038

Nauczyciel- przegląd historycznych funkcji

Termin nauczyciel ( nauczycielka) – to odpowiednio przygotowany
specjalista do prowadzenia pracy dydaktyczno-wychowawczej
( nauczającej) w instytucjach oświatowo-wychowawczych, szkołach, przedszkolach, na
kursach oraz w innych placówkach pozaszkolnych.

Z historycznego punktu widzenia termin nauczyciel obejmował i obejmuje równieŜ

nauczycieli prywatnych, tj.mentorow, dozorców, guwernerów, korepetytorów. Funkcję „
nauczyciela” w dzisiejszych czasach moŜe pełnić ksiąŜka, telewizja, czasopisma, film,
koncert.

Nauczyciel to takŜe wychowawca i pracownik pedagogiczny związany ze szkolą lub

placówką oświatowa, a takŜe w placówkach wychowawczych, opiekuńczo- wychowawczych,
leczniczych,

leczniczo-wychowawczych

leczniczo-

opiekuńczych,

zakładach

poprawczych, schroniskach dla nieletnich,w ośrodkach metodycznych.

W dziejach kaŜdego narodu spotykamy się z zawodem nauczycielskim. Poczynając od

okresu dzikości – gdzie brak jest danych historycznych do bardziej cywilizowanego rozwoju.
NaleŜy jednak przypuszczać, Ŝe podobne potrzeby Ŝyciowe, warunki społeczno-gospodarcze
powodowały do siebie zbliŜone zasady organizacji.

Początki zawodu nauczyciela giną w mrokach dziejów. Wychowanie bowiem

powiązane jest nie tylko z opieką nad potomstwem ale równieŜ z przygotowaniem dziecka do
Ŝ

ycia społecznego. Tę funkcję w prymitywnych strukturach społecznych spełniała starszyzna

rodowa, magowie, kapłani. Byli nośnikami wiedzy, którą przekazywali nowym pokoleniom.

Najstarszy  w  dziejach-  nauczyciel  chiński  rozpoczął  swój  zawód  około  2200  lat  p.n.e.  i  od
razu został urzędnikiem państwowym stojącym wysoko w hierarchii społecznej. Jego pozycja
zaleŜała od ich wykształcenia ( największe zaszczyty posiadał, zatem kto przeszedł trudny 3
stopniowy egzamin naukowy).
W Indiach społeczeństwo było podzielone według religijnych- zasad świętych ksiąg Wed, na
odcięte od siebie kasty. Tylko najwyŜsza z nich- kapłańska zwana braminami miała dostęp do
kultury i wiedzy. Objaśniali oni przepisy ksiąg świętych, ustalali zasady moralne, pisali dzieła
naukowe. Podobnie w Mezopotamii i Egipcie kapłani zajmowali je się nauczaniem.
U  śydów  nauczyciel  staje  się  rzeczywistym  wychowawcą  narodu,  obrońcom  i  stróŜem
tradycji narodowej- nauczanie stanowiło urząd święty.
Na ziemiach greckich zawód nauczyciela pojawia się w 9 i 8 wieku p.n.e. jest nim wędrowny
ś

piewak- aoid, uznawany w tym czasie za mędrca. Zajmował się tylko nauczaniem synów

królewskich, a natomiast wychowanie spoczywało na rodzinie.

W okresie „oświecenia greckiego” czytanie i pisanie stało się bardziej powszechne i

tanie.  Mogli  z  niego  korzystać  wszyscy,  z  stąd  teŜ  status  takiego  nauczyciela  był  niski.
Funkcje tą często wypełniali niewolnicy.
W  Rzymie  był  nim  niewolnik-wyzwoleniec,  którego  nazywano  pedagogiem-  pedagogus-
prowadzący  chłopca.  Wychowaniem  młodzieŜy  w  Sparcie  zajmował  się  kaŜdy  dorosły
obywatel, a nie niewolnik. Większym autorytetem społecznym cieszyli się nauczyciele ( tzw.
nauk wyŜszych- filozofii i retoryki). Posiadali teŜ dość wysokie dochody. Początkowo jedynie
u sofistów fakt przyjmowania zapłaty za nauczanie ( mądrości i cnoty) stawiało ich niŜej niŜ
wolnych. Filozofowie owego czasu i ich szkoły
( Sokratesa, Platona, akademii platońskiej, Arystotelesa i jego lykejonu) uprawiający „naukę
dla  nauki’  w  sposób  amatorski  zajmowali  wysoką  pozycję  społeczna.  Sztukę  nauczania
traktowano raczej jako „ dar”.

Wysokie wymaga nauczycielom stawiał Kwintylian, Ŝyjący w I wieku naszej ery.

Głosił  on  pogląd,  iŜ  nauczyciel  powinien  być  dobrze  przygotowany  pod  względem
naukowym  i  metodycznym,  równieŜ  do  nauczania  elementarnego.  Był  zwolennikiem  szkoły
publicznej a nie prywatnej. Wydał dzieło” O wychowaniu mówcy”.

Po upadku Cesarstwa Rzymskiego, stopniowo, choć z początkowym oporem kościół

zaczął zwracać uwagę na kształcenie młodzieŜy. Pracą tą zajęły  się klasztory- nauczycielem
był  zakonnik.  W  VII  wieku  rozpoczęto  kształcenie  kleru.  Szkołą  kierowali  biskupi,  później
scholastycy.

W XII wieku powstają uniwersytety, najwcześniej w Bolonii, ParyŜu i Oxfordzie. Na

uniwersytetach  istniały  3  zasadnicze  fakultety  teologiczny,  medyczny  i  prawny,  nadające
stopień  doktorów  uprawniające  do  nauczania  oraz  wydział  filozoficzny  poświęcony  7
sztukom  wyzwolonym  (  gramatyka,  retoryka,  dialektyka,  arytmetyka,  muzyka,  astronomia  i
geometria)  dające  stopień  magistra,  co  równieŜ  oznaczało  uprawnienia  nauczyciela.  W
okresie renesansu rozwija się kształcenie nauczycieli do nauczania średniego i elementarnego.
Nauczyciele  ci  byli  niedoceniani,  wyśmiewani  w  satyrach.  W  dalszym  ciągu  nie  było
dydaktyki.

Znacznie później, bo w XVII i XVIII wieku powstają załoŜone przez jezuitów tzw.

Braci  Szkółek  Chrześcijanskich,  pierwsze  seminaria  nauczycielskie  przygotowujące
nauczycieli  do  nauczania  elementarnego  i  średniego.  Twórcą  pierwszego  seminarium
jezuickiego  był  Jan  Chrzciciel  de  la  Salle.  W  seminarium  uczono  w  języku  ojczystym  i
dopuszczano  świeckich.  Wcześniej,  bo  w  XV  wieku  organizatorem  Ŝycia  humanistycznego
we  Włoszech  był  Vittorino  da  Feltre,  XVI  –  Johan  Sturm.  Ten  ostatni  załoŜył  w  Strasburgu
gimnazjum, którym kierował przez 45 lat.

XVII wiek to okres działalności wybitnego pedagoga Jana Amosa Komeńskiego-

twórcy  systemu  pedagogicznego.  Domagał  się  on  powszechnego  nauczania  i  wychowania.
Opracował  system  jednolitego  szkolnictwa  dla  całej  ludności,  a  dydaktyka  zaczęła  rozwijać
się  na  podstawach  naukowych.  Dokonał  analizy  procesu  nauczania  i  określił  nowe
podstawowe zasady nauczania. Twierdził, iŜ proces nauczania by był skuteczny musi opierać
się  na  znajomości  procesu  poznania  ludzkiego  i  kształtowania  rzeczywistości.  Tak  ambitne
załoŜenia pedagogiczne  wymagały odpowiednio  przygotowanych do nauczania -nauczycieli,
co wiązało się ze stworzeniem zakładów kształcenia nauczycieli.

Komisja Edukacji Narodowej powstała w Polsce 14.10.1773 roku i była państwową

naczelną władza szkolna, niezalezna od czynników kościelnych.  Fundusze na jej działalność
pochodziły  z  przejętych  przez  państwo  dóbr  pojezuickich.  Powołana  przez  sejm
Rzeczypospolitej  stanowla  jak  gdyby  ministerstwo  oświaty.  KEN  tworzy  stan  akademicki  –
pierwszy w Europie zawodowy związek zrzeszający profesorów i nauczycieli szkol średnich.
Komisja Edukacji Narodowej powołuje przy wileńskiej i krakowskiej Szkole Głównej studia
dla kandydatów do stanu akademickiego. Troszczy się o przygotowanie nauczycieli do szkol
parafialnych,  wytycza  wskazówki  dla  nauczycieli  wiejskich,  tworzy  seminaria,  wydaje
napisaną przez Piramowicza w 1787 roku „ Powinności nauczyciela”.

Oświecenie wnosi zrozumienie kwestii specjalnego przygotowania nauczycieli do

kaŜdego szczebla nauczania. Zawód nauczycielski powstaje jako zawód świecki.

XIX wiek wnosi kształcenie kształcenie nauczycieli dla szkol początkowych w

seminariach  nauczycielskich-  sato  zakłady  typu  średniego.  Pierwszym  organizatorem  i
dyrektorem  seminarium  nauczycielskiego  w  Niemczech  był  Adolf  Disterweg-  zwolennik
Pestalozziego ( stworzył podstawowy system kształcenia nauczycieli do szkol średnich.
Disterweg  utworzył  seminaria  w  Dusseldorfie  i  Berlinie,  był  autorem  „  Przewodnika  dla
nauczycieli niemieckich” 1834. Dbał o kształcenie i doskonalenie nauczycieli oraz dbał o ich
zawodowe interesy.

W tym samym czasie w Księstwie Poznańskim, na terenie Wielkopolski działa E.

Estkowski-  organizator  i  ideolog  nauczycielstwa  polskiego,  twórca  seminarium
nauczycielskiego  w  Poznaniu  oraz  autor”  Planu  urządzenia”  tegoŜ  seminarium.  ZałoŜył
równieŜ  „  Towarzystwo  pedagogiczne”  w  Poznaniu,1848r  był  tez  twórca  i  redaktorem
pierwszego polskiego czasopisma pedagogicznego „Szkoła polska”.

Powstające w drugiej połowie XIX wieku liczne seminaria reprezentowały róŜny

poziom nauczania; wiodącymi były seminaria galicyjskie.
Seminaria nauczycielskie dawały wykształcenie na poziomie zbliŜony do średniego- były to
ś

rednie szkoły zawodowe pedagogiczne. Nie dawały jednak uprawnień do dla dalszego

kształcenia  uniwersyteckiego.  Przyszli  nauczyciele  poznawali  pedagogikę  (  dydaktykę),
psychologie  jak  równieŜ  przedmioty  szkoły  elementarnej.  Natomiast  absolwenci
uniwersytetów  mogli  nauczać  w  szkołach  średnich  (  gimnazjach).  Istniała  wiec  duŜa
dysproporcja miedzy nauczycielem gimnazjum a nauczycielem ludowym.

Twórca pedagogiki „naukowej” w XIX wieku w Niemczech był Johan Friedrich

Herbart, profesor uniwersytetu w Królewcu, gdzie utworzył uniwersyteckie seminarium
pedagogiczne dla kształcenia nauczycieli szkol średnich i wyŜszych oraz przy nim szkole
ć

wiczeń ( lekcje próbne). Pedagogikę swa oparł na etyce i psychologii, a wiec nauczyciel by

mógł uczyć oprócz umiejętności dydaktyki wychowawczej powinien mieć przygotowanie
pedagogiczne i psychologiczne. Twierdził, ze poznanie samego przedmiotu nauczania to za
mało.

Podsumowując XIX wiek moŜna powiedzieć, iŜ rośnie ranga i status społeczny

nauczycieli. Nauczyciele staja się urzędnikami państwowymi, powoływanymi przez organa
państwa, otrzymują emeryturę. Rośnie prestiŜ zawodowy tej profesji.

Wiek XX wnosi rozwój nauk pedagogicznych i psychologicznych, zostaje

”odkryte  dziecko”  a  jednocześnie  równieŜ  „  odkryto  nauczyciela”.  W  sposób  rewolucyjny
określono  prawa  dziecka,  zapewniono  mu  pełny  rozwój  indywidualny,  uznano  jego  prawa
jak równieŜ sprecyzowano rolę i zadania nauczyciela. Rozwijają się badania nad osobowością
nauczyciela,  talentem  i  zdolnościami  wychowawczymi.  Gwałtowny  rozwój  naukowo-
techniczny,  gospodarczy  i  kulturalny  wymaga  obecnie  od  nauczyciela  stałego  podnoszenia
poziomu  wykształcenia  w  celu  nadąŜenia  za  gwałtownie  zachodzącymi  zmianami.
Szkolnictwo  ma  obecnie  wyznaczony  za  główny  priorytet  –  dostarczanie  społeczeństwu
wysoko wykwalifikowanych obywateli. Edukacja staje się w głównej mierze przygotowaniem
do zawodu.

Ułatwiać to ma cybernetyzacja i technizacja procesów dydaktycznych w nowoczesnej

szkole. Coraz częściej mówi się o dydaktyce nie jako o „sztuce” i nie jako o teorii nauczania i
kształcenia,  lecz  jako  o  technologii  nauczania.  Sprawę  komplikuje  współczesny  wymóg
ustawicznego  kształcenia  się  przez  całe  Ŝycie  w  celu  nadąŜenia  za  gwałtownym  postępem
naukowo-technicznym. WyraŜa to idea edukacji permanentnej.