J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
1
13. Generatory
Większość analogowych i cyfrowych systemów
elektronicznych wymaga stosowania źródeł sygnałów o
różnych kształtach i parametrach. Zależnie od rodzaju
sygnału oraz zastosowania, układy generujące sygnały
można podzielić na:
•
oscylatory, generują sygnały sinusoidalne w
zakresie częstotliwości kilku Hz do GHz
(telekomunikacja, RTV, łączność bezprzewodowa,
itd.
•
oscylatory sterowane napięciowo (VCO – ang.
Voltage Controlled Oscilator), generują sygnały
sinusoidalne
z
możliwością
przestrajania
częstotliwości drgań za pomocą m.in.: diod
pojemnościowych
(varactor
lub
varicap);
stosowane w tunerach UHF TV i odbiornikach
VHF broadcast receivers, do automatycznej
regulacji częstotliwości AFC (Automatic frequency
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
2
Control)
w
odbiornikach
radiowych
i
telewizyjnych.
•
generatory
funkcyjne,
dostarczają
sygnały:
sinusoidalne, piłokształtne, prostokątne w zakresie
kHz (metrologia, urządzenia testujące)
•
generatory
zegarowe,
w
tym
generatory
kwarcowe, generują sygnały prostokątne o stałej i
dokładnej
częstotliwości
(komputery,
mikroprocesory, synchronizacja pracy urządzeń,
itd.)
Podstawową funkcją generatora jest wzbudzenie drgań
wielkości elektrycznych.
Drgania te można wzbudzić na
różne sposoby, m.in:
•
w obwodzie rezonansowym z elementem
półprzewodnikowym o ujemnej rezystancji (na
charakterystyce prądowo-napięciowej); element
taki jest połączony z obwodem rezonansowym LC,
równoległym
lub
szeregowym
a
ujemna
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
3
rezystancja (Я lub -r) kompensuje straty mocy w
układzie rezonansowym.
•
wykorzystując zjawisko piezoelektryczne w
kryształach, m.in. w krysztale kwarcu,
•
w układzie ze sprzężeniem zwrotnym
; kryterium
generacji drgań zwane
kryterium Barkhausena
wynika z ogólnego opisu wzmocnienia układu ze
sprzężeniem zwrotnym (wzór. ).
Gdy moduł różnicy zwrotnej jest równy zeru:
0
|
)
(
)
(
1
|
=
⋅
−
ω
ω
β
j
K
j
(zob.p. ),
układ jest niestabilny a sygnał wyjściowy napięciowy
teoretycznie zmierza do nieskończoności. Przy
zapewnieniu
kompensacji
strat
w
układzie
rzeczywistym, sygnał napięciowy oscyluje na wyjściu
bez pobudzenia sygnałem wejściowym i ma kształt
sinusoidalny
.
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
4
Kryterium Barkhausena:
1
|
)
(
|
|
)
(
|
)
(
)
(
=
⋅
=
⋅
β
ϕ
ϕ
ω
β
ω
ω
β
ω
j
K
j
e
j
e
j
K
j
j
K
(13.1)
implikuje
równocześnie dwa warunki, spełnienie których
jest niezbędne do powstania oscylacji w układzie ze
sprzężenim zwrotnym. Są to:
-
warunek amplitudowy
1
|
)
(
|
|
)
(
|
=
⋅
ω
β
ω
j
j
K
(13.2)
-
warunek fazowy
1
=
⋅
β
ϕ
ϕ
j
j
e
e
K
→
π
ϕ
ϕ
β
n
o
K
2
0
+
=
+
(13.3)
Drgania są generowane gdy wzmocnienie układu
dostatecznie kompensuje tłumienie wprowadzane przez
obwód sprzężenia zwrotnego. Elementy sprzężenia
zwrotnego są zwykle stratne, tłumią sygnał, rozpraszając
jego energię. Z tego powodu wzmocnienie sprzężenia
zwrotnego
β
jest zwykle mniejsze od jedności. Dla
stabilizacji drgań, straty energii w układzie muszą być
dokładnie uzupełnione. Zbyt mała energia prowadzi do
zaniku drgań.
Napięcie wejściowe wzmacniacza musi
być w fazie z napięciem wyjściowym.
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
5
Generatory LC
Analiza na bazie ogólnego schematu blokowego systemu
ze sprzężeniem zwrotnym.
Z
3
Z
1
Z
2
U
o
U
wy
R
o
Z
L
I
wy
U
we
U
o
U
wy
R
o
Z
3
Z
1
Z
2
I
wy
U
wy
R
o
U
o
U
we
Czwórnik Z
I
wy
Z
1
Z
3
Z
2
U
wy
U
we
I
wy
a) b)
c) d) e)
Rys. 13.1. Układ generatora z czwórnikiem impedancyjnym w
pętli sprzężenia zwrotnego: a) schemat blokowy z czwórnikiem
typu π w pętli sprzężenia, b) schemat blokowy z uproszczonym
układem zastępczym WO i z czwórnikiem w pętli sprzężenia, c)
wzmacniacz z elementami sprzężania, d) schemat zastępczy
prawie idealnego
WO z elementami sprzężenia, e) schemat
zastępczy obwodu wyjściowego generatora.
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
6
Z teorii sprzężenia zwrotnego (zob.p. ) wiadomo,
że część sygnału wyjściowego jest podana na wejście
wzmacniacza. Do podziału napięcia wyjściowego służy
dzielnik impedancyjny
3
1
Z
Z
−
. Napięcie wejściowe
wzmacniacza-obiektu, U
we
,
wynikające z tego podziału
wynosi
wy
we
U
Z
Z
Z
U
⋅
+
=
3
1
1
,
(13.4)
i stąd transmitancja sprzężenia zwrotnego:
3
1
1
)
(
Z
Z
Z
U
U
j
wy
we
+
=
=
ω
β
.
(13.5)
Jeśli
przyjąć
model prawie idealnego WO (zob.p. ) i
opisujące go parametry: rezystancję wyjściową R
o
i
wzmocnienie napięciowe K
uo
, otrzymamy następujące
równanie dla obwodu wyjściowego,
0
=
−
−
wy
Ro
o
U
U
U
,
(13.6a)
które po podstawieniu:
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
7
we
uo
o
U
K
U
−
=
,
wy
o
Ro
I
R
U
=
,
wy
L
wy
I
Z
U
=
,
przyjmuje postać następującą:
0
=
+
+
wy
L
wy
o
we
uo
I
Z
I
R
U
K
.
(13.Z)
Z równania (13.6b) można wyznaczyć prąd wyjściowy
I
wy
.
L
o
we
uo
wy
Z
R
U
K
I
+
−
=
(13.6c)
Z
astępcza
impedancja obciążenia układu widziana od
strony zacisków wyjściowych
wynosi:
3
2
1
3
1
2
)
(
Z
Z
Z
Z
Z
Z
Z
L
+
+
+
⋅
=
(13.7)
Napięcie wyjściowe można wyrazić, mnożąc prąd
wyjściowy przez impedancję zastępczą Z
L
.
L
o
we
uo
L
wy
L
wy
Z
R
U
K
Z
I
Z
U
+
−
⋅
=
=
(13.8)
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
8
Wzmocnienie wzmacniacza wynosi zatem:
L
o
L
uo
we
wy
u
Z
R
Z
K
U
U
j
K
+
−
=
=
)
(
ω
(13.9)
Mnożąc stronami równania
(13.5) i (13.9),
otrzymamy
wzmocnienie całej pętli sprzężenia zwrotnego:
L
o
L
uo
u
Z
R
Z
K
Z
Z
Z
j
K
j
+
−
⋅
+
=
⋅
3
1
1
)
(
)
(
ω
ω
β
(13.10)
Podstawiając (13.7) do równania (13.10), po
uporządkowaniu otrzymamy:
)
(
)
(
)
)(
(
)
(
)
(
3
2
1
3
1
2
2
1
3
1
1
Z
Z
Z
R
Z
Z
Z
Z
Z
K
Z
R
Z
Z
Z
Z
K
j
K
j
o
uo
L
o
L
uo
u
+
+
+
+
−
=
+
+
−
=
⋅
ω
ω
β
(13.11)
W celu minimalizacji strat w układzie założono, że
wszystkie elementy sprzężenia zwrotnego oznaczone
przez Z są czysto reaktancyjne. Po zastąpieniu
Z
przez
jX
we wzorze (13.11), wyrażenie na wzmocnienie pętli
przyjmuje następującą postać:
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
9
)
(
)
(
)
(
)
(
3
2
1
3
1
2
2
1
X
X
X
jR
X
X
X
X
X
K
j
K
j
o
uo
u
+
+
+
+
−
=
⋅
ω
ω
β
(13.12)
Warunek Barkhausena wystąpienia oscylacji wskazuje
na rzeczywisty charakter wzmocnienia pętli co implikuje
brak części urojonej mianownika we wzorze (13.12).
Konsekwencją są następujące zależności:
0
)
(
3
2
1
3
2
1
=
+
+
=
+
+
X
X
X
X
X
X
R
o
(13.13)
)
(
2
1
3
X
X
X
+
−
=
Z założenia identycznego charakteru reaktancji
1
X
i
2
X
wynika przeciwny charakter elementu
3
X
. Tylko
wówczas suma reaktancji jest równa zeru i spełnione jest
równanie (13.13). Uwzględniając we wzorze (13.12)
warunek (13.13) a następnie podstawiając
2
3
1
X
X
X
−
=
+
,
otrzymamy:
1
)
(
)
(
)
(
2
1
3
1
1
=
⋅
=
+
−
=
⋅
X
X
K
X
X
X
K
j
K
j
uo
uo
u
ω
ω
β
(13.14)
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
10
Analiza
wzoru
(13.14)
potwierdza
poprawność
przyjętych założeń odnośnie charakteru poszczególnych
reaktancji. W przypadku X
1
oraz X
2
mogą to być albo
dwa kondensatory albo dwie cewki indukcyjne podczas
gdy X
3
reprezentuje w pierwszym przypadku cewkę a w
drugim
kondensator.
Odpowiednie
schematy
generatorów zamieszczono na rys. 13.2.
W pierwszym przypadku jest to generator Hartleya
(rys.13.2b) w drugim generator Colpittsa (rys.13.2c).
Wybór kombinacji L i C wiąże się w praktyce z
dostępnością czy też wykonalnością elementów na
zadaną
częstotliwość
rezonansową.
Większą
elastyczność w doborze cewki umożliwia dodatkowa,
szeregowa pojemność C
3
w konfiguracji Clappa
(rys.13.2.d).
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
11
Rys.13.2. Schematy generatorów LC: a) ogólny, b) Hartleya, c)
Colpittsa, d) Clappa
Pulsacje rezonansowe poszczególnych generatorów
wyrażone w funkcji parametrów sprzężenia podano we
wzorach (13.15)-(13.17).
12
3
2
)
(
0
1
L
C
Hartleya
=
ω
(13.15)
3
12
2
)
(
0
1
L
C
Colpittsa
⋅
=
ω
(13.16)
3
123
2
)
(
0
1
L
C
Clappa
⋅
=
ω
(13.17)
Z
3
Z
1
Z
2
C
3
L
2
L
1
C
2
C
1
C
3
L
3
L
3
C
1
C
2
a)
b)
c)
d)
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
12
gdzie: zastępcza indukcyjność i pojemność dla
szeregowo połączonych odpowiednich reaktancji w
poszczególnych układach wynoszą:
2
1
12
L
L
L
+
=
,
2
1
2
1
12
C
C
C
C
C
+
=
,
3
2
1
3
2
1
123
C
C
C
C
C
C
C
+
+
=
.
Na rys. 13.3. zamieszczono schematy generatorów z
wzmacniaczem tranzystorowym. Częstotliwość oscylacji
w układzie Hartleya jest stała i zależy od elementów
sprzężenia. Częstotliwość oscylacji w układzie Colpittsa
(rys.13.3b) jest strojona za pomocą zmiennej pojemności
diody pojemnościowej - varicapa (zob. p. ). Pojemność ta
jest funkcją napięcia polaryzującego wstecznie diodę a
doprowadzonego
do
katody
przez
rezystor
R.
Kondensator C separuje napięcie stałe polaryzujące
diodę od reszty układu. Generator taki należy do grupy
oscylatorów VCO.
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
13
+
R
R
1
C
R R C
2
E
E
C
C
DV
2
L
3
U
s
+
U
CC
R
R
1
C
R R C
2
E
E
X
k
C
C
1
2
+ U
CC
C
4
R
R
1
C
R R C
2
E
E
L
L
1
2
C
3
C
5
+ U
CC
R
R
1
C
R R C
2
E
E
C
C
1
2
L
3
C
4
C
5
+ U
CC
Rys.13.3. Schematy generatorów tranzystorowych: a)
Hartleya, b) Colpittsa, c) oscylator kwarcowy w układzie
Colpittsa, d) VCO Colpittsa o częstotliwości strojonej
napięciem U
S
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
14
Generatory RC
Układy oscylacyjne posiadające elementy RC w
obwodzie sprzężenia zwrotnego są stosowane
najczęściej do generacji drgań w zakresie niskich
częstotliwości, np. w zakresie pasma akustycznego.
Spełnienie warunków generacji drgań można uzyskać na
różne sposoby, stosując różne rozwiązania układowe.
Podobnie jak w przypadku generatorów LC, analiza
generatora RC obejmuje wyznaczenie transmitancji
obwodu sprzężenia zwrotnego oraz (korzystając z
warunków kryterium generacji drgań) określenie relacji
między pulsacją rezonansową a parametrami RC układu,
warunkującymi jego oscylacyjność.
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
15
Układ drabinkowy RC z jednym wzmacniaczem
Aby spełniony został warunek fazowy generacji
drgań, zarówno układ sprzężenia zwrotnego jak i
wzmacniacz powinny wprowadzić przesunięcie fazowe
sygnału równe 180
o
el każdy, co łącznie daje 360
o
el.
Realizacja układu sprzężenia zwrotnego wymaga użycia
kilku
(np.
n=3)
ogniw
RC,
wprowadzających
przesunięcie
fazowe
po 180
o
el/n każdy.
Transmitancję układu sprzężenia można wyznaczyć na
różne sposoby.
U
wy
R
C
U
we
R
2
R
1
C
C
R
R
R
C
C
C
R
R
U
wy
U
we
R
2
R
1
a) b)
Rys.13.4.Generator drabinkowy RC: a) z wzmacniaczem operacyjnym,
b) schemat z wyodrębnionym sprzężeniem zwrotnym
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
16
W przyjętym sposobie, najpierw wyznaczono napięcie
sprzężenia
zwrotnego
U
f
podane
na
wejściu
wzmacniacza a będące częścią napięcia wyjściowego
U
wy
, po czym obliczono transmitancję obwodu
sprzężenia zwrotnego z ilorazu U
f
/U
wy
.
[W przyjętej (poglądowej) metodzie obliczymy wpierw
jaką część napięcia wyjściowego U
wy
stanowi napięcie
sprzężenia zwrotnego, doprowadzone do wejścia
wzmacniacza.]
Dla przejrzystości obliczeń posłużono się schematem,
wyodrębnionej z układu generatora drabinki RC,
stanowiącej
układ
sprzężenia
zwrotnego
oraz
pojedynczego jej ogniwa, zamieszczonych na rys. 13.5.
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
17
Obliczenia zostaną wykonane etapami przez „zwijanie”
kolejnych ogniw drabinki RC w obwody zastępcze
przemieszczając się od węzła wejściowego do węzła
wyjściowego wzmacniacza. Wyznaczona dla przykładu,
proporcja między napięciem
f
U
a napięciem
*
*
U
sąsiedniego węzła drabinki (rys.13.5b.) wynosi:
C
j
R
U
R
U
f
ω
1
*
*
+
=
(13.18)
przy założeniu, że wejście WO nie obciąża wyjścia
drabinki (zob.p. ).
Wyznaczony w podobny sposób, związek między
napięciami kolejnych, sąsiadujących ze sobą węzłów (
**
)
i (
*
) (rys.13.5a.) ma postać:
a) b)
Rys.13.5.Układ sprzężenia zwrotnego generatora: a) drabinka RC, b) pojedyncze
ogniwo RC
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
18
C
j
R
R
C
j
R
C
j
U
C
j
R
R
C
j
R
U
ω
ω
ω
ω
ω
1
2
1
1
1
2
1
*
*
*
+
+
+
=
+
+
(13. 19)
Po dalszych podobnych obliczeniach i przekształceniach
stosunkowo rozbudowanych wzorów, wykorzystując
(13.18) i (13.19), uzyskuje się wzór końcowy opisujący
transmitancję sprzężenia zwrotnego:
−
−
−
=
=
3
3
3
2
2
2
1
6
5
1
1
)
(
C
R
RC
j
C
R
U
U
j
wy
f
ω
ω
ω
ω
β
(13.20)
Wyrażenie β jest rzeczywiste gdy składnik urojony w
mianowniku jest równy zeru.
Przy oscylacji przesunięcie
fazy wynosi 180
o
, stąd część urojona wynosi zero.
0
)
(
1
6
3
=
−
RC
RC
ω
ω
Pulsacja rezonansowa wynosi
RC
⋅
=
6
1
0
ω
.
(13. 21)
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
19
Podstawiając wynik (13.21) do wzoru (13.20)
wyznaczymy wartość wzmocnienia układu sprzężenia
zwrotnego przy pulsacji rezonansowej:
29
1
−
=
=
wy
f
U
U
β
.
(13. 22)
Z kryterium (13.2 ) wynika, że stabilne oscylacje uzyska
się przy wzmocnieniu wzmacniacza o wartości równej
29
−
=
=
f
wy
u
U
U
K
.
(13. 23)
i taką wartość wzmocnienia winien zapewnić
wzmacniacz operacyjny w układzie na rys 13.4a i
wzmacniacz dyskretny w układzie na rys. 13.4b.
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
20
Generator RC z mostkiem Wiena i z wzmacniaczem
nieodwracającym
R
2
R
1
R
R
C
C
U
wy
U
we
R
2
R
1
R
R
C
C
U
wy
U
we
R
2
R
1
R
R
C
C
U
wy
U
we
a) b)
c)
Rys.13.6. Schemat ideowy generatora z mostkiem Wiena –
różne wersje graficzne
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
21
Z nazwy generatora wynika, że zastosowano w nim
mostek Wiena. Dwie galęzie mostka zawierają rezystory
R
1
i R
2
, których wspólny punkt jest dołączony do wejścia
odwracającego. W dwóch pozostałych znajdują się,
odpowiednio połączone, elementy RC. Stanowią one
dzielnik napięcia o
właściwościach przesuwnika
fazowego, zależnego od częstotliwości.
Napięcie z
dzielnika jest podane na wejście nieodwracające.
Warunki generacji drgań, wynikające z kryterium
Barkhousena (warunek amplitudowy:
1
|
)
(
|
|
)
(
|
=
⋅
ω
β
ω
j
j
K
,
warunek
fazowy:
1
=
⋅
β
ϕ
ϕ
j
K
j
e
e
→
π
ϕ
ϕ
β
n
o
K
2
0
+
=
+
)
można
sprecyzować dla rozważa-nego układu, wyznaczając
transmitancję bloku sprzężenia zwrotnego generatora.
C
j
R
C
j
R
U
C
j
R
C
j
R
C
j
R
U
we
wy
ω
ω
ω
ω
ω
1
1
1
1
1
+
⋅
=
+
+
+
(13.24)
−
+
=
=
RC
RC
j
U
U
j
wy
we
ω
ω
ω
β
1
3
1
)
(
(13. 25)
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
22
Wyrażenie jest rzeczywiste gdy wartość czynnika przy
operatorze j wynosi zero przy pulsacji rezonansowej
0
ω
ω
=
, która z warunku
RC
RC
0
0
1
ω
ω
=
, jest równa
RC
1
0
=
ω
.
Półmostek Wiena jest dzielnikiem o współczynniku
wzmocnienia napięciowego
3
1
=
=
wy
we
U
U
β
. Wynika stąd, że
przesunięcia sygnału
0
=
β
ϕ
. Zastosowany w układzie
wzmacniacz nieodwracający nie zmienia fazy sygnału
podanego na jego wejściu i stąd
0
=
K
ϕ
. Zatem warunek
fazowy
0
=
+
K
ϕ
ϕ
β
(13.3) jest spełniony. Obliczone z
warunku amplitudowego (13.2) wzmocnienie napięciowe
wzmacniacza
wynosi
3
1
=
=
β
u
K
.
Taką
wartość
wzmocnienia wzmacniacza zapewnia proporcja między
R
1
i R
2
. Z wzoru
1
2
1
3
R
R
K
u
+
=
=
wynika, że
1
2
2R
R
=
.
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
23
Generator z filtrem wszechprzepustowym
Przed omówieniem układu generatora, konieczne
jest poznanie właściwości układu zwanego filtrem
wszechprzepustowym FWP (ang. ). Na schemacie
pojedynczego ogniwa FWP, zamieszczonym na rysunku
13.6a widać, że sygnał wejściowy
we
U
jest podany na
obydwa wejścia wzmacniacza. Napięcie wyjściowe
składa się więc z dwóch sygnałów pochodzących od tego
samego
sygnału
wejściowego,
lecz
odmiennie
wzmacnianych
w
różnych
torach
wzmocnienia
wzmacniacza
.
a) b)
Rys. 13.7. Ogniwo filtru wszechprzepustowego FWP:
a) schemat, b) dzielnik napięcia RC
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
24
Napięcie wyjściowe jest zatem sumą dwóch składników:
wzmocnionego napięcia wejściowego podanego na
wejście odwracające, wynoszące:
we
we
wy
U
R
R
U
U
−
=
⋅
−
=
−
(13.26)
i wzmocnionego napięcia wejściowego podanego na
wejście nieodwracające
*
*
2
1
U
R
R
U
U
wy
=
+
=
+
,
(13.27)
gdzie napięcie
RC
j
U
C
j
R
C
j
U
U
we
we
ω
ω
ω
+
⋅
=
+
⋅
=
1
1
1
1
*
stanowi część
sygnału
we
U
, doprowadzoną do wejścia nieodwracającego
wzmacniacza.
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
25
Napięcie
wyjściowe
jest
sumą
odpowiednio
wzmocnionych
sygnałów
podanych
na
wejście
odwracające i nieodwracające:
RC
j
RC
j
U
CR
j
U
U
U
U
U
we
we
we
wy
wy
wy
ω
ω
ω
+
−
=
+
⋅
+
−
=
+
=
+
−
1
1
1
1
2
(1328)
Wzmocnienie napięciowe układu wynosi:
RC
j
RC
j
U
U
j
K
we
wy
u
ω
ω
ω
+
−
=
=
1
1
)
(
,
(13.29)
a) b)
Rys. 13.8. Filtr wszechprzepustowy FWP I rzędu
– a) i b) schematy poglądowe
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
26
z czego moduł wzmocnienia:
1
)
(
1
)
(
1
|
)
(
|
2
2
=
+
+
=
RC
RC
j
K
u
ω
ω
ω
,
(13.30)
a faza:
)]
[tg(
2
RC
arc
ω
ϕ
⋅
−
=
.
(13.31)
Wzmocnienie ma wartość 1 i nie zależy od
częstotliwości. Kąt fazowy natomiast zmienia się od
wartości praktycznie 0 – przy niskich częstotliwościach
do –180
o
przy częstotliwościach wysokich. Układ jest
aktywnym przesuwnikiem fazowym.
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
27
Oscylator kwadraturowy, zbudowany z ogniw filtru
wszechprzepustowego ()
Schemat oscylatora jest przedstawiony na rys.13.9.
Składa się z dwóch ogniw filtru FWP i wzmacniacza
odwracającego. Dobrano takie wartości parametrów
ogniwa RC aby przy częstotliwości ω = ω
o
, przesunięcie
fazy wyniosło 90
o
.
o
RC
arc
90
)
(tg
2
−
=
⋅
−
=
ω
ϕ
→
o
RC
arc
45
)
(tg
=
ω
→
RC
1
=
ω
Kąt prosty przesunięcia między ogniwami „quadrature
oscillator” umożliwia jednoczesne uzyskanie przebiegu
sinusoidalnego i cosinusoidalnego. Zrozumiała jest
konieczność włączenia w pętli sprzężenia, wzmacniacza
dopełniającego przesunięcie fazy do 360
o
.
Rys. 13.9.Schemat oscylatora kwadraturowego
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
28
Generator kwarcowy
Źródłem
drgań
generatora
jest
rezonans
elektromechaniczny
płytki
kwarcu
(rezonatora)
nazywany
też
zjawiskiem
albo
efektem
piezoelektrycznym. W wyniku doprowadzenia do
powierzchni płytki niewielkiego napięcia elektrycznego i
wzbudzenia przez nie pola elektrycznego w kryształach
kwarcu dochodzi do periodycznego odkształcania w nich
sieci atomowej.
Częstotliwość własna rezonatora zależy
od wymiarów geometrycznych płytki i w stopniu
pomijalnym
od
temperatury.
Częstotliwość
ta
charakteryzuje się dużą stabilnością. Na rysunku 13.11a.
Rys. 13.11. Rezonator kwarcowy: a) schemat zastępczy, b) symbol graficzny,
c) charakterystyka częstotliwościowa reaktancji zastępczej
a) b) c)
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
29
zamieszczono zastępczy schemat elektryczny rezonatora.
Zawiera on szeregowo połączone: pojemność C
s
,
indukcyjność L
s
i rezystancję reprezentującą stratność R
s
oraz równolegle włączoną pojemność C
r
która pochodzi
od elektrod i doprowadzeń płytki. Przykładowe wartości
parametrów rezonatora wynoszą:
F
C
s
15
10
15
−
⋅
=
,
H
L
s
1
,
0
=
,
Ω
=
100
R
i
F
C
r
12
10
5
−
⋅
=
,
MHz
f
s
4
=
. Reaktancja zastępcza
rezonatora kwarcowego, wyznaczona na podstawie
schematu zastępczego (rys. 13.11a), w którym dla
uproszczenia pominięto rezystancję, wynosi:
)
(
1
2
2
r
s
s
s
r
s
s
C
C
L
C
C
C
L
X
ω
ω
ω
−
+
−
=
. (13.32)
Reaktancja silnie zależy od częstotliwości, zmieniając
wraz z jej zmianami swój charakter. Na rys. 13.11c)
przedstawiono charakterystykę reaktancji rezonatora w
funkcji częstotliwości. Wartość reaktancji wyznaczona
na podstawie schematu zastępczego i idealizowanych
jego parametrów wynosi zero w rezonansie szeregowym
przy częstotliwości
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
30
s
s
s
C
L
f
π
2
1
=
,
(13.33)
oraz osiąga nieskończoność w rezonansie równoległym
przy częstotliwości
r
s
s
r
C
C
f
f
+
⋅
=
1
.
(13.34)
Częstotliwość rezonansu szeregowego wyznaczono z
przyrównania do zera wzoru (13.32), natomiast
częstotliwość rezonansu równoległego, przyrównując do
zera
mianownik
wzoru.
Pomiędzy
obiema
częstotliwościami, reaktancja zastępcza wykazuje
charakter indukcyjny i najczęściej jako taka ma
zastosowanie w układach oscylacyjnych.
Rezonator o charakterze indukcyjnym można wstawić w
miejsce indukcyjności w obwodzie sprzężenia
zwrotnego w układzie generatora Colpittsa (rys.13.12).
W literaturze układ taki nazywany jest generatorem
Pirce'a.
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
31
Kryształy są dostępne na standardowe częstotliwości
rezonansowe w zakresie od ok. 10kHz do 100MHz.
Można spotkać też częstotliwości niestandardowe,
wynoszące
np.
4,194304MHz
do
specjalnych
zastosowań, w tym przypadku przykładowo do 22
stopniowego binarnego dzielnika, za pomocą którego
uzyskuje się dokładny sygnał o częstotliwości 1Hz.
Rys.13.12
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
32
Komparator
Wzmacniacz otwarty z ogranicznikiem
Niewielkie
napięcie
różnicowe
wprowadza
wzmacniacz operacyjne w stan nasycenia. Na podstawie
charakterystyki przejściowej wzmacniacza o K
u0
=10
6
(rys.13.13) widać, że przy sygnale wejściowym o
wartości bezwzględnej większej np. od 20
µ
V, napięcie
wyjściowe przyjmuje wartość maksymalną dodatnią lub
ujemną, zależnie od polaryzacji wejścia.
Rys.13.13.Wzmacniacz otwarty z ogranicznikiem: a) schemat układu
wzmacniaczu z otwartą pętlą sprzężenia zwrotnego, b) charakterystyka
przejściowa wzmacniacza.
U
wy
|V|
15
10
5
-15
-5
-10
0
20
-20
-40
40
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
33
Przerzutnik Schmitta
Przerzutnik Schmitta jest komparatorem generującym
dwuwartościowy sygnał wyjściowy z histerezą. Bardzo
szybkie przełączenie napięcia wyjściowego następuje w
chwili przekroczenia przez ciągły sygnał wejściowy
wartości progowej U
p
i jednoczesnej zmiany znaku
napięcia różnicowego
r
U
∆
. Szybkość przełączania nie
zależy od szybkości zmiany sygnału wejściowego,
jednak może być spowolniona zbyt małą wartością
parametru (ang. slew rate) wzmacniacza operacyjnego.
Przerzutnik można zbudować z tranzystorów lub z
wzmacniaczy operacyjnych.
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
34
Przerzutnik Schmitta w układzie nieodwracającym
U
wy
U
,
we
0
+U
p
U
p
+U
CC
U
CC
A
B
C
D
E
F
U >0
r
U >0
r
R
2
R
1
U
wy
U
we
U
r
I
U
R1
a)
b)
c)
t
U
we
U
wy
A
B
C
D
E
F
+U
p
-U
p
U
p
+U
CC
U
CC
Schemat układu zamieszczono na rys. 13.14a. Gdy
napięcie wejściowe jest ujemne, napięcie wyjściowe
najczęściej jest również ujemnie ale nie w całym
zakresie, gdyż poziom załączania nie pokrywa się z
poziomem wyłączania. Podobnie jest gdy napięcie
wejściowe jest dodatnie. Analizę ułatwią przebiegi
zamieszczone na rys. 13.14b. Niejednoznaczność między
Rys.13.14. Przerzutnik Schmitta w układzie nieodwracającym:
a) schemat układu, b) przebiegi sygnałów, c) charakterystyka przejściowa
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
35
napięciem wejściowym i wyjściowym w przedziale
wartości sygnału wejściowego od –Up do +Up
nazywanym
szerokością
histerezy
p
U
∆
ilustruje
charakterystyka
przejściowa
(rys.13.14c).
Jednoznaczność występuje oczywiście między napięciem
wyjściowym a napięciem różnicowym, co widać na
charakterystyce przejściowej komparatora. Z analizy
napięć w obwodzie wejściowym układu otrzymamy
równanie:
we
R
r
U
U
U
+
=
∆
1
(13.35)
Spadek napięcia na oporniku R
1
można wyznaczyć
obliczając prąd I płynący pod wpływem różnicy napięć
U
wy
-U
we
:
2
1
1
1
1
R
R
U
U
R
I
R
U
we
wy
R
+
−
⋅
=
⋅
=
(13.36)
Warunek na przełączenia wynika z przyrównania
napięcia różnicowego do zera.
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
36
0
2
1
1
=
+
+
−
⋅
=
∆
we
we
wy
r
U
R
R
U
U
R
U
(13.37)
Stąd napięcie wejściowe spełniające równanie (13.37 )
jest równe napięciu progowemu
2
1
R
R
U
U
U
wy
p
we
⋅
=
±
=
m
(13.38)
Szerokość histerezy jest wyrażona za pomocą wzoru:
2
1
min
max
2
1
2
)
(
2
R
R
U
U
U
R
R
U
U
CC
wy
wy
p
p
≈
−
=
=
∆
(13.39)
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
37
Przerzutnik Schmitta w układzie odwracającym.
Z analizy obwodu wejściowego w układzie na rys.
13.15a. otrzymamy równanie wyznaczające napięcie
różnicowe:
1
R
we
r
U
U
U
−
=
∆
(13.40)
Spadek napięcia na oporniku R
1
można wyznaczyć
obliczając prąd I płynący pod wpływem napięcia U
wy
:
Rys.13.15. Przerzutnik Schmitta na wzmacniaczu odwracającym: a) schemat układu, b)
schemat układu z przesunięciem c) przebiegi sygnałów, d) charakterystyka przejściowa
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
38
2
1
1
1
R
R
R
U
U
wy
R
+
⋅
=
(13.41)
Warunek na przełączenia wynika z przyrównania
napięcia różnicowego do zera.
0
2
1
1
1
=
+
⋅
−
=
−
=
∆
R
R
R
U
U
U
U
U
wy
we
R
we
r
(13.42)
Napięcie wejściowe spełniające równanie (13.42 ) jest
równe napięciu progowemu
2
1
1
R
R
R
U
U
U
wy
p
we
+
⋅
±
=
±
=
(13.43)
U
CC
R
2
R
1
U
we
U
wy
U
r
U
d
U
CC
U
R1
U
CC
R
2
R
1
U
we
U
wy
U
r
U
CC
U
R1
a)
b)
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
39
Szerokość histerezy charakterystyki przejściowej opisuje
wzór:
2
1
1
min
max
2
1
1
2
)
(
2
R
R
R
U
U
U
R
R
R
U
U
CC
wy
wy
P
p
+
≈
−
+
=
=
∆
(13.44)
Układ z dodatkowym napięciem
0
1
=
−
−
=
d
R
we
r
U
U
U
U
2
1
1
1
)
(
R
R
R
U
U
U
d
wy
R
+
−
=
2
1
2
1
R
R
U
R
U
R
U
U
d
wy
p
we
+
+
±
=
±
=
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
40
Generator relaksacyjny RC
Cykliczne
przeładowywanie
kondensatora
przez
rezystancję w obwodzie zasilanym napięciem
stałym jest
wykorzystywane
do
generowania
przebiegów
trójkątnych, piłokształtnych i prostokątnych w różnych
układach generatorów relaksacyjnych. Zależnie od
budowy i zastosowania są to oscylatory, multiwibratory
astabilne,
multiwibratory
bistabilne,
generatory
funkcyjne, timery.
Podstawowy układ generatora relaksacyjnego
(rys.)
zbudowany jest z układu bądź elementu o silnie
nieliniowej charakterystyce z histerezą, np.
przerzutnika
Schmitta oraz dwójnika opóźniającego RC
. Dwójnik,
zasilany
napięciem
wyjściowym
przerzutnika,
doprowadza na jego wejście napięcie z kondensatora.
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
41
Przebieg napięcia kondensatora jest śledzony za pomocą
komparatora.
Gdy napięcie kondensatora osiąga wartość
ustalonego progu,
komparator
inicjuje przełączenie
napięcia źródła ładowania. Następuje przeładowywanie
kondensatora do napięcia o przeciwnej polaryzacji, do
czasu jego ponownego przełączenia.
Częstotliwość pracy układu można wyznaczyć na
podstawie analizy przebiegu napięcia na kondensatorze.
Wyznaczymy
je
analizując
obwód
ładowania
kondensatora.
C
wy
U
i
R
U
+
⋅
=
(13.45)
Rys.13.16. Generator relaksacyjny: a) schemat ideowy generatora, b) schemat obwodu
ładowania kondensatora, c) Przebiegi napięć w układzie generatora relaksacyjnego
C
R
U
wy
R
2
R
1
U
we
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
42
∫
−
=
0
1
C
C
U
idt
C
U
(13.46)
C
C
wy
U
dt
dU
RC
U
+
=
(13.47)
+
+
−
=
−
RC
t
wy
C
e
R
R
R
R
U
t
U
2
1
1
2
2
1
)
(
(13.48)
Znając przebieg napięcia można wyznaczyć czas jaki
upłynie do chwili przełączenia tj. osiągnięcia przez
napięcie kondensatora wartości progowej. W tym celu
należy przyrównać wzór (13.48) z wzorem na napięcie
progowe (13.43)
2
1
1
*
2
1
1
2
2
1
R
R
R
U
e
R
R
R
R
U
wy
RC
t
wy
+
=
+
+
−
−
(13.49)
Czas t
*
jest zarazem półokresem oscylacji t
*
=T/2.
stąd:
+
=
2
1
2
1
ln
2
R
R
RC
T
(13.50)
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
43
Generator funkcyjny
Generator funkcyjny, którego schemat przedstawiono na
rys. umożliwia uzyskanie napięcia zmiennego w
kształcie prostokątnym i trójkątnym. W celu rozszerzenia
funkcji układu, napięcie trójkątne można dalej zamienić
na sinusoidalne za pomocą dodatkowego układu
przekształcającego, np. realizującego aproksymację
odcinkową. Generator składa się z integratora i
przerzutnika Schmitta w układzie nieodwracającym.
Sygnał wyjściowy o stałej wartości
wy
U
±
jest zarazem
sygnałem wejściowym układu całkującego. Ładowanie
kondensatora odbywa się więc stałym prądem
R
U
I
wy
C
=
zależnym od napięcia generatora dzięki czemu napięcie
wyjściowe integratora zmienia się liniowo. Przy
Rys. 13.17. Schemat prostego generatora funkcyjnego
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
44
dodatniej wartości prądu I
C
a zarazem przy dodatnim
napięciu wyjściowym układu, pochodna napięcia
integratora ma znak ujemny a zbocze przebiegu
piłokształtnego jest malejące.
Okres
oscylacji
i
napięcie
progowe
wynoszą
odpowiednio:
2
1
R
R
RC
T
=
,
2
1
R
R
U
U
wy
p
=
.
Układ czasowy
Układ
(rys.13.18a)
jest
budowany
z
dwóch
komparatorów reagujących na dwa poziomy wartości
napięcia kondensatora ładowanego przez szeregowo
połączone oporniki R
1
i R
2
. Wyjścia komparatorów
śledzących napięcie kondensatora sterują przerzutnikiem
RS (Flip – Flop), na którego wyjściu prostym pojawia się
napięcie prostokątne o regulowanej amplitudzie i
częstotliwości. W stanie ustalonym, ładowanie
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
45
kondensatora odbywa się od napięcia odniesienia
komparatora dolnego
Rys. 13.18. Układu czasowy: a) schemat poglądowy układu, b) realizacja za pomocą
scalonego timera 555 (pokazano elementy wewnętrzne i dobierane elementy zewnętrzne)
Q
Q
S
R
U
CC
U
min
U
max
wyj
K
1
K
2
C
R
U
C
Q
Q
S
R
U
CC
Di(7)
Th(6)
C(5)
wyj
Re(4)
(8)
R
1
R
2
C
(3)
K
1
K
2
R
R
R
T
GND
a)
b)
b)
J.Piłaciński: Elektronika – materiały pomocnicze do wykładu
46
na poziomie niskim, równym
CC
U
U
3
1
min
=
do napięcia
odniesienia komparatora górnego na poziomie wysokim,
CC
U
U
3
2
max
=
. Po załączeniu układu następuje ładowanie się
kondensatora do napięcia U
min
,w czasie którego na
wyjściu komparatora dolnego jest sygnał wysoki.
Podczas dalszego ładowania się kondensatora do
napięcia U
max
, na wyjściach obydwóch komparatorów są
sygnały niskie a na wyjściach przerzutnika są pamiętane
poprzednie wartości logiczne. Przekroczenie wartości
U
max
uaktywnia wyjście komparatora górnego i podanie
jedynki na wejście R przerzutnika, zmieniając sygnały
wyjściowe przerzutnika na przeciwne.