PPTVIEW

Metafizyka a ontologia

• Jak dot

d zajmowali

my si

głównie problematyk

epistemologii

: podstawowymi kwestiami zwi

zanymi z

szeroko poj

tym poznaniem. Teraz zajmiemy si

filozoficznymi pogl

dami na

wiat

. Innymi słowy,

przejdziemy do problematyki dyscypliny zwanej przez
jednych

metafizyk

, a przez innych

ontologi

Niekiedy

mówi si

tu te

o filozofii przyrody lub teorii bytu.

• Terminy „metafizyka” i „ontologia” czasami u

ywane s

zamiennie. Nie zawsze jednak tak jest – zale

y to od

tradycji filozoficznej, w obr

bie której prowadzone s

dociekania.

• My tutaj dokonamy

uproszczenia

, nie odró

niaj

metafizyki od ontologii.

Pochodzenie nazwy „metafizyka”

• prote filosofia

(gr.) – filozofia pierwsza

• dociekanie pierwszych zasad wszystkiego, co istnieje

• fysis

(gr.) – przyroda (st

d „fizyka” jako nauka o przyrodzie).

• Po

mierci Arystotelesa porz

dkowano jego pisma. Ksi

dotycz

prote filozofia

umieszczono po ksi

gach

conych

fysis

• ta meta ta fysika

(gr.)

– „te, które nast

puj

po [ksi

gach] przyrodniczych”.

• Zagadnienia poruszane w tych ksi

gach – a tak

zagadnienia pochodne – nazwano pó

niej

metafizycznymi

a dyscyplin

, w ramach której s

one rozwa

ane –

metafizyk

Pochodzenie nazwy „ontologia”

•

ον

(on) – b

•

το

ον

(to on) – to, co jest; cokolwiek

• „ontologia” – „nauka o tym, co jest”

• Ontologia

ma wi

c by

nauk

najogólniejsz

, której

twierdzenia maj

zastosowanie do wszystkiego, co jest.

Przykłady zagadnie

metafizycznych

• Czy oprócz przedmiotów jednostkowych (konkretnych)

istniej

równie

przedmioty ogólne (uniwersalia)?

• W jaki sposób istnieje to, co uwa

amy za przedmioty

fizyczne?

• Jakie substancje istniej

w przyrodzie?

» Zagadnienie duszy i ciała.
» Mind-body problem.

• Czy aktualny bieg zdarze

w przyrodzie jest jedno-

znacznie i bezwyj

tkowo zdeterminowany przez

przebieg zdarze

przeszłych?

• Czy w przyrodzie istnieje celowo

ść

• Czy istnieje Bóg, a je

li tak, to w jakiej relacji pozostaje

On do przyrody?

• Dlaczego istnieje raczej co

nic?

Przykłady poj

ęć

metafizycznych (ontologicznych)

• Substancja

– „substancj

jest wszystko to, czemu

przysługuj

jakie

cechy, co mo

e do czego

pozostawa

w pewnym stosunku, co mo

e znajdowa

w takim lub innym stanie (…), ale samo nie jest ani

cech

, ani stosunkiem, ani stanem (…)”

Arystoteles

• Byt

(w sensie dystrybutywnym) – cokolwiek

– byty rzeczywiste

• aktualne

• potencjalne

– byty tylko pomy

lane

• Byt

(w sensie kolektywnym) - wszystko

Wybrane sposoby istnienia

istnienie rzeczywiste vs. istnienie tylko pomy

lane

istnienie realne

vs. istnienie idealne

(tj. w czasie i przestrzeni) (tj. ani w czasie, ani w

przestrzeni)

istnienie samoistne vs. istnienie niesamoistne

istnienie

obiektywne

vs. istnienie

subiektywne

(tj. niezale

ne od bycia

poznawanym przez

jakikolwiek podmiot)

istnienie mo

liwe

istnienie aktualne

istnienie konieczne

etc.

„Zasady metafizyczne” metafizyki klasycznej

•

Zasada identyczno

ci:

dy przedmiot, który

istnieje, istnieje

•

Zasada sprzeczno

ci:

Nieprawda,

e jaki

przedmiot zarazem istnieje i nie istnieje

„

aden przedmiot nie mo

e jakiej

cechy

zarazem posiada

i jej nie posiada

.”

•

Zasada wył

czonego

rodka:

dy przedmiot

istnieje lub nie istnieje.

„Ka

dy przedmiot dowoln

cech

posiada lub jej

nie posiada.”

Idealizm subiektywny

• Pewne – ale bynajmniej nie wszystkie !! – stanowiska w

obr

bie metafizyki (ontologii) s

nast

pstwami przyj

tych

rozstrzygni

ęć

w zakresie epistemologii. W szczególno

ci,

pewne formy idealizmu epistemologicznego prowadz

idealizmu subiektywnego

w metafizyce.

• Idealizm subiektywny jest stanowiskiem w sprawie

sposobu istnienia

przedmiotów fizycznych (kamieni,

krzeseł,

ab, ciał ludzkich etc.). Głosi on paradoksaln

tez

istnienie przedmiotów fizycznych polega na tym,

one postrzegane

. Jak to uj

ł George Berkeley, ich

esse= percipi

(istnie

= by

postrzeganym).

Idealizm subiektywny

• Znaczy to w szczególno

ci,

e w

wietle idealizmu

subiektywnego przedmioty fizyczne

nie istniej

obiektywnie

, tj. nie istniej

niezale

nie od podmiotu

postrzegaj

cego.

• Nie

znaczy to natomiast,

e akt postrzegania

powoduje,

e przedmiot fizyczny zaczyna istnie

obiektywnie, natomiast po zako

czeniu aktu

postrzegania przestaje on istnie

obiektywnie.

• W

wietle idealizmu subiektywnego przedmiotu

fizyczne nigdy nie istniej

obiektywnie. Ich

istnienie

polega na tym

e s

one postrzegane.

Idealizm subiektywny: Berkeley

• Sk

d taki pomysł? Przypomnijmy odpowiednie fragmen-

ty pism Berkeleya:

• „Ka

dy przyzna,

e ani nasze my

li, ani uczucia, ani idee

ukształtowane przez wyobra

nie istniej

poza umysłem.

Otó

wydaje si

niemniej oczywiste,

e ró

ne wra

enia

zmysłowe, to znaczy idee wyryte na zmysłach, jakkolwiek
byłyby zmieszane i poł

czone ze sob

(to znaczy bez

wzgl

du na to, na jakie składałyby si

przedmioty)

nie

mog

istnie

inaczej, jak tylko w umy

le, który je postrzega.

(…) Mówi

e stół, na którym pisz

, istnieje; znaczy to,

e go

widz

i odczuwam dotykiem. (…) Był tu zapach, to znaczy,

go odczuto w

chem; był d

k, to znaczy, ze go słyszano;

była barwa czy kształt, a wi

c postrze

ono je wzrokiem lub

dotykiem. To jest wszystko, co mog

rozumie

przez te i tym

podobne wyra

enia.”

Idealizm subiektywny: Berkeley

„Doprawdy dziwne jest rozpowszechnione w

ród ludzi

mniemanie, jakoby domy, góry, rzeki, słowem wszelkie
przedmioty zmysłowe, miały przyrodzone, czyli realne
istnienie, odmienne od tego,

e umysł je postrzega. (…)

Czym

e bowiem s

ej wymienione przedmioty, je

li nie

rzeczami, które postrzegamy przez zmysły? A czy

postrzegamy co

innego oprócz własnych swych idei, czy

wra

zmysłowych? Czy

nie jest wi

c jawn

sprzeczno

eby którekolwiek z nich lub dowolne ich poł

czenie miało

istnie

niepostrze

one?”

Berkeley, Traktat o zasadach poznania

Idealizm subiektywny: Berkeley

•

Mówi

c krótko (a zatem nieco upraszczaj

c):

Przedmioty fizyczne to zespoły cech postrzeganych
zmysłowo (i nic wi

cej!)

Cechy te istniej

tylko w umy

le podmiotu.

A zatem równie

ich zespoły istniej

tylko w umy

podmiotu: istnienie przedmiotów fizycznych polega na
tym,

e s

one postrzegane.

•

Dygresja: zauwa

my,

e powy

szy wywód nie

przes

dza,

kim lub czym

jest podmiot postrzegaj

(do tego zagadnienia wróc

za chwil

Idealizm subiektywny

•

Tyle Berkeley. Zauwa

my teraz,

e gdy uzasadnimy –

niekoniecznie tak, jak to zrobił Berkeley – tez

epistemologicznego idealizmu immanentnego, to
niemal natychmiast dostajemy tez

idealizmu

subiektywnego:

1. Podmiot poznaje wył

cznie własne prze

ycia.

2. Podmiot postrzega przedmioty fizyczne.

3. A zatem istnienie przedmiotów fizycznych polega

na tym,

e s

one postrzegane.

•

Idealizm subiektywny mo

emy wi

c uwa

nast

pstwo idealizmu immanentnego w epistemologii.

•

Uwaga:

U Berkeleya kolejno

ść

argumentowania była inna.

Idealizm subiektywny

•

dy idealista subiektywny musi si

zmierzy

nast

puj

cymi problemami:

1. Dlaczego w

wiecie przedmiotów fizycznych

obserwujemy ci

gło

ść

i stało

ść

, chocia

nasze

postrzeganie nie jest ani ci

głe, ani stałe?

2. Dlaczego, przynajmniej na ogół, nie mamy wpływu

na tre

ść

naszych postrze

Rozwi

zanie podane przez Berkeleya jest nast

puj

ce:

istnienie przedmiotów fizycznych polega na tym,

e s

one postrzegane przez Boga

Ró

nica mi

dzy przedmiotem fizycznym a fikcyjnym jest

taka,

e przedmiot fizyczny jest (nieustannie)

postrzegany przez Boga i (czasami) przez człowieka,
natomiast istnienie przedmiotu fikcyjnego polega na
tym,

e jest on „postrzegany” tylko przez człowieka.

Solipsyzm

•

Teza idealizmu subiektywnego nie jest wcale
najbardziej radykalnym wnioskiem, jaki mo

wyprowadzi

z tezy epistemologicznego idealizmu

immanentnego. Albowiem mo

na rozumowa

tak:

1. Poznaj

wył

cznie własne prze

ycia.

2. Postrzegam własne ciało.

3. Postrzeganie informuje mnie o istnieniu innych ludzi.

A zatem

istniej

tylko Ja

– jako istota niecielesna !

– a cały

wiat jest moim wyobra

eniem !

•

Jest to teza stanowiska filozoficznego zwanego

solipsyzmem

(od łaci

skiego sol ipseo = istniej

sam).

Solipsyzm

• Potraktujmy solipsyzm jako swojego rodzaju

ciekawostk

teoretyczn

– i pomi

my problemy, przed

którymi staje to stanowisko.

• [Nawiasem mówi

c, dyskusja z solipsyst

jest o tyle

utrudniona, i

uwa

a on,

e nie ma z kim dyskutowa

☺

• Wbrew temu, co mo

na czasami wyczyta

, Berkeley

nie był solipsyst

. Był on immaterialist

odno

nie

wiata przyrody, jednocze

nie uznaj

c istnienie Boga i

obiektywne istnienie innych ludzi – co prawda
uwa

anych za istoty czysto duchowe.

Pogl

dy Kanta a idealizm subiektywny

• Idealizm w epistemologii to nie tylko idealizm immanentny,

ale równie

idealizm transcendentalny, tj. pogl

d, zgodnie z

którym przedmioty transcendentne („zewn

trzne wobec

podmiotu”) s

niepoznawalne.

• Z tezy o niepoznawalno

ci przedmiotów zewn

trznych

wynika,

e to, co na co dzie

uznajemy za obiektywnie

istniej

ce przedmioty fizyczne, ma tylko status – mówi

ogólnie - „konstrukcji umysłu”. Te ostatnie s

jednak czym

cej, ni

„zespołami własno

ci zmysłowych” w sensie

Berkeleya – s

konstrukcje zgodne z do

wiadczeniem

• Kant odró

nia

wiat zjawisk

(„fenomenów”, „konstrukcji

umysłu”) od

wiata rzeczy samych w sobie

(„noumenów”).

Te drugie w jego opinii istniej

obiektywnie, ale nie s

poznawalne.

• Tak wi

c je

li nawet nazwiemy Kanta idealist

subiektywnym, to musimy pami

e jego pogl

d ró

od pogl

du Berkeleya.

Idealizm obiektywny

• O ile dla Kanta przedmioty fizyczne s

„konstrukcjami

umysłu”, za

cały

wiat przyrody (tj.

wiat przedmiotów

fizycznych) jest korelatem indywidualnej

wiadomo

człowieka, to

idealizm obiektywny

uwa

wiat

przyrody za korelat czy wytwór nieosobowego bytu
duchowego

, zwanego czasami Absolutnym Duchem

czy (po prostu) Absolutem.

• Dla

neokantystów

(koniec XIX w./ pocz

tek XX w.)

przyroda to ogół przedmiotów tylko intencjonalnych,
stwierdzonych w s

dach idealnych spełniaj

cych

kryterium prawdy.

• Za głównego przedstawiciela idealizmu obiektywnego

uwa

a si

jednak filozofa

cego wcze

niej,

Georga

Wilhelma Friedricha Hegla

(1770-1831).

Idealizm obiektywny: Hegel

• Klarowne przedstawienie pogl

dów Hegla jest

zadaniem, łagodnie mówi

c, do

ść

trudnym. Przyczyn

jest jego niepowtarzalny styl pisania. Oto próbka:

• CIEMNO

ŚĆ

: „

jest ona czym

, co zindywidualizowane

w sobie, by by

dla siebie, co jednak nie istnieje samo

przez si

, a jedynie jako siła wroga

wiatłu i mo

przez to trwa

w doskonałej jednorodno

.”

• St

d te

w prezentacji koncepcji Hegla konieczny jest

pewien kompromis mi

dzy wierno

oryginałowi i

zrozumiało

. Zachowanie standardów

cisło

ci nie

jest niestety mo

liwe.

• Wypisz

tu zatem szereg tez.

Idealizm obiektywny: Hegel

•

Rzeczywisto

ść

jest rzeczywisto

Absolutnego

Ducha

(Absolutu), który w procesie swojego rozwoju

konstytuuje wszystkie jej postaci.

•

Rzeczywisto

ść

jest zmienna, a podstawowe prawa

ce jej rozwojem to

prawa dialektyki

Najwa

niejsze z tych praw mówi,

e rozwój przebiega

wedle schematu:

TEZA

ANTYTEZA

SYNTEZA

•

Główne fazy rozwoju Absolutu s

nast

puj

ce:

Idea logiczna

Przyroda

Duch

Absolut jako Absolut jako Absolut jako idea
idea w sobie

idea poza sob

w sobie i dla siebie

•

Idea logiczna to pierwotna posta

bytu, jej antytez

jest

Przyroda, natomiast syntez

obu – Duch.

Idealizm obiektywny: Hegel

• Skoro idea logiczna to pierwotna posta

bytu, to prawa

logiki/dialektyki maj

swoje odzwierciedlenia w

ród

praw rz

cych Przyrod

i (rozwojem) Ducha.

• Dialektyczna hierarchia poj

ęć

idealnych posiada swoje

odbicie w chronologicznym porz

dku, a jakim po sobie

nast

puj

twory Przyrody i w chronologicznym

porz

dku dziejów.

• Rzeczywisto

ść

jako cało

ść

jest konieczna.

• Poniewa

to, co konieczne, jest zgodne z rozumem,

zatem cała rzeczywisto

ść

jest rozumna.

Idealizm obiektywny: Hegel

• Sfer

Ducha konstytuuj

Duch subiektywny Duch obiektywny Duch absolutny

Dusza

Prawo

Sztuka

wiadomo

ść

Moralno

ść

Religia

Umysł

Etyka społeczna Filozofia

• Duch absolutny jest syntez

Ducha subiektywnego i

Ducha obiektywnego.

• W filozofii, która jest syntez

sztuki i religii, Duch

dochodzi do zrozumienia samego siebie.

•

Uwaga:

„Absolutny Duch” nie jest tym samym, co „Duch absolutny”.

Realizm metafizyczny

• Stanowisko b

ce przeciwie

stwem zarówno idealizmu

subiektywnego, jak i idealizmu obiektywnego –

metafizyczny realizm

, da si

scharakteryzowa

prosto:

Przedmioty fizyczne istniej

obiektywnie.

• Przy czym reali

ci krytyczni dodaj

e nie zawsze maj

one te wszystkie cechy, jakie im przypisujemy.