1
III Konferencja Psychologów Klinicznych
„Problemy prawne w pracy psychologa klinicznego” - Kraków, 18.06.2010r.
Odpowiedzialność
zawodowa psychologa
Józef Krzysztof Gierowski
Katedra Psychiatrii UJ Collegium Medicum oraz
Instytut Ekspertyz Sądowych w Krakowie
Pojęcie odpowiedzialności
W języku polskim odnosi się nie tylko do różnych gałęzi
prawa ale także do moralności
Odpowiedzialność to:
I.
konieczność ponoszenia konsekwencji swojego
lub czyjegoś postępowania, zachowania, wynikająca z
przekonania wewnętrznego lub nakazu prawnego;
świadomość tej odpowiedzialności;
II. bycie odpowiedzialnym w znaczeniu:
1.
postępujący tak, by nie wywołać złych, przykrych
dla kogoś skutków; rzetelny, rozsądny, gotowy
ponieść konsekwencje swoich czynów;
2.
mający jakieś zadanie, obowiązek (najczęściej
strzeżenia kogoś, czegoś, czuwanie nad kimś, czymś
itp) i rozliczany z jego wykonania
Rodzaje odpowiedzialności
Odpowiedzialność moralna
Odpowiedzialność etyczna
Poczucie odpowiedzialności
Odpowiedzialność prawna:
- karna
- cywilna
- dyscyplinarna
- administracyjna
Odpowiedzialność prawna
Obowiązek ponoszenia przewidzianych
przez przepisy prawa konsekwencji
zachowania
się własnej lub innych osób
Odpowiedzialność karna: dotyczy
sprawcy czynu społecznie
niebezpiecznego, zabronionego pod
groźbą kary, zawinionego, umyślnego (są
wyjątki)
Odpowiedzialność karna
Przykłady:
-
Przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu
(np. art. 157 kk
„rozstrój zdrowia”)
-
Przestępstwa przeciwko wiarygodności
dokumentów
(np. art. 271 kk „poświadczenie nieprawdy”)
- Naruszenie tajemnicy (
np. art. 266 kk)
- Nieuzyskanie zgody pacjenta
(art.189 kk, Ustawa o
ochronie zdrowia psychicznego)
- Wykroczenia: wykonywanie zawodu psychologa bez
uprawnień,
( np. art. 61 Ustawy o zawodzie psychologa)
Odpowiedzialność cywilna
Ujemne konsekwencje ponoszone przez podmioty
prawa w związku z zaistnieniem zdarzeń negatywnie
ocenianych przez prawo
(możliwość zastosowania przymusu
państwowego w postaci egzekucji majątkowej)
Ze względu na źródło powstania odpowiedzialności
wyróżnia się :
1. odpowiedzialność kontraktową
(z tytułu niewykonania
zobowiązania)
2.
deliktową
(za szkodę wyrządzoną czynem niedozwolonym)
Ze względu na zasadę ponoszenia odpowiedzialności
rozróżnia się:
1.
odpowiedzialność na zasadzie winy
2. odpowiedzialność na zasadzie ryzyka
3. odpowiedzialność na zasadzie słuszności
2
III Konferencja Psychologów Klinicznych
„Problemy prawne w pracy psychologa klinicznego” - Kraków, 18.06.2010r.
Odpowiedzialność dyscyplinarna
Zespół przepisów prawnych normujących
kwestie odpowiedzialności za czyny
naruszające obowiązki służbowe i rodzaje
kar za te czyny oraz zasady i tryb
postępowania w przypadku stwierdzenia
naruszenia
obowiązków służbowych
Odpowiedzialność dyscyplinarna odnosi się do
odpowiedzialności pracowników i osób
wykonujących określony zawód
(odpowiedzialność zawodowa).
Powinność
-
odpowiedzialność
moralna
Nakaz, obowiązek, konieczność natury moralnej.
Etyka jako filozoficzno-normatywna teoria ma za
przedmiot
„powinność moralną” ludzkiego działania.
Jest problemem co stanowi
normę moralności, która
wyznacza moralny sens powinności działania i moralny
sens jego wartości.
Działanie pod wpływem „powinności moralnej”
wyraża afirmację należną komuś lub czemuś z relacji
przysługującej wartości, w przypadku osoby godności.
Odpowiedzialność
w różnych psychologicznych koncepcjach człowieka
(Najda 2008)
Podejście psychoanalityczne:
podejmuje problem
odpowiedzialności moralnej: wolną wolę zastępuje superego i lęk moralny
Podejście behawioralne:
nie ma miejsca na pytanie o
wolność, odpowiedzialność i godność człowieka
Podejście psychologów humanistycznych:
wolność, godność i odpowiedzialność to naturalna kondycja człowieka
Podejście poznawcze:
człowiek jest istotą autonomiczną i
zdolną do przyjęcia odpowiedzialności za własne życie
Podejście postmodernistyczne:
moralność
osobowości postmodernistycznej nie narzuca obowiązku wierności
poprzednim „wcieleniom”
Podejście psychologii pozytywnej:
stałość
przekonań moralnych
Czy można się objeść bez ustawowych
uregulowań statutu zawodowego
psychologa klinicznego?
Konieczne bo:
zawód psychologa jest zawodem zaufania
publicznego,
szeroki bardzo jest zakres spraw
, w których
orzeczenie psychologa decyduje o losach
ludzi
(ponad 40 aktów prawnych uzależniających decyzje
personalne od orzeczenia psychologicznego)
Bez ustawy
brak jest możliwości pociągania
do odpowiedzialności dyscyplinarnej
psychologów naruszających obowiązki
zawodowe i zasady etyki
Zawód zaufania publicznego
Istota zawodu: ingerowanie w
wewnętrzny świat klienta, możliwość
oddziaływania na niego, wpływanie
zarówno na zachowanie jak i stan
psychiczny
Stąd zasada poufności i wynikający z
niej obowiązek zachowania tajemnicy
zawodowej.
Zawód zaufania publicznego
„Ustawa o zawodzie psychologa i samorządzie zawodowym
psychologów” (2001) definiuje i określa kim jest psycholog,
jakie
usługi wykonuje (diagnoza, opiniowanie, orzekanie,
psychoterapia, udzielanie pomocy psychologicznej).
Psycholog w wykonywaniu usług posiada pełna autonomię i jest
zobligowany do
przestrzegania standardów usług i zasad
etycznych zawodu.
Ustawa gwarantuje
prawo do podnoszenia kwalifikacji i stażu.
Podstawowe obowiązki: uzyskiwanie świadomej zgody klienta,
akceptacji planowanych działań, zachowanie tajemnicy (patrz
kodeks etyczno-zawodowy psychologa)
Nadzór merytoryczny nad pracą zawodową psychologa
klinicznego
mają psychologowie.
Problemy z
psychoterapią
3
III Konferencja Psychologów Klinicznych
„Problemy prawne w pracy psychologa klinicznego” - Kraków, 18.06.2010r.
„Ustawa o zawodzie psychologa i
samorządzie zawodowym
psychologów” (2001)
Jawi się jako niezbędna. Reguluje bowiem w
sposób systemowy i kompleksowy
zagadnienia związane z zawodem psychologa.
Wszelkie fragmentaryczne zmiany
naruszają
systemowy charakter ustawy.
Aktualna sytuacja to bezprecedensowy przykład
braku praworządności.
Bez aktów prawnych niższego rzędu nie można
uruchomić instytucji korporacyjnych
(samorząd).
Psycholog kliniczny wobec
ustawowych regulacji odnoszących się
do ochrony praw człowieka
Akty prawne dotyczące ochrony praw
klientów psychologa klinicznego:
Konstytucja RP
Ustawa o ochronie danych osobowych
Konwencja o ochronie praw człowieka
Konwencja Praw Dziecka
Karta praw pacjenta
Ustawa o zakładach opieki zdrowotnej
Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego
Kodeks karny wykonawczy
Kodeks postępowania karnego
Etyczny kontekst działalności
zawodowej psychologa w świetle
kodeksów etycznych
Psycholog kliniczny jako badacz
Psycholog kliniczny jako diagnosta
Psycholog kliniczny jako terapeuta
Psycholog kliniczny jako nauczyciel
Psycholog kliniczny jako ekspert
Psycholog kliniczny jako
badacz i diagnosta
Psycholog badacz winien wykazać się
wysokim poziomem
świadomości
metodologicznej tak aby wyniki jego
badań mogły być wykorzystane w
programach praktycznego działania
(PPD).
Szczegółowe zasady w „Kodeksie
etyczno-
zawodowym psychologa”
Psycholog kliniczny jako
badacz i diagnosta
Zalecenia
(Brzeziński, Teoplitz-Winiewska 2005):
Prowadzenie badań zgodnie z obowiązującym prawem,
Uzyskiwanie zgody
osób uczestniczących w badaniach,
Prawo do
przerwania udziału w badaniu (wycofanie się),
Informowani o celu badania,
Pełna informacja o prawdziwym przebiegu badań i jego rezultatach,
Unikanie zadawania
cierpienia, bólu, narażenia na wstyd, zakłopotanie
itp.
Unikanie badań osób pozostających w relacji zależności,
Nieczerpanie korzyści z kontaktu z badanym (np. seksualnych)
Ponoszenie pełnej odpowiedzialności za osoby współprowadzące badania,
Stosowanie
sprawdzonych i odpowiadających standardom metod
psychometrycznych,
Ochrona testu przed osobami niekompetentnymi,
Gwarantowanie
poufności wyników (tajemnica zawodowa).
Psycholog kliniczny jako
terapeuta
„Kodeks Etyczny Psychoterapeuty”
(2000),
Niesymetryczna relacja pacjent-terapeuta,
Godność, podmiotowość, autonomia pacjenta (klienta),
Niebezpieczeństwo manipulacji z uwagi specyficzny charakter
relacji,
Dynamika relacji
: kontrakt, przebieg, zakończenie psychoterapii,
Poufny charakter relacji, tajemnica,
Wyjątkowy charakter sytuacji łamania zasady tajemnicy,
Superwizja
jako pożądany standard,
Jakie
zasady łamią najczęściej psychoterapeuci amerykańscy:
- wykorzystanie seksualne.
- wykorzystanie finansowe,
- wykorzystanie danych
uzyskanych od pacjentów do publikacji.
4
III Konferencja Psychologów Klinicznych
„Problemy prawne w pracy psychologa klinicznego” - Kraków, 18.06.2010r.
Psycholog kliniczny jako
nauczyciel
Zachowanie obiektywizmu,
W nauczaniu eksponować aspekty
etyczne problemu,
Pamiętać o modelującym wymiarze
uczenia
praktycznych umiejętności,
Modelowanie
też w relacji edukacyjnej,
Unikanie
relacji „skrzyżowanych” np.
nauczyciel-terapeuta.
Psycholog kliniczny jako
ekspert
Ekspert-
osoba posiadająca specjalistyczną
wiedzę psychologiczna i świadcząca w związku
z tym różnym instytucjom specyficzne usługi
(ekspertyzy, opinie).
Ekspertyzy
ważnych zjawisk społecznych (np.
uzależnienia),
Ekspertyzy dla potrzeb wymiaru
sprawiedliwości,
Generalne zasady
– obiektywizm i
bezstronność
Psycholog kliniczny jako
ekspert
Zasady funkcjonowania eksperta
mogą
regulować odrębne przepisy (np. kodeks
postępowania karnego, Ustawa o ochronie
zdrowia psychicznego),
Tam gdzie brak odrębnych regulacji obowiązują
ogólne zasady etyczno-zawodowe (Kodeks
etyczno-
zawodowy…, Ustawa o zawodzie
psychologa…)
Brak wpływu biegłego na losy ekspertyzy i jej
późniejsze wykorzystanie,
Ekspertyza psychologiczna
–
problemy metodologiczne
-1
Dotyczy sytuacji, w których korzysta się z możliwości
zastosowania psychologii do rozstrzygania określonych
problemów w różnych etapach postępowania sądowego
w
sprawach karnych, cywilnych i rodzinnych.
Psycholog występuje tu jako biegły, a zakres jego postępowania
jest wyznaczany przez:
reprezentowaną przez niego dziedzinę wiedzy (problem
granic kompetencji
obowiązujące przepisy prawne.
Ekspertyza psychologiczna
–
problemy metodologiczne
2
Trafna, rzetelna i pozbawiona błędów opinia (ekspertyza) sądowo-
psychologiczna musi spełniać szereg warunków:
zgodność ze standardami psychologicznej diagnozy klinicznej (np.
standardy Marolwe’a i Heilbruna) i procedurami diagnostycznymi
w zależności od rodzaju i typu opinii musi uwzględniać specyfikę
problemu diagnostycznego
, tym zwłaszcza jego retrospektywny bądź
prognostyczny charakter
uwzględniać prawne pojęcia i definicje, które stanowią ramy
określające zakres i przedmiot diagnozowanych zjawisk i procesów
psychicznych
stwarzać sprzyjające warunki do interdyscyplinarnej, np.
psychiatryczno-psychologicznej
współpracy opiniodawczej i
wykonawczej.
Mieszany (hybrydowy) prawno-
psychologiczny model Marlowe’a (1995)
- 1
1.
Czy biegły posiada naukową, techniczną wiedzę przydatną do
zbadania problemu prawnego?
2.
Czy znane są podstawy teoretyczne testu oraz stałość
uzyskiwanych wyników, podatność na zniekształcenie (celowe i
niecelowe) oraz możliwość ich neutralizacji (wprowadzenie
poprawek)?
3.
Czy znane są wartości psychometryczne narzędzi (rzetelność,
standardy etc.) i przydatność w badaniach sądowych?
Zasady metodologicznej oceny wartości procedur
badawczych sformułowane w postaci siedmiu pytań
ułożonych w określonym porządku:
5
III Konferencja Psychologów Klinicznych
„Problemy prawne w pracy psychologa klinicznego” - Kraków, 18.06.2010r.
Mieszany (hybrydowy) prawno-
psychologiczny model Marlowe’a (1995)
- 2
4.
Czy są opracowane i zdefiniowane zasady gromadzenia danych
(procedur badania) i obliczania wyników?
5.
Czy uzyskane dane powielają się, czy są bezużyteczne lub
szkodliwe
(czy nie ingerują zakłócająco w przebieg procesu)?
6.
Czy uzyskane dane
nie naruszają praw jednostki (dyskryminacja,
uprzedzenia rasowe etc.)?
7.
Czy biegły prawidłowo uwzględnił wszystkie ograniczenia danych
w formułowaniu stopnia pewności wyrażonej przez siebie
opinii
(w konsekwencji wnioskowania i weryfikowania wyników)?
Jak poprawić poziom opiniowania
sądowo-psychologicznego?
Respektowanie
standardów metodologicznych obowiązujące w
psychologii sądowej.
Doskonalenie i rozwijanie zasad diagnostycznych i
opiniodawczych.
Instytucjonalizacja działań ekspertowskich i opiniodawczych,
umożliwiająca merytoryczną kontrolę biegłych i ich opinii.
Rekomendacja biegłych – inicjatywa PTP
Sytuacja nie ulegnie poprawie tak długo, jak długo wymiar
sprawiedliwości nie podejmie konkretnych działań uwzględniających
potrzebę rzetelnego i trafnego rozstrzygania problemów związanych
z wykorzystaniem psychologii w prawie karnym i cywilnym oraz
kwalifikacji i kompetencji
powoływanych w sprawach biegłych.
Wnioski
Nie ma dwóch psychologii - teoretycznej i stosowanej
Istniej jedna psychologia
, która ma różne
zastosowanie w praktyce
, również klinicznej
Stąd wspólne standardy metodologiczne i etyczne
Odpowiedzialne podejście do zawodu psychologa
wymaga prawnego (ustawowego) uregulowania jego
statusu
Bez ustawy
odpowiedzialność dyscyplinarna za
naruszenie obowiązków zawodowych i zasad etyki
jest
poważnie ograniczona