plik

DEKONSTRUKCJONIZM W LITERATURZE (ukształtowany na przełomie lat 70. i

80.)

1. Szkoła dekonstrukcji

Dekonstrukcjonizm  –  literaturoznawcza  orientacja  ukształtowana  przez  badaczy
amerykańskich  zainspirowanych  twórczością  J.  Derridy,  któremu  w  głównej  mierze
zawdzięczają  oni  filozoficzne  oraz  operacyjno-analityczne  podstawy  swej  refleksji
krytycznej.


Przez  entuzjastów  traktowany  nawet  jako  szkołą  tajemnej  wiedzy  o  uniwersalnej  mocy
wyjaśniania  lub  jako  niepowtarzalna  okazja  włączenia  własnego  krytycznego  dyskursu  w
„wolną

grę”

sygnifikacji,

wyzwoloną

naukowych

rygorów

ścisłości

i racjonalności.
Przez przeciwników uważany za rodzaj mafijnego stowarzyszenia badaczy dążących do
opanowania dyscypliny albo również umysłów mniej krytycznych słuchaczy
czy też za wyraz nieszkodliwego „derridadaizmu”.

sekciarsko-ludyczna atmosfera

Dekonstrukcjonizm

jest

przedmiotem

wykładów

uniwersytetach;

prace

dekonstrukcjonistyczne pojawiają się w czołowych czasopismach amerykańskich, np. „New
Literary History”, „Critical Inquiry”, „Modern Lanuguage Notes”, „Diacritics”

Ruch ten ustabilizował się w momencie śmierci Paula de Mana – drugiego po Derridzie ojca-
założyciela dekonstrukcjonizmu oraz Eugenia Donato – organizatora poststrukturalistycznego
literaturoznawstwa.

!!! Obiekt dekonstruowania - przede wszystkim metody i założenia Nowej Krytyki !!!

Nycz nie opisuje ani kontekstów literackich dekonst., ani ich podziału.

!!! Źródło dekonstr. w teorii literatury – filozoficzna twórczość Derridy

ALE:

nie jest to dokładny przekład poglądów D. na literaturę (z wieloma rzeczami D. by się
nie zgodził – np. dekonstr. jako metoda czytania)

pojęcie to ma inny sens czysto filozoficzny, a inny w obrębie semiotyczno-
literaturoznawczej problematyki

Trzy fazy dekonstrukcjonizmu – okresy konstytuującego rozwoju, instytucjonalizacji i
krytycznych przekształceń:

I – inauguracja ruchu

o 1966 – referat Struktura, znak i gra w dyskursie nauk humanistycznych

wygłoszony przez Derridę

o 1979 – antologia Dekonstruction and Criticism – teksty de Mana, Millera,

Hartmana, Blooma, Derridy

o  1979 – Paul de Man, Allegories of Reaching
o  obszerna antologia poststrukturalistycznych prac Textual Strategies
o  praca  zbiorowa  Martin  Heidegger  and  the  Question  of  Literature  –

konfrontacja Derridańskiego dekonstrukcjonizmu z Heideggerowskim
projektem destrukcyjnej poetyki

II – analityczna kodyfikacja oraz poważna krytyka

książki metakrytyczne

  1980 – prace Belsey I Lentricchii
  1981, 1982 – prace Cullera
  1982, 1983 – prace Norrisa
  1983 – praca Leitcha
  1984 – praca Goodhearta

o prace Barbary Janson, Josepha Riddela, Jeffreya Mehlmana, Shoshany Felman,

Rodolphe’a Gasché

III

– dążenie do rozszerzenia operacyjnego zasięgu oddziaływania

dekonstrukcjonizmu

nie

spenetrowanych

dotąd

terenach

wiedzy

literaturze;

eksterioryzacja

metod

obszary

innych

dyscyplin;

konfrontacja

głównych

założeń

koncepcjami

współczesnych teorii nauki, estetyki i teorii sztuki

 czasopisma: „New Literary History”, „Critical Inguiry”, „Modern

Language Notes”, „Diacritics”, “Glyph”, “Yale French Studies”,
“Boundary”, “Sub-Stance”, “The Georgia Review”

 śmierć P. de Mana I Eugenia Donato

Dzieje

dekonstrukcjonizmu

świadczą

praktycznej

instytucjonalizacji

ruchu

w ramach literaturoznawstwa.

Krytyka:

spowodowała nowe ujęcie wielu podstawowych zagadnień;

wniosła inspirujące idee do typologii form i koncepcji formacji dyskursywnych;

postawiła w nowy sposób kwestie podmiotowości i autobiograficzności;

sproblematyzowała złożone relacje między literaturą a krytyką;

zwróciła uwagę badaczy na konieczność krytycznej analizy procesów legitymizacji
stosowanych

metod

teorii,

ich

niestematyzowanych

i nieuświadamianych założeń, które w istotnej mierze warunkują, a czasem wyraźnie
determinują, kształt i znamiona przedmiotu poznania.

Dekonstrukcjonizm można traktować jako eksperymentalną zmianę punktów widzenia,
świadomie

ekstrawagancki,

wyrafinowany

retorycznie,

patetyczny

w tonacji i skrajny we wnioskach sposób mówienia o kluczowych problemach badań
literackich.

2. Krytyka języka filozoficznego

„Filozofia jest rodzajem pisarstwa” (Richard Rorty). – z tego wynika impet
filozoficznego projektu Derridy

Filozofowie  piszą,  lecz  nie  są  skłonni  uznać,  by  mogło  to  w  decydującej  mierze
warunkować  zakres  i  charakter  ich  działalności  (Derrida)  –  Filozofowie  określają
specyfikę swych zadań, pomijając rolę pisma i języka. Filozofia stara się zignorować
swój  tekstualny  status,  ale  przecież  figury  retoryczne  zniekształcają  sformułowane
filozoficznie programy.

Dekonstrukcjoniści pokazują wzajemne związanie i zmienną hierarchię między
filozofią a literaturą. Żeby móc w ten sposób spojrzeć na sprawę, wg Rorty’ego są
nam potrzebne dwie osoby:

o filozof, który czuję się dotknięty tym, że mógłby być podporządkowany

determinantom tekstualnym; myśli, że mówi jasnym językiem

wytwórczyni literatury, której rzednie mina, gdy dowiaduje się, że jej utwór
może być podtrzymywany przez filozoficzne opozycje; cce tylko, by jej
utwory się spodobały

dekonstr. pokazuje, że każde z nich używało złożonych idiomów, do których ta druga
osoba istotnie się przyczyniła  są przerażeni

Dyskurs między filozofią a literaturą pokazuje dwa aspekty semantycznej organizacji

tekstu (Chodzi tu o dekonstruowanie oczywistości., „dogmatów” zarówno zdrowego
rozsądku, jak wiedzy filozoficznej, czy literaturoznawczej):

o Profesjonalny dyskurs filozofa cechuje przeświadczenie o neutralności

medium i wiara w bezpośrednie odniesienie do tego, co jest poza wszystkimi
reprezentacjami. Pomija rolę pisma jako źrodła mediatyzacji oraz języka

o naturalna dykcja literata zdaje się polegać na uznaniu poetyckiej „mowy

innej” jako afilozoficznej i aintelektualnej. nie bierze pod uwagę ukrytych
założeń o rozmaitym, także najogólniejszym charakterze, które noszą ślady
metafizycznych opozycji

Wg Derridy myśl w zachodniej tradycji filozoficznej jest skonstruowana zawsze w

terminach opozycji:

o bycia – nicości
o istoty – zjawiska
o

wewnątrz – zewnątrz

rzeczywistości – przedstawienia

o  rzeczy – znaku
o  dobra – zła
o  prawdy – fałszu
o  ducha – materii
o  duszy – ciała
o

życia – śmierci

o natury – kultury
o

świadomości – nieświadomości

bezpośredniego – zmediatyzowanego

tożsamości – różnicy

o mowy – pisma
o znaczonego – znaczącego

itd.

charakter prymarny,

charakter wtórny,

dodatni

negatywny

Wg Derridy powszechnie przyjęty model komunikacji ma charakter fonocentryczny
– uprzywilejowujący głos kosztem pisma, sygnifikant kosztem signifikansu.

Fonocentryczna  opcja  daje  podstawę  nastawieniu  logocentrycznemu,
polegającemu  na  wierze  w  samoobecność  znaczenia,  na  uznaniu  prymatu  i
uprzywilejowanego  statusu  rozumu,  który  zdaje  się  obywać  bez  pomocy
języka w dociekaniu fundamentalnej prawdy.

W  koncepcji  tradycyjnej  mowa  rozumiana  jest  jako  proces  bezpośredniego  i
spontanicznego  ujmowania  znaczenia.  W  bezpośredniej  rozmowie,  słyszenie  i
rozumienie  zdają  się  utożsamiać,  sygnifikansy  zaś  zacierają  się  w  swej  naturalnej
przejrzystości otwierając podmiotowy bezpośredni dostęp do jego świadomości, gdzie
mówimy, co chcemy powiedzieć, i wiemy, co mówimy.

3. Derridańska filozofia języka

Poglądy Derridy zawsze wyprowadzane były w toku destrukcyjnej analizy dominujących
stanowisk.

główny  element  jego  stanowiska:  o  języku  jako  o  systemie  różnic,
o  niezdeterminowaniu  znaczenia,  o  nieuniknienie  figuralnym  charakterze  języka  –
zawarte  są  w  krytycznych  rozstrząsaniach  tekstów  de  Saussure’a,  Austina  i
nawiązaniach do myśli Hegla, Heideggera i Nietzschego

F. de Saussure:

język to system znaków

znaki są arbitralne i diakrytyczne

w języku istnieją tylko różnice bez składników pozytywnych

Język i pismo to dwa odrębne systemy znaków, pismo jest obrazem języka,
przedmiotem językoznawstwa jest wyłącznie wyraz mówiony.

pismo – zewnętrzne uzupełnienie, techniczny srodek zapisu i utrwalenia znaku

Derrida  –

jeśli nawet pismo jest określane tylko przez cechy tradycyjnie

mu przypisywane, to mowę można uznać za pewną formę pisania. Ten gest proto-pisania
sytuuje w nowym kontekście dawną opozycję.

Argumentacja Derridy zmierza do:

ujawnienia sprzeczności między radykalnymi implikacjami koncepcji języka jako
systemu różnic a równoczesną afirmacją „logocentryzmu” w koncepcji znaku

ukazania szczególnej logiki rządzącej nierozstrzygalną grą między tymi ujęciami na
przykładzie opozycji mowa ↔ pismo

pewnego

rodzaju

rozwiązania

czy

stematyzowania

tych

sprzeczności

dzięki powtarzaniu na poziomie metateoretycznym owego tryby postępowania, który
ma prowadzić do gramatologii jako nauki o piśmie i tekstualności
w ich najogólniejszych znaczeniach

Nie chodzi tu o próbę dowodzenia pierwszeństwa pisma nad mową, a o pewną zasadę
badania – polegającą na rozpoznaniu w tym, co dodatkowe i wtórne, modelowych
postaci generalnych cech obu antagonistycznych form badanego zjawiska.

Austin, How to Do Things with Words

wykorzystanie do wyjaśnienia kwestii znaczenia wypowiedzi przez analizę systemu

aktów mowy

wyróżnia 2 klasy wypowiedzi:

o konstatywy – zwykłych wypowiedzi, które mogą być prawdziwe lub fałszywe

oraz

o performatywy - nie podpadają pod to kryterium, a wypowiadanie jest tu

zarazem

wykonywaniem

tego,

czym

mowa

–

kryterium

stosowne/niestosowne

wnioski:

konstatywy

mogą

być

faktycznie

szczególnym

przypadkiem

zgeneralizowanej per formatywności

chce  odróżnić  „poważne”  wypowiedzi  naturalnego  języka  jako  podstawowych,
podpadających  pod  kryterium  prawdy/fałszu  od  „niepoważnych”:  wypowiedzi  fikcyjnych,
scenicznych  itp.  -  jako  pochodnych,  imitujących  faktyczne  akty  mowy  i  pasożytniczo
uzależnionych od ich spełnienia.

Argumentacja Derridy zmierza do wykazania, że:

jakakolwiek językowa sekwencja  może być znacząca i zrozumiała tylko o tyle, o ile
jest  powtarzalna,  o  ile  może  być  odtwarzana  w  różnych  sytuacjach  i  przez  różne
osoby.  jeśli  warunkiem  znaczenia  jest  spełnienie  konwencjonalnej,  powtarzalnej
procedury,  to  „imitacyjność”  nie  jest  zjawiskiem  pochodnym  w  stosunku
do „oryginalnej” wypowiedzi, lecz odwrotnie – stanowi jej warunek możliwy

iterabilność, która wiąże w sposób konieczny powtórzenie z innością,
odróżnieniem i zmianą – generalny warunek inteligibilności

skoro znaczenia i illokucyjna moc wypowiedzi zależy w istotnej mierze

od kontekstu i jego rozpoznania, to teoria aktów mowy powinna być zdolna
do przewidzenia

specyfikacji

każdej ewentualnej

cechy

kontekstu,

która mogłaby wpłynąć na powodzenie danej wypowiedzi

Propozycja ujęcia znaczenia jako „nieskończonej implikacji”, rozumianej jako proces
dyseminacji.

4. Dekonstrukcja jako metoda

możliwość rozumowego ujęcia problemu

Dekonstrukcja = rozbiórka

Dekonstrukcjonizm  –  rygorystyczna  w  założeniu  analityka  tekstualności.  Technika
rozwarstwiania  tekstu  w  celu  wydobycia  z  powrotem  na  powierzchnię  tego,
co zawsze już wpisane było w jego teksturę.

W  pierwszej  wersji  „O  gramatologii”  Derrida  używał  pojęcia  dekonstrukcji  w  znaczeniu
Heideggerowskim,  jako  „oczyszczenia”  fundamentalnej  struktury  z  mistyfikujących  i
tłumiących ją póżniejszych warstw dyskursu.
W ostatecznej wersji „O gramatologii” mowa jest o de-sedymentacji (z Husserla – osadzenie).

Dekonstrukcyjna  operacja  rozwija  jakby  jedynie  dekonstrukcyjny  potencjał  zawarty  w
niewinnych i marginalnych sformułowaniach kluczowych „nierozstrzygalnych” pojęć.

Operacyjne kategorie – różnia, archi-pisanie, ślad, dyseminacja i inne – nie mogą

być dostrzeżone przez piszącego, a w związku z tym nie mogą być
stematyzowane.

Autor nie może w pełni zapanować nad systemem języka i logiki, w jakich tworzy

Lektura ma wytworzyć strukturę znaczącą – niedostrzegalny dla pisarza stosunek
między tym, czym on sam rządzi a tym, czym nie rządzi

Echa heremenutycznej dewizy: „lepiej rozumieć autora niż on sam siebie rozumiał”.

Sprzeczne porządki wytwarzają efekt nierozstrzygnięcia i rozproszenia sensu, a także
możliwości wykroczenia poza różnicującą aktywność języka. Nie ma i nie może być
żadnej metody dekonstruowania.

Dekonstrukcja:

o Niczego nie odrzuca, nie zmierza do wyeliminowania dominującego stylu

myślenia  w  kategoriach  binarnych  opozycji,  wpisuje  je  natomiast  w  ramy
uwarunkowań  i  reinterpretuje.  Nie  dyskwalifikuje  istniejącego  repertuaru
pojęć, sytuuje je jednak w kontekście, który pozwala poddać to, co wydaje się
naturalne i obowiązujące.

Nie  proklamuje  dekonstrukcjonizmu  ani  idei  „bezsensowności”  tekstu,  ani
całkowitej  swobody  czytelników  w  przypisywaniu  mu  dowolnych  znaczeń.
Kwestionuje  natomiast  przekonanie  o  istnieniu  określonego  jednolitego
znaczenia oraz możliwość dokonania jego właściwej i ostatecznej wykładni.

Po trzecie nie chce być dekonstrukcjonim obiektywną nauką, nie chce ustalać
niepodważalnej wiedzy, świadom jest pojawienia się innych odczytań oraz
płodniejszych strategii krytycznych.

5. Pantekstualizm

„Nic nie ma poza tekstem” (Derrida) 

1) tekst nie ma poza sobą żadnej podstawy, wszystkie odniesienia zewnętrzne są

iluzjami retorycznych strategii języka

2) tekst nie ma granic, a tekstualność w najogólniejszym znaczeniu jest właściwa

sposobowi istnienia tego, co rzeczywiste

Trzy najważniejsze procesy językowe:
Różnia

–

prymarna

aktywność

czasoprzestrzennego

różnicowania,

„gra wytwarzająca różnice”;

Dyseminacja – rozsadzanie sensu, implikuje teorię intertekstualności

Suplementacja – zaszczepianie sensu, rządzi m.in. wszelkimi zjawiskami samozwrotności,
autoreferencjalności i metatekstowości

Dekonstrukcjonizm nie wypracował własnej teorii intertekstualności (z wyjątkiem koncepcji
Harolda Blooma).

6. Negatywna poetyka lektury

Każde odczytanie jest nieodczytaniem (misreading).

Culler – mogą istnieć różne „poprawne” odczytania (a nie są one nigdy identyczne).

Tekst nie jest już widziany  ani  jako punkt zbiegu nadawczych praktyk i wytwórczych reguł,
ani  jako  punkt  wyjścia  czytelniczego  doświadczenia  i  istniejących  konwencji  rozumienia.
Jawi  się  jako  punkt  przecięcia  heterogenicznych  dyskursów,  rozszczepiony  aporetyczną
logiką ich związku.

Opozycja  tekst  –  interpretacja  przekształcona  w  relację  między  nieczytelnością
a nieodczytaniem (błędnymi interpretacjami) oraz tekstem jako narracją o innych sposobach
jego lektury.

7. Próba charakterystyki

Dekonstrukcja  –  sposób  postępowania  oparty  na  przeświadczeniu,  że  jedyną  ucieczką  z
naszej radykalnej czasowości istnienia jest zawieszenie dialektycznego ruchu między enporią
a aporią dzięki pewnego rodzaju ataraksji czy zawieszonej niewiedzy.

Dekonstrukcjonizm  –  zespół  metodologicznych  oraz  teoretycznoliterackich  poglądów  na
sposób  istnienia,  budowę  i  własności  dzieła  literackiego,  a  pochodnie  wszystkich  obiektów
semiotycznych i tekstów kulturowych.

Nazwa  –  z  filozoficzno-metodologicznego  pojęcia  dekonstrukcji,  charakteryzowanego  przez
Derridę jako określenie swoistej, dwuaspektowej analizy tekstualnej, zmierzającej do:

rozwarstwienia semiotyczno-językowej budowy tekstu celem zlokalizowania takich

słowno-znaczeniowych elementów (zwanych „nierozstrzygalnikami”), które nie tylko