„Architektura i urbanistyka Saskiej Kępy”

Saską Kępę zna każdy, nawet ten, kto nigdy nie spacerował jej ulicami. Bohaterka 

powieści,   dokumentów,   wreszcie   słynnej   piosenki   Agnieszki   Osieckiej   (śpiewanej   przez 

Marylę   Rodowicz),   budzi   w   Warszawiakach   miłe   skojarzenia.   Dzielnica   o   willowych 

charakterze, z własnym osobny klimatem, ale tez bogatą historią.

Przez lata Saska Kępa była jedynie kawałkiem nieużytecznych łach wiślanych. Jeszcze 

w XIX w. często zalewana przez rzekę - nie dorobiła się solidnej zabudowy.  Była  za to 

miejscem   zabaw   i   wycieczek   Warszawiaków,   którzy   co   niedziela   urządzali   tu   huczne 

potańcówki.

Wiejski   i   letniskowy   charakter   Saskiej   Kępy   zaczął   zmieniać   się

w początku XX w. Prawdziwym impulsem do rozwoju dzielnicy stało się oddanie do użytku 

w   1913   r.   dzisiejszego   mostu   Poniatowskiego.   Od   tego   momentu   zaczęto   zauważać  

w piaszczystych łąkach i zagajnikach Saskiej Kępy doskonałe tereny inwestycyjne. 

Wystawa międzynarodowa

W 1904 r. pojawił się pierwszy pomysł zorganizowania w Warszawie Wielkiej Wystawy 

Krajowej.   Z   czasem   rozwija   się   on   w   projekt   Wystawy   Światowej.   Od   początku   uwagę 

zainteresowanych   zwracała   Saska   Kępa,   która   swoją   bliskością   i   w   miarę   dogodnymi 

warunkami geologicznymi (płaski teren) stwarzała możliwość organizacji takiej wystawy. Po 

wybudowaniu mostu Poniatowskiego i nowych linii kolejowych tereny te jeszcze bardziej 

zyskały   na   atrakcyjności.   Dodatkowo   istniejący   już   Park   Skaryszewski   można   było  

w łatwy sposób włączyć w przestrzeń wystawienniczą. W latach 1910-11 powstały kolejne 

projekty   Wystawy.   Zainteresowanie   Saską   Kępą   wzmogło   się   po   otwarciu   mostu 

Poniatowskiego (w 1911 r.). W 1919 r. Magistrat ostatecznie podjął decyzję o lokalizacji 

Terenów Wystawowych na Pradze. Nowy plan strefowy Magistratu z 1922 umieszczał je na 

Saskiej Kepie.

Pierwszym poważnym planem dla nowych terenów wystawowych był projekt Antoniego 

Jawornickiego z 1925 r. Zakładał on teren wystawowy o powierzchni 250 hektarów (w tym 

50   hektarów   Parku   Skaryszewskiego).   Centralnym   węzłem   komunikacyjnym   miało   być 

Rondo Waszyngtona, z którego prowadził szeroki dojazd na parking samochodowy przed 

wejściem. Oś całego placu wystawienniczego, prostopadła do Al. Poniatowskiego, zamykała 

prostokątna Wielka Hala – stały pawilon wystawowy. Z kolei wiodąca do Hali główna aleja 

miała   być   ujęta   z   obu   stron   w   tymczasowe   pawilony   ustawiane   przy   okazji   większych 

wystaw.   Niestety   ani   ten,   ani   następne   projekty   (Juliusza   Neumana,   potem   Juliusza 

Nagórskiego) nie miały szans na realizację. Na przeszkodzie stanęły finanse miejskie.

Projekt terenów wystawowych A. Jawornickiego, 1925 r.

Trochę materialnych wspomnień z tych planów jednak pozostało. Idąc ulicami Saskiej 

Kępy   mijamy   takie   nazwy   ulic   takie   jak   Międzynarodowa,   Francuska,   czy   Afrykańska. 

Dzielnica   zabudowana   w   większości   przez   wille   i   domy   prywatne   uzyskała   ciekawy, 

nawiązujący   do   idei   miast-ogrodów,   plan   oparty   na   kilku   osiach   i   koncentrycznie 

odchodzących   ulicach.  Układ   urbanistyczny   Saskiej   Kępy   został   wpisany   do   rejestru 

zabytków.

Domy mieszkalne, wille, kamienice

Architekci działający w XX-leciu międzywojennym na Saskiej Kępie mieli spore pole do 

popisu.   Pozbawiona   jakiegokolwiek   kontekstu   historycznego   dzielnica,   jak   biała   kartka 

dawała   się   w   miarę   dowolnie   zapisywać.   Jedynym   ograniczeniem   były   skomplikowane 

stosunki własnościowe, które stwarzały istotne problemy przy planowaniu urbanistycznym 

nowej dzielnicy. 

Nowopowstające   wille   utrzymane   były   w   najróżniejszych   stylach,   jednak 

najpopularniejszym   był   nurt   historyzujący   łączący   neoklasycyzm

 

z   neobarokiem.   To   chyba   najlepiej   odpowiadało   tradycyjnym   gustom   zamożnych   warstw 

społecznych. Na tym tle prawdziwą nowinką stały się budowane w latach 30-tych nowe domy 

o   bardzo   nowoczesnych,   często   szokujących   formach.   Funkcjonalistyczne   wille,   których 

najlepszym   przykładem   są   te   autorstwa   Bohdana   Lacherta   i   Józefa   Szanajcy   przy  

ul.   Katowickiej   z   jednej   trony   budziły   zdumienie,   a   z   drugiej   zazdrość   mieszkańców 

tradycyjnych, nieco już podstarzałych domów. Białe gładkie ściany, duże okna i wyjątkowa 

funkcjonalność zwracały uwagę. Ulica Katowicka najbardziej interesująca jest na odcinku 

miedzy ul. Obrońców i Zwycięzców, tu bowiem zachował się cały zespół modernistycznych 

willi. Pod numerem 7a stoi dom należący niegdyś do rodziny Avenariusów. Ta stara willa 

została   przebudowana   przez   spółkę   architektoniczną   Jozefa   Szanajcy

 

i   Bohdana   Lacherta   w   połowie   lat   30-tych.   Dodano   wtedy   szklano-betonową   wieżę 

mieszczącą   klatkę   schodową.   Nieopodal   stoi   podręcznikowy   przykład   architektury 

funkcjonalnej willa własna Bohdana Lacherta. Słynna „maszyna do mieszkania” oparta jest 

na słupach, a niewielkie okna przypominają bulaje okrętowe. Kręcone schody prowadzą na 

górny taras niczym na górny pokład transatlantyku. Dom przy Katowickiej jest świetnym 

przykładem architektury modernistycznej, w której architekt pomyślał o wszystkim włącznie 

z wyposażeniem wnętrza. Wśród innych obiektów należy wymienić:

- domy w stylu tzw. Magistrackim przy ul. Obrońców i Katowickiej

- domy Kolonii Saskiej – też historyzujące, w stylu dworkowym

- dom przy ul. Francuskiej / Zwycięzców, proj. Lucjan Korngold

-   domy   przy   ul.   Walecznych.   Ulica   Walecznych   przypomina   prawdziwy   skansen,  

w   którym   swoje   ślady   zostawił   każdy   z   etapów   zabudowy   dzielnicy.   Spotkamy   tu 

zarówno   stare   „drewniaki”   –   pozostałość   jeszcze   letniskowej   zabudowy,   jak   też 

modernistyczne, nowoczesne bloki.

   

   

Przykładowe wille z terenu Saskiej Kępy