostka modułowa: 

UŜytkowanie środków strzałowych 311[15].Z4.05 

Temat:   Klasyfikacja GMW pod względem bezpieczeństwa ich stosowania w warunkach 

zagroŜeń wybuchem metanu i pyłu węglowego. 

Cel ogólny:  Kształtowanie umiejętności rozpoznawania i klasyfikacji MW. 
 
Po zakończeniu zajęć edukacyjnych uczeń powinien umieć:  

−

 

rozpoznać przyrządy do pomiaru stęŜenia metanu, 

−

 

określić dokładność wykonania pomiaru stęŜenia metanu, 

−

 

zastosować przyrząd i dokonać odczytu stęŜenia metanu. 

 
W czasie zajęć będą kształtowane następujące umiejętności ponadzawodowe: 

−

 

organizowania i planowania pracy, 

−

 

pracy samodzielnej, 

−

 

samooceny. 

 
Metody nauczania–uczenia się: 

−

 

pogadanka,  

−

 

praca z poradnikiem 

−

 

ć

wiczenia 

 
Czas: 1 godzina dydaktyczna. 
 
Środki dydaktyczne: 

−

 

atrapy MW, 

−

 

tabela z nazwami handlowymi MW, 

−

 

poradnik. 

 
Formy organizacyjne pracy uczniów: 

−

 

praca samodzielna. 

 
Uczestnicy: 

−

 

uczniowie kształcący się w zawodzie technik górnictwa podziemnego. 

 
Przebieg zajęć: 
1.

 

Faza wstępna: 

−

 

czynności organizacyjne. 

 
2.

 

Faza wprowadzająca: 

−

 

przypomnienie uczniom (lub sprawdzenie wiadomości dotyczących) pojęć z poprzednich 
zajęć niezbędnych do realizacji zajęć: 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

9 

 

pojęcie wybuchu, 

 

rodzaje rozkładu MW, 

 

podział MW ze względu na skład chemiczny, 

 

podział MW ze względu na prędkość rozkładu. 

 
3.

 

Faza realizująca: 

−

 

omówienie zasad bezpiecznego obchodzenia się z MW, 

−

 

zapoznanie  uczniów  z  krótkimi  charakterystykami  zagroŜeń  naturalnych  w  kopalniach 
podziemnych,  ze  szczególnym  uwzględnieniem  zagroŜenia  wybuchem  metanu  i  pyłu 
węglowego: 

 

ź

ródła i właściwości fizyczne metanu, dopuszczalne stęŜenia wybuchowość, 

 

pył węglowy, postać fizyczna, jego stęŜenia groŜące wybuchem, 

 

wybuch pyłu węglowego, jako wtórny efekt wybuchu metanu. 

 

przedstawienie uczniom podziału MW ze względu na zagroŜenie wybuchem metanu 
i pyłu węglowego MW skalne, metanowe, metanowe specjalne. 

 

zastosowanie, 

 

oznakowanie. 

−

 

zapoznanie z tabelą nazw handlowych MW i ich stosowalności, 

−

 

przeprowadzenie ćwiczenia 1 p. 4.1.3. 

4.

 

Faza podsumowująca: 

−

 

podsumowanie zajęć: zagroŜenia-oznakowanie MW-zastosowanie MW, 

−

 

zadanie  pracy  domowej:  Wykonaj  w  zaszycie  przedmiotowym  rysunki  przedstawiające 
MW  w  postaci  prostokątów  ok.  1  cm  x  5  cm  o  kolorach,  oznaczeniach  i  opisem 
poznanych rodzajów MW. 

 
Sposób uzyskania informacji zwrotnej od ucznia po zakończonych zajęciach: 

−

 

anonimowe  ankiety  ewaluacyjne  dotyczące  sposobu  prowadzenia  zajęć  i opanowanych 
umiejętności. 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

10

 

Scenariusz zajęć 2 
 

Osoba prowadząca  

…………………………………….…………. 

Modułowy program nauczania: 

Technik górnictwa podziemnego 311[15] 

Moduł: 

Eksploatacja górnicza złóŜ 311[15].Z4

 

Jednostka modułowa: 

UŜytkowanie środków strzałowych 311[15].Z4.05 

   Temat:   Łączenie szeregowe i równoległe zapalników elektrycznych. 

Cel  ogólny:  Kształtowanie  umiejętności  łączenia  i  obliczania  oporności  obwodów 

strzałowych  przy  połączeniu  szeregowym  i  równoległym  zapalników 
elektrycznych. 

 
Po zakończeniu zajęć edukacyjnych uczeń powinien umieć: 

−

 

narysować schematycznie szeregowy sposób łączenia zapalników, 

−

 

narysować  schematycznie  równoległy  skupiony  i  równoległy  rozłoŜony  sposób  łączenia 
zapalników, 

−

 

obliczyć  opory  obwodów  strzałowych  dla  poznanych  sposobów  łączenia  obwodów 
strzałowych, 

−

 

wskazać wady i zalety poznanych sposobów łączenia obwodów strzałowych. 

 
W czasie zajęć będą kształtowane następujące umiejętności ponadzawodowe:  

−

 

organizowania i planowania pracy, 

−

 

pracy samodzielnej, 

−

 

samooceny. 

 
Metody nauczania

−−−−

uczenia się: 

−

 

elementy wykładu, 

−

 

praca z poradnikiem, 

−

 

ć

wiczenia. 

 
Czas: 1 godzina dydaktyczna. 
 
Środki dydaktyczne 

−

 

poradnik dla ucznia 

−

 

tablica, lub rzutnik multimedialny z prezentacją. 

 
Formy organizacyjne pracy uczniów: 

−

 

praca samodzielna. 

 
Uczestnicy: 

−

 

uczniowie kształcący się w zawodzie technik górnictwa podziemnego. 

 
Przebieg zajęć: 
1.

 

Faza wstępna: 

−

 

czynności organizacyjne, 

 
 
 
 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

11

2.

 

Faza wprowadzająca: 

−

 

przypomnienie uczniom (lub sprawdzenie wiadomości dotyczących) pojęć z poprzednich 
zajęć niezbędnych do realizacji zajęć: 

 

pojęcie i elementy obwodu strzałowego, 

 

charakterystyka elementów linii strzałowej, 

−

 

przypomnienie  podstawowych  pojęć  związanych  z  obwodami  elektrycznymi:  napięcie, 
natęŜenie prądu, opór, stosowane jednostki. 

 
3.

 

Faza realizująca: 

−

 

przedstawienie graficzne szeregowego łączenia zapalników, z uwzględnieniem: 

 

zalet połączenia w jego praktycznym stosowaniu, 

 

wad połączenia przy jego praktycznym stosowaniu, 

 

wzoru na obliczenie oporu obwodu przy łączeniu szeregowym zapalników, 

 

wykonanie ćwiczenia 1 p.4.2.3 

−

 

przedstawienie 

graficzne 

równoległego-rozłoŜonego 

łączenia 

zapalników 

z uwzględnieniem: 

 

zalet połączenia w jego praktycznym stosowaniu, 

 

wad połączenia przy jego praktycznym stosowaniu, 

 

roli anten, 

 

wzoru na obliczenie oporu obwodu przy łączeniu szeregowym zapalników, 

 

wykonanie ćwiczenia 2 p. 4.2.3. 

−

 

przedstawienie 

graficzne 

równoległego-skupionego 

łączenia 

zapalników, 

wraz 

z kryteriami jego stosowania. 

 
4.

 

Faza podsumowująca: 

−

 

podsumowanie lekcji: rodzaje i kryteria doboru układu połączeń zapalników w zaleŜności 
od warunków ich stosowania, 

−

 

zadanie  pracy  domowej:  Przeanalizuj  rysunek  12  za  strony  21  poradnika  dla  ucznia. 
Przerysuj  go  do  zeszytu  przedmiotowego  i  oblicz  oporność  układu,  przy  załoŜeniu  Ŝe 
opór  pojedynczego  zapalnika  wynosi  4  Ω.  Wskazówka:  policz  najpierw  oporności 
zapalników w szeregach. 

 
Sposób uzyskania informacji zwrotnej od ucznia po zakończonych zajęciach: 

−

 

anonimowe  ankiety  ewaluacyjne  dotyczące  sposobu  prowadzenia  zajęć  i opanowanych 
umiejętności. 

 
Propozycje realizacji zajęć: 

Zajęcia  mogą  być  przeprowadzone  z  uŜyciem  arkusza  kalkulacyjnego,  w  którym 

uczniowie przygotują formuły i dokonają obliczeń oporów układów. 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

12

5.  ĆWICZENIA 

 
5.1. Charakterystyka materiałów wybuchowych i innych środków 

strzałowych stosowanych w górnictwie podziemnym 

 
5.1.1. Ćwiczenia 

 

Ćwiczenie 1 

Sklasyfikuj  pod  względem  bezpieczeństwa  wobec  metanu  i  pyłu  węglowego,  wskazane 

przez nauczyciela górnicze materiały wybuchowe. Podaj kryteria ich stosowalności. 

 
Wskazówki do realizacji 
Przed  przystąpieniem  do  realizacji  ćwiczenia  uczniowie  powinni  przeczytać  fragment 

rozdziału  Materiał  nauczania  oraz  instrukcję  do  ćwiczenia.  NaleŜy  zaznajomić  uczniów 
z zasadami BHP przy kontakcie z MW. Czas wykonania ćwiczenia około 10 minut. 

 
Sposób wykonania ćwiczenia. 
 
Uczeń powinien: 

1)

 

odszukać  w  materiałach  dydaktycznych  kryteria  podziału  GMW  i  sposoby  ich 
oznakowania, 

2)

 

rozpoznać i opisać przedstawione GMW. 

 

Zalecane metody nauczania

−

uczenia się: 

−

 

ć

wiczenie. 

 

Ś

rodki dydaktyczne: 

−

 

atrapy górniczych materiałów wybuchowych, 

−

 

poradnik dla ucznia, 

−

 

papier do sporządzenia i zapisania odpowiedzi. 

 

Ćwiczenie 2 

Oznaczenie  skrócone  zapalnika  ma  postać:  GZEW  0,45  AP.  Na  podstawie  oznaczenia 

skróconego zapisz jego oznaczenie pełne. 

 
Wskazówki do realizacji 
Przed  przystąpieniem  do  realizacji  ćwiczenia  uczniowie  powinni  przeczytać  fragment 

rozdziału Materiał nauczania oraz instrukcję do ćwiczenia. Czas wykonania ćwiczenia około 
15 minut. 

 
Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Uczeń powinien: 

1)

 

odszukać w materiałach dydaktycznych sposoby oznakowania zapalników, 

2)

 

dokonać analizy oznakowania zapalników na podstawie opisu, 

3)

 

zapisać oznaczenie pełne zapalnika. 

 

 
 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

13

Zalecane metody nauczania

−

uczenia się: 

−

 

ć

wiczenie. 

 

Ś

rodki dydaktyczne: 

−

 

poradnik dla ucznia, 

−

 

papier do sporządzenia i zapisania odpowiedzi. 

 
Ćwiczenie 3 

Scharakteryzuj  wskazany  przez  nauczyciela  zapalnik  elektryczny  ostry  na  podstawie 

kolorów jego przewodów. 

 
Wskazówki do realizacji 
Przed  przystąpieniem  do  realizacji  ćwiczenia  uczniowie  powinni  przeczytać  fragment 

rozdziału Materiał nauczania oraz instrukcję do ćwiczenia. Czas wykonania ćwiczenia około 
10 minut. 

 
Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Uczeń powinien: 

1)

 

odszukać  w  materiałach  dydaktycznych  oznakowanie  przewodów  zapalników 
elektrycznych,  

2)

 

dla przedstawionego zapalnika dokonać analizy znaczenia kolorów przewodów, 

3)

 

zapisać odpowiedź. 

 

Zalecane metody nauczania

−

uczenia się: 

−

 

ć

wiczenie. 

 

Ś

rodki dydaktyczne: 

−

 

atrapy zapalników elektrycznych, 

−

 

poradnik dla ucznia, 

−

 

papier do zapisania odpowiedzi. 

 
Ćwiczenie 4 

Sklasyfikuj  zapalarki  na  podstawie  podanego  przez  nauczyciela  sposobu  wytwarzania 

w nich impulsu elektrycznego. 

 
Wskazówki do realizacji 
Przed  przystąpieniem  do  realizacji  ćwiczenia  uczniowie  powinni  przeczytać  fragment 

rozdziału  Materiał  nauczania  oraz  instrukcję  do  ćwiczenia.  NaleŜy  zwrócić  uwagę  na  BHP 
przy obsłudze zapalarek. Czas wykonania ćwiczenia około 10 minut. 

 
Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Uczeń powinien: 

1)

 

odszukać  w  materiałach  dydaktycznych  kryteria  podziału  zapalarek  pod  względem 
sposobu wytwarzania w nich impulsu elektrycznego, 

2)

 

porównać informacje podane przez nauczyciela z opisem w materiałach dydaktycznych, 

3)

 

zapisać odpowiedź. 

 

 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

14

Zalecane metody nauczania

−

uczenia się: 

−

 

ć

wiczenie. 

 
Ś

rodki dydaktyczne: 

−

 

poradnik dla ucznia, 

−

 

papier do zapisania odpowiedzi. 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

15

5.2. Obwody strzałowe. Sposoby łączenia zapalników 

 
5.2.1. Ćwiczenia 

 

Ćwiczenie 1 

Oblicz  oporność  obwodu  strzałowego  zakładając,  Ŝe  opór  pojedynczego  zapalnika  

wynosi 3 Ω. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
Wskazówki do realizacji 
Przed  przystąpieniem  do  realizacji  ćwiczenia  uczniowie  powinni  przeczytać  fragment 

rozdziału Materiał nauczania oraz instrukcję do ćwiczenia. Czas wykonania ćwiczenia około 
10 minut. 

 
Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Uczeń powinien: 

1)

 

określić sposób łączenia zapalników w ćwiczeniu, 

2)

 

odszukać  w  materiałach  dydaktycznych  wzór  na  obliczanie  oporu  całkowitego  dla 
takiego układu połączeń, 

3)

 

podstawić dane do wzoru i go wyliczyć, 

4)

 

zapisać wynik. 

 

Zalecane metody nauczania

−

uczenia się: 

−

 

ć

wiczenie. 

 
Ś

rodki dydaktyczne: 

−

 

poradnik dla ucznia, 

−

 

papier do sporządzania obliczeń. 

 
 
 
 
 
 
 
 

zapalnik 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

16

Ćwiczenie 2 

Oblicz 

oporność 

obwodu 

strzałowego 

zakładając, 

Ŝ

e 

opór 

pojedynczego  

zapalnika wynosi 3 Ω. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Wskazówki do realizacji 
Przed  przystąpieniem  do  realizacji  ćwiczenia  uczniowie  powinni  przeczytać  fragment 

rozdziału Materiał nauczania oraz instrukcję do ćwiczenia. Czas wykonania ćwiczenia około 
10 minut. 

 
Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Uczeń powinien: 

1)

 

określić sposób łączenia zapalników w ćwiczeniu, 

2)

 

odszukać  w  materiałach  dydaktycznych  wzór  na  obliczanie  oporu  całkowitego  dla 
takiego układu połączeń, 

3)

 

podstawić dane do wzoru i go wyliczyć, 

4)

 

zapisać wynik. 

 

Zalecane metody nauczania

−

uczenia się: 

−

 

ć

wiczenie. 

 

Ś

rodki dydaktyczne: 

−

 

poradnik dla ucznia, 

−

 

papier do sporządzania obliczeń. 

zapalnik 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

17

5.3. Rodzaje  otworów  strzałowych  i  ładunków  materiałów 

wybuchowych. Zasady ich rozmieszczania 

 
5.3.1.  Ćwiczenia 

 

Ćwiczenie 1 

Narysuj i opisz przekrój podłuŜny otworu strzałowego jednokolumnowego gotowego do 

odpalenia,  w  przypadku  gdy  jego  długość  wynosi  2  m  oraz  stosowany  w  nim  jest  GMW 
węglowy. 

 
Wskazówki do realizacji 
Przed  przystąpieniem  do  realizacji  ćwiczenia  uczniowie  powinni  przeczytać  fragment 

rozdziału  Materiał  nauczania  oraz  instrukcję  do  ćwiczenia.  NaleŜy  zwrócić  uwagę  na 
poprawne  i  staranne  wykonanie  rysunku  oraz  podkreślić  znaczenie  właściwego  wykonania 
przybitki. Czas wykonania ćwiczenia około 15 minut. 

 
Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Uczeń powinien: 

1)

 

odszukać  w  materiałach  dydaktycznych  rodzaje  przybitek  i  wymagane  ich  minimalne 
długości ze względu na rodzaj odpalanego ładunku i długości otworu strzałowego, 

2)

 

wykonać rysunek z przekroju podłuŜnego otworu wraz z ładunkiem i przybitką, 

3)

 

opisać liczbowo minimalną długość przybitki w stosunku do długości otworu. 

 

Zalecane metody nauczania

−

uczenia się: 

−

 

ć

wiczenie. 

 

Ś

rodki dydaktyczne: 

−

 

poradnik dla ucznia, 

−

 

papier do sporządzenia rysunku. 

 
Ćwiczenie 2 

Narysuj  w  trzech  rzutach  włom  stoŜkowy  oraz  podaj  w  jakich  rodzajach  skał  jest  on 

stosowany. 

 
Wskazówki do realizacji 
Przed  przystąpieniem  do  realizacji  ćwiczenia  uczniowie  powinni  przeczytać  fragment 

rozdziału  Materiał  nauczania  oraz  instrukcję  do  ćwiczenia.  NaleŜy  zwrócić  uwagę  na 
prawidłowe rzutowanie w rysunku. Czas wykonania ćwiczenia około 15 minut. 

 
Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Uczeń powinien: 

1)

 

odszukać w materiałach dydaktycznych rodzaje włomów oraz warunki ich stosowania, 

2)

 

narysować  włom  stoŜkowy  w  trzech  rzutach  i  podać  w  jakich  skałach  moŜe  być 
stosowany. 

 

Zalecane metody nauczania

−

uczenia się: 

−

 

ć

wiczenie. 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

18

Ś

rodki dydaktyczne: 

−

 

poradnik dla ucznia, 

−

 

papier do naniesienia rysunku. 

 
Ćwiczenie 3 

Korzystając z atrap środków strzałowych, wykonaj kompletny ładunek jednokolumnowy 

rozdzielony. 

 
Wskazówki do realizacji 
Przed  przystąpieniem  do  realizacji  ćwiczenia  uczniowie  powinni  przeczytać  fragment 

rozdziału Materiał nauczania oraz instrukcji do ćwiczenia. NaleŜy zwrócić uczniom uwagę na 
BHP  przy  obchodzeniu  się  z  zapalnikami  i  lontem  detonacyjnym  oraz  kolejność 
wykonywania czynności. Czas wykonania ćwiczenia około 20 minut. 

 
Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Uczeń powinien: 

1)

 

odszukać 

w 

materiałach 

dydaktycznych 

informacje 

dotyczące 

ładunków 

jednokolumnowych rozdzielonych i sposobów ich inicjowania, 

2)

 

wykonać  ładunek  wykorzystując  do  tego  dziewięć  naboi  MW  i  inne  niezbędne  środki 
strzałowe. 
 
Zalecane metody nauczania

−

uczenia się: 

−

 

ć

wiczenie praktyczne. 

 

Ś

rodki dydaktyczne: 

−

 

atrapy środków strzałowych, 

−

 

poradnik dla ucznia. 

 
Ćwiczenie 4 

Korzystając  z  wyposaŜenia  pracowni  i  wskazówek  nauczyciela,  zademonstruj  sposób 

wykonywania wiercenia otworu strzałowego poziomego za pomocą wiertarki obrotowej. 

 
Wskazówki do realizacji 
Przed  przystąpieniem  do  realizacji  ćwiczenia  uczniowie  powinni  przeczytać  fragment 

rozdziału  Materiał  nauczania  oraz  instrukcję  do  ćwiczenia.  NaleŜy  zwrócić  uczniom  uwagę 
prawidłową postawę ciała przy wykonywaniu wierceń. 

 
Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Uczeń powinien: 

1)

 

odszukać w materiałach dydaktycznych kryteria doboru sposobu wierceń w zaleŜności od 
zwięzłości skał, 

2)

 

odszukać  w  materiałach  dydaktycznych  dobór  rodzaju  wierteł  w  zaleŜności  od  sposobu 
wykonywania otworu. 

3)

 

korzystając  ze  wskazówek  nauczyciela,  osadzić  wiertło  w  wiertarce  i  zademonstrować 
wykonywanie wiercenia (lub wywiercić otwór). 

 

Zalecane metody nauczania

−

uczenia się: 

−

 

ć

wiczenie. 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

19

Ś

rodki dydaktyczne: 

−

 

wiertarki z osprzętem, 

−

 

poradnik dla ucznia. 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

20

5.4. Wykonywanie  robót  strzałowych.  Zasady  przechowywania 

i obrotu środkami strzałowymi 

 
5.4.1.  Ćwiczenia 

 

Ćwiczenie 1 

Korzystając z metanomierza i wskazówek nauczyciela, dokonaj pomiaru metanu według 

zasad obowiązujących w przodku. 

 
Wskazówki do realizacji 
Przed  przystąpieniem  do  realizacji  ćwiczenia  uczniowie  powinni  przeczytać  fragment 

rozdziału  Materiał  nauczania  oraz  instrukcję  do  ćwiczenia.  NaleŜy  zwrócić  uwagę  na 
poprawne wykonanie pomiaru. Czas wykonania ćwiczenia około15 minut. 

 
Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Uczeń powinien: 

1)

 

odszukać w materiałach dydaktycznych miejsca i sposób wykonania pomiaru metanu, 

2)

 

korzystając ze wskazówek nauczyciela wykonać pomiar. 
 
Zalecane metody nauczania

−

uczenia się: 

−

 

ć

wiczenie. 

 

Ś

rodki dydaktyczne: 

−

 

poradnik dla ucznia, 

−

 

metanomierz. 

 

Ćwiczenie 2 

Dobierz środki strzałowe i wykonaj cykl robót strzałowych stosując zasady obowiązujące 

górnika  strzałowego.  Zakładamy,  Ŝe  otwór  odwiercony  jest  w  węglu  i  nie  ma  zagroŜenia 
metanowego. 

 

 

 
Wskazówki do realizacji 
Przed  przystąpieniem  do  realizacji  ćwiczenia  uczniowie  powinni  przeczytać  fragment 

rozdziału  Materiał  nauczania  oraz  instrukcję  do  ćwiczenia.  NaleŜy  zwrócić  uwagę  na 
obowiązki strzałowego w trakcie wykonywania robót strzałowych. 

 
Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Uczeń powinien: 

1)

 

odszukać  w  materiałach  dydaktycznych  dobór  środków  strzałowych  w  zaleŜności  od 
rodzaju urabianych skał i zagroŜeń naturalnych, 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

21

2)

 

odszukać  w  materiałach  dydaktycznych  zasady  wykonywania  otworów  strzałowych 
i przybitki, 

3)

 

odszukać  w  materiałach  dydaktycznych  zasady  ładowania  i  odpalania  otworów 
strzałowych, 

4)

 

dokonać analizy materiału i dobrać środki strzałowe, 

5)

 

wykonać ćwiczenie zgodnie z obowiązującymi zasadami. 

 

Zalecane metody nauczania

−

uczenia się: 

−

 

ć

wiczenie. 

 

Ś

rodki dydaktyczne: 

−

 

poradnik dla ucznia, 

−

 

atrapy środków strzałowych i sprzętu strzałowego, 

−

 

materiał do wykonania przybitki 

−

 

otwór strzałowy lub jego atrapa wykonana z rury. 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

22

6.  EWALUACJA OSIĄGNIĘĆ UCZNIA 

 
Przykłady narzędzi pomiaru dydaktycznego 

 
Test 1 
Test  dwustopniowy  do  jednostki  modułowej  „UŜytkowanie  środków 
strzałowych” 

Test składa się z zadań wielokrotnego wyboru, z których: 

−

 

zadania 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 10, 11, 12, 13, 14, 16, 17, 18, 20 są z poziomu podstawowego, 

−

 

zadania 8, 9, 15, 19 są z poziomu ponadpodstawowego. 

 

Punktacja zadań: 0 lub 1 punkt 

 
Za kaŜdą prawidłową odpowiedź uczeń otrzymuje 1 punkt. Za złą odpowiedź lub jej brak 

uczeń otrzymuje 0 punktów. 
 

Proponuje się następujące normy wymagań – uczeń otrzymuje następujące 
oceny szkolne: 

−

 

dopuszczający – za rozwiązanie co najmniej 8 zadań z poziomu podstawowego, 

−

 

dostateczny – za rozwiązanie co najmniej 12 zadań z poziomu podstawowego, 

−

 

dobry – za rozwiązanie 16 zadań, w tym co najmniej 2 z poziomu ponadpodstawowego, 

−

 

bardzo dobry – za rozwiązanie 19 zadań, w tym 3 z poziomu ponadpodstawowego. 

 
Klucz odpowiedzi: 1. d, 2. a, 3. a, 4. a, 5. d, 6. b, 7. b, 8. c, 9. a, 10. b, 11. d, 
12. c, 13. d, 14. d, 15. c, 16. a, 17. c, 18. b, 19. a, 20. b. 
 
Plan testu 
 

Nr 

zad.

 

Cel operacyjny  

(mierzone osiągnięcia ucznia) 

Kategoria 

celu 

Poziom 

wymagań 

Poprawna 

odpowiedź 

1 

RozróŜnić rodzaje rozkładu MW 

B 

P 

d 

2 

Dobrać rodzaj MW skalnych 

C 

P 

a 

3 

RozróŜnić MW węglowe 

B 

P 

a 

4 

RozróŜnić prędkość palenia lontu prochowego. 

B 

P 

a 

5 

Wymienić elementy składowe

 

A 

P 

d 

6 

Określić postępowanie przy znalezieniu 
niewypałów. 

B 

P 

b 

7 

Określić przeznaczenie przewodów 
ochronnych 

C 

P 

b 

8 

Obliczyć szeregowy obwód strzałowy 

C 

PP 

c 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

23

9 

Obliczyć równoległy obwód strzałowy. 

C 

PP 

a 

10 

Zdefiniować pojęcie ładunku 
wielokolumnowego 

A 

P 

b 

11  Zdefiniować pojęcie otworu długiego 

A 

P 

d

 

12 

Scharakteryzować rodzaje otworów 
strzałowych 

C 

P 

c 

13 

Dobrać materiał na przybitkę 

C 

P 

d 

14 

Określić miejsce wykonania naboju 
udarowego 

C 

P 

d 

15 

Dobrać metodę usuwania niewypału. 

D 

PP 

c 

16 

Zdefiniować pojęcie metryka strzałowa 

A 

P 

a

 

17 

Dobrać metodę pomiaru metanu. 

C 

P 

c 

18 

Określić warunki lokalizacji składu MW  

C 

P 

b 

19 

Scharakteryzować zagroŜenia ze strony 
prądów błądzących 

D 

PP 

a 

20 

Określić zasady obrotu środkami strzałowymi. 

C 

P 

b 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

24

Przebieg testowania 
 
Instrukcja dla nauczyciela 

1.

 

Ustal  z  uczniami  termin  przeprowadzenia  sprawdzianu  z  wyprzedzeniem  co  najmniej 

jednotygodniowym. 

2.

 

Omów z uczniami cel stosowania pomiaru dydaktycznego. 

3.

 

Zapoznaj uczniów z rodzajem zadań zawartych w zestawie oraz z zasadami punktowania. 

4.

 

Przygotuj odpowiednią liczbę testów. 

5.

 

Zapewnij samodzielność podczas rozwiązywania zadań. 

6.

 

Przed rozpoczęciem testu przeczytaj uczniom instrukcję dla ucznia. 

7.

 

Zapytaj, czy uczniowie wszystko zrozumieli. Wszelkie wątpliwości wyjaśnij. 

8.

 

Nie przekraczaj czasu przeznaczonego na test. 

9.

 

Kilka  minut  przed  zakończeniem  testu  przypomnij  uczniom  o  zbliŜającym  się  czasie 

zakończenia udzielania odpowiedzi. 

 

Instrukcja dla ucznia 

1.

 

Przeczytaj uwaŜnie instrukcję. 

2.

 

Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi. 

3.

 

Zapoznaj się z zestawem zadań testowych. 

4.

 

Test  zawiera  20  zadań.  Do  kaŜdego  zadania  dołączone  są  4  moŜliwości  odpowiedzi. 
Tylko jedna jest prawidłowa. 

5.

 

Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej rubryce 
znak X. W przypadku pomyłki naleŜy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie 
ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową. 

6.

 

Zadania  wymagają  prostych  obliczeń,  które  powinieneś  wykonać  przed  wskazaniem 
poprawnego wyniku. 

7.

 

Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania. 

8.

 

Jeśli udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóŜ jego rozwiązanie 
na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas. 

9.

 

Na rozwiązanie testu masz 40 min. 

Powodzenia! 

 

Materiały dla ucznia: 

−

 

instrukcja, 

−

 

zestaw zadań testowych, 

−

 

karta odpowiedzi. 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

25

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

 

 
1.

 

Bardzo  szybka  reakcja  rozkładu  materiału  wybuchowego  kruszącego,  przebiegająca 
z prędkością powyŜej 1000 m/s to 
a)

 

eksplozja. 

b)

 

implozja. 

c)

 

deflagracja 

d)

 

detonacja. 

 
2.

 

MW  skalne,  mogą  być  stosowane  w  robotach  kamiennych  przy  stęŜeniu  metanu 
w powietrzu do 
a)

 

0,5% 

b)

 

1,5% 

c)

 

1,8% 

d)

 

2,0% 

 
3.

 

MW węglowe mają kolor opakowania 
a)

 

niebieski. 

b)

 

czerwony. 

c)

 

kremowy. 

d)

 

czarny. 

 
4.

 

Lonty prochowe palą się z prędkością około 
a)

 

1 cm/s. 

b)

 

5 cm/s. 

c)

 

10 cm/s. 

d)

 

20 cm/s. 

 
5.

 

Jaki element nie wchodzi w skład zapalnika elektrycznego ostrego 
a)

 

zespół zapalczy. 

b)

 

zespół spłonkowy. 

c)

 

przewody zapalnikowe. 

d)

 

nitki rozpoznawcze. 

 
6.

 

W przypadku znalezienia środków strzałowych naleŜy 
a)

 

zabrać je ze sobą i odnieść do składu MW. 

b)

 

zabezpieczyć  miejsce  znalezienia  i  zgłosić  ten  fakt  osobie  dozoru  lub  słuŜbie 
strzałowej kopalni. 

c)

 

zabrać je ze sobą i zgłosić ten fakt osobie dozoru. 

d)

 

zabrać je ze sobą i przekazać je osobie dozoru. 

 
7.

 

Przewody ochronne słuŜą do połączenia 
a)

 

urządzeń elektrycznych z uziemieniem. 

b)

 

linii przodkowej z przewodami zapalnikowymi. 

c)

 

zapalarki z linią strzałową 

d)

 

omomierza strzałowego z linią strzałową. 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

26

8.

 

Zakładając  Ŝe  oporność  pojedynczego  zapalnika  wynosi  4  Ω,  opór  całego  obwodu 
strzałowego wynosi 
a)

 

1 Ω. 

b)

 

2 Ω. 

c)

 

16 Ω. 

d)

 

8 Ω. 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
9.

 

Zakładając  Ŝe  oporność  pojedynczego  zapalnika  wynosi  4  Ω,  opór  całego  obwodu 
strzałowego wynosi 
a)

 

1 Ω. 

b)

 

2 Ω. 

c)

 

8 Ω. 

d)

 

16 Ω. 

 

 
 
 
 
 
 
 
 

 
10.

 

Określenie „ładunek wielokolumnowy” oznacza 
a)

 

wiele otworów strzałowych w przodku. 

b)

 

kilka kolumn ładunku w jednym otworze strzałowym. 

c)

 

blisko siebie leŜące otwory z ładunkami jednokolumnowymi. 

d)

 

to samo co ładunek „jednokolumnowy rozdzielony”. 

 
11.

 

Pojęcie „długi otwór strzałowy” oznacz otwór o długości ponad 
a)

 

2 metry. 

b)

 

3 metry. 

c)

 

4 metry. 

d)

 

6 metrów. 

zapalni
k 

zapalni
k 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

27

12.

 

Przedstawiony otwór strzałowy to otwór 
a)

 

wciosowy. 

b)

 

wrębowy. 

c)

 

włomowy. 

d)

 

przebitkowy. 

 

 

 

13.

 

Przybitka otworu strzałowego moŜe być wykonana między innymi z 
a)

 

prochu strzelniczego. 

b)

 

prętu metalowego. 

c)

 

kołka drewnianego. 

d)

 

wilgotnego piasku. 

 
14.

 

Nabój udarowy przygotowuje się 
a)

 

w składzie MW. 

b)

 

na stanowisku odpalania. 

c)

 

w przodku przed rozpoczęciem robót strzałowych. 

d)

 

w przodku, bezpośrednio przed załadowaniem go do otworu strzałowego. 

 
15.

 

Usuwanie niewypału częściowego moŜna przeprowadzić poprzez 
a)

 

ponowne go uzbrojenie w zapalnik i odpalenie. 

b)

 

wydłubanie go metalowym ostrym narzędziem. 

c)

 

odwiercenie  w  odległości  50  cm  od  otworu  z  niewypałem,  nowego  otworu 
równoległego i jego odpalenie. 

d)

 

pozostawieniem go do następnego cyklu robót strzałowych. 

 
16.

 

Metryka strzałowa to 
a)

 

podstawowy dokument określający sposób wykonania robót strzałowych. 

b)

 

dokument określający wyłącznie długość otworów strzałowych. 

c)

 

przyrząd do pomiaru długości (głębokości) otworów strzałowych. 

d)

 

dokument określający wyłącznie sposób łączenia zapalników w przodku. 

 
17.

 

W polach metanowych, górnik strzałowy dokonuje pomiarów stęŜenia metanu w przodku 
a)

 

przy spągu wyrobiska. 

b)

 

w połowie wysokości wyrobiska. 

c)

 

pod stropem wyrobiska. 

d)

 

nad obudową wyrobiska. 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

28

18.

 

Podziemny skład MW musi 
a)

 

być umiejscowiony blisko szybu, nie dalej niŜ 50 metrów. 

b)

 

być wykonany w skałach niepalnych. 

c)

 

mieć wysokość minimum 3,0 m. 

d)

 

być wyłoŜony materiałem niepalnym. 

 
19.

 

ZagroŜenie ze strony prądów błądzących przy robotach strzałowych, to moŜliwość 
a)

 

niekontrolowanej detonacji zapalników elektrycznych. 

b)

 

uszkodzenia zapalarki. 

c)

 

detonacji MW w skrzyni strzałowej. 

d)

 

uszkodzenia wiertarki elektrycznej podczas wiercenia otworów. 

 
20.

 

Ś

rodki strzałowe, wydawane są ze składu MW na podstawie 

a)

 

metryki strzałowej, 

b)

 

zamówienia w dzienniku strzałowym, 

c)

 

ustnego polecenia osoby dozoru, 

d)

 

pisemnego polecenia osoby dozoru. 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

29

KARTA ODPOWIEDZI 

 

Imię i nazwisko................................................................................................ 

 

UŜytkowanie materiałów wybuchowych 

 
Zakreśl poprawną odpowiedź 
 
 

Nr 

zadania 

Odpowiedź 

Punkty 

1. 

a 

b 

c 

d 

 

2. 

a 

b 

c 

d 

 

3. 

a 

b 

c 

d 

 

4. 

a 

b 

c 

d 

 

5. 

a 

b 

c 

d 

 

6. 

a 

b 

c 

d 

 

7. 

a 

b 

c 

d 

 

8. 

a 

b 

c 

d 

 

9. 

a 

b 

c 

d 

 

10. 

a 

b 

c 

d 

 

11. 

a 

b 

c 

d 

 

12. 

a 

b 

c 

d 

 

13. 

a 

b 

c 

d 

 

14. 

a 

b 

c 

d 

 

15. 

a 

b 

c 

d 

 

16. 

a 

b 

c 

d 

 

17. 

a 

b 

c 

d 

 

18. 

a 

b 

c 

d 

 

19. 

a 

b 

c 

d 

 

20. 

a 

b 

c 

d 

 

Razem: 

 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

30

Przykłady narzędzi pomiaru dydaktycznego 

 
Test 2 
Test  dwustopniowy  do  jednostki  modułowej  „UŜytkowanie  środków 
strzałowych” 

Test składa się z zadań wielokrotnego wyboru, z których: 

−

 

zadania 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 11, 12, 13, 14, 15, 17, 19, 20 są z poziomu podstawowego, 

−

 

zadania 9, 10, 16, 18 są z poziomu ponadpodstawowego. 

 

Punktacja zadań: 0 lub 1 punkt 

 
Za kaŜdą prawidłową odpowiedź uczeń otrzymuje 1 punkt. Za złą odpowiedź lub jej brak 

uczeń otrzymuje 0 punktów. 
 

Proponuje się następujące normy wymagań – uczeń otrzymuje następujące 
oceny szkolne: 

−

 

dopuszczający – za rozwiązanie co najmniej 8 zadań z poziomu podstawowego, 

−

 

dostateczny – za rozwiązanie co najmniej 12 zadań z poziomu podstawowego, 

−

 

dobry – za rozwiązanie 16 zadań, w tym co najmniej 2 z poziomu ponadpodstawowego, 

−

 

bardzo dobry – za rozwiązanie 19 zadań, w tym 3 z poziomu ponadpodstawowego. 

 
Klucz odpowiedzi: 1. b, 2. c, 3. d, 4. a, 5. a, 6. b, 7. d, 8. d, 9. a, 10. d, 11. d, 
12. b, 13. a, 14. d, 15. a, 16. d, 17. d, 18. b, 19. a, 20. c. 
 
Plan testu 
 

Nr 

zad.

 

Cel operacyjny  

(mierzone osiągnięcia ucznia) 

Kategoria 

celu 

Poziom 

wymagań 

Poprawna 

odpowiedź 

1 

RozróŜnić rodzaje MW ze względu na skład 

C 

P 

b 

2 

Zdefiniować nazwy MW 

A 

P 

c 

3 

Rozpoznać rodzaj MW 

C 

P 

c 

4 

Określić zastosowanie środków inicjujących 

C 

P 

b 

5 

Scharakteryzować cechy lontów 

C 

P 

d 

6 

Określić zapalnik na podstawie jego oznaczenia. 

D 

P 

a 

7 

Przedstawić sposób postępowania w przypadku 
znalezienia MW 

C 

P 

b 

8 

Zdefiniować wzory na obliczanie oporu obwodu 
strzałowego 

A 

P 

d 

9 

Obliczyć oporność obwodu strzałowego 

C 

PP 

a 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

31

10 

Wskazać metody przeciwdziałania prądom 
błądzącym 

B 

PP 

b 

11  Zdefiniować pojęcie ładunku MW 

A 

P 

a

 

12  Określić rodzaje otworów strzałowych 

C 

P 

a 

13  Określić znaczenie przybitki 

C 

P 

a 

14  Zdefiniować pojęcie naboju udarowego 

A 

P 

b 

15  Definiować pozostały sprzęt strzałowy 

A 

P 

d 

16  Wyjaśnić pojęcie otworu zawiedzionego 

D 

PP 

a

 

17 

Określić wykonywanie pomiarów metanu 
w przodku 

C 

P 

d 

18  Scharakteryzować specjalne metody strzelania  

C 

PP 

d 

19 

Określić uprawnienia osób do wykonywania 
robót strzałowych 

C 

P 

a 

20  Scharakteryzować dokumentację strzałową 

C 

P 

d 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

32

Przebieg testowania 

 
Instrukcja dla nauczyciela 

1.

 

Ustal  z  uczniami  termin  przeprowadzenia  sprawdzianu  z  wyprzedzeniem  co  najmniej 
jednotygodniowym. 

2.

 

Omów z uczniami cel stosowania pomiaru dydaktycznego. 

3.

 

Zapoznaj uczniów z rodzajem zadań zawartych w zestawie oraz z zasadami punktowania. 

4.

 

Przygotuj odpowiednią liczbę testów. 

5.

 

Zapewnij samodzielność podczas rozwiązywania zadań. 

6.

 

Przed rozpoczęciem testu przeczytaj uczniom instrukcję dla ucznia. 

7.

 

Zapytaj, czy uczniowie wszystko zrozumieli. Wszelkie wątpliwości wyjaśnij. 

8.

 

Nie przekraczaj czasu przeznaczonego na test. 

9.

 

Kilka  minut  przed  zakończeniem  testu  przypomnij  uczniom  o  zbliŜającym  się  czasie 
zakończenia udzielania odpowiedzi. 

 

Instrukcja dla ucznia 

1.

 

Przeczytaj uwaŜnie instrukcję. 

2.

 

Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi. 

3.

 

Zapoznaj się z zestawem zadań testowych. 

4.

 

Test  zawiera  20  zadań.  Do  kaŜdego  zadania  dołączone  są  4  moŜliwości  odpowiedzi. 
Tylko jedna jest prawidłowa. 

5.

 

Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej rubryce 
znak X. W przypadku pomyłki naleŜy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie 
ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową. 

6.

 

Zadania  wymagają  prostych  obliczeń,  które  powinieneś  wykonać  przed  wskazaniem 
poprawnego wyniku. 

7.

 

Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania. 

8.

 

Jeśli udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóŜ jego rozwiązanie 
na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas. 

9.

 

Na rozwiązanie testu masz 40 min. 

Powodzenia! 

 

Materiały dla ucznia: 

−

 

instrukcja, 

−

 

zestaw zadań testowych, 

−

 

karta odpowiedzi. 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

33

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH 

 
1.

 

Ze względu na skład chemiczny, MW dzielimy na 
a)

 

prochowe i dynamitowe. 

b)

 

nitroestrowe i saletrzane. 

c)

 

granulowane i stałe. 

d)

 

miotające i kruszące. 

 
2.

 

Inna nazwa MW metanowych, to 
a)

 

gazowe. 

b)

 

bezpieczne. 

c)

 

powietrzne. 

d)

 

skalne. 

 
3.

 

Karbonit to MW 
a)

 

skalny. 

b)

 

metanowy. 

c)

 

węglowy. 

d)

 

nie ma takiego materiału wybuchowego. 

 
4.

 

Spłonka górnicza słuŜy do 
a)

 

zapalenia lontu prochowego. 

b)

 

inicjacji właściwego materiału wybuchowego. 

c)

 

inicjacji zapalnika elektrycznego. 

d)

 

wywołania huku ostrzegawczego. 

 
5.

 

Lont detonujący detonuje z prędkością powyŜej 
a)

 

5 m/s. 

b)

 

50 m/s.. 

c)

 

500 m/s. 

d)

 

5000 m/s. 

 
6.

 

Zapalnik elektryczny ostry mikrosekundowy, oznaczony jest dodatkowo literą 
a)

 

U. 

b)

 

M. 

c)

 

m. 

d)

 

K. 

 
7.

 

W przypadku znalezienia materiałów wybuchowych na dole kopalni, górnik powinien 
a)

 

zabrać je ze sobą i odnieść do składu MW. 

b)

 

zabezpieczyć  miejsce  znalezienia  i  zgłosić  ten  fakt  osobie  dozoru  lub  słuŜbie 
strzałowej kopalni. 

c)

 

zabrać je ze sobą i zgłosić ten fakt osobie dozoru. 

d)

 

zabrać je ze sobą i przekazać je osobie dozoru. 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

34

8.

 

Wzór na obliczanie oporności równoległego obwodu strzałowego ma postać 

a)

 

R

0

 = R

L

 + 

2n

1

R

Z. 

b)

 

R

0

 = R

L

 + 

n

2

R

Z. 

c)

 

R

0

 = 2R

L

 + 

n

1

R

Z. 

d)

 

R

0

 = R

L

 + 

n

1

R

Z. 

 

gdzie: 
R

0

 - opór obwodu, 

R

L

 - linii strzałowej, 

n   - liczba zapalników, 
R

Z

 - opór pojedynczego zapalnika. 

 
9.

 

Zakładając  Ŝe  oporność  pojedynczego  zapalnika  wynosi  4  Ω,  opór  całego  obwodu 
strzałowego wynosi 
a)

 

1 Ω. 

b)

 

2 Ω. 

c)

 

8 Ω. 

d)

 

16 Ω. 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
10.

 

Przeciwdziałanie prądom błądzącym moŜe polegać na 
a)

 

stosowaniu specjalnych przewodów zapalnikowych. 

b)

 

utrzymaniu dobrego stanu izolacji urządzeń elektrycznych. 

c)

 

nie moŜna im przeciwdziałać. 

d)

 

zwiększeniu głębokości otworów strzałowych. 

 
11.

 

W skład ładunku MW wchodzą tylko naboje 
a)

 

MW. 

b)

 

MW i przybitka. 

c)

 

MW, przybitka i zapalniki. 

d)

 

MW, przybitka, zapalniki i zapalarka. 

1 

2 

3 

1 linia 
strzałowa 
2 anteny 
3 zapalniki 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

35

12.

 

Przedstawiony otwór strzałowy to otwór 
a)

 

wciosowy. 

b)

 

wrębowy. 

c)

 

włomowy. 

d)

 

przebitkowy. 

 

 

 
13.

 

Przybitka otworu strzałowego ma za zadanie 
a)

 

izolowanie wyrobiska od płomienia wybuchu. 

b)

 

osłabienie siły kruszenia calizny. 

c)

 

ochronę sąsiednich otworów strzałowych. 

d)

 

obniŜenie huku detonacji MW. 

 
14.

 

Nabój udarowy to nabój 
a)

 

mający za zadanie wypchnięcie przybitki. 

b)

 

zaopatrzony w zapalnik. 

c)

 

inicjowany jako ostatni w ładunku MW. 

d)

 

który przypadkowo detonował przed jego załadowaniem do otworu.. 

 
15.

 

Nabijak słuŜy do 
a)

 

osadzenia na nim nabojów i późniejszego ich wprowadzenia do otworu. 

b)

 

wydłubywania z otworów niewypałów. 

c)

 

wykonywania otworów strzałowych. 

d)

 

dociskania ładunków w otworach strzałowych. 

 
16.

 

Otwory zawiedzione to otwory które 
a)

 

nie zdetonowały po podłączeniu i uruchomieniu zapalarki. 

b)

 

słuŜą do wykonania włomu. 

c)

 

w których ładunek MW zdetonował częściowo. 

d)

 

to dokładnie to samo co niewypały. 

 
17.

 

W polach metanowych, górnik strzałowy dokonuje pomiarów stęŜenia metanu w przodku 
a)

 

tylko jeden raz w ciągu zmiany. 

b)

 

tylko dwa razy w ciągu zmiany. 

c)

 

górnik strzałowy nie wykonuje pomiarów metanu. 

d)

 

między innymi przed przystąpieniem do ładowania otworów strzałowych. 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

36

18.

 

Strzelanie centralne to 
a)

 

odpalenie otworów umiejscowionych w środku przodka. 

b)

 

odpalenie otworów zapalnikami umieszczonymi w połowie długości ładunku MW 

c)

 

strzelanie z wykorzystaniem lontu prochowego. 

d)

 

strzelanie z powierzchni ziemi w wielu przodkach naraz. 

 
19.

 

Do wykonywania robót strzałowych uprawnione są osoby 
a)

 

posiadające kwalifikacje górnika strzałowego. 

b)

 

które posiadają zezwolenie na broń. 

c)

 

które posiadają 10-letni staŜ pracy w warunkach dołowych. 

d)

 

które posiadają 15-letni staŜ pracy w warunkach dołowych. 

 
20.

 

Dziennik strzałowy to dokument określający między innymi 
a)

 

długość otworów strzałowych w przodku. 

b)

 

ilość otworów strzałowych w przodku. 

c)

 

stan zapasów magazynowych w składzie MW. 

d)

 

ilość i rodzaj pobranych środków strzałowych ze składu MW. 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

37

KARTA ODPOWIEDZI 

 

Imię i nazwisko................................................................................................ 

 

UŜytkowanie materiałów wybuchowych 

 
Zakreśl poprawną odpowiedź 
 
 

Nr 

zadania 

Odpowiedź 

Punkty 

1. 

a 

b 

c 

d 

 

2. 

a 

b 

c 

d 

 

3. 

a 

b 

c 

d 

 

4. 

a 

b 

c 

d 

 

5. 

a 

b 

c 

d 

 

6. 

a 

b 

c 

d 

 

7. 

a 

b 

c 

d 

 

8. 

a 

b 

c 

d 

 

9. 

a 

b 

c 

d 

 

10. 

a 

b 

c 

d 

 

11. 

a 

b 

c 

d 

 

12. 

a 

b 

c 

d 

 

13. 

a 

b 

c 

d 

 

14. 

a 

b 

c 

d 

 

15. 

a 

b 

c 

d 

 

16. 

a 

b 

c 

d 

 

17. 

a 

b 

c 

d 

 

18. 

a 

b 

c 

d 

 

19. 

a 

b 

c 

d 

 

20. 

a 

b 

c 

d 

 

Razem: 

 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

38

7.  LITERATURA 
 

1.

 

Batko  P.,  Ślęzak  J.,  Lewicki  J.,  Morawa  R.:  Technika  strzelnicza  1.  Górnicze  środki 
strzałowe i sprzęt strzałowy. Wydawnictwa AGH, Kraków 1998 

2.

 

Bielewicz T., Prus B., Honysz J.: Górnictwo. cz. I. Wydawnictwo Śląsk, Katowice 1993 

3.

 

Bonarek  J.,  Goc  St.,  Siemianowski  J.:  Górnik  Strzałowy  w  kopalniach  węgla 
kamiennego. Wydawnictwo Śląsk, Katowice 2005 

4.

 

Hobler M.: Projektowanie i wykonywanie robót strzelniczych w górnictwie podziemnym. 
Wydawnictwo Śląsk, Katowice 1982 

5.

 

Nowak K., Kostrz J., Górnictwo cz. I. Wydawnictwo Śląsk, Katowice 1989 

 
Literatura metodyczna 
1.

 

Drętkiewicz-Więch  J.:  ABC  nauczyciela  przedmiotów  zawodowych.  Operacyjne  cele 
kształcenia. Zeszyt 32. CODN, Warszawa 1994 

2.

 

Krogulec-Sobowiec  M.,  Rudziński  M.:  Poradnik  dla  autorów  pakietów  edukacyjnych. 
KOWEZiU, Warszawa 2003 

3.

 

Niemierko B.: Pomiar wyników kształcenia zawodowego. Biuro Koordynacji Kształcenia 
Kadr, Fundusz Współpracy, Warszawa 1997 

4.

 

Ornatowski T., Figurski J.: Praktyczna nauka zawodu. ITeE, Radom 2000