ekol'1

Dr inŜ. Zbigniew Wasiak

ekol’1.doc

Adiunkt Politechniki Wrocławskiej
Instytut Technologii Maszyn i Automatyzacji

KONSPEKT nr 1 do wykładu pt. „EKOLOGIA”

1. Wprowadzenie

„Ekologia” - słowo pochodzenia greckiego, złoŜone ze słów oikos (dom, środowisko) i lo-

gos (słowo, nauka). Termin ten zaczęto stosować juŜ w połowie XIX wieku, początkowo wy-
łącznie w odniesieniu do kompleksowych badań relacji zachodzących między światem zwie-
rząt a jego środowiskiem organicznym i nieorganicznym. W tym pierwotnym znaczeniu tego
terminu uwagę zwracano przede wszystkim na przyjazne i wrogie stosunki zwierzęcia z in-
nymi zwierzętami i z roślinami, z którymi wchodziło ono w bezpośredni kontakt. Znane są z
tego okresu ekogeograficzne reguły Bergmana (1847), Allena (1877) i Glogera dotyczące
związku cech morfologicznych fauny (zwierząt) ze środowiskiem, w jakim się ona rozwinęła i
Ŝ

yje.

W encyklopedii PWN (takŜe w internecie) ekologię definiuje się jako dziedzinę biologii,

będącą nauką o strukturze i funkcjonowaniu Ŝywej przyrody, obejmującą całość zjawisk
dotyczących wzajemnych zaleŜności między organizmami i zespołami organizmów, a ich Ŝy-
wym i martwym środowiskiem. W codziennej praktyce pojęcia „ekologia”, „ekologiczny”
(podobnie jak słowa „inŜynier”, „inŜynieria”) stosuje się jednak w znaczeniu znacznie szer-
szym niŜ wynikałoby to z powyŜszej definicji. W powiązaniu z podstawową definicją pojęcia
„ekologia” pojawiło się szereg odrębnie funkcjonujących nazw, z których najwaŜniejsze to:

Ekosystem - termin określający fragment środowiska naturalnego (np. jezioro, las), stano-

wiącego funkcjonalną całość, w której zachodzi wymiana materii i przepływ energii między
jego częścią Ŝywą (biocenozą), a nieoŜywioną (biotopem). Trudno jest zwykle określić ściśle
granice ekosystemów (jezioro - strefa brzegowa), dlatego operuje się często pojęciem ekoton,
oznaczającym strefę styku dwóch ekosystemów.

Szerszym znaczeniowo określeniem, w porównaniu z ekosystemem, jest ekosfera, defi-

niowana jako przestrzeń, w której istnieją warunki fizyczne i chemiczne umoŜliwiające roz-
wój i Ŝycie organizmów (flory i fauny). Nie rozstrzygnięty jest dotąd dylemat czy we wszech-
ś

wiecie poza Ziemią istnieją inne ekosfery.

W ekosystemach ziemskiej ekosfery odziaływują na siebie wzajemnie róŜnorodne czynni-

ki, a wśród nich i takie, które nazywamy ekotoksynami, negatywnie oddziaływującymi na or-
ganizmy Ŝywe, zanieczyszczającymi środowisko. Są nimi zarówno substancje chemiczne
przedostające się do atmosfery, gleby i wody, jak i promieniowanie jonizujące, silne pola ma-
gnetyczne i hałas. Wykład poświęcony będzie niemal wyłącznie ekotoksycznym skutkom
działalności przemysłowej i konsumpcji (uŜytkowania) dóbr wytwarzanych przez człowieka.

Dla atmosfery ekotoksynami będą: tlenek i dwutlenek węgla, tlenki azotu i siarki, dioksy-

ny, freon, furfurole, związki chloru, fosforu i metali cięŜkich. Główne źródła zanieczyszczeń
gazowych  to  konwencjonalne  elektrownie  cieplne,  przemysł  cięŜki  (hutnictwo,  koksownic-
two), przemysł rafineryjny, motoryzacja (eksploatacja silników spalinowych). Oddziaływanie
tych  zanieczyszczeń  moŜe  bezpośrednio  dotykać  indywidualnego  człowieka  (np.  smog  wiel-
komiejski) jak i odnosić się do globalnej, światowej skali, jak np. „efekt cieplarniany”, „dziu-
ra  ozonowa”  i  „kwaśne  deszcze”,  które  mają  wpływ  na  całą  przyrodę,  tak  na  florę,  jak  i  na
faunę na obszarach wykraczających poza granice jednego państwa.

Dla wody: mniej lub bardziej toksyczne są związki chemiczne takie jak: azotyny, nitrozo-

aminy, WWA (wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne), PCB (polichlorowane bifeny-
le), związki chloru, siarki i fosforu, będące produktami odpadowymi w róŜnego typu techno-
logiach przemysłowych, nie tylko branŜy chemicznej ale równieŜ przemysłu tekstylnego, rol-

no-spoŜywczego, maszynowego, wydobywczego, a nawet rolnictwa (nawozy sztuczne, środki
ochrony roślin, gnojowica).

Dla gleby: ekotoksynami są skaŜenia wynikające z zaśmiecania jej trudno degradowalnymi

odpadami stałymi, metalami cięŜkimi, środkami smarowymi, rosnącą z roku na rok masą od-
padów komunalnych (opakowania).

Ekotoksyny obciąŜające środowisko są nie tylko wynikiem ludzkiej działalności. Natural-

nym ich źródłem są erupcje wulkaniczne i nie zawinione bezpośrednio przez człowieka Ŝy-
wioły w postaci trzęsienia ziemi, poŜarów, tornada, huraganów i powodzi.

A dokładniej, co to jest ektotoksyna? Słowo pochodzi z języka greckiego – „toksikon” to

trucizna. Dzisiaj przez słowo „toksyna” lub „ektotoksyna” rozumie się wszelkie substancje
oddziaływujące niekorzystnie na organizmy Ŝywe. Zamiennym słowem jest często „trucizna”.

Pierwsze informacje o truciznach (między innymi o opium) pochodzą z zielnika chińskiego

(około 2700 rok p.n.e.), szersze zapisy na temat metali cięŜkich zawiera Papirus Ebersa. MoŜ-
na w nim, na przykład, znaleźć informację, iŜ na oczyszczenie przewodu pokarmowego nale-
Ŝ

y wypić piwo z olejem rycynowym. Nazwa słynnego Papirusu pochodzi od nazwiska Georga

Ebersa, który nabył go w roku 1862.

Pierwszego podziału toksyn dokonał juŜ Dioskordies (na dworze Nerona). Podzielił on tok-

syny na: - roślinne, - zwierzęce i - mineralne. Za ojca toksykologii (i homeopatii jednocześnie)
uwaŜa się jednak Parsellusa. śyło on zaledwie 40 lat i zasłynął z faktu, iŜ leczył ludzi za dar-
mo. To on jako pierwszy dokonał opisu chorób zawodowych i sformułował słynną definicję:
"wszystko jest trucizną i nic nie jest trucizną". MoŜna to rozumieć, Ŝe wszystko co jemy jest
trucizną, ale jeść trzeba by Ŝyć. Termin „ekotoksykologia” wprowadzono w roku 1969 – jest
to dziś nauka polegająca na badaniu i ocenie wpływu substancji toksycznych na środowisko.
Podział skaŜeń (toksyn) moŜe być róŜny, np:
- nieorganiczne,
- związki metaloorganiczne,
- izotopy i pierwiastki promieniotwórcze,
- gazy,
- skaŜenia organiczne.
Równolegle z pojęciem „ektotoksyna” funkcjonują pojęcia:
trucizna- substancja, która po dostaniu się do organizmu wywołuje zaburzenia jego funkcjo-
nowania, a nawet śmierć.
naraŜenie (ekspozycja)- fizyczny kontakt organizmu z substancjami toksycznymi (wyraŜany
czasem ekspozycji i jej natęŜeniem).
efekt- kaŜda zmiana biologiczna, która zaszła na skutek kontaktu z toksynami.
dawka- ilość substancji wywołująca lub nie wywołująca efektu, zazwyczaj podawana w sto-
sunku do masy organizmu.
Rodzaje zatruć – równieŜ tutaj występują róŜne podziały, np.:
I. rozmyślne, przypadkowe, zawodowe,
II. ostre, podostre, przewlekłe (długotrwałe)- ich efekt jest widoczny dopiero po długim cza-

sie,

III. rakotwórcze, mutagenne, działające na płody i zarodki (zarówno przed jak i po 3 miesiącu

ciąŜy).

Dawka letalna (śmiertelna) - LD (w mg/kg masy ciała)
- LD<25 = substancja bardzo toksyczna (ponad połowa osobników z próby traci Ŝycie),
- 25<LD<50 = substancja toksyczna,
- 50<LD<200 = substancja średnio toksyczna,
- LD>2000 = substancja mało toksyczna.
* Toksyczność cyjanku potasu (KCN) = 3-4 mg/kg masy ciała, czyli dla osoby waŜącej 70 kg

wystarcza zaledwie 200 do 250 mg. Znane są jednak substancje bardziej toksyczne, jak np.

dioksyny- to środki wyjątkowo toksyczne, a wydzielają się, na przykład, podczas grilowania i
podczas spalania wielu związków chemicznych. Jedną z dioksyn jest np. tetrachlorodibenzol
(TCDD)  -  toksyczny  związek  chemiczny  obcy  Ŝywym  organizmom.  Z  dotychczasowych  ba-
dań wynika, Ŝe dioksyna TCDD jest np: 10.000 razy bardziej trująca niŜ cyjanek potasu!
Dioksyny powstają podczas spalania tworzyw sztucznych i olejów w naszych piecach! Spala-
nie  śmieci  w  spalarniach  takŜe  powoduje  powstawanie  dioksyn  i  ich  emisję  do  atmosfery.
Wiele  dioksyn  znajduje  się  w  środkach  ochrony  roślin  np:  DDT  i  Lindan!  Zatem  naleŜy  ich
unikać,  pamiętać  o  właściwym  obchodzeniu  się  z  tymi  substancjami  i  stosowaniu  odzieŜy
ochronnej przy wykonywaniu np. oprysków na polach. Jeśli mieszkasz w mieście gdzie panu-
je  stały  smog,  jeśli  mieszkasz  blisko  zatruwających  środowisko  zakładów,  masz  problem  -
dioksyny są obecne w atmosferze i w wodzie.
Człowiek jest na dioksyny do pewnego stopnia uodporniony bardziej niŜ zwierzęta, poniewaŜ
od  wieków  potrafi  posługiwać  się  ogniem,  posiada  inną  niŜ  większość  zwierząt  gospodarkę
hormonalną. Dla większości zwierząt dioksyny są duŜo bardziej toksyczne niŜ dla człowieka,
na przykład świnka morska zdycha gdy pochłonie 0,001 mg/kg masy ciała, pies przy 3 mg/kg
masy ciała, chomik 5 mg/kg mc, szczur 0,2 mg/kg mc, a małpa 0,07 mg/kg masy ciała.
Główne źródła skaŜeń:
przemysł,  rolnictwo,  energetyka,  przemysł  wydobywczy,  metalurgia,  chemikalia,  odpady  ko-
munalne i inne.
Zanieczyszczenia  toksyczne,  pospolicie  występujące  w  naszym  otoczeniu,  to  na  przykład:
azotyny,  aerozole,  konidia  grzybów,  pleśnie,  dwutlenek  węgla,  formaldehyd,  chlorowcopo-
chodne, WWA (wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne).
Drogi przedostawanie się toksyn do organizmu:
doustna- najczęstsza przyczyna zatruć,
skórna- im grubsza warstwa naskórka tym lepsza ochrona,
inhalacyjna  (oddechowa)-  trucizna  do  krwi  dostaje  się  poprzez  pęcherzyki  płucne,  których
powierzchnia u dorosłego człowieka to około 35 metrów kwadratowych.
UWAGA:
- toksyny dobrze rozpuszczalne w wodzie dostają się do organizmu, przenikając przez włókna

białkowe, zaś toksyny rozpuszczalne w tłuszczach pobierane są przez błony lipidowe.

- niektóre związki mogą się kumulować w tłuszczach bądź lipidach, a aby się ich pozbyć ko-

nieczne staje się rozpuszczenie ich w wodzie.

- toksyny mogą kumulować się wszędzie. Organizm najdłuŜej chroni przed nimi mózg. Jest to

moŜliwe dzięki bardzo rozbudowanej sieci naczyń włosowatych w okolicach czaszki. Naj-
więcej toksyn kumuluje się w tłuszczu, potem w wątrobie. Stosunkowo mało jest ich nato-
miast we krwi, poniewaŜ są stosunkowo cięŜko rozpuszczalne. Niestety przy karmieniu
młodych matka przekazuje w mleku większość zakumulowanych toksyn. Jest to jedna z
metod pozbywania się toksykantów (podobnie bifenyle dobrze gromadzą się w jajach pta-
ków).

Organizmy próbują się jednak zabezpieczać przed nadmierną kumulacją toksyn. Jednym z

takich zabezpieczeń są hormony. Toksyny wchodzą bowiem w te szlaki metaboliczne co hor-
mony (z tym, Ŝe toksyny lipofilne muszą najpierw być przekształcone do form rozpuszczal-
nych w wodzie, zaś hydrofilne od razu - o ile nie doprowadza do śmierci organizmu, mogą
zostać wydalone z moczem) i tam podlegają kolejno:
- reakcjom metabolizmu I fazy (z udziałem cytochromu p450): utleniania, redukcji, degradacji,
- reakcjom metabolizmu II fazy- przyłączenie endogennego substratu rozpuszczalnego w wo-

dzie.

W związku z powyŜszym mechanizmem np. chlorowcopochodne węglowodorów mogą

mieć  silny  wpływ  na  gospodarkę  hormonalną.  Niektóre  związki  po  przejściu  przez  I  fazę
zmieniają  się,  na  przykład,  w  substancje  blokujące  białka  transportowe  hormonów  (choćby
tarczycy).  Toksyny  są  wówczas  transportowane,  tak  jakby  to  one  były  prawdziwym  hormo-

nem. Taka sytuacja prowadzi do niedoczynności, ale trzeba pamiętać Ŝe w tym samym czasie
we krwi krąŜą duŜe ilości potrzebnego hormonu - tyle tylko, Ŝe bez białek transportujących
organizm nie umie ich spoŜytkować.

Jakiś czas temu w USA odnotowano kilka zaskakujących przypadków reakcji organizmu

na  toksyny,  kiedy  to  np.  czteroletnie  dziewczęta  zaczęły  miesiączkować.  Gdy  zaczęto  zasta-
nawiać  się  nad  przyczyną,  ustalono,  Ŝe  ich  ojcowie  byli  zapalonymi  wędkarzami.  Niestety,
łowili  ryby  w  pobliskiej  rzece  zanieczyszczonej  chlorowanymi  węglowodorami.  Następnie,
spoŜywając właśnie te ryby stopniowo podtruwali siebie i swoje rodziny. I to właśnie te chlo-
rowcopochodne  węglowodorów  z  ryb  spowodowały  nagłe  przyspieszenie  procesu  dojrzewa-
nia u dziewczynek.
Chlorofenyle wydzielające się na wysypiskach śmieci hamują płodność potomstwa ze skaŜo-
nych nimi rodziców. Taka sytuacja powoduje czasowe zaniki populacji drobnych gryzoni. Ko-
lejna toksyna to:
polichlorek winylu (PCV)- sam w sobie nie jest toksyczny, natomiast po przejściu przez I fa-
zę reakcji metabolicznych przechodzi w tlenek chloroetylenowy, który jest silnie kancerogen-
ny  (rakotwórczy).  Poza  tym  w  procesie  spalania  PCV  wytwarzają  się  właśnie  najsilniejsze  z
trucizn - dioksyny. Kolejna toksyna, która poczyniła zniszczenia w organizmach to:
DDT  –  (azotox,  ditox,  tritox),  -  dwuchlorodwufenylotrójchloroetan),  bezbarwna  substancja
krystaliczna, nierozpuszczalna w wodzie, rozpuszczalna w rozpuszczalnikach organicznych.
Za  jego  odkrycie  Pol  Miller  otrzymał  nagrodę  Nobla.  Środek  ma  bardzo  silne  właściwości
owadobójcze  i  był  stosowany  w  latach  60-tych  XX  wieku  do  zwalczania  owadów  (stonki
ziemniaczanej). Niestety, spowodował on takŜe ogromne straty w środowisku naturalnym. Na
przykład ptaki magazynowały DDT w tkance tłuszczowej, jako substancję zapasową, na długi
przelot. Potrafiły zakumulować w ten sposób ogromne wręcz letalne dawki DDT, które jednak
objawiały  się dopiero w momencie ich aktywacji, czyli podczas spalania tkanki tłuszczowej.
To równieŜ DDT powodowało cienienie skorupy jaj (samica wysiadując jaja zgniatała je swo-
im cięŜarem- słaba skorupka). Ludzie takŜe mogą kumulować DDT w tkance tłuszczowej. U
nas do jego aktywacji dochodzi, na przykład, w czasie odchudzania. Przykładem takiej kumu-
lacji u ludzi jest tzw. choroba Yusko (oleju ryŜowego). Ludzie, którzy spoŜywali olej z duŜą
ilością  chlorowcopochodnych  zapadali  właśnie  na  tę  chorobę.  Niestety,  doprowadziła  ona
wręcz do kilku zgonów.

Innym środkiem owadobójczym (insektycydem) jest dieldryna, ta jednak ze względu na

swoją ewidentną szkodliwość została wycofana zaraz po wprowadzeniu. Dalej:
syntetyczne piŜma - uŜywane do nadawania przyjemnego zapachu kosmetykom i środkom
czyszczącym. Są syntetyzowane z pochodnych ksylenowych. Niestety, dziś okazuje się Ŝe ma-
ją właściwości zbliŜone do chlorowanych węglowodorów, między innymi są kancerogenne
(rakotwórcze).
KrąŜenie toksykantów w środowisku- toksyny gdy raz trafią do środowiska będą w nim krą-
Ŝ

yć juŜ praktycznie zawsze. Tak więc chociaŜ od kilu lat nie stosujemy juŜ DDT, w środowi-

sku ciągle jest ono obecne. Znajduje się w osadach dennych, glebach i organizmach Ŝywych.
Krótko mówiąc: związek raz wprowadzony do środowiska w zasadzie go nie opuszcza.
ADI- Dzienne dawki dopuszczalnego spoŜycia niektórych toksykantów w mikrogramach/kg
masy ciała/dzień:
- 4,4-DDT = 0,5;

- DDT - suma = 20;

- gamma HCH – lindan (C6H6Cl6 – heksachlorocykloheksan –

izomer przestrzenny) = 0,3;

- heptachlor = 0,5;

- HCH - suma = 8;

- PCB = 1.

Polska decentralizacja rolnictwa uchroniła naszą Ŝywność przed skaŜeniami duŜą ilością

DDT, HCH itd. Trzeba jednak pamiętać, Ŝe nawet nasza Ŝywność nie jest od toksykantów
wolna. Przede wszystkim naleŜy uwaŜać na wątróbki (bo wątroby magazynują toksyny) i dor-
sze (bo są bardzo tłuste, więc łatwo kumulują duŜe ilości toksyn). Poza tym nie moŜemy za-
pominać, Ŝe wszystkie ryby z Bałtyku są w zasadzie toksyczne. Najlepiej chronione przed

DDT, PCB i innymi toksynami są produkty dla dzieci (toksyny te znajdują się natomiast w
mleku matek).

Podsumowując, moŜna powiedzieć ze chlorowcopochodne nie są bardzo silnymi toksyna-

mi, jednak efekty ich działania są długoterminowe i trudne do rozpoznania.

Degradację środowiska pociąga za sobą równieŜ eksploatacja nieodnawialnych źródeł su-

rowców  zawartych  w  skorupie  ziemskiej  i  to  zarówno  w  technologii  ich  wydobywania  pod
ziemią  jak  i  metodą  odkrywkową.  Rosnąca  stale  intensywność  wydobycia  prowadzi  nie-
uchronnie  do  zuboŜenia  zasobów  naturalnych,  których  zapasy,  w  odniesieniu  do  niektórych
surowców,  wyczerpią  się  w  nieodległym  horyzoncie  czasowym  (np.  ropa  naftowa).  Po-
wszechnie znane są równieŜ negatywne skutki rabunkowego wyrębu lasów i to nie tylko tro-
pikalnych. Wątpliwe są równieŜ środowiskowe efekty regulacji rzek.

JuŜ w dwudziestych latach XX wieku (Chicago) pojęcie „ekologia” zaadaptowane zostało

równieŜ do określenia pewnego obszaru badań i analiz prowadzonych w dziedzinie nauk spo-
łecznych i socjologicznych. Pojawiło się bowiem wówczas pojęcie ekologii społecznej - dys-
cypliny  naukowej  zajmującej  się  przestrzennymi  aspektami  stosunków  symbiotycznych  jed-
nostek,  grup  i  instytucji  społecznych.  Obiektem  badań  w  tej  dyscyplinie  są  społeczności  lo-
kalne  w  kontekście  określonych  zjawisk,  np.  dotyczących  przestępczości,  zjawisk  demogra-
ficznych, relacji rodzinnych itp.

Modnym i coraz częściej pojawiającym się w mediach terminem stało się określenie „eko-

logiczne rolnictwo” (biodynamiczne). Pojęciem tym określa się rolnictwo stosujące w upra-
wie roślin i hodowli zwierząt wyłącznie biodynamiczne środki, wykluczające stosowanie na-
wozów sztucznych, syntetycznych środków ochrony roślin, osiągnięć naukowych w zakresie
genetyki roślin i zwierząt.

Nie roszcząc sobie bynajmniej pretensji do wyczerpania wszystkich moŜliwych skojarzeń

słów „ekologia” i „ekologiczny”, wypada na zakończenia tego wprowadzenia nadmienić, Ŝe
około 30-40 lat temu pojawiły się ekologiczne ruchy społeczne, którym później nadano rów-
nieŜ nazwę „ruchu zielonych”. Na bazie tych ruchów funkcjonuje szereg róŜnego typu związ-
ków, stawiających sobie za cel występowanie w obronie środowiska i to w róŜnej skali - lo-
kalnej, regionalnej czy międzynarodowej. W wielu krajach utworzono nawet partie polityczne
(pierwsza powstała w Wielkiej Brytanii, w 1973 roku), podkreślające w swoich programach
zaangaŜowanie na rzecz szeroko pojętej ochrony środowiska. RównieŜ w polskim pejzaŜu po-
litycznym znaleźć moŜna Polską Partię Zielonych.

2. Omówienie programu wykładu

Wykład poświęcony będzie w zasadniczej swej części aspektom ekologicznym jakie są

uwarunkowane działalnością przemysłową i szeroko pojętą eksploatacją maszyn, zarówno w
skali pojedynczego gospodarstwa domowego, jak i w skali wielkoprzemysłowej.

Z uwagi na lawinowo rosnącą liczbę aktów prawnych dotyczących ochrony środowiska,

omówione zostaną zasadnicze konwencje międzynarodowe i podstawowe polskie akty prawne
dotyczące ochrony środowiska. Bardziej szczegółowo omówione zostanie zagadnienie zarzą-
dzania środowiskowego i obowiązujące w tym zakresie normy ISO 14000.

Zarówno przemysł jak i szeroko pojęta konsumpcja stwarzają ogromne i wciąŜ rosnące za-

potrzebowanie na energię elektryczną, mechaniczną i cieplną. Jej pozyskiwanie w 90% wiąŜe
się  z  procesami  spalania  paliw  naturalnych,  powaŜnie  obciąŜającymi  środowisko  emisją  ga-
zów  i  pyłów  oraz  skaŜenia  promieniotwórczego.  Omówione  zostaną  konwencjonalne  i  pro-
ekologiczne technologie stosowane w energetyce.

KaŜdy produkt, zarówno konsumpcji indywidualnej, jak i zbiorowej wywiera określony

wpływ na środowisko tak w fazie jego wytwarzania, uŜytkowania, jak teŜ w stadium likwida-
cji.  Zwrócona  zostanie  w  związku  z  tym  uwaga  na  kryteria  ekologiczne,  które  obecnie  stały
się,  obok  funkcjonalnych  i  ekonomicznych  uwarunkowań,  najbardziej  istotnymi  przy  ocenie
projektów  nowych  produktów  i  technologii  ich  wytwarzania.  Są  one  szczegółowo  badane  i
brane pod uwagę juŜ na etapie konstruowania maszyn i urządzeń.

Będzie teŜ mowa o biodegradowalnych i nietoksycznych materiałach konstrukcyjnych i

płynach eksploatacyjnych, którym będzie poświęcona odrębna część wykładu.

Omówione zostaną ekologiczne aspekty smarowania nie tylko maszyn ale równieŜ smaro-

wania  technologicznego,  stosownego  w  wielu  dziedzinach  wytwórczości.  Na  konkretnych
przykładach pokazane zostaną ekologiczne, energetyczne i ekonomiczne korzyści wynikające
ze  stosowania  nowoczesnych  technik  smarowania,  materiałów  konstrukcyjnych  i  eksploata-
cyjnych, będących efektem postępu w zakresie inŜynierii materiałowej.

Z uwagi na duŜe ilości stosowanych w przemyśle płynów eksploatacyjnych (oleje hy-

drauliczne, obróbkowe i smarowe oraz emulsje wodno-olejowe), stanowiących duŜy potencjał
zagroŜenia ekologicznego, zwrócona zostanie uwaga na niedociągnięcia, które w polskim
przemyśle występują w zakresie zaniedbywania istniejących moŜliwości zmniejszenia obcią-
Ŝ

enia środowiska produktami odpadowymi. Dotyczyć to będzie w szczególności uzdatniania

płynów technicznych, organizacji skupu przepracowanych środków smarowych a takŜe niedo-
zwolonych praktyk pseudo neutralizacji.

W wykładzie uwzględniona będzie równieŜ waŜna z ekologicznego i gospodarczego

punktu widzenia, problematyka recyklingu. Zwrócona zostanie uwaga na techniki i technolo-
gie pozyskiwania surowców wtórnych przy wycofywaniu z uŜytkowania maszyn i urządzeń.
Problemy z tym związane zilustrują przykłady zaczerpnięte z praktyki likwidacji starych sa-
mochodów, sprzętu komputerowego i opakowań.

Literatura: Nie ma rynku księgarskim, ani w bibliotekach, monograficznego opracowania, którego
treść pokrywała się z w/w. zakresem tematycznym wykładu. W miarę posiadanych moŜliwości pro-
wadzący udostępni, w dogodnej dla studentów formie (dyskietka, wydruk, a najlepiej poczta kompu-
terowa, forum dsydaktyka) fragmenty tekstów (konspekty wykładów). Z istniejących w bibliotekach i
księgarniach publikacji, moŜna polecić studiowanie następujących opracowań:

1. Ryszard Paczuski: Prawo ochrony środowiska (stan prawny z czerwca 1994 roku)
2. M. Rzeszutek, J. Siarkiewicz: Zarządzanie Ochroną Środowiska, skrypt WCCT, W-w,1999
3. Technika przyjazna środowisku, materiały konferencyjne, Łódź 26-27-10 1995
4. S. Łojewski: Ekonomia środowiska, Wydawnictwo ATR, Bydgoszcz 1995
5. W. Kordylewski: Niskoemisyjne techniki spalania, OW P.Wr., 2000.
6. W. M. Lewandowski: Proekologiczne źródła energii odnawialnej, WNT Warszawa 2001 i nowsze wydania
7. Cz. Rosik-Dulewska: Podstawy gospodarki odpadami, PWN W-wa 2002
8. W. Chełmicki: Woda – zasoby, degradacja, ochrona, PWN W-wa 2001.
9. Bronisław Bartkiewicz: Oczyszczanie ścieków przemysłowych, PWN W-wa 2002.
10. Anna M. Anielak: Chemiczne i fizykochemiczne oczyszczanie ścieków, PWN W-wa 2002.
11. Zbigniew Engel: Ochrona środowiska przed drganiami i hałasem, PWN W-wa 2001.
12. Ryszard Czarny: Smary plastyczne. WNT W-wa 2004
13. Alfred Podniało: Paliwa, oleje i smary w ekologicznej eksploatacji. WNT W-wa 2002
14. W. Nierzwicki: Zarządzanie środowiskowe, PWE W-wa 2006
15. P. Przybyłowski: Podstawy zarządzania środowiskowego, Akademia Morska w Gdyni, 2005
16. J. Kucowski: Energetyka a ochrona środowiska, WNT W-wa 1997
17. Wacław Adamczyk: Ekologia wyrobów, Polskie Wyd. Ekonomiczne, W-wa 2004
18. W. Wójcik: Nowe kierunki wytwarzania i wykorzystania energii. Lubelskie towarzystwo energetyczne 2005
19. Materiały z konferencji „RECYRKULACJA”. Akademia Techniczno-Rolnicza w Bydgoszczy
oraz szereg czasopism: „Czysta Energia”, „Utrzymanie ruchu”, „Recykling”, „Nasze Środowisko” i inne.

3. „Pan(i) Kowalski(a)” i to co mogą zrobić dla środowiska

Zanim przejdziemy do sukcesywnego omawiania zagadnień objętych programem kursu, a

dotyczących negatywnego wpływu działalności przemysłowej na środowisko, warto chyba ro-
zejrzeć  się  w  swoim  najbliŜszym  otoczeniu  i  postawić  sobie  pytanie:  co  ja,  mikroelement
ekosfery, mogę uczynić by ulŜyć coraz bardziej „zmęczonemu” środowisku? Spojrzenie to z
pewnością  da  zróŜnicowane  wyniki,  zaleŜnie  od  tego  na  jakim  poziomie  cywilizacyjnym
umieścimy  pana  Kowalskiego.  Jak  dotąd  jest  bowiem  niemal  regułą,  Ŝe  im  wyŜszy  jest  ten
poziom, tym bardziej dotkliwe dla środowiska są negatywne skutki bytowania jednostki.

W warunkach cywilizacji zachodniej, do której i nasz kraj aspiruje, statystyczny pan Kowal-

ski „produkuje” rocznie ponad 300 kg odpadów stałych, zuŜywając dziennie 300-400 litrów
wody pitnej, która niemal w 100 % trafia jako odpad płynny do kanalizacji. Sumaryczna ilość

produkowanych  odpadów  ciągle  wzrasta.  Dla  Wrocławia  wzrasta  z  około  330  kg/rok  w  roku
1997  do  ilości  490  kg  prognozowanych  na  lata  2012-2015,  co  zobrazowano  na  rys.0.  Trudno
sobie  teŜ  wyobrazić  Ŝycie  we  współczesnym  świecie  bez  korzystania  z  róŜnorodnych  źródeł
energii. Statystyczny Polak zuŜywa jej rocznie w ilości około 2100 kg SKE (SKE - jednostka
umownego paliwa, odpowiadająca 0,7 kg ropy naftowej lub 0,925 m

gazu ziemnego).

JeŜeli „pan Kowalski” w dalszym ciągu będzie obciąŜać środowisko odpadami stałymi w

przytoczonej wyŜej ilości, to istniejące obecnie składowiska odpadów wypełnią się w ciągu 8-
10 lat. Analizując skład tych odpadów, łatwo jednak wykazać, Ŝe istnieją wszelkie przesłanki
ku temu aby tę masę odpadową zmniejszyć pod względem ilościowym o około 75%. Te 75%
masy w odpadach komunalnych z powodzeniem moŜna bowiem traktować jako cenne źródło
surowców wtórnych. Występuje w nich mianowicie około:
- 35% odpadów organicznych, moŜliwych do przetwarzania na nawóz naturalny (kompo-

stowanie) lub jako surowiec energetyczny w produkcji biogazu.

- 21% makulatury (papier i karton),
- 10% szkło,
- 4% metal i około
- 6% tworzywa sztuczne.

W pozostałej masie odpadów komunal-

nych  (około  25%),  niemoŜliwych  lub  trud-
nych  do  utylizacji,  występować  mogą  rów-
nieŜ  substancje  o  duŜej  toksyczności,  jak
np.  resztki  farb  i  lakierów, przeterminowa-
ne lekarstwa, zuŜyte świetlówki i bateryjki,
stałe  lub  płynne  środki  smarowe  i  róŜno-
rodne  odpady  wynikające  ze  stosowania
chemii  gospodarczej  w  gospodarstwach
domowych.  Odpady  tego  rodzaju  zalicza
się  do  tzw.  odpadów  specjalnych,  wymagających  kosztownych  metod  neutralizacji  i  specjal-
nych technologii składowania.

Korzystając z dobrodziejstw tak podstawowego składnika przyrody, jakim jest woda, prze-

ciętny „pan Kowalski” nie zdaje sobie często sprawy z tego, Ŝe zuŜyta przez niego woda (300-
400 l/dziennie) w całej swej masie jest płynnym odpadem, tym bardziej dla środowiska obcią-
Ŝ

ającym, im większa będzie jego ilość i intensywniejsze korzystanie z proszków do prania,

rodków dezynfekcyjnych, higienicznych itp. Przyjrzyjmy się moŜliwościom jakie ma pan

Kowalski by ulŜyć w tej mierze środowisku? Są nimi np.

•

Kąpiel pod natryskiem zamiast w wannie. Sześciominutowa kąpiel pod natryskiem zuŜywa
tylko niewielką część (około 1/8) tej wody jaka jest potrzebna do kąpieli w wannie.

•

Pralkę lub zmywarkę do naczyń powinien uruchamiać tylko wówczas gdy w pełni jest wy-
korzystana ich robocza pojemność.

•

W toaletach powinien zainstalować nowoczesne spłuczki (dwuklawiszowe) lub takie, które
umoŜliwiają ręczne sterowanie obfitością spłukiwania. Stare konstrukcje spłuczek zuŜywa-
ją bowiem około 10 l wody przy kaŜdym ich uruchomieniu.

•

Nie powinien zmywać naczyń, nie golić się, nie myć zębów pod bieŜącą wodą. Odkręcać
kurek tylko wówczas gdy jest to naprawdę konieczne.

•

Na cieknące krany powinien zawsze mieć pod ręką stosowne uszczelki.
Element konsumpcji energetycznej ma dwojaki wpływ na środowisko. Z jednej strony po-

woduje zuboŜenie jego zasobów naturalnych, z drugiej, zanieczyszczanie środowiska produk-
tami  procesów  spalania,  w  których  energię  słoneczną,  magazynowaną  przez  miliony  lat  w
procesach  biosyntezy,  energię  chemiczną  magazynowaną  w  węglu,  ropie  naftowej  i  w  gazie
ziemnym zamienia się na energię elektryczną (elektrownie), mechaniczną (silniki spalinowe)
lub  cieplną (systemy grzewcze). Światowy bilans energetyczny, sporządzony pod kątem źró-

300

320

340

360

380

400

420

440

460

480

500

[

]

Rys.0. Obecne i prognozowane ilości odpadów

komunalnych wytwarzanych we Wrocławiu

dła pozyskiwania energii, oraz poziom konsumpcji energii w róŜnych krajach świata przed-
stawiono na rys. 1.

1b) ZuŜycie energii na głowę mieszkańca [w kg SKE]

(1 kg SKE = 0,7 kg ropy naftowej lub 0,925 m

gazu ziemnego)

1c) Horyzont czasowy wyczerpania paliw kopalnych (przy załoŜeniu aktualnego poziomu

wydobycia i rozeznaniu zasobów)

Ropa naftowa

42 lata

Gaz ziemny

63 lata

Węgiel

173 lata

„Koszt ekologiczny” pozyskiwania energii z paliw naturalnych wiąŜe się ściśle z procesami

ich  spalania.  Nie  opublikowano  jak  dotąd,  nawet  szacunkowych  danych  dotyczących  kosztu
wytwarzania  energii  elektrycznej  w  elektrowniach  jądrowych  i  trudno  oczekiwać,  Ŝe  kiedy-
kolwiek będzie moŜliwe jego określenie. Przypadek Czarnobyla, oraz problemy z neutraliza-
cją  odpadowego  paliwa  jądrowego  uświadamiają  jednak  ludzkości,  Ŝe  koszt  ten  jest  bardzo
wysoki. W tym głównie naleŜy upatrywać rezerwę wielu społeczeństw i krajów w rozwijaniu
tej  technologii.  Nadal  zatem,  przez  najbliŜsze  dziesięciolecia  pozyskiwać  się  będzie  energię
elektryczną  przede  wszystkim  w  elektrowniach  konwencjonalnych,  w  których  CO

, będący

zasadniczym  elementem  „kosztu  ekologicznego”  jej wytwarzania, generowany jest przy spa-
laniu w zaleŜności od stosowanego paliwa, w ilościach jak na pokazano na rys.2. O tym, jaki
to  ma  wpływ  na  coraz  to  wyraźniejszy  rozwój  tzw.  efektu  cieplarnianego,  nie  trudno  sobie
wyobrazić. „Efekt cieplarniany”, powodowany jest obecnością w atmosferze warstwy róŜnych
gazów, które przepuszczają światło słoneczne i promieniowanie ultrafioletowe do powierzch-
ni  naszej  planety,  ale  utrudniają  reemisję,  czyli  „ucieczkę”  promieniowania  podczerwonego

1990

2005

Ropa naf.

giel

Gaz ziem.

E. atom.

E. odnaw.

Rys. 1a) Źródła pozyskiwania energii (procen-

towy udział w bilansie światowym)

Ameryka

Północna

Europa

Zachod.

Europa

rod.-

Wsch.

Australa,

Oceania,

Azja

Bliski

Wschód

Afryka

Ameryka

Połud. i

rod.

10257

4587

2118

1953

1232

797

481

2000

4000

6000

8000

10000

12000

Ameryka

Północna

Europa

Zachod.

Europa

rod.-

Wsch.

Australa,

Oceania,

Azja

Bliski

Wschód

Afryka

Ameryka

Połud. i

rod.

Rys. 1b. Poziom konsumpcji energii w

róŜnych regionach świata (na róŜ-
nych kontynentach)

(ciepła) do kosmosu. Gazy te to: para wodna, dwutlenek węgla (CO

) metan (CH

) związki

degradujące powłokę ozonową (freony, halony), podtlenek azotu (N

O), chlorofluorowęgle

(gazy zwierające chlor, fluor i brom) oraz ozon (O

). Część energii słonecznej dopływającej

do Ziemi niezbędna jest do funkcjonowania na niej Ŝycia i w tym miejscu efekt cieplarniany
jest pozytywny. Bez niego średnia temperatura na Ziemi wynosiłaby około minus 18

C. Jed-

nak obecność w atmosferze coraz większej ilości gazów cieplarnianych zmniejsza ilość ener-
gii odbijanej od powierzchni Ziemi i kierowanej do kosmosu. Z nich najwaŜniejszą rolę od-
grywa dwutlenek węgla, którego w atmosferze jest najwięcej i utrudnia on tę reemisję, przy-
czyniając się do zatrzymania coraz to większej ilości energii słonecznej na Ziemi i do wzrostu
temperatury jej atmosfery.

Dwutlenek węgla jest jednym z głównych (~50%) sprawców tzw. efektu cieplarnianego!

0,42

0,01

0,36

0,16

0,31

0,01

0,29

0,01

0,21

0,04

0,1

0,2

0,3

0,4

0,5

0,6

w. brunat.

w. kamien.

mazut

o. opałowy

gaz ziem.

Rys. 2. „Koszt ekologiczny” pozyskiwania 1 kWh energii elektrycznej, w zaleŜności od stoso-

wanego paliwa

Dwutlenek węgla powstaje jako naturalny efekt procesów utleniania atmosferycznego czy

gnilnego. Powstaje teŜ niestety jako efekt spalania paliw kopalnych, których gwałtowny
wzrost zuŜycia notujemy w ostatnim dwustuleciu, od momentu wykorzystania ich w maszy-
nach parowych. W latach 1860 do 1995 stęŜenie CO

wzrosło z 290 do 365 ppm. Dla naszej

planety oznacza to wzrost średniej temperatury o około 1,2

C. Z punktu widzenia zmian kli-

matycznych waŜna jest teŜ trwałość kaŜdej cząsteczki dwutlenku węgla, a wynosi ona ponad
100 lat.

Większy efekt cieplarniany daje jednak metan CH

, którego ilość w atmosferze teŜ wzrasta

(choć jest go znacznie mniej niŜ dwutlenku węgla) i dziś ocenia się ją na 1,7 ppm. Od roku
1800 ilość metanu wzrasta w tempie od 1 do 1,9% rocznie. WaŜną rolę w pochłanianiu CO

odgrywają lasy, których powierzchnia ciągle maleje. Jeden hektar lasu liściastego wytwarza
na dobę 700 kg tlenu (zapotrzebowanie dla 2500 osób) i pochłania 12 tysięcy metrów sze-
ś

ciennych dwutlenku węgla. Zatem spadek powierzchni lasów teŜ pośrednio przyczynia się do

wzrostu efektu cieplarnianego.

Jeśli idzie o siłę oddziaływania „cieplarnianego” to największą mają chlorofluorowęgle,

mniejszą podtlenek azotu, jeszcze mniejszą ma metan, zaś najmniejszą dwutlenek węgla. Siłę
tę wraz z udziałem w „efekcie cieplarnianym” obrazuje poniŜsza tabela 1.

Tabela 1. Udział gazów w efekcie cieplarnianym

Nazwa gazu

Siła oddziaływania cieplarnianego

Udział w efekcie cieplarnianym %

160

Chlorofluorowęgle

17.000

kg CO

/kWh

Największy udział w efekcie cieplarnianym ma pozyskiwanie i zuŜywanie energii, co wi-

dać z zestawienia zamieszczonego w tablicy 2. Z kolei największym producentem dwutlenku
węgla są: Stany Zjednoczone, kraje byłego ZSRR i Chiny (tablica 3).

Nowoczesna technika w budowie kotłów
energetycznych oraz tych stosowanych w systemach centralnego ogrzewania opalanych gazem
ziemnym, sprowadza wartości emisji dwutlenku węgla, widoczne na rys.2, nawet do poziomu
0,19 kgCO

/kWh energii. Z tego to między innymi względu np. w RFN, procent mieszkań

ogrzewanych gazem ziemnym stale wzrasta i wynosi obecnie juŜ ponad 35%. RównieŜ w pol-
skich ośrodkach sanatoryjno-uzdrowiskowych, w trosce o czystość atmosfery, ogranicza się
wydawanie zezwoleń na uruchamianie i eksploatację kotłowni węglowych (np. Zakopane).
Zastępowane są one przez systemy grzewcze bazujące na spalaniu gazu ziemnego.

Co moŜna uczynić, by na swoim podwórku świadomie ograniczać poziom energetycznej

(nie tylko elektrycznej) konsumpcji? Oszczędzać energię będziemy:

•

kupując i uŜytkując energooszczędne urządzenia (lodówki, pralki, zmywarki, samochody,
Ŝ

arówki),

•

ustawiając lodówki w najchłodniejszym miejscu pomieszczenia,

•

zapewniając dobrą cyrkulację powietrza po tylnej stronie chłodziarek i zamraŜarek,

•

nie ustawiając zbyt niskiej temperatury we wnętrzu lodówki, 6-8 °C wystarczy dla zacho-
wania świeŜości przechowywanych artykułów, -18 °C w przypadku zamraŜarek, a dla boj-
lerów nie ustawiać temperatury zbyt wysokiej,

•

otwierając drzwi chłodziarek i zamraŜarek na moŜliwie najkrótszy czas i nie wstawiając do
nich ciepłych potraw,

•

uŜytkując bojlery, pralki, zmywarki przy nastawie moŜliwie najniŜszej temperatury, racjo-
nalnie dobranej do potrzeb,

•

unikając stosowania ciepłej wody we wszystkich tych przypadkach, gdy nie jest to ko-
nieczne,

•

dostosowując średnicę garnków do średnicy palników lub płyt grzewczych. Gdy będą one
mniejsze, duŜa część energii jest bezuŜytecznie tracona,

•

gotując, długo gotujące się potrawy, w garnkach ciśnieniowych (szybkowarach),

•

redukując, z chwilą zagotowania się potrawy, intensywność podgrzewania do poziomu nie-
zbędnego dla utrzymywania stanu wrzenia,

•

stosując do oświetlenia energooszczędne Ŝarówki,

•

utrzymując kolorystykę sufitów, ścian i podłogi w jasnej tonacji,

•

unikając przy projektowaniu oświetlenia pomieszczeń stałych punktów świetlnych (wielo-
Ŝ

arówkowych Ŝyrandoli) na rzecz oświetlenia lokalnego tych miejsc, gdzie oświetlenie to

jest niezbędne.
Gdyby wymienić połowę wszystkich Ŝarówek na kompaktowe świetlówki emisja CO

ge-

nerowanego przez oświetlenie spadłaby o 36%. Gdyby wyłączać wszystkie nieuŜywane w da-
nej chwili komputery zredukowalibyśmy pobieraną przez nie energię o 50%, o tyle samo
zmniejszyłaby się ilość generowanego przez nie CO

Wracając do kwestii odpadów stałych, kiedy to, jak wynika z rys.3. wzrastają koszty wy-

wozu odpadów komunalnych (przede wszystkim w wyniku zwiększenia ilości odpadów), pro-

Tabela 3. Najwięksi emitenci CO

na świe-

cie w roku 1993 (w mln ton)

Kraj

Emisja

Udział (%)

USA

5128,7

23,5

Były ZSRR

3362,0

15,4

Chiny

2686,3

12,3

Japonia

1146,4

5,3

Niemcy

921,7

4,2

Polska

343,2

1,6

Tabela 2. Udział poszczególnych zanieczysz-

czeń w efekcie cieplarnianym

Rodzaj źródła Udział %

Pozyskiwanie i zuŜywanie energii

Chlorofluorowęgle

Niszczenie i wypalanie lasów

Rolnictwo

Inne

ekologiczne zachowania przysłowiowego „pana Kowalskiego”, powinny sprowadzać się do
wypełnienia dwóch kardynalnych zadań:

- eliminowania odpadów w kaŜdej sytuacji gdy tylko istnieją takie moŜliwości,
- redukowania ilości odpadów w sytuacjach gdy są one nie do uniknięcia.

W skali przedsiębiorstwa powinno się zwracać uwagę hierarchicznie na następujące zalecenia:
1. Unikać produkcji odpadów wszędzie gdzie to moŜliwe. WiąŜe się to zazwyczaj ze zmianą

technologii produkcji, podnosząc ją na wyŜszy poziom,

2. Zagospodarowywać odpady, bezpośrednio w swoim zakładzie lub przekazywać je do inne-

go zakładu. Wiele odpadów, zbędnych przy wytwarzaniu jednego produktu moŜe być przy-
datne, jako materiał wejściowy, przy wytwarzaniu innego,

3. Recykling odpadów – większość odpadów moŜna przetworzyć uzyskując z nich materiał do

produkcji róŜnych wyrobów. Typowym przykładem moŜliwości przetwarzania jest złom
większości powszechnie stosowanych metali.

4. Jeśli nie da się wykorzystać odpadu to naleŜy z niego co najmniej pozyskać energię,
5. Jeśli pozyskano z odpadu energię lub jeśli tej energii pozyskać się nie da i nie moŜna w Ŝa-

den sposób zagospodarować odpadu to naleŜy go bezpiecznie składować.
Wysiłki podejmowane w tej dziedzinie prowadzą przede wszystkim do uzyskania efektów

ilościowych. Powinno się o tym myśleć juŜ na etapie projektowania i wytwarzania określo-
nych dóbr konsumpcyjnych. Konsument (uŜytkownik) ma jednak teŜ pewne moŜliwości pozy-
tywnego oddziaływania w tym zakresie, jeŜeli przy podejmowaniu decyzji kupna określonego
wyrobu kierować się będzie kryteriami ekologicznymi. Powinny one skłaniać nas np. do boj-
kotowania kupna przesadnie opakowywanych artykułów.

Jakościowe efekty w walce z odpadami uzyskuje się natomiast przez zmniejszenia tok-

syczności odpadu w wyniku zastosowania przez producenta wyrobu alternatywnych, mniej
szkodliwych dla środowiska materiałów i technologii wytwarzania. RównieŜ i pod tym
względem zbiorowa opinia publiczna moŜe wymusić proekologiczne zachowania wytwórców,
dla których stosowanie przyjaznych środowisku technologii i dostarczanie na rynek materiało-
i energooszczędnych produktów staje się dziś waŜnym atutem w walce konkurencyjnej.

KaŜdy wraŜliwy ekologicznie człowiek (konsument) podejmując decyzję nabycia cze-

gokolwiek, powinien zatem odpowiedzieć sobie na następujące pytania:

•

Czy dany produkt (artykuł) tak naprawdę jest mi potrzebny?

•

Czy jest on racjonalnie (proekologicznie opakowany)?

•

Czy został materiałooszczędnie wyprodukowany?

zł/kwartał

2000

2001

2002

100

2000

2001

2002

Rys.3. Wzrost kwartalnych kosztów wywozu śmieci z indywidualnego gospodarstwa domowe-

go we Wrocławiu w latach 1992-2002 (dom jednorodzinny, opróŜnianie raz w tygodniu)

•

Czy cechuje go duŜa trwałość?

•

Czy jest oszczędny w zuŜyciu energii i/lub wody?

•

Czy jest naprawialny?

•

W jakim stopniu po wycofaniu produktu z uŜytkowania, moŜliwy będzie odzysk materia-
łowy (recykling)?
Konsument świadomy ekologicznych skutków swych decyzji powinien równieŜ unikać:

•

We wszystkich moŜliwych przypadkach kupowania artykułów codziennego uŜytku w opa-
kowaniach jednorazowych. Wodę mineralną, mleko, napoje, soki, kompoty itp. powinno
się kupować w opakowaniu wielokrotnego uŜytku.

•

Kupowania artykułów spoŜywczych w opakowaniu metalowym (konserwy, puszki), doko-
nując takich zakupów jedynie wówczas, gdy artykuły te mają być spoŜywane w podróŜy,
na wycieczce, lub w innych okolicznościach poza domem.

•

Kupowania artykułów opakowanych bez potrzeby wielowarstwowo, najczęściej dla stwo-
rzenia pozorów zwiększonej zawartości opakowania.

•

Kupowania artykułów jednorazowego uŜycia, np. zapalniczek, golarek, talerzy, kubków,
sztućców, obrusów, takŜe i pieluszek, itp.

•

Wybierania się na zakupy bez torby lub koszyka wielokrotnego uŜycia, licząc jedynie na
jednorazowe reklamówki otrzymywane darmowo lub kupowane.

W studenckiej, domowej czy urzędniczej praktyce do proekologicznych zachowań naleŜy

wtórne wykorzystywanie jednostronnie zapisanych kartek papieru na brudnopisy, czy doraźne
notatki. O celowości stosowania, chroniącej nasze lasy, a i kieszeń, zasady dwustronnego fo-
tokopiowania nikogo chyba nie trzeba przekonywać.

Niemal w kaŜdej publikacji dotyczącej problematyki „ekologii na co dzień” zwraca się

równieŜ uwagę na obciąŜenie środowiska metalami cięŜkimi, rtęcią, cynkiem, kadmem i oło-
wiem, wynikające między innymi z niewłaściwych często sposobów pozbywania się zuŜytych
bateryjek. Powinno się w związku z tym eliminować ze swego otoczenia wszelkie urządzenia
wymagające takiego zasilania. Dla pozostałego marginesu koniecznych zastosowań bateryj-
nych źródeł zasilania, powinno się je zastąpić akumulatorkami umoŜliwiającymi wielokrotne
ich ładowanie. Przy 1000 podładowaniach - co jest normą - oznacza to, Ŝe jeden akumulatorek
moŜe wykonać pracę zasilania odpowiadającą 300 konwencjonalnym, cynkowo-węglowym
bateryjkom. Te ostatnie powinno się stosować jedynie do zasilania urządzeń, mających małe
zapotrzebowanie na energię (np. zegary ścienne).

JeŜeli powrócimy do kwestii odpadów płynnych, czyli ścieków, to wspomniana juŜ wiel-

kość zuŜycia wody przez jednego mieszkańca oznacza w skali niewielkiego nawet miasteczka
kilka tysięcy m

ścieków dziennie. Problem ich oczyszczania i neutralizacji wymaga znacz-

nych nakładów inwestycyjnych i ponoszenia systematycznych kosztów eksploatacyjnych. Po-
łączone zwykle sieci kanalizacji komunalnej i przemysłowej zwiększają trudność neutralizacji
niepoŜądanych ekotoksyn. W warunkach polskiej rzeczywistości, przy braku sprawnych słuŜb
systematycznie monitorujących skaŜenie środowiska, często dochodzi do powaŜnego skaŜenia
mniejszych lub większych eksystemów i paraliŜowania procesów biorozkładu zanieczyszczeń,
neutralizowanych w komunalnych oczyszczalniach.

Wg raportu organizacji GREENPEACE, sporządzonego pod koniec lat osiemdziesiątych,

w Polsce brakowało co najmniej 6000 oczyszczalni ścieków. Z 813 gmin leŜących nad Wisłą,
399 odprowadzało do niej swoje ścieki bez neutralizacji. Wśród nich w tym czasie znalazła
się równieŜ gmina Warszawa. W 34 km

wody (34 x 10

litrów) jaką Wisła wlewa co roku do

Bałtyku, zawarte są tysiące ton fosforu, azotu i dziesiątki ton rtęci i metali cięŜkich. Strefy
denne w basenie Morza Bałtyckiego przy ujściach wielkich rzek (Wisła - Zatoka Gdańska), są
na powierzchni około 40.000 km

martwe. Dzięki energicznym krokom podjętym w ostatnim

dziesięcioleciu w zakresie budowy oczyszczalni ścieków, skaŜenie chemiczne i bakteriolo-
giczne wód Zatoki Gdańskiej, przekraczające niektóre normy 100 i więcej krotnie, zostało
ograniczone na tyle, Ŝe umoŜliwiło cofnięcie zakazu kąpieli na plaŜach Sopotu i Stegny.

W kaŜdej oczyszczalni ścieków powstają w procesie neutralizacji ścieków szlamy, które

jeszcze do niedawna były utylizowane w postaci organicznych nawozów stosowanych w
uprawie roślin. Obecnie, w wyniku intensywnego stosowania produktów chemii gospodarczej,
ś

rodków ochrony roślin i nawozów sztucznych, w wielu przypadkach szlamy takie zalicza się

do odpadów specjalnych, wymagających kosztownych technologii składowania.

Kiedy juŜ wiemy, co to jest ekologia i czego dotyczy ta nauka, to jeszcze kilka zdań o jej

znaczeniu dla świata. Najpierw kilka słów pani Martyny Wojciechowskiej – znanej alpinistki,
kierowcy  rajdowego,  redaktor  naczelnej  miesięcznika  „National  Geographic  Polska”.  W  nu-
merze 07/2009 pisze ona: „Oszczędzam wodę, prąd, uŜywam toreb ekologicznych i dziwię się
głupocie ludzkiej – jak moŜna rozrzucać butelki i puszki po pięknej, zielonej okolicy. Upomi-
nam znajomych i chyba mają mi to za złe, ale wierzę, Ŝe tak trzeba. Mówienie o ochronie śro-
dowiska to domena społeczeństw najbardziej zatruwających nasz glob – czyli Europy i Ame-
ryki  Północnej.  Tymczasem  w  Ameryce  Południowej,  Afryce  i  Azji  ludzie  walczą  z  biedą  i
głodem,  kogo  więc  obchodzi  ekologia  i  segregowanie  śmieci?  Jak  im  wytłumaczyć,  Ŝe  nie
powinni  zabijać  chronionych  zwierząt,  skoro  za  futro  dzikiego  kota  moŜna przez wiele mie-
sięcy wykarmić rodzinę? Rocznie wylewamy hektolitry ścieków do rzek, wycinamy lasy, wy-
jaławiamy glebę. Czy zatem moich kilka energooszczędnych Ŝarówek i wywoŜenie makulatu-
ry do skupu robi róŜnicę? Wierzę, Ŝe tak” – pisze Redaktor naczelna.

Z kolei w Polityce nr 28/2010 w artykule „Darz bór” wspomina Autor naturalny krajobraz

z zarośniętymi miedzami, łąkami, bogatą roślinnością, lasami wśród pól, oczkami wodnymi,
które oznaczały wprawdzie niewydajne rolnictwo, ale był to raj dla ptaków. Dziś mamy wiel-
kie pastwiska i farmy, tysiące hektarów monokulturowych, sterylnych upraw, czyli intensyw-
ne rolnictwo dotowane przez Unię Europejską. Sprawiło ono jednak, Ŝe w krajach Europy Za-
chodniej ptaki, uznawane do niedawna za pospolite, przeszły do kategorii gatunków zagroŜo-
nych wyginięciem. Polska jest w połowie drogi, z której Autor radzi zawrócić, korzystając z
dopłat dla ochrony bioróŜnorodności i ochrony takich ptaków łąkowych jak derkacz, czajka,
wodniczka, rycyk, bekas kszyk, kulik wielki – gniazdujących na ziemi.

NiechŜe o znaczeniu ekologii świadczy i ten fakt, Ŝe w piśmie katolickim L’Osservatore

Romano nr 9/2002 ukazał się artykuł miłośnika przyrody - naszego papieŜa Jana Pawła II pt.
„Ekoturystyka  kluczem  do  właściwego  rozwoju”.  Pisze  w  nim  papieŜ  między  innymi,  cyt.
„Ziemia  powierzona  jest  człowiekowi,  aby  uprawiając  ją  i  troszcząc  się  o  nią  zaspokajał  on
swoje potrzeby i zdobywał dla siebie chleb powszedni – dar, który Ojciec niebieski przezna-
cza dla wszystkich swoich dzieci. Trzeba nauczyć się patrzeć na świat stworzony oczyma czy-
stymi  i  pełnymi  zdumienia.  Niestety,  czasami  uchybia  się szacunkowi, jaki naleŜy się dziełu
stworzenia. Kiedy jednak człowiek, zamiast być stróŜem, staje się tyranem natury, wcześniej
czy później buntuje się ona przeciwko jego niedbałości”. I dalej juŜ pisze papieŜ o ekoturysty-
ce,  cyt.  „CzyŜ  moŜna  jednak  zaprzeczyć,  Ŝe  ludzkość  przeŜywa  dziś,  niestety,  kryzys  ekolo-
giczny? Do zniszczenia natury przyczynił się i nadal przyczynia się barbarzyński model tury-
styki,  obejmujący  między  innymi  budowanie  infrastruktury  turystycznej  bez  planowania
uwzględniającego jej wpływ na środowisko”.

ekol’1.doc