1
Uniwersytet Śląski w Katowicach
Wydział Matematyki, Fizyki
i Chemii: Instytut Chemii
Pałac Młodzieży w Katowicach
Polskie Towarzystwo Chemiczne
Katowice, 31 stycznia 2008
Numer startowy:
..............................
Nazwisko ...........................................................................
Imię ...........................................................................
Szkoła (pełna nazwa, miejscowość, adres, telefon, e-mail):
...................................................................................................
...................................................................................................
...................................................................................................
Klasa .................. Liczba
punktów
.............................
Imię i nazwisko nauczyciela
................................................
...................................................................................................
II Konkurs Chemiczny dla młodzieży szkół ponadgimnazjalnych
Część pisemna (czas trwania: 2,5 godziny)
Uwaga: zadania nr 8, 9, 10 i 11 należy w całości rozwiązać na formularzu; zadanie 4 częściowo
na formularzu (wpisując wzory do tabeli) i na dodatkowych kartkach (uzasadnienie)
Tabela liczby punktów
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11
Suma
Zadanie 1. Znaczna część towarów w Polsce przewożona jest koleją. Wykorzystywane są do tego celu m.in.
lokomotywy spalinowe serii ST-43. Załóżmy, że taka lokomotywa prowadzi pociąg towarowy przewożący
1400 ton ładunku, na trasie Katowice - Skoczów. Wiedząc, że trasa ta ma długość 71 kilometrów, a pociąg
porusza się ze średnią prędkością 40 km/h, oblicz, jaką ilość dwutlenku węgla (w kilogramach) wyemituje do
atmosfery taki pociąg, jeśli lokomotywa ST-43 zużywa w takich warunkach 367,5 kg oleju napędowego na
godzinę. W celu uproszczenia obliczeń załóż, że olej napędowy składa się w całości z heksadekanu, a jego
spalanie jest całkowite. Ile wiader, o poj. 10 l każde, pomieści wydzieloną przy tym spalaniu wodę? (gęstość
wody przyjmij jako 1,00g/cm³) Odpowiedzi uzasadnij odpowiednimi obliczeniami. (12 punktów).
Zadanie 2. Narysuj wzory strukturalne dwóch izomerycznych związków o wzorze sumarycznym C
7
H
7
NO
2
wiedząc, że:
a) oba są aromatyczne;
b) utlenienie jednej grupy funkcyjnej oraz redukcja drugiej w cząsteczce jednego z izomerów prowadzi do
otrzymania drugiego izomeru;
c) jeden z izomerów rozpuszcza się w wodzie (powstały roztwór przewodzi prąd elektryczny), a drugi jest
w niej praktycznie nierozpuszczalny;
d) grupy funkcyjne są w cząsteczkach obu izomerów maksymalnie oddalone od siebie.
Odpowiedź uzasadnij. (16 pkt.).
2
Zadanie 3. Usuwanie dwutlenku siarki z gazów spalinowych (powstałych po spaleniu węgla lub olejów
opałowych) jest podstawową metodą ochrony atmosfery przed zanieczyszczeniem związkami siarki. Oblicz, ile
ton gipsu (CaSO
4
·½H
2
O) na dobę otrzymuje się w instalacji odsiarczania spalin z elektrowni, która spala
w ciągu godziny 30 ton węgla kamiennego o zawartości siarki wynoszącej średnio 1%. Załóż, że całkowita
wydajność procesu wynosi 96%. (12 punktów).
Zadanie 4. Podczas porządków w szkolnej pracowni chemicznej laborant znalazł 6 butelek, z których odpadły
etykiety. Z wykazu odczynników pracowni chemicznej wynikało, że w butelkach powinny znajdować się
następujące substancje: aldehyd benzoesowy, czterochlorek węgla, cykloheksan, propan-2-ol, anilina i benzen.
Aby ustalić zawartość butelek, laborant pobrał z każdej z nich próbkę cieczy i określił jej właściwości
chemiczne, wykorzystując kilka prostych reakcji. Wyniki zapisał w tabeli:
nr próbki (nr butelki)
1 2 3 4 5 6
Rozpuszczalność w wodzie
−
−
−
− + −
Palność
+ + + + + −
Reakcja z roztworem KMnO
4
− + − + + −
Próba Tollensa
−
−
− + −
−
rozpuszczalność w stęż. H
2
SO
4
− + + + + −
Wynik ekspertyzy
Po wykonaniu tych eksperymentów laborant mógł ponownie nakleić etykietki na butelki z odczynnikami.
Wpisz do tabeli wyniki jego ekspertyzy (podając wzór lub nazwę związku w rubryce: wynik ekspertyzy).
Odpowiedź uzasadnij – odpowiednim komentarzem i równaniami wykonanych przez laboranta reakcji (na
dodatkowych kartkach). (18 punktów).
3
Zadanie 5. Pewien uczeń miał za zadanie bezpiecznie zlikwidować niepotrzebne, wodne roztwory: 10%
roztwór kwasu solnego i 10% roztwór wodorotlenku potasu. Miał do dyspozycji pracownię chemiczną – sprzęt
i odczynniki (oraz czuwającego nad całą „operacją” nauczyciela). Z lekcji chemii zapamiętał, że roztwory
kwasów i zasad są żrące i niebezpieczne, oraz że nie wolno ich wylewać do zlewu. Przypomniał sobie także, iż
te niebezpieczne roztwory po zmieszaniu tworzą roztwory soli – najczęściej całkowicie nieszkodliwe. Wobec
tego, postanowił zmieszać ze sobą jednakowe objętości obu roztworów (miał zamiar posłużyć się cylindrem
miarowym) a powstały roztwór wylać do zlewu. Jakież było jego zdziwienie, gdy nauczyciel nadzorujący całą
operację skrytykował jego pomysł na „bezpieczne” unieszkodliwienie zbędnych roztworów. Wstrzymał
realizację i polecił głębsze przemyślenie problemu. Jakie błędy popełnił uczeń? Jak należało bezpiecznie
unieszkodliwić oba roztwory? Odpowiedź uzasadnij – także obliczeniami (przyjmij, że gęstości obu roztworów
są jednakowe). (16 pkt.).
Zadanie 6. Związek A, którego cząsteczki zawierają 23 atomy, w tym 6 atomów węgla, jest optycznie czynny.
Jednakże mieszanina związków B i C powstałych w wyniku reakcji A z wodą wg równania: A + H
2
O = B + C
jest optycznie nieczynna. Cząsteczki związków A, B i C zawierają w swojej strukturze takie ugrupowania, jak:
CH
3
, NH
2
i COOH. Zaproponuj wzory strukturalne związków A, B i C. Swoje propozycje uzasadnij. (12 pkt.).
Zadanie 7. Narysuj wzory półstrukturalne wszystkich alkoholi o wzorze sumarycznym C
4
H
10
O i podaj ich
nazwy. Określ rodzaje izomerii. (8 punktów).
Zadanie 8 (Z wykładu). Co to jest temperatura krytyczna? (8 punktów).
Zadanie 9. Z prawa Hessa wynika, że standardowa entalpia danej reakcji jest sumą standardowych entalpii
poszczególnych reakcji składowych. Pamiętając o tej definicji i o zachowaniu zasad stechiometrii obliczyć
standardową entalpię tworzenia N
2
O
5
(g) na podstawie poniższych danych. (8 punktów):
2NO(g) + O
2
(g)
→ 2NO
2
(g)
kJ/mol
1
,
114
0
−
=
ΔH
4NO
2
(g) + O
2
(g)
→ 2N
2
O
5
(g)
kJ/mol
2
,
110
0
−
=
ΔH
N
2
(g) + O
2
(g)
→ 2NO(g)
kJ/mol
5
,
180
0
+
=
ΔH
Zadanie 10. Próbka pewnej substancji o masie 1,98 g w temperaturze 10 ºC i pod ciśnieniem 101,325 kPa
zajmuje objętość 1,00 dm
3
i znajduje się w stanie gazowym. Skład elementarny substancji jest następujący:
52,11% C, 13,15% H, 34,74% O. Wyprowadź wzór chemiczny tej substancji i nazwij ją. (8 punktów).
Zadanie 11. Ile gramów wody i ile gramów soli należy dodać do 100 g roztworu o stężeniu 10,0%, aby
podwoić zarówno masę roztworu, jak i jego stężenie? (6 punktów).