528 

Marek BODZIANY 
Wy

ższa Szkoła Oficerska Wojsk Lądowych we Wrocławiu 

 

PROBLEMY WIELOKULTUROWO

ŚCI W POLSKIEJ STREFIE  

ODPOWIEDZIALNO

ŚCI W CZASIE MISJI STABILIZACYJNEJ W IRAKU 

 
 
Zjawisko wielokulturowo

ści jest tak stare, jak cywilizacja i rozpatrywane może 

by

ć na szereg sposobów i w wielu różnorodnych kontekstach. Do jednego z waż-

niejszych zaliczy

ć należy kontekst socjologiczny, jako ten, który kształtuje wszelkie 

zjawiska  spo

łeczne  zachodzące  zarówno  w  strukturach  grup  społecznych, 

jak i w ich relacjach z otoczeniem zewn

ętrznym. Jest to zjawisko opisujące pogra-

nicza  kulturowe  w  aspekcie  przestrzeni  i  rezultatów  kontaktów  mi

ędzyetnicznych, 

znanych równie

ż jako transgenicznością lub transkulturowością. Wielokulturowość 

jako zjawisko spo

łeczne stanowi funkcję dwóch sfer, do których zaliczamy z jednej 

strony  poj

ęcie  kultury,  a  z  drugiej  rzeczywistość  socjologiczną.  W  celu  trafnego 

zobrazowania  socjologicznego  kontekstu  tego  poj

ęcia  niezbędne  jest  dokonanie 

egzemplifikacji  i  wyja

śnienia  podstawowych  terminów  opisujących  warsztat  poję-

ciowy  z  obszaru  wielokulturowo

ści. Pierwotnym terminem słowotwórczym jest po-

j

ęcie kultura, które według J.H. Turnera jest: „(…) sumą systemów symboli w całej 

ludzkiej  populacji”.

1

  Inne  podej

ście do tego pojęcia przedstawia A. Giddens, który 

mówi

ąc o kulturze, ma na myśli: „(…) wyuczone, nie zaś dziedziczne aspekty spo-

łeczeństw ludzkich”.

2

 Wed

ług B. Szackiej, „(…) kultura rozumiana jest jako: wszyst-

ko  to,  co  jest  stworzone  przez  cz

łowieka,  co  jest  przez  niego  nabywane  przez 

uczenie  si

ę  i  przekazywane  innym  ludziom,  a  także  innym  pokoleniom  w  drodze 

informacji  pozagenetycznej”.

3

  Omawiany  wcze

śniej  system  symboli  w  społeczeń-

stwach  ludzkich  tworzony  jest  w  wyobra

źni człowieka i ulega permanentnej zmia-

nie  w  zale

żności  od  otoczenia  i  sytuacji.  Symbole  natomiast,  traktowane  są  jako 

odpowiednik  funkcjonalny  kodów  genetycznych  kszta

łtujących  działania  ludzkie  i 

wzory organizacji spo

łecznych. Inną sferą kultury jest system wartości i przekona-

nia przedstawicieli danej kultury, które obok symboli kreuj

ą całościowy obraz kultu-

ry danej grupy. 

Maj

ąc  na  uwadze  tak  pojmowane  pojęcie  kultura,  warto  pokusić  się  o  zdefi-

niowanie  zjawiska  wielokulturowo

ść  stanowiącego  wykładnię  teoretyczną  niniej-

szego tematu. Najpro

ściej można je ująć w kontekście dyfuzji kultur przedstawicieli 

ró

żnych  środowisk,  grup  społecznych,  zawodowych,  etnicznych,  religijnych,  poli-

tycznych  itd.  Wielokulturowo

ść  obejmuje  szerokie  spektrum  sfer życia  społeczne-

go,  a jej prawid

łowe pojmowanie jest warunkiem koniecznym właściwego funkcjo-

nowania  w  ka

żdej rzeczywistości socjologicznej. Wielokulturowość jest rozumiana 

jako  ró

żnorodność  kultur  w  społeczeństwie,  w  którym  indywidualność  i  niepowta-

rzalno

ść  każdej  kultury  jest  akceptowana  i  jednakowo  obdarzona  szacunkiem. 

W  innym  uj

ęciu  odnosi  się  na  równi  do  zjawisk  narodowościowych,  jak  

i  do

świadczeń  społeczeństwa.  Oznacza  zasadę  demokratycznego  współistnienia 

zarówno jednostek, jak i grup o specyficznej to

żsamości narodowej. 

                                                           

1

 J.H. Turner: Socjologia. Koncepcje i ich zastosowanie. Pozna

ń 1994, s. 40 

2

 A. Giddens: Socjologia. Warszawa 2005, s. 45 

3

 B. Szacka: Wprowadzenie do socjologii. Warszawa 2003, s. 75 

 
 

 

 

529 

Rozpatruj

ąc to zjawisko jako socjologiczny efekt dyfuzji kultur, należy doszu-

ka

ć się w nim wielu aspektów.  Pierwszy  dotyczy  wielokulturowości  w skali mikro, 

umiejscowionej  w rzeczywisto

ści socjologicznej małych grup społecznych funkcjo-

nuj

ących  w  jednorodnym  etnicznie  środowisku,  w  skład  których  wchodzą  osoby 

wywodz

ące się z różnych środowisk kulturowych, reprezentujących różne poglądy, 

ró

żny  system  wartości,  różne  postawy  itd.  Aspekt  ten  dotyczy  wielokulturowości 

wewn

ątrz organizacji jednorodnej etnicznie. 

Drugi aspekt dotyczy wi

ększych grup społecznych, których wewnętrzna kultu-

ra organizacji mo

że podlegać procesom dyfuzji z kulturami organizacyjnymi innych 

grup  spo

łecznych  zachodzącej  na  pograniczu  ich  funkcjonowania  z  otoczeniem 

zewn

ętrznym.  Na  tym  poziomie  może  dochodzić  do  szumów  w  komunikacji  mię-

dzykulturowej, a czasami do konfliktów. Przyczyn

ą takich sytuacji jest zwykle brak 

wiedzy na temat kultury danej grupy spo

łecznej.  

Trzeci  aspekt  wyp

ływa  bezpośrednio  z  wielokulturowości  ponadnarodowej, 

gdzie  dochodzi  do  dyfuzji  kultur  dwóch  lub  wi

ęcej grup etnicznych. Na tym pozio-

mie prawie zawsze dochodzi do szumów komunikacyjnych zwi

ązanych nie tylko z 

lukami w umiej

ętnościach językowych, ale głównie wynikających z niedostatecznej 

wiedzy  na  temat  kultury  pa

ństwa, jego historii, obyczajów, tradycji i symboli naro-

dowych  przedstawicieli  innych  kultur.  W  tym  przypadku  wielokulturowo

ść  zacho-

dzi

ć może na dwóch płaszczyznach. Pierwsza związana jest z funkcjonowaniem w 

strukturze  wielonarodowej  na  terytorium  w

łasnego  państwa,  czyli  w  znanym  i  zi-

dentyfikowanych otoczeniu kulturowym. W tym przypadku komunikacja mi

ędzykul-

turowa zachodzi wewn

ątrz grupy. Druga dotyczy funkcjonowania w obcym otocze-

niu  kulturowym,  ale  w  jednorodnej  kulturowo  strukturze. W  takiej  sytuacji  komuni-
kacja  mi

ędzykulturowa  zachodzi  pomiędzy  monokulturową  grupą  (jednorodną  et-

nicznie)  a  monokulturowym  (jednorodnym  etnicznie)  lub  wielokulturowym  (z

łożo-

nym  etnicznie)  otoczeniem.  Najwy

ższą  formą  wielokulturowości  będzie  sytuacja,  

w  której  wielokulturowo

ść  etniczna istnieje  zarówno  wewnątrz  grupy, jak i  w rela-

cjach z wielokulturowym lub monokulturowym otoczeniem kulturowym. Taki wymiar 
wielokulturowo

ści ma miejsce w przypadku udziału polskich kontyngentów wojsko-

wych w strukturach wielonarodowych poza granicami kraju.  

Ze zjawiska wielokulturowo

ści wynika wspomniane wcześniej pojęcie komuni-

kacji  mi

ędzykulturowej,  która  odgrywa  szczególną  rolę  w  relacjach  pomiędzy 

przedstawicielami  ró

żnych  kultur.  Pojęcie  to  jest  definiowane  na  wiele  sposobów, 

z których na uwag

ę zasługują dwa ujęcia. Pierwsze, reprezentowane jest przez J.  

Miku

łowskiego-Pomorskiego,  który  twierdzi,  że  komunikacja  międzykulturowa,  to: 

„(…)  akt  rozumienia  i  bycia  rozumianym  przez  audytorium  o  innej  kulturze”.

4

  Inne 

podej

ście ukazuje definicja M. Zuber, która twierdzi, że: „Komunikowanie między-

kulturowe  zachodzi  zawsze  wtedy,  kiedy  przekaz,  który  ma  by

ć  zrozumiany,  jest 

tworzony  przez  reprezentanta  jednej  kultury,  a  jego  odbiorc

ą  jest  reprezentant 

innej  kultury”.

5

  Tak  pojmowana  komunikacja  mi

ędzykulturowa  ma  miejsce  zwykle 

na  poziomie  interpersonalnym,  a  jej  uczestnikami  staj

ą się osoby, które połączyło 

                                                           

4

 J. Miku

łowski-Pomorski: Komunikacja międzykulturowa. Wprowadzenie. Kraków 2005, s. 11 

5

 M. 

Żuber: Komunikowanie międzykulturowe. W: B. Dobek-Ostrowska (red.): Studia z teorii komuniko-

wania masowego. Wroc

ław 1999, s. 24 

 
 

 

 

530 

wspólne 

życie  lub  celowe  współdziałanie.

6

  W  kontaktach  mi

ędzy  osobami  repre-

zentuj

ącymi różne kultury ważną rolę odgrywają trzy przestrzenie, jakimi są: dialog 

j

ęzykowy, komunikacja niewerbalna oraz widowiska kulturowe.  

Maj

ąc  na  uwadze  powyższe  ogólne  założenia,  należy  zdać  sobie  sprawę  ze 

socjologicznych  problemów  wynikaj

ących  z  wielokulturowości  mających  miejsce  

w  operacjach  pokojowych  i  misjach  stabilizacyjnych.  Kluczowym  jest  tu  fakt,  i

ż 

polscy 

żołnierze pełnią służbę wojskową w zróżnicowanej etnicznie rzeczywistości 

socjologicznej rozpatrywanej  zarówno  z poziomu wn

ętrza grupy – wielonarodowej 

struktury,  jak  i  z  poziomu  otoczenia,  o  z

łożonej  strukturze  zarówno  etnicznej,  jak 

i  religijnej  oraz  o  odmiennych  obyczajach,  innym  systemie  warto

ści  i  symbolach. 

W tym  przypadku komunikacja mi

ędzykulturowa zachodzi zarówno wewnątrz gru-

py, jak i w relacjach: grupa – otoczenie.  

Rzeczywisto

ść, w jakiej znalazły się polskie kontyngenty wojskowe w ramach 

operacji  pokojowej  w  Iraku  ukazuje, 

że  problematyka  związana  z  wielokulturowo-

ścią stanowi poważny dylemat edukacyjny w szerokim spektrum tematyki, od zna-
jomo

ści języków obcych,  wiedzy na temat historii narodu irackiego i jego szeroko 

pojmowanej  kultury,  a

ż po codzienne obyczaje. Nie bez znaczenia zdaje się rów-

nie

ż  być  wiedza  na  tema  struktury  społecznej  i  etnicznej  Iraku,  podziałów  etnicz-

nych  i  religijnych  oraz 

źródeł  potencjalnych  konfliktów  w  relacjach  z  poszczegól-

nym grupami mniejszo

ściowymi. 

Warto  wspomnie

ć,  że  operacja  pokojowa  w  Iraku  stanowi  do  chwili  obecnej 

ogromne wyzwanie dla SZ RP nie tylko pod wzgl

ędem finansowym i militarnym ale 

równie

ż  pod  względem  organizacyjnym.  Po  raz  pierwszy  Polska  otrzymała  do-

wództwo  nad  tak  du

żą  strefą  odpowiedzialności,  której  obszar  wynosi  ok. 

80 tys. km

2

.  Nazwany  on  zosta

ł  Strefą  Środkowo  -  Południową  lub  Polską  Strefą 

Mi

ędzynarodową. Polska strefa graniczy z Arabią Saudyjską i Iranem, na południu 

ze stref

ą brytyjską a na północy ze strefą amerykańską. Międzynarodowy charakter 

strefie  stabilizacyjnej  od  pocz

ątku  nadawała  i  nadaje  dywizja  (ang.  Multinational 

Division  CS),  w  sk

ład  której  wchodzili  początkowo  żołnierze  19  narodowości  (w 

sumie  ok.  9  tys. 

żołnierzy).  Na  początku  trwania  operacji  tworzyły  ją  3  brygady 

dowodzone  przez  przedstawicieli  Polski,  Hiszpanii  i  Ukrainy.

7

  Polska  brygada 

otrzyma

ła zadania stabilizacyjne w prowincjach al-Hilla i Karbala. Jak więc widać, 

rozdrobnienie  etniczne  wewn

ątrz  struktury  organizacyjnej  dywizji,  z  natury  rzeczy 

kszta

łtuje  zjawiska  z  obszaru  wielokulturowości  i  pojmowanej  w  kategoriach  skali 

mezo. Bior

ąc pod uwagę fakt, iż wielonarodowe struktury organizacyjne umiejsco-

wione  zosta

ły  w  wielokulturowym,  obcym  otoczeniu  etnicznym  i  wyznaniowym, 

nale

ży  założyć,  że mamy  do czynienia  z najwyższą formą wielokulturowości, roz-

patrywanej w kategoriach skali makro. 

Maj

ąc na uwadze powyższe założenia, warto dokonać egzemplifikacji struktu-

ry  etnicznej  i  wyznaniowej  w  obszarze  Polskiej  Strefy.  Mianowicie,  Polska  Strefa 

                                                           

6

  J.  Makaro:  Bariery  mi

ędzykulturowego komunikowania  a  uczestnictwo  w  misjach  pokojowych. W: J. 

Maciejewski, O. Nowaczyk (red.): Bezpiecze

ństwo narodowe a grupy dyspozycyjne. Wrocław 2005, s. 

220 

7

 Raport – Irak, Strefa 

Środkowo - Południowa, Ministerstwo Spraw zagranicznych, Babilon - Warszawa, 

lipiec 2003, s. 4. Obecnie udzia

ł Polaków w operacji Iraku uległ zmianie, gdyż jest to już misja szkole-

niowa, jednak od pocz

ątkowego stanu ilościowego narodowości i żołnierzy należy odjąć te państwa, 

które opu

ściły strefę w trakcie trwania operacji. Mowa tu głównie o Hiszpanii i Ukrainie. 

 
 

 

 

531 

w  Iraku  w  przededniu  wojny  obejmowa

ła następujące prowincje, (wg nazw stoso-

wanych za by

łego reżimu): 

-  Karbala - (ok. 500 tys. ludno

ści) z ośrodkiem administracyjnym w Karbali; 

-  al-Hilla - (ponad 1 mln ludno

ści) z ośrodkiem administracyjnym w Hilli; 

-  Wasit - (ok. 0,5 mln ludno

ści) z ośrodkiem administracyjnym w Kut; 

-  Nad

żaf - (ok. 800 tys. ludności) z ośrodkiem administracyjnym w Nadżafie; 

-  Qadisija - (ok. 600 tys. ludno

ści) z ośrodkiem administracyjnym w Diwaniji. 

 

Tabela nr 1. Podzia

ł administracyjny Iraku. 

 

Prowincja 

Stolica 

Pow. 

(w km kw.) 

Ludno

ść 

(szac. 1991 r.) 

G

ęstość 

zaludnienia 

osób/km kw. 

Al-Anbar 

Ar-Ramadi 

137808 

865500 

6 

Basra 

Basra 

19070 

1168800 

61 

Al-Kadissija* 

Ad-Diwanija 

8153 

595600 

73 

Al-Musanna 

As-Samawa 

51740 

350000 

7 

Al-Nad

żaf* 

An-Nad

żaf 

28824 

666400 

23 

Al-Tamin 

Kirkut 

9679 

605900 

62 

Babilon* 

Al-Hila 

5603 

1221100 

218 

Bagdad 

Bagdad 

4071 

3910900 

961 

Dijala 

Bakuba 

17685 

1037600 

59 

Karbala* 

Karbala 

5034 

567600 

113 

Majdan 

Al-Amara 

16072 

524200 

33 

Niniwa 

Mosul 

37323 

1618700 

43 

Sala Al-Din 

Tirkit 

24363 

772200 

32 

Wasit* 

Al-Kut 

17153 

605700 

35 

Zi Kar 

An-Nasirija 

12900 

1030900 

80 

Kurdyjski Regin Autonomiczny 

As-Sulajmanija 

As-Sulajmanija 

17023 

1124200 

66 

Dahuk 

Dahuk 

6553 

309300 

47 

Irbil 

Irbil 

15074 

928400 

61 

 

*prowincje  (arab. muhafazat) wchodz

ą w skład polskiej strefy. 

Źródło: Britannica World Data, 1995, University of Chicago. 

 

Rozci

ąga się ona w poprzek Iraku od granicy z Arabią Saudyjską po granicę z 

Iranem. Na jej obszarze znajduje si

ę 6 dużych miast: Diwanija, Willa, Karabela, al.- 

Kufah,   Kut,  Nad

żaf. Dwa z nich Karabela i Nadżaf – stanowią symbole religijne i 

s

ą  świętymi  miastami  szyitów. W  Nadżafie    znajduje  się  meczet  z  grobem  Alego 

ibn Abi Talia, ostatniego z tzw. kalifów sprawiedliwych. Szyici uwa

żają go za pierw-

szego  imama  (najwy

ższy  duchowy  autorytet).  Natomiast  w  Karabeli  znajdują  się 

meczety jego dwóch synów Abbasa i Husajna, którzy  zgin

ęli w czasie walk o tron 

kalifa. Oba miasta stanowi

ą cel pielgrzymek wyznawców tego odłamu islamu. Jak 

wida

ć  na  obszarze  polskiej  strefy  odpowiedzialności  znajduje  się  wiele  symboli 

kultu religijnego, które w kulturze islamu posiadaj

ą ogromną wagę. 

Polsk

ą  Strefę  zamieszkują  głównie  Arabowie  oraz  Persowie  i  Asyryjczycy  

(licz

ący w Iraku po 0,8% mieszkańców); w ponadto zamieszkują także inne mniej-

sze ilo

ściowo społeczności, które znalazły się na terytorium irackim w wyniku sytu-

acji polityczno - militarnej na Bliskim Wschodzie np. Palesty

ńczycy (w całym Iraku 

ok. 35 tys.) oraz bli

żej nieokreślona ilość nielegalnych emigrantów z innych krajów 

arabskich (muzu

łmańskich) oraz z terenów całej Azji. W przededniu wojny Muzuł-

 
 

 

 

532 

manie w strefie stanowili ok. 96% spo

łeczeństwa (przeważali  szyici

8

, z poka

źnym 

odsetkiem sunnitów

9

), chrze

ścijanie - 3,7%, inni - 0,8%. Większość ludności skpia-

ło  się  w dolinach  rzek  i   międzyrzeczu  Tygrysu  i Eufratu;  w miastach  mieszkało 
wtedy ok. 71% ludno

ści. 

 

 

Rysunek nr 1. Mapa 1. Polska Strefa odpowiedzialno

ści 

Źródło: Britannica World Data, 1995, University of Chicago. 

Ogromne  znaczenie  w  kszta

łtowaniu  wzajemnych  stosunków  –  interakcji 

w  ramach  grup  wielokulturowych  maj

ą antropologiczne aspekty postrzegania rze-

                                                           

8

SZYICI,  od

łam  polityczno-religijny  w islamie.  Szyici  uznają  za  prawowitych  następców  Mahometa 

potomków czwartego kalifa Alego ibn Abi Taliba, m

ęża Fatimy, czwartej córki proroka. Wierzą, że Ali 

(zamordowany w 661) przekaza

ł swoim następcom imamom, czyli przywódcom duchowym, specjalną 

energi

ę  Boskiej  łaski,  dzięki  czemu  imamowie  pozostają  nieomylni  i czyści.  Są  nie  tylko  świeckimi 

przywódcami  spo

łeczności,  lecz  najwyższymi  autorytetami  w sprawach  religijnych  i prawnych.  Prze-

konanie o ich doskona

łości jest wspólne różnym grupom szyitów, którzy do dziś czekają na ostatniego 

imama  wierz

ąc,  że  on  nie  umarł,  lecz  żyje  w ukryciu  i powróci  jako  mahdi,  by  zaprowadzić  ład 

i porz

ądek.  Wiarę  w imama  uznaje  się  za  szósty  (obok  szahady,  modlitwy,  jałmużny,  postu 

w ramadanie i pielgrzymki, tzw. had

żdżu) "filar" islamu.  

9

 SUNNICI, g

ł. ugrupowanie w islamie (ok. 90% wyznawców), przeciwstawne szyitom; doktryna sunni-

tów  rozwin

ęła  się  w toku  walk  politycznych  o władzę  w początkowym  okresie  islamu;  sunnici  (arab. 

ahl  as-sunna  wa  al-d

żamaa ‘ludzie tradycji i wspólnoty’) nie uznawali aspiracji szyickich imamów do 

sprawowania  zwierzchno

ści  nad  wszystkimi  muzułmanami;  zasady  prawa  sunnickiego  (w  ujęciu  4 

szkó

ł: malikici, hanbalici, szafi'ici, hanafici) i szyickiego (szkoła dżafarytów) różnią jedynie szczegóły; 

oba ugrupowania zarzucaj

ą sobie odstępstwo od zasad islamu, nawołując czasem wręcz do podjęcia 

d

żihadu przeciwko sobie (np. wojna iracko-irańska 1980–88); wysiłki teologów muzułmańskich, którzy 

od XIX w. staraj

ą się pogodzić obie doktryny, są niweczone przez spory polityczne. 

 
 

 

 

533 

czywisto

ści  socjologicznej  o  odmiennej  kulturze.  Brzemienne  w  skutkach  są  po-

dzia

ły na narody lepsze i narody gorsze, które niejednokrotnie są pochodną wielu 

czynników,  spo

śród których na uwagę zasługują takie jak: niższy poziom rozwoju 

technologicznego,  ni

ższy status materialny, brak tolerancji dla niektórych elemen-

tów  kultury  danego  narodu.  Do  najgorszych  zaliczy

ć  jednak  należy  historycznie 

ugruntowane  uprzedzenia  przedstawicieli  jednej  kultury  do  przedstawicieli  innej 
kultury, które wyros

ły na gruncie konfliktów państw, zwykle ze sobą sąsiadujących. 

Ta  ostatnia  kwestia  stanowi  najpowa

żniejszy  dylemat  dla  socjologów  ponieważ 

le

ży u podstaw mentalności człowieka, którą bardzo trudno zmienić. 

Podzia

ły społeczne rozpatrywane są w wielu różnorodnych kontekstach. Dość 

ciekawe  podej

ście reprezentuje Z. Bauman, który widzi to zjawisko w kategoriach 

tworzenia podzia

łów na grupy: my i oni. Jest to przykład obcości społecznej, gdzie 

my  grupa  w

łasna,  a  oni  to  przedstawiciele  świata  zewnętrznego.

10

  Wspomniane 

wcze

śniej  historycznie  ugruntowane  uprzedzenia  do  innych  narodów  i  ich  kultury 

stanowi

ą  dość  poważny  problem  socjologiczny  w  kontekście  wspólnego  udziału 

grup  wielonarodowych  w  operacjach  pokojowych  i  misjach  stabilizacyjnych  i  po-
winny stanowi

ć ważny element kształcenia oficerów przewidzianych do służby tego 

rodzaju. 

Uprzedzenia  wed

ług  A.  Giddensa:  „dotyczą  opinii  i  postaw  członków  jednej 

grupy  wobec  drugiej”.

11

  Posiadaj

ą  one  bardzo  wysoki  poziom  subiektywizmu 

w ocenie otaczaj

ącej nas rzeczywistości i opierają się zwykle na pogłoskach i nie-

sprawdzonych informacjach. Charakteryzuj

ą się również tym, że trudno je zmienić, 

nawet  pod  wp

ływem  dostarczenia  wiarygodnych  i  obiektywnych  informacji  na  te-

mat danej kultury. Inn

ą znaczącą cechą uprzedzeń jest ich bezpośredni wpływ na 

tworzenie stereotypów na temat jakiej

ś części rzeczywistości socjologicznej. 

Uprzedzenia  i  stereotypy  to  elementy,  które  powinny  by

ć  eliminowane,  na 

drodze permanentnej edukacji, szczególnie kiedy mamy do czynienia z wielokultu-
rowo

ścią na poziomie etnicznym. Dotyczy to również żołnierzy służących w struktu-

rach  wielonarodowych  poza  granicami  kraju,  dla  których  kluczow

ą  rolę  powinno 

odgrywa

ć kształcenie w zakresie poznania szeroko pojmowanych aspektów kultury 

narodowo

ści wchodzących w skład struktur wielonarodowych oraz kultury otocze-

nia. Istotne zdaje si

ę być wyeliminowanie zjawiska etnocentryzmu, które polega na 

ocenianiu innych kultur przez porównanie ich z w

łasną kulturą. Duży związek z tym 

zjawiskiem  ma  relatywizm  kulturowy,  który  definiowany  jest  jako:  „zawieszenie 
w

łasnych  głęboko  zakorzenionych  przekonań  kulturowych  i  ocena  sytuacji  za  po-

moc

ą  standardów  innej  kultury”.

12

  Relatywizm  kulturowy  posiada  pozytywne  za-

barwienie  i  jest  sfer

ą  socjologiczną,  w  której  zachodzi  odwieczny  dylemat  pogo-

dzenia w

łasnych przekonań z kulturą narodu, w strukturze której znajdzie się oce-

niaj

ący.  Definiowany  jest  również  jako  zasada  metodologiczna,  gdzie  obserwator 

jednej  kultury,  opisuj

ąc  ją,  stosuje  perspektywę  przedstawiciela  kultury  obserwo-

wanej.

13

 

Relatywizm  kulturowy  posiada  ogromne  znaczenie  dla 

żołnierzy  sił  pokojo-

wych, gdy

ż, w związku z faktem, iż reprezentują inną kulturę, zmuszeni są do oce-

ny otaczaj

ącej ich rzeczywistości nie w kryteriach własnej kultury, lecz w kryteriach 

                                                           

10

 Z. Bauman: Socjologia. Pozna

ń 1996, s. 44 

11

 A. Giddens, op. cit., s. 272 

12

 Ibidem, s. 49-50 

13

 B. Szacka, op. cit., s. 84 

 
 

 

 

534 

kultury  otoczenia  w  jakim si

ę znajdują. Na każdym kroku konieczne jest znalezie-

nie  tzw.  z

łotego środka w rozwiązywaniu problemów wielokulturowości. Szczegól-

ne  znaczenie  posiada  obiektywna  ocena  zwyczajów  arabów  w  codziennym 

życiu, 

które  dla  przedstawiciela  kultury  Zachodu  mog

ą  być  niejednokrotnie  szokujące. 

Niezmiernie wa

żne jest w tym przypadku zastosowanie do założeń wspomnianego 

wy

żej relatywizmu kulturowego. 

Niektóre zwyczaje wynikaj

ą wprost z religii, jednym z nich jest nierówność płci. 

Święty Koran mówi wyraźnie o wyższości fizycznej mężczyzn nad kobietami, którą 
uzasadnia si

ę przewagą materialną: „Mężczyźni stoją nad kobietami ze względu na 

to, 

że Bóg dał wyższość jednym nad drugimi, i ze względu na to, że oni rozdają ze 

swego maj

ątku...”.

14

 Jednak obowi

ązki religijne, jakie islam nakłada na swych wy-

znawców,  poza  paroma  ograniczeniami  wynikaj

ącymi  z  biologicznej  odmienności 

kobiety,  dotycz

ą  tak  samo  kobiet,  jak  i  mężczyzn.  Koran  nie  mówi  też  o  żadnej 

nierówno

ści  duchowej;  przeciwnie  podkreśla  równość  duchową  obu  płci  wobec 

Allacha  i  jest  adresowany  zarówno  do  m

ężczyzn,  jak  i  do  kobiet,  które-  jak męż-

czy

źni - będą odpowiadać za swe uczynki na Sądzie Ostatecznym.

15

 

Arabska kultura sprzyja nawi

ązywaniu bardzo bliskich przyjaźni. Jednak arab-

ska definicja przyja

źni ma głębszy wymiar niż zachodnia. Równie ważne jak przy-

jemne sp

ędzanie czasu jest okazywanie pomocy i świadczenie przyjacielowi przy-

s

ług w miarę możliwości. 

Kraje  arabskie  nale

żą  do  grupy  krajów  o  bardzo  wysokim  stopniu  ekspresyj-

no

ści zachowań parawerbalnych i niewerbalnych. Możemy wyróżnić cztery obser-

wowalne,  uzale

żnione  od  kontekstu  kulturowego  elementy  niewerbalnych  zacho-

wa

ń podczas rozmów. 

Pierwszym  elementem  jest  dystans  przestrzenny  mi

ędzy  rozmówcami,  który 

mi

ędzy ludźmi ze świata arabskiego jest zdecydowanie mniejszy, jak w przypadku 

cz

łowieka  zachodu.  W  momencie  spotkania  się  osób  z  tych  dwóch  kręgu  może 

doj

ść  do  zabawnej  sytuacji  tzw.  przepychanki  (w  momencie,  gdy  Arabowie  będą 

okazywa

ć swoją przyjacielskość i naturalnie do nas przysuwać my będziemy ucie-

ka

ć).  To może  być  dla  araba  sygnał,  że  go  nie  lubimy  i  rozmowa  staje  się  mniej 

przyjemna lub dochodzi do jej zerwania. Gorzej mo

że być, jeśli nie wiedzący o tym 

żołnierz  z  naszego  kręgu  kulturowego  uzna  dążenie  do  tak  bliskiego  kontaktu  za 
prób

ę konfrontacji. 

Kolejnym  elementem  niewerbalnych  zachowa

ń  jest  dotyk,  który  w  kulturze 

Arabów  jest  dopuszczalny  podczas  lu

źnej rozmowy.  Inną kategorią będzie uścisk 

d

łoni.  W  przeciwieństwie  do  europejskiego,  mocnego  energicznego  uścisku  dłoni 

(który w naszym kr

ęgu kulturowym jest symbolem siły), Arabowie witają się w spo-

sób  delikatny,  powtarzany,  przeci

ągający  się.  Na  ulicy  nie  powinien  dziwić  widok 

dwóch  m

ężczyzn  trzymających  się  za  ręce,  ponieważ  jest  to  oznaka  przyjaźni. 

Ciekaw

ą sprawą w kulturze islamskiej, hinduistycznej i buddyjskiej jest stosunek do 

lewej  r

ęki.  Jest  ona  w  tym  kręgu  kulturowym  uważana  za  nieczystą.  W  tych  sa-

mych  kulturach  za  nieczyste  traktuje  si

ę  spody  obuwia  oraz  stóp,  w  związku 

z  czym  nie  jest  wskazane  krzy

żowanie  nóg  lub  zakładanie  jednej  nogi  na  drugą. 

Warto  równie

ż  podkreślić  znaczenie popularnego  w kulturze  zachodu gestu kciuk 

                                                           

14

  Centralna  Grupa  Dzia

łań  Psychologicznych, Zwyczaje,  Obyczaje  I  Charakterystyka  Psychologiczna 

Arabów. Bydgoszcz 2003, s. 9 

15

 Ibidem, s. 10 

 
 

 

 

535 

do  góry,  który  oznacza  u  nas:  OK.,  zadowolenie  itp.  Natomiast  dla  mieszka

ńców 

Bliskiego i 

Środkowego Wschodu jest to obelżywy znak seksualny. 

Równie

ż kontakt wzrokowy odgrywa szczególne znaczenie w kulturze Bliskie-

go  Wschodu,  poniewa

ż  bezpośrednie,  nawet  intensywne  patrzenie  sobie  w  oczy 

podczas negocjacji 

świadczy o zainteresowaniu i szczerości.  

Powa

żne  znaczenie  odgrywa  znajomość  podziałów  klasowych,  które  są  im-

manentn

ą sferą kulturową społeczności szyickiej. Najbardziej uprzywilejowana jest 

klasa wy

ższa, do której należą duchowni, bogaci ludzie, wpływowe rodziny. Kolej-

na - klasa 

średnia, to nauczyciele, wojskowi, kupcy. Ostatnią w strukturze klasowej 

Szyitów  jest  klasa  ni

ższa  na  którą  składają  się  rolnicy,  miejska  i  wiejska  biedota. 

Wa

żnym jest, by przedstawiciele kultury Zachodu, w tym wypadku żołnierze wielo-

narodowych  struktur,  znali  zale

żności  międzyklasowe  w  przypadku  kontaktów 

z przedstawicielami kultury islamu. 

Wa

żną kategorią z obszaru znajomości zagadnień zwyczajów i kultury ludno-

ści  Iraku  jest  rodzina.  Jest  ona  podstawową  komórką  społeczną  w  krajach  arab-
skich,  a  tym  samym  ostoj

ą  wartości  i  tradycji  narodowych.  Lojalność  i  obowiązki 

wobec  rodziny  s

ą  ważniejsze niż  wobec przyjaciół i  pracodawców.  Krewni muszą 

sobie  nawzajem  pomaga

ć, również finansowo. Od członków rodziny wymaga się, 

aby  zawsze  byli  po  stronie  krewnych  we  wszelkiego  rodzaju  sporach  z  obcymi. 
Spory rodzinne rzadko wydostaj

ą się na światło dzienne, gdyż są one wewnętrzną 

spraw

ą rodziny oraz przynoszą ujmę na honorze i pozycji rodziny w społeczności. 

Niestosowne  zachowanie  lub  z

ła opinia jednej osoby przynosi uszczerbek na ho-

norze  ca

łej rodzinie, obniża pozycję społeczną  i  zmniejsza szansę na dobre mał-

żeństwo. Mężczyzna w kulturze arabskiej jest uważany za głowę rodziny. Publicz-
nie Arabka okazuje m

ężowi szacunek i jest mu posłuszna, lecz w stosunkach pry-

watnych  jest  ca

łkiem  inaczej.  Wynika  to  z  faktu,  iż  oboje  zajmują  się  różnymi 

aspektami 

życia  rodzinnego.  Mężczyzna  jest  odpowiedzialny  za  zabezpieczenie 

bytu rodzinie natomiast domen

ą kobiety jest dom i wychowywanie dzieci.  

Do

ść kontrowersyjną  kwestią  w  kulturze  arabskiej  jest  nierówność  płci,  która 

bezpo

średnio  wypływa  z  religii  islamu.  Święty  Koran  mówi  wyraźnie  o  wyższości 

fizycznej m

ężczyzn nad kobietami, którą uzasadnia się przewagą materialną.. Jed-

nak  obowi

ązki  religijne,  jakie  islam  nakłada  na  swych  wyznawców,  poza  paroma 

ograniczeniami  wynikaj

ącymi  z  biologicznej  odmienności  kobiety,  dotyczą  tak  sa-

mo kobiet, jak i m

ężczyzn.  

Od lat 80. XX w. obserwuje si

ę narastającą wśród kobiet muzułmańskich ten-

dencj

ę do zakładania zasłony. Zarówno w krajach muzułmańskich, jak i niemuzuł-

ma

ńskich zasłona stała się symbolem tożsamości kulturowej oraz wyrazem odręb-

no

ści wyznaniowej, sygnalizującym odrzucenie dominującego, niemuzułmańskiego 

spo

łeczeństwa.  Podobne  decyzje  kobiety,  zwłaszcza  młode,  podejmują  jednak 

najcz

ęściej pod wpływem presji rodziny i środowiska. W ścisłym związku z hidża-

bem pozostaje w krajach islamu odosobnienie kobiety, czyli wy

łączenie jej z życia 

publicznego.  Podczas  omawianej  misji  stabilizacyjnej  w  Iraku  wielokrotnie  zwyk

ły 

kontakt wzrokowy Arabki i przedstawiciela kultury Zachodu odbierany by

ł jako na-

pa

ść,  wręcz  dwuznaczna  propozycja.  Takie  sytuacje  w  kulturze  arabskiej  są  nie-

dopuszczalne i powoduj

ą poważne reperkusje. 

Polskie  Kontyngenty  Wojskowe  realizuj

ące  zadania pokojowe  i stabilizacyjne  

w  wielonarodowych  strukturach  w  wielokulturowym  otoczeniu  kulturowym,  tworz

ą 

niejako  zró

żnicowany, złożony i dynamiczny system elementów kulturowych. Zali-

 
 

 

 

536 

czymy  do  nich 

świat  symboli  przedstawicieli  różnych  kultur  wewnątrz  struktury, 

a  tak

że  świat  symboli  otoczenia  kulturowego;  system  wartości  narodowych  oraz 

indywidualnych poszczególnych osób; komunikacj

ę werbalną i niewerbalną; trady-

cje  narodowe;  histori

ę  państwa  oraz  szereg  innych  elementów  wyróżniających 

jedn

ą  kulturę  od  pozostałych.  Zestaw,  a  właściwie  dyfuzja  wszystkich  elementów 

kultur  narodowych  kreuje  szeroko  pojmowan

ą  wielokulturowość,  która  przyjmuje 

najwy

ższą formę w relacjach: wielonarodowa struktura organizacyjna - obce, wie-

lokulturowe otoczenie kulturowe. Taki stan rzeczy stawia przed uczestnikami ope-
racji  pokojowych  ogromne  wyzwania  zarówno  w  sferze  wyzbycia  si

ę  ugruntowa-

nych w mentalno

ści uprzedzeń do innych narodów, unikania stereotypów w ocenie 

rzeczywisto

ści  socjologicznej,  w  jakiej  się  znaleźli,  jak  również  w  sferze  edukacji 

w  zakresie  poznania  kultury  przedstawicieli  innych  pa

ństw, ich historii, zwyczajów 

i obyczajów, miejsc kultu itd.