Technik_instrumentow_muzycznych_311[18].O2.03

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Podział instrumentów na grupy, podgrupy, rodzaje i gatunki

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Budowa i moŜliwości techniczno-wyrazowe instrumentów strunowych

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Budowa i moŜliwości techniczno-wyrazowe instrumentów dętych

drewnianych

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4. Budowa i moŜliwości techniczno-wyrazowe instrumentów dętych

blaszanych

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

4.5. Budowa i moŜliwości techniczno-wyrazowe instrumentów perkusyjnych

4.5.1. Materiał nauczania

4.5.2. Pytania sprawdzające

4.5.3. Ćwiczenia

4.5.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy o klasyfikowaniu instrumentów

muzycznych.

W poradniku znajdziesz:

−−−−

wymagania wstępne – wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć juŜ ukształtowane,
abyś bez problemów mógł korzystać z poradnika,

−−−−

cele kształcenia – wykaz umiejętności, jakie ukształtujesz podczas pracy z poradnikiem,

−−−−

materiał nauczania – wiadomości teoretyczne niezbędne do opanowania treści jednostki
modułowej,

−−−−

zestaw pytań, abyś mógł sprawdzić, czy juŜ opanowałeś określone treści,

−−−−

wiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować

umiejętności praktyczne,

−−−−

sprawdzian postępów,

−−−−

sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań. Zaliczenie testu potwierdzi
opanowanie materiału całej jednostki modułowej,

−−−−

literaturę.

Program jednostki modułowej zawiera treści dotyczące rozróŜniania i klasyfikacji

instrumentów muzycznych. W procesie realizacji programu jednostki zostanie przedstawiony
krótki rys historyczny, dotyczący rozwoju instrumentów muzycznych. Omówiona zostanie
budowa, strój, skala, rejestry brzmieniowe instrumentów, ich moŜliwości techniczne oraz
najnowsze rozwiązania konstrukcyjne stosowane w konstrukcji instrumentów muzycznych.

Ze względu na wielką róŜnorodność instrumentów muzycznych, w poradniku – z powodu

jego ograniczonej objętości – omówiono jedynie podstawowe instrumenty wchodzące w skład
współczesnej  orkiestry  symfonicznej.  Dodatkowo  omówiony  został  fortepian  –  instrument,
który  nie  wchodzi  w  skład  orkiestry  symfonicznej,  ale  często  pojawia  się  na  estradach
filharmonii  w  roli  instrumentu  solowego.  Oprócz  tego  fortepian  pełni  funkcję
najwaŜniejszego  instrumentu  solowego  i  akompaniującego,  wykorzystywanego  w  niemal
kaŜdym  obszarze  muzyki  artystycznej,  jazzowej  i  rozrywkowej.  Omówiona  została  równieŜ
gitara,  która  jest  powszechnie  uŜywana  w  szerokim  zakresie  w  wielu  rodzajach  i  gatunkach
muzycznych.

NajwaŜniejszym instrumentem, który nie został omówiony w poradniku są organy

piszczałkowe, zaliczane do aerofonów (Niektóre źródła zaliczają część piszczałek
organowych – wykonanych w postaci piszczałek języczkowych – do idiofonów). Stopień
skomplikowania,

wielość

rozwiązań

konstrukcyjnych

poszczególnych

zespołów

i mechanizmów tego instrumentu, róŜnorodność barw i moŜliwości technicznych jest tak
duŜa, Ŝe do pobieŜnego opisania organów naleŜałoby opracować osobny pakiet edukacyjny.

Pominięto równieŜ grupę instrumentów języczkowych, które zaliczane są do idiofonów,

czyli  grupy  instrumentów  perkusyjnych.  Do  instrumentów  języczkowych  naleŜą  takie
instrumenty  jak  akordeon,  czy  harmonijka  ustna.  Istotna  (w  samodzielnym  poszukiwaniu
informacji  na  ten  temat)  jest  jednak  uwaga,  Ŝe  wiele  źródeł  literaturowych  umieszcza  te
instrumenty  w  grupie  aerofonów,  ze  względu  na  udział  strumienia  powietrza  w  wydobyciu
dźwięku.

W rozdziale 6 zamieszczono literaturę, która pozwala uzupełnić informacje na temat nie

omówionych  instrumentów.  Dzięki  tej  literaturze  moŜna  równieŜ  pogłębić  wiedzę  na  temat
najwaŜniejszych  twórców,  wynalazców  i  reformatorów,  którzy  przyczynili  się  do  rozwoju
instrumentów muzycznych na kaŜdym etapie ich rozwoju.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

JeŜeli masz trudności ze zrozumieniem tematu lub ćwiczenia, poproś nauczyciela lub

instruktora o wyjaśnienie i ewentualne sprawdzenie, czy dobrze wykonujesz daną czynność.
Po przerobieniu materiału rozwiąŜ sprawdzian z zakresu treści kształcenia jednostki
modułowej.

Bezpieczeństwo i higiena pracy

W czasie pobytu w pracowni musisz przestrzegać regulaminów, przepisów

bezpieczeństwa i higieny pracy oraz instrukcji przeciwpoŜarowych, wynikających z rodzaju
wykonywanych prac.

Schemat układu jednostek modułowych

311[18].O2

Podstawy teorii muzyki

311[18].O2.01

Posługiwanie się

notacją muzyczną

311[18].O2.02

Wykonywanie ćwiczeń

słuchowo-głosowych

311[18].O2.03

Klasyfikowanie

instrumentów muzycznych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

podzielić instrumenty na grupy, podgrupy, rodzaje i gatunki,

−

rozróŜnić instrumenty muzyczne na podstawie ich wyglądu,

−

rozróŜnić elementy budowy instrumentów muzycznych,

−

rozpoznać dawne instrumenty muzyczne,

−

wskazać róŜnice pomiędzy instrumentami tej samej grupy,

−

opisać budowę instrumentów muzycznych z poszczególnych grup,

−

wyjaśnić sposoby wydobywania dźwięku z instrumentów muzycznych róŜnych grup,

−

określić strój i skale róŜnych instrumentów muzycznych,

−

scharakteryzować rejestry brzmieniowe instrumentów,

−

określić moŜliwości techniczno-wyrazowe instrumentów muzycznych z róŜnych grup,

−

rozpoznać słuchem barwę instrumentów muzycznych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Podział instrumentów na grupy, podgrupy, rodzaje i gatunki

4.1.1. Materiał nauczania

Instrumentem nazywamy kaŜdy przyrząd wytwarzający dźwięk, który jest przeznaczony

do wykonywania muzyki.

ródłem dźwięku jest zawsze drganie ciała spręŜystego. Dźwięk w instrumencie

muzycznym wytwarzany jest za pomocą wibratora, którego własności fizyczne wpływają na
wysokość dźwięku i jego barwę. Barwa dźwięku pozwala na słuchowe rozróŜnienie
instrumentów.

W zaleŜności od rodzaju wibratora instrumenty podzielone są na pięć grup:

Chordofony – instrumenty strunowe – wibratorem jest napięta struna.

Aerofony – instrumenty dęte – wibratorem jest drgający słup powietrza.

Membranofony – perkusyjne instrumenty membranowe – wibratorem jest napięta błona.

Idiofony – perkusyjne instrumenty samobrzmiące – wibratorem jest spręŜyste ciało stałe.

Elektrofony – instrumenty, w których dźwięk jest generowany elektronicznie.
W chordofonach wzbudzanie drgań strun moŜe następować przez pocieranie smyczkiem,

szarpanie palcem lub piórkiem, albo poprzez uderzanie. Wynika stąd podział grupy
chordofonów na podgrupy instrumentów smyczkowych, szarpanych i uderzanych.

Aerofony ze względu na sposób wzbudzania drgań podzielone są na instrumenty

wargowe,  pojedynczostroikowe,  podwójnostroikowe,  organicznostroikowe  ustnikowe  oraz
organicznostroikowe  bezustnikowe.  Trzy  pierwsze  podgrupy  zaliczane  są  w  instrumentów
dętych  drewnianych,  instrumenty  organicznostroikowe  ustnikowe  zaliczane  są  do
instrumentów dętych blaszanych.

W membranofonach dźwięk zasadniczo jest pobudzany jest poprzez uderzenie. Istnieją

równieŜ instrumenty z tej grupy, w których dźwięk wydobywany jest przez pocieranie.

Podział grupy idiofonów dokonuje się na zasadzie określenia kształtu instrumentu;

wynika stąd podział na instrumenty płytowe, sztabkowe, rurowe, prętowe i języczkowe.
Instrumenty języczkowe pobudzane są do drgań strumieniem powietrza z miechów lub płuc.
Wszystkie pozostałe instrumenty idiofoniczne pobudzane są do drgań przez uderzanie.

Dokładny podział instrumentów muzycznych na grupy, podgrupy, rodzaje i gatunki

przedstawiony został w tabeli 1.

NaleŜy zwrócić jednak uwagę na fakt, Ŝe w literaturze dotyczącej instrumentarium

muzycznego spotyka się pewne odstępstwa od klasyfikacji zamieszczonej w poniŜszej tabeli
– patrz uwagi zamieszczone we wprowadzeniu do poradnika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tabela 1. Klasyfikacja współczesnych instrumentów muzycznych

grupa

pod grupa

rodzina

rodzaj

gatunek

skrzypce

altówka

skrzypcowe

wiolonczela

smyczkowe

basowe

kontrabas

4-strunowy
5-strunowy

bezchwytnikowe

harfa

podwójnopedaowa

chromatyczna

gitara

chwytnikowe

banjo

szarpane

skoczkowe

klawesyn

fortepian

kameralny

koncertowy

uderzane

młoteczkowe

pianino

bezustnikowe

flet

ustnikowe

flet prosty

wargowe

miechowe

organy –

piszczałki

wargowe

klarnet mały

in Es

klarnet

in B

in A

klarnetowe

klarnet basowy

in B

sopraninowy

in Es

sopranowy

in B

altowy

in Es

tenorowy

in B

barytonowy

in Es

pojedynczo stroikowe

saksofony

basowy

in B

obój

roŜek angielski

in F

fagot

podwójnostroikowe obojowo-fagotowe

kontrafagot

trąbka mała

in Es

in B

trąbki

trąbka

in B
in C

puzony

puzon suwakowy

tenorowy

tenorowo-basowy

waltornie

waltornia

in F

tuba basowa mała

in Es

in F

organicznostroikowe

ustnikowe

tuby

tuba basowa

wielka

in C
in B

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

grupa

pod grupa

rodzina

rodzaj

gatunek

głos Ŝeński

sopran

mezzosopran

alt

organicznostroikowe

bezustnikowe

głos ludzki

głos męski

tenor

baryton

bas

kotłowe

kotły symfoniczne

rubowe

korbowe

obrotowe

pedałowe

bębnowe

bęben wielki

bęben mały

uderzane

tamburyn

gong

płytowe

talerze

drewniane

ksylofon

dzwonki

czelesta

sztabkowe

metalowe

wibrafon

rurowe

dzwony rurowe

prętowe

trójkąt

kastaniety

Pudełka

akustyczne

guiro

marakasy

klekotka

inne krótkobrzmiące

instrumenty

pozostałe

organy – część

języczkowa

akordeon

miechowe

fisharmonia

języczkowe*

ustne

harmonijka

gitara elektryczna

organy

Hammonda

elektromechaniczne

instrumenty

pozostałe

syntezatory

samplery

elektroniczne

instrumenty

pozostałe

* Uwaga – niektóre źródła zaliczają instrumenty języczkowe do aerofonów [2, 6]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W tabeli 1 zamieszczono instrumenty uŜywane współcześnie do wykonywania muzyki

artystycznej. W wykonawstwie muzyki dawnej uŜywane są instrumenty historyczne
(klasyfikacja w tabeli 2), będące często prekursorami instrumentów współczesnych.

Tabela 2. Klasyfikacja waŜniejszych instrumentów historycznych

grupa

podgrupa

rodzina

rodzaj

gatunek

viola d’amore

viola bastarda

viola da gamba

viola di bordone

budowano wiele

róŜnych rozmiarów –

od sopranowych do

basowych

smyczkowe

fidel

lira

bezchwytnikowe

cytra

szarpane

chwytnikowe

lutnia

ręczne

psałterium

uderzane

tangentowe

klawikord

wiązany,

wolny

wargowe

ustnikowe

flet blokowy

sopranowy in D, C, A

altowy in G, F, E

tenorowy in D, C, A

barytonowy in F

basowy in E, Es, D

trąbki

trąbka naturalna

róŜne stroje

organicznostroikowe

ustnikowe

waltornie

waltornia

naturalna

róŜne stroje

4.1.2.

Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Według jakiego kryterium dzielimy na grupy instrumenty muzyczne?

Co jest źródłem dźwięku w instrumentach strunowych?

Co jest kryterium podziału chordofonów na podgrupy?

Jakie instrumenty zaliczane są do chordofonów smyczkowych?

Jakie instrumenty zaliczane są do chordofonów szarpanych?

Co jest źródłem dźwięku w aerofonach?

W jaki sposób powstaje dźwięk w membranofonach i idiofonach?

Jakie instrumenty zaliczane są do podgrupy aerofonów pojedynczo stroikowych?

Jakie instrumenty zaliczane są do podgrupy aerofonów podwójnostroikowych?

10.

Jakie instrumenty zaliczane są do podgrupy aerofonów wargowych?

11.

Jakie instrumenty zaliczane są do podgrupy aerofonów organiczno ustnikowych?

12.

Do jakiej podgrupy instrumentów zaliczany jest głos ludzki?

13.

Jakie instrumenty zaliczane są do instrumentów dętych drewnianych?

14.

Jakie instrumenty zaliczane są do instrumentów dętych blaszanych?

15.

Do jakiej grupy instrumentów i na jakiej podstawie zaliczany jest akordeon?

16.

Jakie instrumenty uŜywane są do wykonywania muzyki dawnej?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zidentyfikuj rodzaj wibratora, będącego źródłem dźwięku w zaprezentowanych

instrumentach muzycznych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z materiałem nauczania,

zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,

określić rodzaj wibratora w poszczególnych instrumentach muzycznych,

zaklasyfikować poszczególne instrumenty do odpowiedniej grupy w zaleŜności od
rodzaju wibratora,

sporządzić notatkę z wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

instrumenty muzyczne z róŜnych grup,

−

przybory do pisania,

−

notatnik,

−

prezentacje multimedialne dotyczące rozpoznawania i klasyfikowania instrumentów
muzycznych,

−

stanowisko komputerowe,

−

projektor multimedialny,

−

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 2

Określ przynaleŜność zaprezentowanych idiofonów do odpowiednich podgrup

instrumentów muzycznych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z materiałem nauczania,

zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,

określić ogólną budowę poszczególnych instrumentów,

podzielić idiofony na instrumenty płytowe, sztabkowe, rurowe, prętowe,

sporządzić notatkę z wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

instrumenty perkusyjne z grupy idiofonów,

−

przybory do pisania,

−

notatnik,

−

prezentacje multimedialne dotyczące rozpoznawania i klasyfikowania instrumentów
muzycznych,

−

stanowisko komputerowe,

−

projektor multimedialny,

−

literatura z rozdziału 6.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 3

Określ przynaleŜność zaprezentowanych aerofonów do odpowiednich podgrup i rodzin

instrumentów muzycznych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z materiałem nauczania,

zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,

podzielić instrumenty na aerofony stroikowe i organicznostroikowe ustnikowe,

podzielić aerofony stroikowe na instrumenty pojedynczostroikowe i podwójnostroikowe,

przyporządkować instrumenty do odpowiednich rodzin,

sporządzić notatkę z wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

instrumenty dęte,

−

przybory do pisania,

−

notatnik,

−

prezentacje multimedialne dotyczące rozpoznawania i klasyfikowania instrumentów
muzycznych,

−

stanowisko komputerowe,

−

projektor multimedialny,

−

literatura z rozdziału 6.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

podzielić instrumenty muzyczne na grupy, podgrupy, rodzaje i gatunki?

określić źródło dźwięku w instrumentach z poszczególnych grup?

określić sposób pobudzania wibratora do drgań w instrumentach
z poszczególnych grup?

dokonać klasyfikacji chordofonów smyczkowych?

dokonać klasyfikacji chordofonów szarpanych?

dokonać klasyfikacji chordofonów uderzanych?

dokonać klasyfikacji aerofonów wargowych i stroikowych?

dokonać klasyfikacji aerofonów organicznostroikowych ustnikowych?

dokonać klasyfikacji membranofonów i idiofonów?

10)

wskazać rodzaje instrumentów historycznych?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Budowa i moŜliwości techniczno-wyrazowe instrumentów

strunowych

4.2.1. Materiał nauczania

Pochodzenie instrumentów strunowych

Pierwszym instrumentem strunowym był prawdopodobnie łuk – uŜyty nie do polowania

a  do  świadomego  wydobycia  dźwięku.  Łuk  jest  konstrukcją,  której  podstawę  tworzy
elastyczny  pręt  drewniany,  napinający  przymocowaną  do  obu  końców  cięciwę.  Wytrącona
szarpnięciem z zasadniczego połoŜenia cięciwa drga, wydając dźwięk. Aby wzmocnić dźwięk
drgającej  cięciwy,  łuk  myśliwski  zmodyfikowano,  (przekształcając  go  tym  samym
w instrument  muzyczny)  poprzez  dodanie  do  jego  konstrukcji  rezonatora.  Pierwsze
rezonatory  wykonane  były  z  wydrąŜonych  skorup  owoców,  muszli  skorupiaków,
nadmuchanych pęcherzy i tym podobnych elementów.

Dalszy rozwój instrumentów strunowych polegał na doskonaleniu formy zewnętrznej,

wprowadzeniu korpusu rezonansowego oraz zwiększeniu ilości strun. W okresie staroŜytnym
wykształciły się takie instrumenty jak: łuki, liry, harfy, lutnie i cytry.

Początkowo struny pobudzane do drgań były przez szarpanie. Kolejny etap w ewolucji

instrumentów strunowych rozpoczął się wraz z wynalezieniem smyczka. Prawdopodobnie
smyczek zastosowano po raz pierwszy w Azji Środkowej: najwcześniejsze źródła na ten
temat pochodzą z Persji z IX w, a następnie z Chin z IX lub X wieku naszej ery.

Pierwszymi instrumentami smyczkowymi były prawdopodobnie rozmaite odmiany fidel.

Dla rozwoju europejskich instrumentów smyczkowych istotne znaczenie ma fidel bizantyjska,
instrument  o  płytkim,  lekko  wypukłym  korpusie,  bez  wyraźnego  przejścia  w  szyjkę,
zakończony  u  góry  płytą  lub  komorą  kołkową  z  trzema  osadzonymi  od  spodu  kołkami,
napinającymi  jelitowe  struny.  Więcej  informacji  na  temat  pochodzenia  i  rozwoju
instrumentów strunowych znajdziesz w literaturze [1, 6].

Współczesne instrumenty smyczkowe

Do współczesnych instrumentów smyczkowych zalicza się skrzypce, altówkę,

wiolonczelę – naleŜą one do rodziny instrumentów skrzypcowych. Kontrabas naleŜy do
rodziny instrumentów smyczkowych basowych.

Współczesna forma skrzypiec, altówki i wiolonczeli wykształciła się na w wieku XVI

i XVII we Włoszech. Najstarszą kolebką lutnictwa włoskiego była Brescia, gdzie działali
lutnicy – Gasparo Bertelotti da Salo oraz G. P. Maggini, którzy opracowali pod koniec XVI
wieku najstarszy model włoskich skrzypiec.

W Cremonie działała rodzina Amatich, która znacznie przyczyniła się do udoskonalenia

instrumentów z rodziny skrzypiec. UwaŜa się, Ŝe najdoskonalszy model skrzypiec stworzył
Antonio Stradivari (1645–1737) – jeden z uczniów Nicola Amatiego.

Drugą niezaleŜną od Stradivariego szkołę stworzył Andrea Guarneri, równieŜ uczeń

Amatiego. Najdoskonalsze instrumenty tworzył krewny Andrea Guarneri – Giuseppe
Guarneri o przydomku del Gesú (1687–1743).

Skrzypce

Budowa skrzypiec, altówki i wiolonczeli jest podobna. Proporcje i kształt instrumentów

są zasadniczo jednakowe, zróŜnicowana jest jedynie ich wielkość. Dlatego szczegółowo
omówiona zostanie jedynie budowa skrzypiec.

Głównym zespołem konstrukcyjnym skrzypiec jest pudło rezonansowe. Składa się ono

z trzech zasadniczych elementów: płyty wierzchniej, płyty spodniej oraz boczków. Wewnątrz

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W górnej płycie wycięte są otwory zwane efami. Ich kształt, wielkość i rozstawienie ma

znaczący  wpływ  na  brzmienie  instrumentu.  Rysunek  efów  podkreśla  styl,  piękno  linii
i artystyczną  budowę  instrumentu.  Nie  słuŜą  one  jednak  tylko  do  ozdoby,  lecz  są  waŜnym
czynnikiem  akustycznym  w  budowie  instrumentu.  Odległość  od  wewnętrznego  nacięcia
w efach (czyli od podstawka) do końca płyty górnej (gdzie wstawiona jest szyjka) nosi nazwę
menzury korpusu.

Rys. 2. Widok ogólny skrzypiec pochodzących z I połowy XVIII w. [8]

Płyta wierzchnia korpusu rezonansowego wykonana jest najczęściej drewna

wierkowego lub jodłowego. Grubość płyty wierzchniej w jej środkowej części wynosi

4–6  mm  i  stopniowo  zmniejsza  się  –  na  zewnętrznej  krawędzi  grubość  płyty  zawiera  się
w granicach 2,5–4 mm. Płyta górna wzmocniona jest za pomocą belki, zwanej równieŜ belką
basową  lub  spręŜyną.  Belka  jest  to  listwa  świerkowa,  przyklejona  od  wewnątrz  do  płyty
górnej,  nieco  z  lewej  strony.  Jej  zadaniem  jest  wzmocnienie  całej  lewej  strony  płyty
i przeciwstawienie się sile naciągu strun.

Płyta spodnia korpusu wykonana jest przewaŜnie z drewna jaworowego lub klonowego.

Grubość płyty spodniej wynosi w środku 5–8 mm, na obwodzie maleje do około 2 mm.

Płyta górna i dolna połączona jest ze sobą boczkami. Boczki wygina się na gorąco

z sześciu  jaworowych  deseczek.  W  dolnej  części  skrzypiec  boczki  są  wyŜsze,  w  górnej
niŜsze.  Wysokość  boczków  wynosi  około  27–30  mm.  Boczki  są  wzmocnione  sześcioma
klockami lipowymi tzw. pieńkami, ustawionymi przy guziku, szyjce i w czterech rogach przy
wcięciach  C  (rys.  1d).  Dodatkowo  boczki  wzmocnione  są  listewkami  opierającymi  się
o pieńki. Listewki te są przyklejone do boczków od ich wewnętrznej strony.

W odległości około 4 mm od krawędzi płyty górnej wzdłuŜ jej całego obwodu wkleja się

yłkę. Jest ona wykonana z jednego paseczka jaworowego umieszczonego pośrodku i dwóch

zewnętrznych paseczków z hebanu, fiszbinu, fibry lub czernionego wióra brzozowego. Nie
wprawia się jej w całości, lecz fragmentami, których jest 12. śyłka obok znaczenia
dekoracyjnego przeciwdziała pękaniu płyty górnej.

Pomiędzy płytą górną i dolną wewnątrz pudła rezonansowego, pod prawą nóŜką

podstawka umieszczona jest dusza. Dusza – jest to wałeczek drewna świerkowego o długości
zaleŜnej od wysokości sklepień obu płyt rezonansowych i wysokości boczków. Dusza moŜe
być – w miarę potrzeby – przesuwana (nie jest przyklejona) przy ustalaniu barwy dźwięku.
PołoŜenie duszy wpływa na formę drgań płyty górnej i dolnej. Pośredniczy ona równieŜ

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

w przenoszeniu drgań płyty wierzchniej na płytę dolną. Poza wyŜej wymienionymi zadaniami
dusza spełnia rolę filara, który podtrzymuje płytę wierzchnią, pozostającą pod ciśnieniem
strun. Pełni, więc podobną funkcję jak belka po lewej stronie płyty.

Korpus rezonansowy jest bardzo silną konstrukcją, która wytrzymuje napięcie strun

działające poprzez podstawek na górną płytę rezonansową. Siła nacisku strun równa się około
80 N (15 N do 25 N – nacisk pojedynczej struny).
Wymiary korpusu instrumentu mają wpływ na rodzaj barwy dźwięku i jego siłę. Większy
instrument ma szerszy, pełniejszy i silniejszy dźwięk, ale zarazem ciemniejszą barwę.

Do górnego klocka umocowana jest szyjka. Szyjka właściwa przechodzi w komorę

kolkową i zakończona jest rzeźbionym ślimakiem. Do górnej powierzchni szyjki przyklejona
jest  podstrunnica.  Podstrunnica  jest  wykonana  z  hebanu.  Drewno  to  charakteryzuje  się  duŜą
twardością.  Powierzchnia  wewnętrzna  podstrunnicy,  przyklejona  do  szyjki,  jest  płaska,
natomiast  zewnętrzna,  nad  którą  rozciągnięte  są  struny,  musi  być  wzdłuŜ  całej  długości
wypukła.  Podstrunnica  zaczyna  się  przy  komorze  kołkowej  tzw.  proŜkiem,  a  swym
swobodnym,  rozszerzającym się końcem sięga ponad płytą wierzchnią niemal do wysokości
efów.

Do dolnego klocka mocowany jest guzik w postaci zaczepu, do którego mocowana jest

pętla strunnika, zwanego równieŜ strunociągiem. W górnej części strunnika, na całej jego
szerokości, przed otworami znajduje się cienki proŜek. Stanowi on oparcie dla strun, aby nie
spoczywały na płaszczyźnie strunociągu i nie powodowały brzęczenia.

Struny umocowane są w sposób trwały na strunniku i ponad podstrunnicą przebiegają do

proŜka  i  komory  kołkowej,  gdzie  ich  końce  nawinięte  są  na  kołki.  Struny  opierają  się
o podstawek,  umieszczony  mniej  więcej  w  połowie  odległości  między  brzegiem  strunnika
a końcem podstrunnicy.  Podstawek przenosi drgania strun na wierzchnią  płytę, skąd drgania
poprzez  duszę  i  boczki  docierają  do  płyty  spodniej,  powodując  drgania  całego  pudła
rezonansowego.

Przyjęte obecnie, ogólne wymiary skrzypiec wraz z menzurą przedstawiają się

następująco:

−

długość całego korpusu, czyli długość płyty 355–357 mm,

−

szerokość górnej liry w miejscu najszerszym 160–170 mm,

−

szerokość dolnej liry w miejscu najszerszym 200–210 mm,

−

szerokość w talii w miejscu najwęŜszym 100–115 mm,

−

długość całych skrzypiec, tj. korpusu wraz z szyjką – 596–598 mm.
Struny skrzypcowe sporządzane były dawniej z preparowanych baranich jelit. Obecnie

uŜywa się głównie strun wykonanych ze stali.

Do wzbudzania drgań strun słuŜy w zasadzie smyczek. Pierwotnie smyczek miał formę

łuku. Smyczek taki nie posiadał mechanizmu do napinania włosia, toteŜ łatwiejsze było
granie na kilku strunach jednocześnie. Do gry na jednej strunie włosie napinano za pomocą
palca.

Nowoczesną formę smyczka powstała pod koniec wieku XVIII. Drzewce z drewna

fernambukowego posiada długość około 740 mm. Kształt drzewca jest nieco wklęsły. Włosie
smyczka wykonywane jest preparowanych włosów z końskich ogonów. Naciąg włosia
regulowany jest za pomocą mechanizmu zwanego Ŝabką. Do nadania włosiu odpowiedniej
lepkości i dla zwiększenia tarcia włosie przed grą naciera się kalafonią.

Skala i rejestry brzmieniowe skrzypiec

Skrzypce nie są instrumentem transponującym – oznacza to, Ŝe wysokość dźwięków

wydobywanych z instrumentu odpowiada zapisowi nutowemu. Nuty dla skrzypiec pisze się
wyłącznie w kluczu wiolinowym. Zakres dźwięków moŜliwych do wydobycia na skrzypcach
zawiera się w granicach od g do c

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Struny skrzypiec strojone są kwintami. Struny skrzypiec nastrojone są na dźwięki: g, d

, e

. Struny oznacza się nazwami G D A E.

W skali skrzypiec moŜna wyróŜnić kilka rejestrów, czyli zakresów dźwięków

o charakterystycznej dla danego rejestru barwie dźwięku:

−

Rejestr niski – dźwięki struny G (g–e

). W rejestrze tym najsłabiej występuje pierwszy

ton składowy, ze względu na brak odpowiedniego rezonansu w pudle rezonansowym.
Barwa dźwięku rejestru niskiego jest pełna i soczysta (do 30 tonów składowych).

−

Rejestr środkowy – obejmuje struny D i A (d

–d

). Rejestr ten jest najbardziej typowy dla

brzmienia skrzypiec.

−

Rejestr wysoki – dźwięki struny E (e

–a

). Rejestr ten wyróŜnia się donośnością

i brakiem pełni brzmienia (zaledwie około 10 tonów składowych).

−

Rejestr najwyŜszy, typowo solistyczny – dźwięki na strunie E powyŜej VII pozycji.
Rejestr ten jest mniej donośny, ale pozostaje mu jasność rejestru wysokiego.
Wobec duŜych róŜnic barwy między poszczególnymi rejestrami, zachodzi często

konieczność określenia, na której strunie naleŜy wykonać dany dźwięk lub frazę muzyczną.

MoŜliwości techniczno-wyrazowe skrzypiec

Podczas gry skrzypce znajdują się w połoŜeniu niemal poziomym. Oparte są o lewy

obojczyk  muzyka  i  lekko  przyciśnięte  podbródkiem.  Lewa  ręka  lekko  tylko  podtrzymuje
instrument,  zachowując  swobodę  poruszania  się  wzdłuŜ  szyjki.  Do  skracania  strun  uŜywane
są  cztery  palce  lewej  dłoni.  PołoŜenia  dłoni  względem  szyjki  nazywane  są  pozycjami.  Im
dalej od główki znajduje się dłoń tym pozycja jest wyŜsza. Na wszystkich strunach gra się do
pozycji  VII.  W  pozycjach  do  XII,  ewentualnie  do  XIII  gra  się  wyłącznie  na  strunie  E.
W orkiestrze nie wykracza się poza IX pozycję.

Dzięki wypukłości podstawka i odpowiadającej mu wypukłości podstrunnicy moŜliwa

i najczęściej stosowana jest gra smyczkiem na jednej strunie. Smyczek moŜe jednak pocierać
równocześnie  dwie  sąsiednie  struny  i  wydobywać  w  ten  sposób  dwudźwięki.  W  orkiestrze
dwudźwięki  skrzypcowe  zastępuje  się  często  podziałem  skrzypków  na  dwie  grupy.  Podział
taki oznacza się słowem divisi.

W celu nadania dźwiękowi ładniejszej barwy skrzypkowie w czasie grania dźwięków

o dłuŜszych  wartościach  wykonują  palcami  i  dłonią  lewej  ręki  mały  ruch  kołyszący,
uzyskując  w  ten  sposób  tzw.  Wibrację.  Wibracja  w  tym  wypadku  polega  na  niewielkiej
okresowej  zmianie  wysokości  dźwięku.  Uzyskanie  wibracji  właściwej  pod  względem
częstotliwości i nasilenia jest indywidualną umiejętnością skrzypka.

Na skrzypcach moŜna wykonywać szybkie przebiegi chromatyczne, diatoniczne

i pasaŜowe w całej skali instrumentu. Na skrzypcach moŜliwe do wykonania są tryle
półtonowe i całotonowe – wykonywane na jednej strunie. Tremolo, czyli szybkie następstwo
dźwięków jednej wysokości wykonuje się smyczkiem, stosując szybką zmianę kierunku
smyczka. Tremolando – czyli szybkie następstwo dwu dźwięków róŜnej wysokości wykonuje
się na jednej strunie – jeśli odległości między dźwiękami nie przekraczają sześciu półtonów –
lub dwóch strunach – w przypadku większej odległości dźwięków.

W swej historii, obejmującej juŜ pięć wieków, skrzypce doczekały się rozległej literatury

muzycznej obejmującej muzykę wszystkich gatunków i stylów. Obecnie skrzypce są jednym
z  najpopularniejszych  instrumentów  muzycznych,  znanych  z  orkiestry  symfonicznej  oraz
z muzyki  kameralnej  i  solowej.  Spotykane  są  równieŜ  w  róŜnego  rodzaju  zespołach
ludowych,  rozrywkowych  i  jazzowych,  gdzie  pełnią  waŜną  rolę  melodyczną  lub
akompaniującą.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Technika gry

Treści omówione w tym akapicie są wspólne dla całej podgrupy instrumentów

smyczkowych.

Smyczek trzymany jest w prawej ręce. Jeśli smyczek, oparty o strunę przy Ŝabce

przesuwa się ku główce, to ten kierunek nazywany jest ruchem w dół. Gdy smyczek od
główki przesuwa się w stronę Ŝabki, to wykonuje ruch do góry. Na mocne części taktu
częściej stosuje się ruch w dół, na słabe części taktu – ruch w górę.

Najczęściej stosowana jest gra détaché, przy której na kaŜdy dźwięk, niezaleŜnie od jego

wartości rytmicznej przypada osobny ruch smyczka, na przemian w górę i w dół. ZaleŜnie od
wartości rytmicznej, tempa i głośności dźwięków – do ich wydobycia uŜyta moŜe być mała
cześć długości smyczka (krótkie détaché), połowa smyczka (pełne détaché) lub teŜ cała jego
długość (wielkie détaché).

Równorzędnym détaché, pod względem częstości stosowania sposobem smyczkowania,

jest  gra  legato.  Smyczek  jest  prowadzony  w  jednym  kierunku  przez  swą  całą  długość,  na
przemian  w  górę  i  w  dół,  niezaleŜnie  od  wartości  rytmicznych  poszczególnych  dźwięków.
Odmianą  gry  legato  jest  portato,  stanowiące  połączenie  legata  z  lekkim  zatrzymywaniem
smyczka po kaŜdej nucie.

Kolejnym sposobem smyczkowania jest gra staccato. Artykulacja ta polega na wyraźnym

oddzielaniu od siebie kolejno następujących dźwięków. W praktyce gry skrzypcowej
wyróŜnia się wiele odmian gry staccato. Dokładne omówienie sposobów smyczkowania
w róŜnych artykulacjach znajdziesz w literaturze [3, 4, 5].

Oprócz zasadniczego sposobu wydobycia dźwięku za pomocą smyczka stosuje się

równieŜ pizzicato, wykonywane poprzez szarpanie struny palcem wskazującym prawej ręki.
W grze solistycznej spotyka się równieŜ wydobywanie dźwięków poprzez szarpanie struny
wolnym palcem lewej ręki.

Specjalne efekty brzmieniowe uzyskuje się przez zastosowanie tłumika, który zakłada się

na podstawek pomiędzy strunami. Tłumik nadaje skrzypcom brzmienie cichsze, nieco
nosowe.

Rys. 3. Tłumik skrzypcowy wykonany z hebanu [8]

Oddzielne zagadnienie techniki skrzypcowej – jak i pozostałych instrumentów

smyczkowych – stanowi wydobywanie flaŜoletów. Technika flaŜoletów polega na wywołaniu
drgań struny nie ich całą długością, lecz kilkoma róŜnymi częściami.

W celu wydobycia flaŜoletu naleŜy stłumić drgania struny w ściśle określonym miejscu.

Na instrumentach smyczkowych osiąga się to przez lekkie dotknięcie struny palcem,
w miejscu węzła jednego z alikwotów, bez przyciskania struny do podstrunnicy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 4. Powstawanie flaŜoletów naturalnych [4]

FlaŜolety dzieli się na naturalne – wydobywane z pustych strun oraz sztuczne –

wydobywane ze strun skróconych. Przy flaŜoletach naturalnych węzły alikwotów mają swoje
stałe miejsca. Wynikają one z podziału struny na odcinki, które biorą udział w jej brzmieniu,
tworząc jej barwę dźwięku. Dzieje się tak, poniewaŜ struna drga nie tylko całą swoją aktywną
długością, ale jednocześnie dzieli się na dwa, trzy, cztery i więcej odcinków, które wydają
duŜo cichsze od tonu podstawowego tony harmoniczne.

Stłumienie drgań struny w:

−

1/2 długości struny odpowiada flaŜoletowi oktawy – dźwięk jest wyŜszy o oktawę,

−

1/3 długości struny odpowiada flaŜoletowi kwinty – dźwięk jest wyŜszy o duodecymę
(oktawa + kwinta),

−

1/4 długości struny odpowiada flaŜoletowi kwarty – dźwięk jest wyŜszy o dwie oktawy,

−

1/5 długości struny odpowiada flaŜoletowi tercji wielkiej – dźwięk jest wyŜszy o dwie
oktawy i tercję wielką.
Dokładne omówienie sposobów wydobycia flaŜoletów naturalnych i sztucznych

znajdziesz w literaturze [4]

Altówka

Altówka jest altową odmianą skrzypiec. Pod względem proporcji i budowy altówka

niemal nie róŜni się od skrzypiec. Strój altówki jest niŜszy od stroju skrzypcowego o kwintę.
Zgodnie  z  proporcjami  akustycznymi  altówka  powinna  być  większa  o  połowę  od  skrzypiec.
Altówka  jest  jednak  tylko  nieznacznie  większa  od  skrzypiec  –  o  około  10–12%.  Przeciętna
długość korpusu wynosi około 400 mm., a całkowita długość instrumentu sięga maksymalnie
700 mm. Z tego powodu dolnemu rejestrowi altówki brak jest właściwego rezonansu w zbyt
małym pudle rezonansowym.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 5. Widok ogólny altówki zbudowanej współcześnie [11]

Skala i rejestry brzmieniowe altówki

Altówka nie transponuje – oznacza to, Ŝe wysokość dźwięków wydobywanych

z instrumentu odpowiada zapisowi nutowemu. Nuty dla altówki pisze się zasadniczo
w kluczu altowym. NajwyŜsze dźwięki notowane są czasami w kluczu wiolinowym. Zakres
dźwięków moŜliwych do wydobycia na altówce zawiera się w granicach od c do e

. W grze

solistycznej – do a

Struny altówki strojone są do dźwięków c, g, d

i a

, podobnie jak w skrzypcach struny te

oznacza się wielkimi literami C, G, D, A.

NajniŜszy rejestr brzmieniowy altówki tworzą dźwięki najniŜszej struny C. Dźwięki te są

słabe pod względem dynamicznym, a brzmieniem nie dorównują dźwiękom wiolonczeli o tej
samej  wysokości.  Spowodowane  to  jest  zbyt  małymi  gabarytami  pudła  rezonansowego
w stosunku  do  dźwięków  wydobywanych  ze  struny  C.  Najbardziej  charakterystyczna  dla
altówki  barwa  dźwięku  uwydatnia  się  w  rejestrze  środkowym  –  na  strunach  G  i  D.  Barwa
tego  rejestru  jest  zbliŜona  do  niskiego  rejestru  skrzypcowego,  jednak  z  dodatkiem
zabarwienia  nosowego.  Rejestr  wysoki  –  dźwięki  ze  struny  A  –  jest  podobny  do  brzmienia
skrzypiec. Altówka w dynamice piano brzmi miękko i nastrojowo. W forte dźwięki altówki są
dość ostre.

Początkowo altówka pełniła wyłącznie rolę instrumentu zespołowego realizującego partię

akompaniamentu; od XVIII wieku stanowi stały składnik smyczkowych zespołów
kameralnych (np. kwartetu smyczkowego) oraz orkiestry symfonicznej; w XIX wieku została
szerzej wykorzystana jako instrument solowy.

Z czasem altówka doczekała się rozległej literatury muzycznej obejmującej muzykę

wszystkich gatunków i stylów. Obecnie jest wykorzystywana głównie w orkiestrze
symfonicznej, stanowiąc jej nierozłączny składnik, a takŜe w muzyce kameralnej oraz jako
instrument solowy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

MoŜliwości techniczno-wyrazowe altówki

Altówka posiada te same moŜliwości techniczne, co skrzypce, ustępując im jedynie

ruchliwością. Sposób trzymania altówki i połoŜenie lewej ręki jest analogiczne do skrzypiec,
z tym, Ŝe odległości na podstrunnicy między dźwiękami są nieco większe.

Smyczek uŜywany przez altowiolistów jest identyczny ze smyczkiem skrzypcowym.

RównieŜ sposób posługiwania się smyczkiem, jest w przypadku altówki taki sam jak
w skrzypcach.

Wiolonczela

Wiolonczela jest tenorowo – basowym instrumentem z rodziny skrzypiec. Budowa

wiolonczeli jest podobna do skrzypiec. W porównaniu ze skrzypcami ma stosunkowo wyŜsze
boczki,  bardziej  wydatne  wypukłości  płyty  wierzchniej  oraz  nieco  krótszą  szyjkę.  Długość
korpusu  wynosi  około  650  mm,  całkowita  długość  instrumentu  –  wraz  z  szyjką  to  około
1060 mm. Ze względu na swe rozmiary wiolonczela przy  grze opierana jest o podłogę. Aby
instrument  był  stabilny,  posiada  ostro  zakończoną  nóŜkę,  której  długość  (100–200  mm.)
naleŜy dopasować do wzrostu muzyka.

Na wiolonczeli gra się wyłącznie w pozycji siedzącej. W czasie gry instrument znajduje

się w połoŜeniu lekko skośnym, oparty jest o lewe kolano grającego, szyjka oparta jest o jego
lewe ramię. Wiolonczela nie wymaga podtrzymywania lewą ręką, co daje znacznie większą
swobodę ruchu tej ręki.

Z powodu odwrotnego połoŜenia wiolonczeli w stosunku do grającego inna jest

kolejność strun – najbliŜej prawej ręki znajduje się struna o największej średnicy.

Rys. 6. Widok ogólny wiolonczeli [22]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Skala i rejestry brzmieniowe wiolonczeli

Wiolonczela jest instrumentem nie transponującym – oznacza to, Ŝe wysokość dźwięków

wydobywanych z instrumentu odpowiada zapisowi nutowemu. Nuty dla wiolonczeli pisze się
zasadniczo w kluczu basowym. Do zapisywania wyŜszych dźwięków stosuje się równieŜ
klucz tenorowy. Zakres dźwięków moŜliwych do wydobycia na wiolonczeli zawiera się
w granicach od C do a

Struny wiolonczeli nastrojone są kwintami, o oktawę niŜej od strun altówki, a więc C, G,

d, i a, podobnie jak w skrzypcach struny te oznacza się wielkimi literami C, G, D, A.

Wiolonczela ma proporcje akustyczne zbliŜone do skrzypiec. Dzięki temu uzyskuje

pełnię i soczystość brzmienia dorównującą barwie skrzypiec.

W najniŜszym rejestrze brzmieniowym dźwięki wydobywane są z dwóch najniŜszych

strun.  Rejestr  ten  brzmi  bardzo  wyraziście  i  soczyście,  w  dynamice  piano  brzmienie  jest
bardzo miękkie. Środkowy rejestr stanowią dźwięki wydobywane ze struny D. Rejestr ten ma
barwę  mniej  indywidualną,  najlepiej  zlewającą  się  innymi  orkiestrami  orkiestry.  Rejestr
wysoki  –  struna  A  –  jest  bardzo  śpiewny,  jaśniejszy  od  altówki  w  tym  samym  zakresie.
NajwyŜsze dźwięki zbliŜają się barwą do barwy skrzypiec.

Wiolonczela posiada rozległą literaturę muzyczną obejmującą muzykę wszystkich

gatunków i stylów. Obecnie jest wykorzystywana głównie w orkiestrze symfonicznej,
stanowiąc jej nierozłączny składnik; w muzyce kameralnej oraz jako instrument solowy.

MoŜliwości techniczno-wyrazowe wiolonczeli

Ze względu na rozmiar instrumentu i grubość strun, palcowanie na wiolonczeli róŜni się

w sposób zasadniczy od skrzypcowego. W grze na wiolonczeli stosuje się łącznie do
szesnastu pozycji, podzielonych na trzy zakresy: dolny, średni i górny. Więcej informacji na
temat palcowania w poszczególnych pozycjach znajdziesz w literaturze [4].

W grze na wiolonczeli moŜliwe jest wykonywanie dwudźwięków, których zakres jest

ograniczony przez większe odległości miedzy dźwiękami na podstrunnicy. Z tego samego
powodu, gra akordowa i arpeggia trzy i czterodźwiękowe są moŜliwe do wykonania
w o wiele mniejszym zakresie niŜ w skrzypcach czy altówce.

Na wiolonczeli stosuje się wibrację analogicznie jak w przypadku skrzypiec i altówki.

Tryle półtonowe i całotonowe oraz tremola wykonywane są bez ograniczeń. Rozpiętość dłoni
ogranicza tremolanda do rozmiaru tercji wielkiej na jednej strunie i od tercji małej do
septymy wielkiej na strunach sąsiadujących.

W celu zmiany charakterystyki brzmienia stosuje się tłumik o budowie podobnej jak

w przypadku skrzypiec i altówki.

Technika posługiwania się smyczkiem jest bardzo podobna do gry na skrzypcach.

Smyczek wiolonczeli jest nieco krótszy i masywniejszy od smyczka skrzypcowego, mimo to
wykonalne są wszystkie sposoby smyczkowania.

Oprócz gry smyczkiem często stosuje się grę pizzicato. Ze względu na duŜe rozmiary

instrumentu dźwięki wydobyte w ten sposób brzmią o wiele bardziej donośnie i głęboko niŜ
w skrzypcach czy altówce.

FlaŜolety wykonuje się na wiolonczeli w analogiczny sposób jak na skrzypcach.

Kontrabas

Kontrabas wykształcił się z kontrabasowej violi da gamba, instrumentu popularnego

w Europie juŜ w średniowieczu. W XVII i XVIII wieku w instrumencie zastosowano
podstrunnicę pozbawioną progów oraz ograniczono liczbę strun do czterech. Ta forma
instrumentu przetrwała do naszych czasów.

Z powodu swego pochodzenia kontrabas ma inną budowę niŜ instrumenty z rodziny

skrzypcowej. W instrumentach skrzypcowych boczki w górnej części są prostopadłe do

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

szyjki, natomiast pudło rezonansowe kontrabasu znacznie zwęŜa się w górnej części,
bezpośrednio przechodząc w krótką szyjkę zakończoną charakterystycznym ślimakiem.

Spodnia płyta kontrabasu jest płaska lub lekko wypukła, załamana lekko w kierunku

szyjki.

Długość kontrabasu – wraz z szyjką sięga 2000 mm. Z tego powodu na kontrabasie gra

się w pozycji stojącej, lub uŜywa specjalnego wysokiego taboretu.

Do napinania strun kontrabasu słuŜy mechanizm zbudowany z przekładni ślimakowej,

który pomaga precyzyjnie obracać kołki. KaŜda struna napinana jest przez osoby mechanizm,
umieszczony w komorze kołkowej.

Rys. 7. Widok ogólny kontrabasu, wykonanego współcześnie [13]

Skala i rejestry brzmieniowe kontrabasu

Nuty dla kontrabasu zapisywane są o oktawę wyŜej niŜ brzmi dźwięk wydawany przez

kontrabas. W związku z tym kontrabas jest instrumentem transponującym. Kontrabas
transponuje o oktawę w dół. Nuty dla kontrabasu zapisuje się w kluczu basowym, w górnym
rejestrze stosowany jest równieŜ klucz tenorowy – z uwzględnieniem oktawowej transpozycji.

W odróŜnieniu od instrumentów skrzypcowych, kontrabas strojony jest kwartami. Struny

strojone są do dźwięków: E

, A

, D i G.

Kontrabas występuje równieŜ w wersji pięciostrunowej. Struny w takim instrumencie

strojone są do dźwięków: C

, E

, A

, D i G. Kontrabas pięciostrunowy moŜe zdwajać

w dolnej oktawie dźwięki wiolonczeli nawet z jej najniŜszego rejestru.

Skala kontrabasu zawiera się w granicach od E

do c

. (C

–c

– dla kontrabasu

pięciostrunowego) WyŜsze dźwięki wykorzystywane są tylko w grze solowej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W całej swojej skali kontrabas ma barwę wyrównaną, stanowiącą cenny wkład w ogólną

barwę orkiestry smyczkowej i symfoniczne. W najniŜszym rejestrze (E

do F) dźwięki struny

E posiadają wysokość trudną do słuchowego określenia, o ile nie są one wzmocnione
w górnej oktawie wiolonczelami lub innymi nisko brzmiącymi instrumentami. Rejestr
ś

rodkowy kontrabasu (A

do d) na strunach A i D jest najbardziej charakterystyczny dla

kontrabasu, cechuje się pełnią brzmienia i pewną chropowatością. W rejestrze wysokim – na
strunie G, szczególnie powyŜej dźwięku g – kontrabas zbliŜa się barwą do wiolonczeli, nie
dorównuje jej jednak pełnią i soczystością brzmienia.

MoŜliwości techniczno-wyrazowe kontrabasu

Ze względu na rozmiar instrumentu palcowanie lewą ręką jest trudniejsze niŜ na

wiolonczeli. W jednej pozycji dłoń obsługuje zaledwie trzy dźwięki. Z tego powodu podczas
gry  na  kontrabasie  konieczna  jest  częsta  zmiana  pozycji.  Pozycji  podstawowych  jest
dwanaście,  kolejnych  kilka  pozycji  jest  pozycjami  kciukowymi.  Pozycja  kciukowa  bywa
czasem  uŜywana  równieŜ  w  pozycjach  niŜszych  oraz  z  reguły  po  przekroczeniu  połowy
długości struny.

Na kontrabasie dwudźwięki są moŜliwe do wykonania w zasadzie z uŜyciem pustej

struny,  a  bez  niej  w  zakresie  od  tercji  małej  do  kwinty.  Gra  akordowa  i  arpeggia  nie  są
stosowane  w  grze  na  kontrabasie  podczas  wykonywania  muzyki  kameralnej  i  orkiestrowej.
Tryle półtonowe o całotonowe są moŜliwe do wykonania. Tremolanda wykonuje się na jednej
strunie w zakresie małej tercji (powyŜej  III pozycji) i tercji wielkiej (powyŜej VIII  pozycji).
Na  dwóch  strunach  tremolanda  są  wykonalne  w  granicach  od  tercji  małej  do  kwinty  (nie
licząc  tremolanda  z  uŜyciem  pustej  struny).  Ze  względu  na  bardzo  charakterystyczne
brzmienie  tryle  i  tremolanda  są  często  wykorzystywane  w  celach  kolorystycznych.  Bez
trudności na kontrabasie moŜna wykonywać tremolo.

W grze na kontrabasie nie stosuje się tłumików, głównie, dlatego, Ŝe zastosowanie

tłumika w minimalny sposób zmienia barwę dźwięku instrumentu.

Do gry na kontrabasie uŜywa się smyczka, o długości około 600 mm, jest on krótszy

i masywniejszy  niŜ  smyczek  wiolonczelowy.  Smyczek  kontrabasu  trzymany  jest  całą  dłonią
i palcami,  co  powoduje,  Ŝe  ruchy  smyczka  są  –  w  porównaniu  z  grą  na  wiolonczeli  –  mniej
precyzyjne.  Zdarza  się  jednak,  Ŝe  kontrabasiści  w  grze  solowej  i  czasami  orkiestrowej
posługują  się  smyczkiem  wiolonczelowym,  lub  trzymają  smyczek  kontrabasowy  w  sposób
wiolonczelowy.

Technika posługiwania się smyczkiem jest podobna jak w przypadku wiolonczeli, z tym,

e niektóre sposoby artykulacji smyczkowej spotykane są sporadycznie. Bardzo często

stosuje się technikę gry pizzicato.

FlaŜolety moŜna wykonywać na wszystkich strunach, analogicznie jak w przypadku

innych instrumentów smyczkowych.

Kontrabas jest głównie instrumentem orkiestrowym realizującym najniŜsze partie

basowe. Jednak z biegiem lat doczekał się dość obszernej literatury w muzyce kameralnej jak
i solowej.

Kontrabas jest nieodłącznym składnikiem klasycznych zespołów jazzowych oraz

występuje w muzyce rozrywkowej i ludowej.

Współczesne strunowe instrumenty szarpane i uderzane

Strunowe instrumenty szarpane dzielą się na bezchwytnikowe, chwytnikowe

i skoczkowe.

Obecnie w muzyce artystycznej z podgrupy instrumentów szarpanych stosowana jest

harfa, która jest jedynym współczesnym przedstawicielem rodziny bezchwytnikowych
instrumentów szarpanych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

NajwaŜniejszym współczesnym instrumentem szarpanym chwytnikowym jest akustyczna

gitara sześciostrunowa.

Do instrumentów skoczkowych zaliczany jest klawesyn, który po okresie całkowitej

dominacji  fortepianu,  odzyskuje  swe  miejsce  w  wykonawstwie  muzyki  okresu  renesansu
i baroku.  Ze  względu  na  swe  walory  brzmieniowe,  stosowany  jest  coraz  częściej  równieŜ
w muzyce  komponowanej  współcześnie.  Ze  względu  na  ograniczoną  objętość  poradnika
klawesyn nie został opisany.

Dominującym klawiszowym strunowym instrumentem uderzanym jest fortepian, który

stosowany  jest  niemal  we  wszystkich  obszarach  wykonawstwa  muzycznego.  Więcej
informacji  na  temat  dawnych  i  współczesnych  klawiszowych  instrumentów  strunowych
znajdziesz w literaturze [1, 6].

Harfa orkiestrowa

Harfa orkiestrowa występuje w dwóch odmianach – jako harfa podwójnopedałowa i harfa

chromatyczna.

Harfa podwójnopedałowa posiada dwustopniowe pedały, umoŜliwiające skrócenie

wszystkich odpowiadających im jednoimiennych strun najpierw o jeden, a następnie o drugi
półton. Harfa ta dysponuje piętnastoma tonacjami, jednak gra chromatyczne nie jest w jej
przypadku moŜliwa.

Harfa chromatyczna nie posiada pedałów, struny rozpięte w dwóch krzyŜujących się

płaszczyznach, odpowiadających białym i czarnym klawiszom fortepianu. Skomplikowany
sposób gry, spowodował, Ŝe instrument ten nie wyparł harfy podwójnopedałowej, która jest
instrumentem bardziej popularnym.

Harfa zbudowana jest z czterech zasadniczych części: pudła rezonansowego, ramy, słupa

i podstawy. Pudło rezonansowe ma kształt połowy ściętego stoŜka. Na jego dolnej wypukłej
ś

cianie znajduje się pięć podłuŜnych otworów rezonansowych.

Rys. 8. Widok ogólny harfy, zbudowanej współcześnie [10]

W harfie podwójnopedałowej, struny mocowane są trwale jednym końcem do listwy

strunowej, przymocowanej do górnej ściany korpusu. Swobodne końce strun mocowane są do
ramy górnej, wygiętej w esowaty kształt. Struny nawinięte są na kołki, słuŜące równieŜ do
strojenia instrumentu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W ramie górnej umieszczony jest mechanizm napinający struny, współdziałający

z dwustopniowymi  pedałami.  Pedały  połączone  są  z  mechanizmem  napinającym  za  pomocą
siedmiu  prętów  przebiegających  wewnątrz  słupa.  Słup  ten  odgrywa  podstawową  rolę
konstrukcyjną, równowaŜąc znaczne napięcie strun. Słup i pudło rezonansowe mocowane są
do  masywnej  podstawy.  Z  podstawy  wychodzą  pedały,  których  jest  siedem.  Trzy  pedały
obsługiwane są lewą stopą grającego, prawa stopa obsługuje cztery pedały.

Skala i rejestry brzmieniowe harfy podwójnopedałowej

Harfa posiada zwykle 46 strun strojonych diatonicznie według gamy Ces-dur, od Ces

fes

. KaŜda struna moŜe być podwyŜszona o jeden lub dwa półtony, wynika stąd, Ŝe łączna

skala harfy zawiera się w granicach Ces

–fis

. Strojenie harfy jest kłopotliwe ze względu na

szybkie rozstrajanie się instrumentu.

Notacja harfowa zbliŜona jest do fortepianowej, gdyŜ partię harfy pisze się na dwóch

pięcioliniach, w kluczu wiolinowym i basowym.

Barwa dźwięku harfy jest dość wyrównana w całej skali. W rejestrze niskim (Ces

–Fis)

rezonans pudła jest zbyt słaby. Rejestr środkowy (Ges–his

) wyróŜnia się długim czasem

wybrzmienia strun oraz miękką i zarazem pełną barwą. Rejestr wysoki (ces

–fis

) cechuje się

krótkim czasem wybrzmienia oraz ostrą barwą dźwięku. W tonacjach krzyŜykowych, przy
duŜej ilości strun skróconych – harfa jest mniej dźwięczna niŜ w tonacjach, w których struny
nie są skrócone.

MoŜliwości techniczno-wyrazowe harfy

Dźwięk z harfy wydobywany jest za pomocą szarpania strun palcami.
Gra na harfie podwójnopedałowej w róŜnych tonacjach jest moŜliwa dzięki

mechanizmowi, skracającymi struny o jeden i dwa półtony. KaŜdy pedał uruchamia
mechanizm sterujący sześcioma lub siedmioma strunami. Przestrojenie harfy z jednej tonacji
do drugiej wymaga tylu ruchów pedałami, o ile kwint odległe są te tonacje na kole
kwintowym. Dokładny opis techniki pedalizacji znajdziesz w literaturze [4].

Gra na harfie odbywa się w pozycji siedzącej. Grający siedzi po lewej stronie pudła

rezonansowego. W czasie gry harfiści pochylają lekko instrument ku sobie, opierając go
o prawe ramię. Ręce obejmują struny z obu stron, co umoŜliwia grę rękami w tej samej
oktawie, a takŜe krzyŜowanie rąk. Do gry uŜywa się przewaŜnie ośmiu palców, małe palce nie
uczestniczą w grze. Palcowanie jest identyczne w obu rękach i we wszystkich tonacjach.

Na harfie wykonuje się gamy pojedyncze i równoległe. Akordy do ośmiu dźwięków

mogą  być  wykonywane  przez  jednoczesne  szarpnięcie  ośmiu  strun.  Akordy  złoŜone
z większej  ilości  składników  wykonuje  się  jako  arpeggia.  Arpeggia  przez  kilka  oktaw
wykonuje  się  jako  tzw.  arpeggiato  –  na  przemian  obiema  rękami.  Na  harfie  moŜliwe  do
wykonania  są  tryle,  tremolo  i  tremolo  akordowe,  które  wykonuje  się  jako  szereg  arpeggiów
na  przemian  obiema  rękami.  Harfa  jest  jednym  z  nielicznych  instrumentów,  na  których
wykonalne  jest  glissando,  czyli  uzyskanie  szybkiego  szeregu  dźwięków  przez  przesuwanie
(ślizganie) palca po strunach.

Na harfie moŜliwe są do wydobycia jedynie flaŜolety oktawowe.
Harfa znajduje szerokie zastosowanie w orkiestrze symfonicznej. Stosuje się ją równieŜ

niekiedy w utworach kameralnych oraz solowych.

Gitara akustyczna

Gitara naleŜy do instrumentów szarpanych chwytnikowych. Korpus gitary ma kształt

szerokiej ósemki. W płycie wierzchniej znajduje się okrągły otwór rezonansowy. Płyta górna
i dolna podklejone są od wewnątrz wzmacniającymi beleczkami podłuŜnymi, poprzecznymi
i skośnymi. Płyty mogą być jednolite, lub klejone z dwóch połówek. Na płytę wierzchnią

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

stosowane  jest  przewaŜnie  drewno  jodłowe,  na  płytę  spodnią  stosowane  są  róŜne  gatunki
drewna.  Obie  płyty  są  płaskie.  Boczki  gitary  mają  wysokość  od  80  do  100  mm.  WyŜsze
boczki  powodują  głębsze,  ciemniejsze  brzmienie,  a  niŜsze  -  jaśniejsze.  Grubość  szyjki  nie
przekracza 25 mm, szerokość przy siodełku 50 mm, a przy XII progu około 62 mm.

Gitara najczęściej posiada sześć strun, nastrojonych do dźwięków E, A, d, g, h, e

. Struny

zaczepione są w strunniku, naklejonym najczęściej wprost na płycie. Na strunniku znajduje
się równieŜ niski podstawek. Struny nawija się na kołki za pomocą mechanizmu zębatego.

Szyjka gitary jest szeroka i płaska, podstrunnica sięga do otworu rezonansowego. Na

podstrunnicy rozmieszczone są progi, rozmieszczone w odległościach półtonowych. Progów
najczęściej jest dziewiętnaście.

Całkowita długość instrumentu wynosi około 1000 mm, a maksymalna szerokość – około

400 mm.

Rys. 9. Widok ogólny gitary klasycznej

Skala i rejestry brzmieniowe gitary

Łączna skala gitary zawiera się w granicach od E do a

. Aby dźwięki mieściły się na

pięciolinii, uŜywa się dla gitary klucza wiolinowego, notując dźwięki o oktawę powyŜej ich
faktycznego brzmienia. Wynika stąd, Ŝe gitara transponuje o oktawę w dół. Brzmienie gitary
jest wyrównane w poszczególnych rejestrach. Najpełniej brzmią dźwięki z niskiego
i średniego rejestru.

MoŜliwości techniczno-wyrazowe gitary

Dźwięk z instrumentu wydobywa się poprzez szarpanie strun palcami prawej ręki przy

jednoczesnym  skracaniu  ich  długości  poprzez  przyciskanie  na  odpowiednim  progu  palcami
lewej  ręki.  Palcowanie  na  gitarze  jest  podobne  do  palcowania  na  wiolonczeli,  gdyŜ  układ
palców jest chromatyczny. Od siły i sposobu szarpnięć strun zaleŜy głośność dźwięku i jego
barwa.  Struny  do  drgań  moŜna  równieŜ  pobudzać  kostką  (plektron)  wykonaną  najczęściej
w postaci płaskiej płytki ze spręŜystego materiału.

W grze palcami, kciuk szarpie zwykle struny basowe, trzy środowe palce wydobywają

dźwięk  z  trzech  najwyŜszych  strun.  Dla  gitary  najbardziej  charakterystyczna  jest  gra
akordowa  oraz  arpeggia.  Akordy  i  arpeggia  wykonuje  się  szarpiąc  kaŜdą  strunę  innym
palcem,  albo  wszystkie  struny  jednym  palcem.  W  grze  na  gitarze  klasycznej  tryle
i tremolanda nie są stosowane. Tremolo jest moŜliwe do wykonania poprzez szarpanie struny
kolejno  róŜnymi  palcami  prawej  dłoni.  Na  gitarze  moŜna  wykonywać  równieŜ  muzykę
o fakturze polifonicznej.

W grze na gitarze uŜywane są flaŜolety naturalne: oktawowe, kwintowe i kwartowe.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Obecnie gitara uŜywana jest jako instrument koncertowy oraz akompaniujący. Stosuje się

ją  równieŜ  w  zespołach  rozrywkowych  i  jazzowych,  gdzie  wykorzystywane  są  elektryczne
odmiany  instrumentu  np.  gitara  hawajska  lub  gitara  elektryczna  -  pozbawione  pudła
rezonansowego,  wyposaŜone w przetworniki elektromechaniczne zamieniające drgania strun
w sygnał elektryczny, podlegający dowolnemu wzmocnieniu i przekształceniom.

Fortepian

Fortepian naleŜy do klawiszowych, młoteczkowych instrumentów strunowych. Twórcą

instrumentu, uwaŜanego za protoplastę współczesnego fortepianu był Bartolomeo Cristofori.
W źródłach podaje się daty pojawienia się tego instrumentu pomiędzy 1689 a 1709.

Fortepian ma w rzucie z góry kształt zbliŜony do trójkąta. Korpus zewnętrzny instrumentu

w najszerszym miejscu ma wymiar około 1400 mm, wysokość 320–400 mm. Ze względu na
róŜną długość fortepianów wyróŜniamy cztery jego rodzaje:

−

od 140 cm do 180 cm – fortepiany gabinetowe,

−

od 180 cm do 210 cm – fortepiany salonowe,

−

od 210 cm do 240 cm – fortepiany półkoncertowe,

−

dłuŜsze niŜ 240 cm – fortepiany koncertowe (przeciętnie 2800–3000 mm).
Cała konstrukcja fortepianu opiera się na szkielecie, w kształcie kilku promieni,

zbiegających się ku przodowi i opartych o masywną belkę poprzeczną. Na szkielecie tym
obudowana jest zewnętrzna ściana pudła o jednakowej wysokości; pudło zamyka wielka
pokrywa, której przednia część otwiera się osobno.

PoniŜej połowy wysokości ściany bocznej przez całe pudło instrumentu przebiega płyta

rezonansowa, wykonana z drewna świerku wysokogórskiego. Płyta ta, zbudowana jest z kilku
sklejonych ze sobą części. Płyta rezonansowa jest głównym źródłem promieniowania
dźwięku w fortepianie, podobnie jak wierzchnia część pudła rezonansowego skrzypiec, czy
wiolonczeli.

Nad płytą rezonansową umieszczona jest Ŝeliwna rama, na której rozpięte są struny,

uderzane młoteczkami obciągniętymi filcem. Zastosowanie wysokowytrzymałej Ŝeliwnej
ramy jest konieczne, ze względu na bardzo duŜą siłę naciągu strun, dochodzącą do wartości
20 kN.

Rys. 10. Widok ogólny współczesnego fortepianu

Naciśnięcie klawisza powoduje uderzenie młoteczka w strunę, przenosząc jednocześnie

dynamikę uderzenia w klawisz. Natychmiast po pobudzeniu struny młoteczek odbija się od
niej i w zaleŜności od siły uderzenia, zatrzymuje się wyŜej lub niŜej. Pozwala to na szybką

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 13. śeliwna rama fortepianu polakierowana na złocisty kolor [9]

Oprócz mechanizmu młoteczkowego, fortepian wyposaŜony jest mechanizm tłumikowy

oraz pedałowy. Mechanizm tłumikowy ma za zadanie tłumić struny nie grające, przed
drganiem wywołanym rezonansem mechanicznym. Mechanizm tłumikowy współdziała
z mechanizmem młoteczkowym i pedałowym.

Mechanizm pedałowy sterowany jest za pomocą dwóch pedałów. Pedał prawy (forte)

powoduje uniesienie wszystkich tłumików co pozwala strunom drgać swobodnie. Pedał lewy
powoduje ściszenie granych dźwięków poprzez przesunięcie mechanizmu klawiszowo –
młoteczkowego o kilka milimetrów w prawo tak, Ŝe młotki pobudzają o jedną strunę mniej
w kaŜdym chórze (chór, to w budowie fortepianu zespół dwóch lub trzech strun, nastrojonych
w unisonie i pobudzanych jednym młotkiem). Lewy pedał nie wpływa na głośność dźwięków
z niskiego rejestru fortepianu, gdyŜ dźwięki te wydobywane są z pojedynczych strun.

Budowa fortepianu jest bardzo skomplikowana, instrument ten składa się łącznie z kilku

tysięcy części. Zamieszczenie pełnego opisu budowy fortepianu w poradniku nie jest
moŜliwe. Dokładny opis budowy fortepianu znajdziesz w literaturze [1, 4, 5, 6].

Skala i rejestry brzmieniowe fortepianu

Fortepian posiada skalę o rozpiętości ponad siedmiu oktaw – od A

do c

. Klawisze

fortepianu  ułoŜone  są  w  dwu  szeregach.  W  dolnym  szeregu,  w  kaŜdej  oktawie  znajduje  się
siedem  szerokich  klawiszy  diatonicznych  (klawisze  białe).  W  górnym  szeregu
rozmieszczonych jest pięć wąskich klawiszy chromatycznych (klawisze czarne).

Nuty dla fortepianu pisze się zazwyczaj na dwóch pięcioliniach, w kluczu wiolinowym

i basowym. Partia prawej ręki notowana jest w górnej pięciolinii a lewej w dolnej. Od zasady
tej istnieją liczne wyjątki.

Pełna skala fortepianu ma wyrównaną barwę brzmieniową.

MoŜliwości techniczno-wyrazowe fortepianu

Od początku XIX wieku fortepian stał się dominującym instrumentem solowym

i pozostaje nim nadal. Literatura pianistyczna zawiera setki tysięcy dzieł i jest częścią
dorobku praktycznie kaŜdego kompozytora okresu klasycyzmu, romantyzmu oraz
współczesnego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Obecnie fortepian stał się instrumentem ogólnoświatowym, wykorzystywanym zarówno

w muzyce solowej, jak teŜ symfonicznej i kameralnej. Został zaadoptowany przez jazz
i muzykę rozrywkową.

Wszechstronność zastosowań tego instrumentu sprawiła takŜe, iŜ jest on podstawowym

instrumentem uzupełniającym w nauczaniu praktycznie kaŜdego innego rodzaju muzyki.

Fortepian jest instrumentem o niemal nieograniczonych moŜliwościach techniczno-

wyrazowych, ich opisywanie wykracza poza zakres niniejszego poradnika. Więcej informacji
na ten temat moŜna znaleźć w literaturze specjalistycznej, poświęconej problematyce gry na
fortepianie.

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie jest pochodzenie instrumentów strunowych?

Jaką rolę w konstrukcji instrumentów strunowych smyczkowych i szarpanych pełni pudło
rezonansowe?

Z jakich elementów zbudowane jest pudlo rezonansowe skrzypiec?

Jaką rolę pełni podstrunnica?

Do czego słuŜy podstawek?

Jaką rolę pełni dusza w konstrukcji instrumentów smyczkowych?

W jakich interwałach strojone są struny instrumentów smyczkowych?

Jakie są podstawowe róŜnice w budowie wiolonczeli i kontrabasu?

Jakie rozróŜnia się sposoby wydobycia dźwięku z instrumentów smyczkowych?

10.

Jakie wyróŜnia się rejestry brzmieniowe w instrumentach smyczkowych?

11.

W jakim celu skrzypkowie uŜywają kalafonii?

12.

Co to są flaŜolety?

13.

W jaki sposób wykonuje się flaŜolety na skrzypcach?

14.

Jaka jest podstawowa róŜnica między harfą chromatyczną a podwójnopedałową?

15.

Jak zbudowana jest gitara?

16.

Do jakich dźwięków strojone są struny gitary?

17.

W jaki sposób powstaje dźwięk w fortepianie?

18.

Jakie mechanizmy wchodzą w skład konstrukcji fortepianu?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zidentyfikuj elementy konstrukcyjne wchodzące w skład pudła rezonansowego skrzypiec

oraz określ ich wpływ na brzmienie instrumentu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z materiałem nauczania,

zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,

przeprowadzić oględziny instrumentu,

zidentyfikować elementy wchodzące w skład pudła rezonansowego,

porównać kształt i rozmiary poszczególnych elementów konstrukcyjnych z rysunkami
technicznymi przedstawiającymi te elementy,

określić wpływ poszczególnych elementów konstrukcyjnych na brzmienie instrumentu,

sporządzić notatkę z wykonanego ćwiczenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

instrument muzyczny – skrzypce,

−

rysunki konstrukcyjne elementów wchodzących w skład pudła rezonansowego skrzypiec,

−

przyrządy do pomiarów wielkości geometrycznych,

−

przybory do pisania,

−

notatnik,

−

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 2

Zidentyfikuj elementy konstrukcyjne i mechanizmy, z których zbudowany jest fortepian.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z materiałem nauczania,

zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,

przeprowadzić oględziny instrumentu,

zidentyfikować elementy tworzące obudowę i szkielet nośny fortepianu,

zidentyfikować elementy wchodzące w skład mechanizmu młoteczkowego,

zidentyfikować elementy wchodzące w skład mechanizmu tłumikowego,

zidentyfikować elementy wchodzące w skład mechanizmu pedałowego,

sporządzić notatkę z wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

instrumenty muzyczny – fortepian,

−

prezentacje multimedialne dotyczące budowy fortepianu,

−

stanowisko komputerowe,

−

projektor multimedialny,

−

przybory do pisania,

−

notatnik,

−

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 3

Określ zasadę współdziałania mechanizmu młoteczkowego z mechanizmem tłumikowym

i pedałowym w fortepianie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z materiałem nauczania,

zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,

określić zasadę działania pojedynczego mechanizmu młoteczkowego,

określić

sposób

współdziałania

pojedynczego

mechanizmu

młoteczkowego

z odpowiadającym mu tłumikiem,

określić sposób współdziałania mechanizmu tłumikowego z prawym pedałem fortepianu,

określić

sposób

współdziałania

lewego

pedału

fortepianu

mechanizmem

młoteczkowym,

sporządzić notatkę z wykonanego ćwiczenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

instrumenty muzyczny – fortepian,

−

prezentacje multimedialne dotyczące budowy i działania mechanizmów fortepianu,

−

stanowisko komputerowe,

−

projektor multimedialny,

−

przybory do pisania,

−

notatnik.

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

zidentyfikować elementy wchodzące w skład pudła rezonansowego
instrumentów smyczkowych?

określić rolę pudła rezonansowego w konstrukcji instrumentów
smyczkowych?

określić sposób powstawania dźwięku w instrumentach strunowych?

określić sposób mocowania strun w instrumentach smyczkowych?

określić sposób trzymania chwytnikowych instrumentów strunowych
podczas gry?

określić rejestry brzmieniowe instrumentów smyczkowych?

rozróŜnić słuchem instrumenty strunowe?

wskazać róŜnice w budowie wiolonczeli i kontrabasu?

rozróŜnić techniki posługiwania się smyczkiem?

10)

rozpoznać słuchowo rodzaj stosowanej artykulacji?

11)

określić sposób powstawania flaŜoletów naturalnych i sztucznych?

12)

określić

róŜnice

konstrukcyjne

między

harfą

chromatyczną

a dwupedałową?

13)

zidentyfikować elementy konstrukcyjne wchodzące w skład gitary?

14)

opisać ogólną budowę fortepianu?

15)

określić zasadę działania i współdziałania mechanizmów fortepianu?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Budowa i moŜliwości techniczno-wyrazowe instrumentów

dętych drewnianych

4.3.1. Materiał nauczania

Do instrumentów dętych drewnianych zalicza się aerofony wargowe oraz aerofony

pojedynczo i podwójnostroikowe. Zmianę wysokości dźwięku w instrumentach tego rodzaju
uzyskuje się poprzez otwieranie i zamykanie otworów dźwiękowych, co powoduje zmianę
długości słupa drgającego powietrza. Na wysokość dźwięku wpływa równieŜ uzyskane
przedęcie.

Wszystkie instrumenty dęte drewniane posiadają tzw. mechanikę, dzięki której moŜliwe

jest uzyskanie pełnej skali chromatycznej we wszystkich rejestrach instrumentu. Na
mechanikę instrumentów dętych drewnianych składa się system współpracujących ze sobą
dźwigni i klap zamykających i otwierających otwory dźwiękowe.

System mechaniki we wszystkich instrumentach dętych drewnianych został znacząco

udoskonalony w XIX wieku.  Instrumenty te są jednak wciąŜ modyfikowane i udoskonalane,
dzięki  czemu  poprawiają  się  ich  moŜliwości  techniczne  oraz  własności  brzmieniowe
i intonacyjne.

Pochodzenie instrumentów dętych drewnianych

Najdawniejszymi instrumentami dętymi, które moŜna zaliczyć do aerofonów wargowych

były  flety,  wykonywane  z  pustych  wewnątrz  kości  łodyg  trzcin.  Do  protoplastów
instrumentów  stroikowych  o  stroiku  pojedynczym  zalicza  się  piszczałki  o  stroiku  naciętym
bezpośrednio  w  rurze  piszczałki.  Przedstawicielem  instrumentów  o  podwójnym  stroiku
w okresie  staroŜytnym  był  grecki  aulos,  występujący  zwykle  w  formie  dwóch  połączonych
piszczałek. Stroiki obu piszczałek trzymane były wewnątrz jamy ustnej. Więcej informacji na
temat  pochodzenia  i  ewolucji  instrumentów  dętych  drewnianych,  znajdziesz  w  literaturze
[1, 4, 6].

Współczesne instrumenty dęte drewniane

W poradniku, ze względu na jego ograniczoną objętość omówione zostały jedynie

najwaŜniejsze  instrumenty  wchodzące  w  skład  współczesnej  orkiestry  symfonicznej.  Do
instrumentów  tych  zalicza  się  flet  poprzeczny,  obój,  fagot,  klarnet  i  saksofon.  Wszystkie  te
instrumenty  posiadają  odmiany.  Do  najwaŜniejszych  odmian  instrumentów  podstawowych
zalicza  się  flet  mały  (piccolo),  flet  altowy,  obój  miłosny,  roŜek  angielski  (odmiana  oboju),
kontrafagot  (basowa  odmiana  fagotu),  klarnet  mały  (in  Es),  klarnet  altowy  (in  Es),  klarnet
basowy  (in  B).  Saksofon  występuje  w  czterech  podstawowych  odmianach,  róŜniących  się
wielkością – saksofon sopranowy (in B), saksofon altowy (in Es), saksofon tenorowy (in B),
saksofon barytonowy (in Es). Inne odmiany saksofonu stosowane są sporadycznie.

Więcej informacji na temat instrumentów dętych drewnianych i ich licznych odmianach

znajdziesz w literaturze [1, 4].

Flet poprzeczny

Flet poprzeczny to instrument dęty drewniany, wargowy. Flet nie posiada stroika.

Dźwięki powstają poprzez dmuchanie na krawędź płytki ustnikowej. Flet poprzeczny składa
się z trzech części: główki, korpusu i stopy. Główka i korpus współczesnych fletów
wykonane są przewaŜnie z metalu. Nie ma to wpływu na klasyfikację fletu jako instrumentu
dętego drewnianego. Standardowa długość instrumentu wynosi ok. 670 mm.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 14. Widok ogólny flety poprzecznego, o korpusie wykonanym z metalu

Główka mocowana jest do korpusu. Znajduje się na niej płytka ustnikowa (miejsce, do

którego  przykłada  się  usta)  z  otworem  zadęciowym.  Płytka  ustnikowa  jest  połączona
z główką  tak  zwanym  kominkiem.  Wewnątrz  główki,  na  jej  końcu,  znajduje  się  korek,
którego przesuwanie zmienia intonację fletu. Korka tego nie przesuwa się podczas normalnej
eksploatacji instrumentu. Dostrajanie fletu podczas zwykłego uŜytkowania następuje poprzez
częściowe  wysunięcie  główki  z  korpusu.  Im  większe  wysunięcie  główki  –  tym  dźwięki
wydawane  przez  flet  są  niŜsze.  Na  wysokość  i  barwę  dźwięków  w  istotny  sposób  wpływa
równieŜ zadęcie. Zbyt duŜe wysuniecie główki powoduje rozstrojenie instrumentu.

Korpus – na tej części zamieszczone są otwory klapowe i mechanizm z 13 klapkami

zamykającymi i otwierającymi otwory.

Stopka – część odpowiadająca za najniŜsze dźwięki. WyróŜnia się dwa rodzaje stopek:

stopkę c i stopkę h (dłuŜsza, posiadająca dodatkową klapkę umoŜliwiającą wydobycie
dźwięku h). Zazwyczaj w stopkę h wyposaŜone są flety profesjonalne.

Skala i rejestry brzmieniowe fletu

Flet poprzeczny dysponuje skalą: od c¹ lub h (zaleŜy to od rodzaju stopki fletu) do d

(moŜliwe jest zagranie dźwięków do f

, jednak ze względu na trudność wydobycia, dźwięki te

sporadycznie występują w literaturze fletowej). Flet jest instrumentem nietransponującym.
Dźwięk fletu jest stopliwy – to znaczy, Ŝe jego barwa łatwo łączy się z większością
instrumentów orkiestrowych.

NajniŜszy rejestr fletu – do dźwięku fis

ma barwę ciemną i o małej doniosłości. Rejestr

rodkowy (g

do fis

) jest mocno brzmiący, doniosły i najbardziej charakterystyczny dla fletu.

Rejestr najwyŜszy (g

–e

) jest przenikliwy, a barwa dźwięku jest mniej przyjemna niŜ

w rejestrze środkowym.

Nuty dla fletu pisze się wyłącznie w kluczu wiolinowym.

MoŜliwości techniczno-wyrazowe fletu

Zadęcie na flecie wymaga mniejszego ciśnienia niŜ na innych instrumentach dętych

drewnianych i blaszanych, ale pochłania znaczniej więcej powietrza, zwłaszcza w wysokim
i niskim rejestrze. Spowodowane jest to tym, Ŝe znaczna część powietrza ucieka ponad
instrument i nie bierze udziału w wydobyciu dźwięku.

Dzięki lekkości zadęcia, brakowi ustnika i stosunkowo prostej aplikaturze palcowej – na

flecie są wykonalne w szybkich i bardzo szybkich tempach wszelkie gamy, pasaŜe, biegniki
I ozdobniki. MoŜliwe do wykonania są prawie wszystkie tryle półtonowe i całotonowe oraz
większość tremoland.

W grze fletowej moŜliwa jest gra legato na jednym oddechu. Długość fraz granych legato

ograniczona jest duŜym zuŜyciem powietrza. Inny sposób artykulacji do staccato pojedyncze
i podwójne. Staccato podwójne uzyskuje się przez artykułowanie językiem w szybkim tempie
na  przemian  głosek  –ty  i  –ky.  Przy  szybkim  następstwie  dźwięków  staccato  w  rytmie
trójkowym  stosuje  się  staccato  potrójne,  odpowiadające  kolejności  artykułowanych
spółgłosek:  –ty  –ky  –ty,  ty  –ky  –ty.  Do  wykonania  skrajnie  szybkiego  tremola  (na  jednym
dźwięku)  stosuje  się  technikę  frullato,  polegające  na  przerywaniu  strumienia  powietrza
ciągłym drŜeniem języka, odpowiadającym artykułowaniu zbitki głosek –trrrrrr....

W celach kolorystycznych, we fragmentach kantylenowych moŜna stosować wibrację

dźwięku.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Obój

Obój wraz z roŜkiem angielskim, fagotem i kontrafagotem naleŜy do grupy instrumentów

dętych drewnianych z grupy aerofonów stroikowych o podwójnym trzcinowym stroiku.

Instrument ma postać lekko stoŜkowej rury, zakończonej lejkowatym rozszerzeniem

zwanym czarą głosową. Otwory w korpusie instrumentu są otwierane i zamykane za pomocą
klap. Do klap przyklejane są poduszki, których zadaniem jest szczelne zamykanie otworów
dźwiękowych. W celu umoŜliwienia przedęcia obój wyposaŜony jest w klapę oktawową.

Korpus instrumentu tradycyjnie wykonywany jest z drewna, najczęściej afrykańskiego

blackwood (Dalbergia melanoxylon), istnieją takŜe oboje wykonane z drewna rosewood
(Dalbergia nigra). Standardowa długość instrumentu wynosi ok. 600 mm.

ródłem dźwięku jest stroik, składa się on z dwóch złoŜonych ze sobą trzcinowych

listków.  Powietrze  przepływając  pomiędzy  nimi  wywołuje  wibracje  stroika.  Do  wyrobu
stroików  uŜywa  się  trzciny  o  łacińskiej  nazwie  Arundo  donax.  W  stroik  oboju  dmie  się
powietrze  ze  stosunkowo  duŜym  ciśnieniem  i  niewielkim  wydatkiem.  Stroik  mocuje  się
u wylotu rurki, która jest wykonana ze stopów na bazie miedzi, srebra lub niklu.

Rys. 15. Obój [24]

Rys. 16. Stroik oboju [24]

Obój ma najmniejsze moŜliwości dostrojenia spośród wszystkich instrumentów, dlatego

w orkiestrze wszyscy stroją się zawsze do oboju. O intonacji instrumentu decyduje budowa
stroika i sposób zadęcia. Dla uzyskania odpowiedniej barwy dźwięku istotna jest jakość
trzciny, z której stroik został wykonany.

Stroik musi mieć odpowiednio dobraną długość i szerokość, która zaleŜy od preferencji

grającego.  Oboista  dysponujący  mocniejszym  zadęciem  powinien  uŜywać  krótszego  stroika.
Daje  on  wtedy  wyŜszy  strój  i  rekompensuje  nadmiar  energii  dostarczanej  przez  grającego.
Równie waŜna jest długość i szerokość zacięcia, poniewaŜ ma to wielki wpływ na intonację
instrumentu.  Z  wyŜej  wymienionych  powodów  większość  oboistów  samodzielnie
przygotowuje stroiki z półproduktów, za pomocą specjalnych narzędzi.

Obój moŜna w bardzo niewielkim zakresie dostrajać poprzez wysuwanie lub wsuwanie

stroika względem korpusu instrumentu. Wysuniecie stroika juŜ o 1 mm powoduje rozstrojenie
dolnej skali instrumentu. Z tego powodu stroik oboju przygotowuje się do konkretnego stroju.
Stroik przystosowany do stroju a

= 442 Hz; jest krótszy niŜ stroik przygotowany do gry

w stroju a

= 440 Hz.

Aby przygotować instrument do gry, naleŜy go złoŜyć. Dotyczy to wszystkich

instrumentów dętych drewnianych. Obój składa się z trzech części (części górnej, części
dolnej i czary głosowej). Części te w futerale przechowuje się osobno, a do grania montuje się
je wkładając odpowiednio toczone końcówki, (zaopatrzone w korkowe opaski) jednych części
w drugie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Skala i rejestry brzmieniowe oboju

Skala oboju zawiera się w granicach b–a

. W całej skali brzmienie oboju ma nosowe

zabarwienie. NajniŜszy rejestr sięga do fis

, ma barwę ostrą i przenikliwą. Rejestr środkowy

obejmuje dźwięki z zakresu g

–fis

, ma on barwę miękką i delikatną, nadającą się szczególnie

do prowadzenia lirycznej kantyleny. W rejestrze wysokim (g

–es

) dźwięki oboju są ostre, nie

łączące się z brzmieniem orkiestry.

Nuty dla oboju notuje się zawsze w kluczu wiolinowym bez transpozycji.

MoŜliwości techniczno-wyrazowe oboju

Wąska szczelinka ustnika i cienka rurka łącząca stroik z korpusem instrumentu

przepuszcza  bardzo  mały  strumień  powietrza.  Dlatego  po  wykonaniu  dłuŜszej  frazy,  na
jednym  oddechu  oboista  –  w  przeciwieństwie  do  flecisty  –  odczuwa  nadmiar  powietrza
w płucach.  W  pauzach  i  przerwach  oddechowych  oboista  musi  najpierw  wypuścić  nadmiar
powietrza z płuc i następnie zaczerpnąć świeŜą jego porcję. Na oboju z powodzeniem moŜna
stosować technikę permanentnego oddechu. Technika ta polega na tym, Ŝe w czasie wdechu –
wykonywanego  przez  nos,  powietrze  jest  wdmuchiwane  do  instrumentu  przez  napięte
policzki. Technika ta jest coraz szerzej adoptowana do gry na innych instrumentach dętych.

Na oboju moŜliwa jest gra legato i staccato. Stosowane równieŜ bywa podwójne staccato.

Rodzaj zadęcia i większa menzura oboju powodują, Ŝe obój jest instrumentem mniej
ruchliwym od fletu i klarnetu. MoŜliwe do wydobycia są pasaŜe, gamy i ozdobniki, ale
w tempie wolniejszym, niŜ jest to moŜliwe na flecie. Aplikatura oboju umoŜliwia wykonanie
wszystkich trylów półtonowych i całotonowych. tremolanda wykonalne są do es

w granicach

oktawy.

Fagot

Fagot jest basowym przedłuŜeniem rodziny obojów. Zbudowany jest w postaci długiej

piszczałki, w której długość drgającego słupa powietrza sięga 2500 mm. Korpusy fagotu są
łączone ze sobą w ten sposób, Ŝe gabarytowa wysokość fagotu nie przekracza 1400 mm.

Korpus instrumentu składa się z pięciu części: rurki S ze stroikiem, skrzydła, stopy, basu

i  głowy.  Podstawą  fagotu  jest  stopa,  stanowiąca  dolną  cześć  instrumentu.  Wewnątrz  stopy
wywiercone  są  dwa  równoległe  kanały  dźwiękowe,  połączone  w  kształcie  litery  U.  Stopa
posiada  kilka  otworów  dźwiękowych  i  mechanizm  klapowo-dźwigniowy  słuŜący  do  ich
obsługi.  Do  stopy  mocowane  są  obie  rury  główne  fagotu.  Do  krótszej  z  tych  dwóch  rur
(skrzydła) przymocowana jest rurka, wygięta na kształt litery S, na jej końcu mocowany jest
stroik, podobny do stroika oboju, ale znacznie większych rozmiarów. PrzedłuŜeniem dłuŜszej
rury  głównej  (zwanej  rurą  basową)  jest  czara  głosowa  w  postaci  wąskiej  rury,  lekko
rozszerzającej  się  w  połowie  długości  i  zwęŜającej  się  w  górnym  końcu.  Rura  ta  nazywana
jest głową fagotu. Podczas gry fagot zawieszony jest na szyi grającego za pomocą paska.

Rys. 17. Widok ogólny fagotu [12]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Skala i rejestry brzmieniowe fagotu

Cechą charakterystyczną techniki gry na fagocie jest skomplikowana rola kciuków –

lewy kciuk obsługuje siedem klap, a prawy – cztery. Łączna skala fagotu obejmuje dźwięki
od B

do fis

Fagoty charakteryzują się bardzo specyficznym brzmieniem. Barwa fagotu jest nosowa,

zawiera duŜo tonów składowych, przy stosunkowo słabym pierwszym tonie składowym.
Frazy legato brzmią lirycznie, dźwięki wydobywane staccato charakteryzują się specyficznym
brzmieniem, artykulacja ta często jest stosowana do uzyskania efektów humorystycznych.

W najniŜszym rejestrze (B

–F) brzmienie fagotu jest silne i gęste, w dynamice piano

natomiast łagodne. Rejestr niski (Fis–es) brzmi słabiej i mniej efektownie, kilka dźwięków
z rejestru środkowego (e–as) to słaby punkt fagotów – dźwięki te są niewygodne do grania
a ich barwa jest niezbyt ładna. Najbardziej charakterystyczny dla fagotów jest rejestr wysoki
(a–g

) o łagodnym i pełnym brzmieniu. Dźwięki powyŜej g

tworzą najwyŜszy rejestr

fagotów.

Fagot jest instrumentem nie transponującym, jego partie zapisuje się w kluczu basowym

i tenorowym.

MoŜliwości techniczno-wyrazowe fagotu

Większa szczelina w ustniku fagotu – w porównaniu z ustnikiem obojowym, powoduje,

e fagocista nie odczuwa nadmiaru powietrza w płucach. Sprzyja to wykonywaniu dłuŜszych

fraz  legato  –  szczególnie  w  wyŜszym  rejestrze.  Na  fagocie  moŜna  grać  legato  i  staccato.
MoŜliwe  do  wykonania  jest  staccato  podwójne.  Na  fagocie  wykonalne  są  –  nieco
wolniejszym tempie niŜ na oboju – biegniki i pasaŜe. Charakterystyczne dla partii fagotowych
są  interwały  o  duŜym  rozmiarze  wykonywane  staccato.  Tryle  moŜna  grać  na  fagocie
w zakresie  dźwięków  od  D  do  h

, moŜliwe do wykonania są równieŜ tremolanda tercjowe

i kwartowe.

Klarnet

Klarnet to instrument dęty drewniany z grupy aerofonów stroikowych z pojedynczym

stroikiem. Stroiki wykonywane są z tego samego materiału jak w przypadku oboju.
Charakterystyczne dla klarnetu jest przedęcie dudodecymowe, wynikające z charakterystyki
akustycznej ustnika klarnetowego. Przedęcie w klarnecie umoŜliwia klapa dudodecymowa.

Klarnet składa się z prostej, cylindrycznej drewnianej rury, rozszerzonej na końcu,

z otworami  zamykanymi  klapami.  Klarnet  podzielony  jest  na  pięć  części:  ustnik,  baryłkę,
korpus górny i dolny oraz czarę głosową. Części te w futerale przechowuje się osobno, a do
grania  montuje  się  je  wkładając  odpowiednio  toczone  końcówki,  (zaopatrzone  w  korkowe
opaski)  jednych  części  w  drugie.  Standardowa  długość  instrumentu  w  stroju  B  wynosi
ok. 740 mm.

Rys. 18. Widok ogólny klarnetu [15]

Skala i rejestry brzmieniowe klarnetu

Skala klarnetu w stroju B wynosi (w faktycznym brzmieniu) od d do g

), a klarnetu

basowego od D lub B (w zaleŜności od konstrukcji) do b

Klarnet jest instrumentem transponującym – w zaleŜności od stroju transponuje o róŜne

interwały. Podstawowy instrument – klarnet B – transponuje o wielką sekundę w dół. Klarnet

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

A  –  transponuje  o  małą  tercję  w  dół.  Mały  klarnet  Es  –  transponuje  o  małą  tercję  w  górę.
Dzięki  transpozycji  zapisu  nutowego,  dźwięki  wydobywa  się  w  ten  sam  sposób  (za  pomocą
tych  samych  chwytów),  niezaleŜnie  od  stroju  klarnetu.  Przykładowo  –  we  wszystkich
odmianach klarnetu dźwięk g

(w zapisie) wykonuje się jako pusty (nie jest wtedy zasłonięty

aden otwór dźwiękowy), niezaleŜnie od faktycznej wysokości wydobytego w ten sposób

dźwięku. Zastosowanie takiego rozwiązania umoŜliwia muzykowi grę na klarnecie
o dowolnym stroju, bez konieczności uczenia się róŜnych systemów aplikatury.

NajniŜszy rejestr klarnetu: (e–e

), (zakresy dźwięków podane są tak jak w zapisie

nutowym, ich faktyczna wysokość zaleŜy od stroju instrumentu), daje dźwięki o ciemnej
barwie i dramatycznym charakterze. Rejestr niski (f

– b

) posiada dźwięki najmniej wyraziste,

przytłumione (obydwa najniŜsze rejestry tworzą łącznie tzw. rejestr chalumeau). Rejestr
ś

rodkowy (h

–cis

) jest jasny, wyrazisty, o ciepłej barwie i najbardziej nośny. Rejestr wysoki

–g

), jest ostry, przenikliwy, najwyŜszy rejestr (gis

–c

), daje dźwięki bardzo ostre,

o niezbyt przyjemnej barwie.

MoŜliwości techniczno-wyrazowe klarnetu

Przy zadęciu cały strumień powietrza jest wykorzystywany do tworzenia dźwięku, stąd

gra na klarnecie nie wymaga tak duŜo powietrza jak w przypadku gry na flecie. Ilość
powietrza potrzebna do gry w przypadku klarnetu silnie zaleŜy od twardości stroika. Im
twardszy stroik – tym więcej powietrza jest potrzebne do gry.

Dzięki łatwemu oddechowi na klarnecie frazy grane legato mogą być dość długie.

Staccato wykonuje się jako pojedyncze, staccato podwójne ze względu na duŜą trudność
zastosowania tej artykulacji stosowane jest sporadycznie. MoŜna stosować grę frullato.

Na klarnecie moŜna wykonać wszelkie gamy, pasaŜe i biegniki, wszystkie tryle

półtonowe i całotonowe (do g

) oraz większość tremoland. Sprawność techniczna gry na

klarnecie niewiele ustępuje moŜliwościom gry na flecie.

Charakterystyczna dla klarnetu jest łatwość osiągania róŜnych stopni dynamicznych – od

ledwie słyszalnego pianissima – do bardzo głośnego fortissimo, z moŜliwością stopniowych
zmian dynamicznych w szerokim zakresie.

Na klarnecie, dzięki otworom zamykanym bezpośrednio przez opuszki palców grającego,

moŜliwe do wykonania są płynne glissanda w górę w zakresie dźwięków g–g

oraz d

–c

RównieŜ kaŜdy pojedynczy dźwięk moŜna poprzez zmianę zadęcia płynnie podwyŜszać
i obniŜać w dość szerokim zakresie, przekraczającym czasami pół tonu.

Saksofon

Saksofon – instrument dęty drewniany z grupy aerofonów stroikowych. Klasyfikację tę

zawdzięcza swojej budowie i trzcinowemu stroikowi. Korpus saksofonu wykonany jest ze
stopów na bazie miedzi.

Rys. 19. Widok ogólny saksofonu [18]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Występuje w siedmiu odmianach róŜniących się wielkością i zakresem skali. Najczęściej

stosowane odmiany saksofonów to:
a)

Saksofon sopranowy – w kształcie prostej rury. Strój B. Brzmienie delikatne i słodkie.

Saksofon altowy – w kształcie odwróconej litery S. Stosunkowo mały i lekki. Strój Es.
Bogate i ciepłe brzmienie.

Saksofon tenorowy – w kształcie odwróconej litery S. Średniej wielkości, lecz ciągle
dość łatwy w uŜyciu. Strój B. Czyste, wyraziste i nieco rzewne brzmienie.

Saksofon  barytonowy  –  zbudowany  w  kształcie  odwróconej  litery  S  z  zawinięciem
w górnej części. DuŜych rozmiarów. Strój Es. Głębokie, nieco chropowate brzmienie.
Korpus  saksofonu  jest  silnie  stoŜkowy.  Średnica  otworów  dźwiękowych  zwiększa  się

znacznie w kierunku czary głosowej. Ustnik saksofonowy jest podobny do klarnetowego, ale
jego nieco inny przekrój powoduje, Ŝe w saksofonie (za pomocą klapy oktawowej) uzyskuje
się przedęcie nie duodecymowe ale oktawowe, co upraszcza mechanikę instrumentu
i aplikaturę palcową w grze na saksofonie.

Skala i rejestry brzmieniowe saksofonu

Saksofony są instrumentami transponującymi. Najpowszechniej uŜywany saksofon

altowy (strój Es) transponuje o sekstę wielką w dół. Nuty dla saksofonu, niezaleŜnie od jego
wielkości zapisuje się zawsze w kluczu wiolinowym, stosując odpowiednią transpozycję.

Skala saksofonu (w pisowni) zawiera się w granicach od b–f

. W muzyce solistycznej

moŜliwe do uzyskania są dźwięki wykraczające w górę poza skalę saksofonu.

Barwa saksofonu we wszystkich rejestrach jest wyrównana, charakteryzuje się

metalicznym zabarwieniem i jest nieco nosowa. Saksofon – podobnie jak klarnet – dysponuje
wielkimi moŜliwościami dynamicznymi.

MoŜliwości techniczno-wyrazowe saksofonu

Saksofon umoŜliwia wykonywanie długich fraz legato, staccato przewaŜnie wykonuje się

jako pojedyncze, ale moŜliwe do uzyskania jest staccato podwójne i potrójne. W grze na
saksofonie często stosowana jest wibracja dźwięku, Podobnie jak w klarnecie kaŜdy dźwięk
moŜna w szerokim zakresie obniŜać i podwyŜszać poprzez zmianę zadęcia.

Dzięki prostej aplikaturze saksofon posiada łatwość wykonania w szybkim tempie

wszelkich biegników, gam i pasaŜy, moŜliwe do wykonania są niemal wszystkie tryle
i tremolanda.

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie jest pochodzenie instrumentów dętych drewnianych?

Jakie cechy decydują o zaliczeniu instrumentu dętego do grupy instrumentów dętych
drewnianych?

Jaki w instrumentach dętych drewnianych zmienia się wysokość dźwięku?

Co jest źródłem dźwięku we flecie?

Jaką rolę w konstrukcji instrumentów stroikowych pełni stroik?

Jaka jest ogólna konstrukcja instrumentów dętych drewnianych?

Czym róŜni się stroik pojedynczy od stroika podwójnego?

Który z instrumentów dętych drewnianych ma największe moŜliwości techniczne gry?

Jakie instrumenty dęte drewniane dysponują największą rozpiętością dynamiczną gry?

10.

Jakie instrumenty spośród dętych drewnianych transponują?

11.

Na czym polega transpozycja stosowana w instrumentach dętych drewnianych?

12.

Na jakim instrumencie dętym drewnianym moŜna uzyskać płynne glissando?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zidentyfikuj elementy konstrukcyjne wchodzące w skład fletu, klarnetu i oboju.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z materiałem nauczania,

zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,

przeprowadzić oględziny instrumentów,

zidentyfikować elementy składające się na korpus instrumentu,

zidentyfikować elementy składowe mechanizmu klapowego,

sporządzić notatkę z wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

instrumenty muzyczne – flet, obój, klarnet,

−

katalogi dętych instrumentów muzycznych,

−

przybory do pisania,

−

notatnik,

−

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 2

Rozpoznaj instrumenty dęte drewniane na podstawie ich wyglądu zewnętrznego

i zakwalifikuj je do odpowiedniego rodzaju i gatunku.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z materiałem nauczania,

zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,

określić rodzinę, do której naleŜy kaŜdy zaprezentowany instrument,

określić rodzaj i gatunek kaŜdego zaprezentowanego instrumentu,

sporządzić notatkę z wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

dęte drewniane instrumenty muzyczne, lub ilustracje przedstawiające te instrumenty,

−

katalogi dętych instrumentów muzycznych,

−

przybory do pisania,

−

notatnik,

−

literatura z rozdziału 6.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 3

Na podstawie nagrań muzycznych rozpoznaj słuchem instrumenty dęte drewniane oraz

określ rejestry brzmieniowe, które zostały zaprezentowane w poszczególnych fragmentach
nagrania.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z materiałem nauczania,

zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,

wysłuchać nagrania muzyczne prezentujące instrumenty dęte drewniane,

rozpoznać słuchowo poszczególne instrumenty dęte drewniane,

określić rejestry brzmieniowe instrumentów w poszczególnych fragmentach nagrania,

sporządzić notatkę z wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

nagrania muzyczne prezentujące brzmienie dętych drewnianych instrumentów
muzycznych,

−

sprzęt audio: odtwarzacz, wzmacniacz, kolumny głośnikowe,

−

przybory do pisania,

−

notatnik,

−

literatura z rozdziału 6.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić pochodzenie instrumentów dętych drewnianych?

wymienić

instrumenty

naleŜące

podgrupy

instrumentów

wargowych, pojedynczostroikowych i podwójnostroikowych?

zdefiniować

cechy

charakterystyczne

instrumentów

dętych

drewnianych?

określić sposób powstawania dźwięku w instrumentach dętych

drewnianych?

określić sposób zmiany wysokości dźwięku w instrumentach dętych

drewnianych?

określić podstawowe róŜnice między stroikiem pojedynczym

i podwójnym?

zidentyfikować instrumenty dęte drewniane na podstawie ich wyglądu

zewnętrznego?

zidentyfikować

elementy

składowe

instrumentów

dętych

drewnianych?

zidentyfikować słuchowo instrumenty dęte drewniane oraz określić ich

rejestry brzmieniowe?

10)

rozpoznać słuchowo rodzaj stosowanej artykulacji?

11)

określić celowość budowania instrumentów transponujących?

12)

rozpoznać najbardziej popularne gatunki saksofonów oraz określić ich

stroje?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4. Budowa i moŜliwości techniczno-wyrazowe instrumentów

dętych blaszanych

4.4.1. Materiał nauczania

Do instrumentów dętych blaszanych zalicza się aerofony organicznostroikowe ustnikowe.

Ich cechą charakterystyczną jest brak zewnętrznego wibratora. Jego rolę przejmują usta
grającego, które pobudzone strumieniem wydychanego powietrza wibrują podczas gry.

Z instrumentów dętych blaszanych moŜna uzyskać techniką przedęcia dźwięki naleŜące

do szeregu harmonicznego. Dlatego w instrumentach tzw. naturalnych nie jest moŜliwe
uzyskanie pełnej skali chromatycznej. Współcześnie stosowane instrumenty dęte blaszane
dysponują pełną skalą chromatyczną, dzięki zastosowaniu systemu wentyli (trąbki, waltornie,
sakshorny, tuby) lub suwaka (puzon).

Wentyle stosowane w instrumentach dętych blaszanych zostały wynalezione na początku

XIX  w.  Występują  w  dwóch  wariantach  konstrukcyjnych  –  jako  wentyle  obrotowe
i tłoczkowe.  Po  przyciśnięciu  wentyl  powoduje  włączenie  do  piszczałki  instrumentu
dodatkowego  kanału.  Kanał  ten  przedłuŜa  aktywną  część  słupa  powietrza,  co  powoduje
obniŜenie dźwięku.

Rys. 20.

Schemat wentyla tłoczkowego [20]

Suwaki przedłuŜają piszczałkę w sposób ciągły. Suwak jest rurą zgiętą w kształcie litery

U,  nałoŜoną  obydwoma  ramionami  na  końcówki  rur  wewnętrznych  i  po  tych  końcówkach
przesuwaną.  W  miarę  przesuwania  suwaka  zwiększa  się  łączna  długość  piszczałki,  dzięki
czemu dźwięk ulega obniŜeniu.

Pochodzenie instrumentów dętych blaszanych

Instrumenty dęte blaszane są obok perkusyjnych najstarszą grupą instrumentów. Ich

początki  sięgają  czasów  prehistorycznych.  Wywodzą  się  z  urządzeń  słuŜących  wzmacnianiu
naturalnego  głosu ludzkiego. Pierwszymi takimi próbami zapewne było składanie rąk wokół
ust,  co  kierunkowało  dźwięk.  Później  zaczęto  uŜywać  w  tym  celu  wszelkiego  rodzaju
przedmiotów  pochodzenia  naturalnego.  Były  to  zapewne  wydrąŜone  gałęzie  drzew,  puste
w środku rogi zwierząt kopytnych, muszle duŜych skorupiaków itp. Przypadkowe wydobycie
dźwięku z takiego przedmiotu stało się punktem wyjścia do zastosowania go jako instrumentu
muzycznego.  Stopniowo  do  budowania  takich  instrumentów  zaczęto  stosować  drewno  oraz
w coraz większym zakresie metal, co zapoczątkowało właściwy rozwój instrumentów dętych
organicznostroikowych ustnikowych.

Więcej informacji na temat pochodzenia i ewolucji instrumentów dętych blaszanych

znajdziesz w literaturze [1, 4, 6].

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Współczesne instrumenty dęte blaszane

W poradniku, ze względu na jego ograniczoną objętość zostały omówione tylko

najwaŜniejsze  instrumenty  dęte  blaszane,  wchodzące  w  skład  współczesnej  orkiestry
symfonicznej.  Do  instrumentów  tych  zalicza  się  trąbkę,  waltornię,  puzon  i  tubę.  Odmianą
trąbki  jest  flügerhorn  oraz  kornet,  odmianą  puzonu  jest  puzon  wentylowy.  Oprócz  tych
instrumentów  uŜywane  są  –  szczególnie  w  orkiestrach  dętych  sakshorny,  występujące
w odmianach o zróŜnicowanym stroju, kształcie i wielkości. W orkiestrach dętych uŜywa się
równieŜ helikonu i suzafonu – które są odmianami tuby.

Więcej informacji na temat instrumentów dętych blaszanych i ich licznych odmianach,

które nie zostały omówione w niniejszym poradniku znajdziesz w literaturze [1, 4].

Trąbka

Trąbka jest najbardziej rozpowszechnionym dętym instrumentem blaszanym. Jest

wykonana  w  postaci  metalowej  otwartej  piszczałki,  w  25–40%  swej  długości  cylindrycznej,
w  pozostałej  części  rozszerzającej  się  hiperbolicznie  i  zakończonej  rozszerzającą  się  czarą
głosową.  Piszczałka  o  łącznej  długości  1300  mm  zwinięta  jest  w  kształt  zaokrąglonego
prostokąta,  w  taki  sposób,  Ŝe  czara  głosowa  znajduje  się  niemal  w  przedłuŜeniu  części
przyustnikowej. Dzięki temu długość całkowita trąbki nie przekracza 500 mm.

Rys. 21. Widok ogólny trąbki [20]

Do zadęcia słuŜy ustnik o płytkim półkolistym kielichu. W cylindrycznej części rury

trąbki  wbudowany  jest  mechanizm  składający  się  z  trzech  wentyli  obrotowych  lub
tłoczkowych.  To  drugie  rozwiązanie  konstrukcyjne  mechanizmu  wentylowego  jest  obecnie
bardziej  popularne.  Wentyle  obsługiwane  są  palcami  prawej  dłoni.  Wentyl  pierwszy  –
znajdujący  się  pod  palcem  wskazującym  –  włącza  dodatkowy  kanał  powietrzny,  obniŜający
dźwięk  o  cały  ton.  Wentyl  drugi  (pod  palcem  środkowym)  włącza  kanał  obniŜający  dźwięk
o pół  tonu.  Trzeci  wentyl  (pod  palcem  serdecznym)  włącza  kanał  obniŜający  dźwięk  o  trzy
półtony.

Jedna z części korpusu trąbki wykonana jest w postaci krąglika inwencyjnego, który

moŜna częściowo przesuwać względem pozostałej części korpusu. Za pomocą tego krąglika
trąbka jest strojona.

Trąbka – podobnie jak wszystkie instrumenty dęte blaszane – wyposaŜona jest takŜe

w jeden lub więcej zaworów, pozwalających na usuwanie wilgoci powstającej ze skroplonej
pary wodnej.

Skala i rejestry brzmieniowe trąbki

Najpowszechniej uŜywana jest trąbka w stroju B – podobnie jak klarnet transponuje ona

o wielką sekundę w dół. Nie transponuje stosowana niekiedy trąbka w stroju C. Tradycyjnie,
skala trąbki obejmuje dźwięki z zakresu fis–c

(w pisowni).

Obecnie trębacze mają

opanowaną technikę wydobywania dźwięków znacznie wyŜszych od c

Bez uŜycia wentyli wydobyć moŜna z trąbki, co najmniej sześć dźwięków szeregu

harmonicznego. Pierwszy dźwięk szeregu harmonicznego jest nieosiągalny ze względu na

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wąską menzurę instrumentu. Siódmy dźwięk szeregu harmonicznego nie jest uŜywany,
z powodu nieczystego stroju.

Rys. 22. Naturalny szereg dźwięków harmonicznych trąbki [źródło własne]

KaŜdy z dźwięków szeregu harmonicznego trąbki moŜe być obniŜony przez uŜycie

wentylów pojedynczo, parami a takŜe wszystkich trzech razem. W ten sposób moŜna uzyskać
wszystkie dźwięki skali chromatycznej, niektóre nawet na dwa róŜne sposoby.

W pisowni dla trąbki uŜywa się wyłącznie klucza wiolinowego, z zastosowaniem

odpowiedniej transpozycji.

W rejestrze niskim (fis–c

), trąbka brzmi mało dźwięcznie, przy tym lepiej w piano,

dźwięk jest łagodny, a instrument wykazuje mniejszą ruchliwość. W środkowym rejestrze
(c

–g

), instrument jest bardzo ruchliwy, dźwięk jest bardzo jasny, o metalicznej nie

zlewającej się z orkiestrą barwie. W rejestrze wysokim – powyŜej g

, trąbka brzmi dość ostro

i przenikliwie.

Rys. 23. MoŜliwe kombinacje uŜycia wentyli i uzyskane obniŜenie dźwięku [źródło własne]

MoŜliwości techniczno-wyrazowe trąbki

Podczas gry, trąbka jest trzymana lewą ręką niemal poziomo, a palce prawej ręki

spoczywają na wentylach. Trębacz przy grze opiera napięte wargi o ustnik. Od napięcia warg
i ciśnienia wdmuchiwanego powietrza zaleŜy, jaki dźwięk z szeregu harmonicznego zastanie
wydobyty z instrumentu.

Na trąbce moŜliwa jest gra legato oraz staccato. W celu wykonania szybkiego staccata

stosuje się staccato podwójne i potrójne. MoŜliwa jest równieŜ gra frullato. Wykonalne są
niemal wszystkie tryle całotonowe i półtonowe, powyŜej fis

moŜna stosować technikę trylu

wargowego. Wykonalne są równieŜ tremolanda, nie wymagające zmiany rodzaju zadęcia.

W celu stłumienia dźwięku trąbki i zmiany barwy dźwięku oraz uzyskania specjalnych

efektów kolorystycznych, stosuje się róŜnego rodzaju tłumiki, wkładane do roztrąbu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Puzon

PrzedłuŜeniem rodziny trąbek w kierunku basowym jest rodzina puzonów,

reprezentowana współcześnie przez puzon tenorowy i tenorowo-basowy.

Puzon tenorowy jest mosięŜną piszczałką otwartą, wykazującą w 70% swej długości

profil równoległy, a w pozostałej części rozszerzającą się w szeroką czarę głosową. Długość
słupa powietrza wynosi w pozycji zasadniczej 2700 mm. Rura puzonu jest wygięta w postać
zygzakowo – esową, co powoduje, Ŝe długość instrumentu w tej pozycji wynosi 1200 mm, po
maksymalnym wysunięciu suwaka – do 1750 mm. Do zadęcia słuŜy ustnik o profilu
podobnym do ustnika trąbki, lecz o znacznie większych rozmiarach.

W puzonie do zmiany wysokości dźwięku słuŜy suwak. Suwak moŜe przyjmować siedem

połoŜeń, zwanych pozycjami. KaŜda kolejna pozycja obniŜa wszystkie dźwięki szeregu
harmonicznego instrumentu o kolejne półtony.

Puzon tenorowo-basowy posiada dodatkowy kanał kwartowy oraz wentyl obrotowy,

włączający ten kanał. Wentyl ten obsługiwany jest kciukiem lewej ręki. Puzon posiada
równieŜ krąglik inwencyjny, słuŜący do strojenia instrumentu.

Rys. 24. Widok ogólny puzonu tenorowo-basowego [17]

Skala i rejestry brzmieniowe puzonu

Przy suwaku wsuniętym całkowicie (I pozycja) moŜna z puzonu wydobyć, co najmniej

10 dźwięków szeregu harmonicznego, począwszy od B

, przy czym pierwszy dźwięk jest

dość  trudny  do  wydobycia.  Dźwięk  ten  nazywa  się  dźwiękiem  pedałowym.  W  puzonie
tenorowo  –  basowym  włączenie  wentyla  kwartowego  powoduje  obniŜenie  podstawowego
szeregu  harmonicznego  o  kwartę.  Łączna  skala  puzonu  obejmuje  dźwięki  z  zakresu  B

–f

Podobnie jak w trąbce moŜliwe jest wydobycie dźwięków przekraczających f

Barwa puzonu jest bardzo wyrównana – w całej skali instrument brzmi dostojnie. Puzon

jest najgłośniejszym instrumentem orkiestry symfonicznej, mimo to jego barwa prezentuje się
bardzo dobrze równieŜ w dynamice piano.

Nuty na puzon notowane są w sposób nietransponujący, zapisywane są w kluczu

basowym i tenorowym oraz sporadycznie – w kluczu altowym.

MoŜliwości techniczno-wyrazowe puzonu

Podczas gry puzon trzymany jest w lewym ręku za poprzeczkę części nieruchomej,

podczas gdy prawa ręka trzyma poprzeczkę części ruchomej. Technika zadęcia jest podobna
jak w trąbce. Analogiczne zastosowanie mają staccato pojedyncze, podwójne i potrójne oraz
zadęcie trylowe. Puzon ustępuje biegłością techniczną instrumentom wentylowym.

W odróŜnieniu od instrumentów wentylowych – w których zmiana długości słupa

powietrza  dokonuje  się  w  bardzo  krótkim  czasie,  potrzebnym  na  przełączenie  wentyla  –
przesuwanie  suwaka  z  jednej  pozycji  na  następną  wymaga  większego  czasu,  szczególnie
wtedy, gdy suwak naleŜy przesunąć o wiele pozycji (odległość między I i VII pozycją wynosi
około  600  mm).  Dlatego  podstawowym  rodzajem  artykulacji  w  grze  puzonowej  jest  non

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

legato  lub  miękkie  portato  oraz  wszelkie  rodzaje  staccata.  Właściwe  legato  moŜna  osiągnąć
jedynie  bez  przesuwania  suwaka,  czyli  między  dźwiękami  tego  samego  szeregu
harmonicznego.  Do  specjalnych  celów  stosuje  się  glissando,  moŜliwe  do uzyskania  w  ruchu
w  górę  i  w  dół  w  obrębie  sześciu  półtonów.  W  puzonie  nie  moŜna  wykonać  trylów
i tremoland, które wymagałyby zmiany pozycji suwaka.

Podobnie jak w trąbce do ściszenia dźwięku i zmiany jego barwy wykorzystuje się

róŜnorodnego rodzaju tłumiki.

Waltornia

Waltornia jest mosięŜną piszczałką otwartą, w 45% swojej długości równoległą,

w pozostałej części rozszerzającą się hiperbolicznie i zakończoną silnie rozszerzającą się
czarą głosową. Piszczałka ma całkowitą długość ok. 3650 mm i zwinięta jest w kształt
kolisty, tak, Ŝe czara głosowa skierowana jest w dół ku tyłowi.

Rys. 25. Widok ogólny waltorni [22]

Do zadęcia słuŜy stoŜkowaty ustnik, jego niewielki rozmiar i kształt uniemoŜliwia

wydobycie  pierwszego  dźwięku  harmonicznego,  sprzyja  natomiast  wydobywaniu  wysokich
dźwięków  harmonicznych  (powyŜej  18).  W  cylindrycznej  części  rury  waltorni  usytuowany
jest  mechanizm  wentylowy  o  wentylach  obrotowych.  Mechanizm  przystosowany  jest  do
obsługiwania go palcami lewej dłoni. Waltornia posiada równieŜ krąglik inwencyjny, słuŜący
do strojenia instrumentu.

Skala i rejestry brzmieniowe waltorni

Waltornie budowane najczęściej w stroju F, transponują o kwintę w dół w kluczu

wiolinowym, a o kwartę w górę w kluczu basowym.

Bez uŜycia wentylów z waltorni moŜna wydobyć 11 dźwięków szeregu harmonicznego.

Przez włączenie wentyli uzyskuje się obniŜenie szeregu harmonicznego o 1–6 półtonów.
Kolejność uŜycia wentylów jest taka sama jak na trąbce.

Pełna skala waltorni obejmuje (w pisowni) dźwięki z zakresu Fis–c

. Podobnie jak

w innych instrumentach dętych blaszanych moŜliwe jest uzyskanie dźwięków wyŜszych od
c

. Nuty partii waltorniowych notuje się w kluczu basowym i wiolinowym.

Dźwięk waltorni jest bardziej miękki i łagodny niŜ w przypadku trąbek i puzonów.

W rejestrze najniŜszym barwa jest ciemna, stopniowo się rozjaśnia, a powyŜej g

dźwięk staje

się ostrzejszy. W całej skali brzmienie waltorni zlewa się łatwo zarówno z instrumentami
dętymi drewnianymi, jak i blaszanymi. Waltornia dysponuje bardzo duŜymi moŜliwościami
kształtowania dynamiki (głośności) gry.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

MoŜliwości techniczno-wyrazowe waltorni

Na waltorni gra się w pozycji siedzącej, opierając instrument na prawym udzie. Lewa

ręka spoczywa na wentylach, prawa podtrzymuje czarę dźwiękową. W razie potrzeby prawa
dłoń zatyka częściowo wylot instrumentu – dla uzyskania dźwięków zakrytych.

Waltornia stawia szczególne wymagania odnośnie zadęcia, technika zadęcia przypomina

technikę clarino dawnych trębaczy, gdyŜ wymaga operowania wysokimi dźwiękami szeregu
harmonicznego. Sposób wydobycia legato, stacatto pojedynczego, podwójnego i potrójnego
jest analogiczny jak w przypadku trąbki.

W rejestrze wysokim (e

–b

) moŜna wykonywać wargami tryle całotonowe. W całej skali

instrumentu  moŜliwe  jest  uzyskanie  dźwięków  zakrytych,  które  uzyskuje  się  poprzez
włoŜenie  dłoni  do  wylotu  instrumentu.  Dźwięki  zakryte  charakteryzują  się  metaliczną
i przygłuszoną barwą, uŜywaną zwykle w piano.

Tuba

Tuba to najniŜej brzmiący i największy instrument dęty blaszany. Tuba zbudowana jest

z długiej rury, rozpoczynającej się ustnikiem, wielokrotnie zwiniętej, rozszerzającej się
stoŜkowo i zakończonej czarą głosową. Zazwyczaj tuby zwijane są w kształcie elipsy z czarą
umieszczoną po lewej stronie grającego z systemem tłokowym lub zaworami obrotowymi
obsługiwanymi prawą ręką.

Z powodu bardzo szerokiej menzury (menzura – to stosunek długości piszczałki do jej

przekroju)  z  tuby  moŜna  wydobyć  pierwszy  dźwięk  szeregu  harmonicznego.  Ze  względu  na
konieczność  wypełnienia  oktawowej  luki  między  pierwszym  a  drugim  dźwiękiem  szeregu
harmonicznego,  tuby  posiadają  cztery  wentyle.  Wentyl  czwarty  obniŜa  dźwięk  o  interwał
kwarty czystej.

W tubie stosowany jest ustnik o duŜych rozmiarach i o głębokim oraz szerokim

przekroju.

Rys. 26. Widok ogólny tuby [14]

Skala i rejestry brzmieniowe tuby

Tuby nie transponują – czyli dźwięki notowane są zgodnie z ich rzeczywistym

brzmieniem. Nuty zapisywane są kluczu basowym.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tuby budowane są w dwóch odmianach:

−

tuba Es – o zasadniczym szeregu harmonicznym od dźwięku Es

−

tuba B – o zasadniczym szeregu harmonicznym od dźwięku B

– ten dźwięk nie moŜe

być wydobyty, w związku z czym skala tej tuby zaczyna się od B

(drugi dźwięk szeregu

harmonicznego).

Górny rejestr tuby kończy się na dźwięku g

(niezaleŜnie od typu tuby). Na tubie –

podobnie jak w przypadku innych instrumentów dętych blaszanych moŜna wydobyć dźwięki
wykraczające poza typową skalę instrumentu.

MoŜliwości techniczno wyrazowe tuby

Tuba mimo znacznych rozmiarów jest instrumentem, na którym moŜna wykonywać

w zasadzie  wszelkie  biegniki,  pasaŜe,  gamy  –  jednak  w  tempie  wolniejszym  niŜ  jest  to
moŜliwe  na  trąbce.  Tryle  tremolanda,  frullato  są  niewygodne  do  wydobycia  w  niskim
rejestrze  instrumentu.  Brzmienie  tuby  jest  w  całej  skali  wyrównane,  cechuje  się  głębią
i miękkością – szczególnie w dynamice piano.

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie jest pochodzenie instrumentów dętych blaszanych?

Jakie cechy decydują o zaliczeniu instrumentu dętego do grupy instrumentów dętych
blaszanych?

W jaki sposób w instrumentach dętych blaszanych zmienia się wysokość dźwięku?

Co jest źródłem dźwięku w instrumentach dętych blaszanych?

Jaką rolę w konstrukcji instrumentów stroikowych pełnią wentyle?

Jaka jest ogólna konstrukcja instrumentów dętych blaszanych?

Czym róŜni się zadęcie pojedyncze od podwójnego?

Który z instrumentów dętych blaszanych ma największe moŜliwości techniczne gry?

Jakie instrumenty dęte blaszane dysponują największą rozpiętością dynamiczną gry?

10.

Jakie instrumenty spośród dętych blaszanych transponują?

11.

Co to jest naturalny szereg harmoniczny dźwięków?

12.

Na jakim instrumencie dętym blaszanym moŜna uzyskać płynne glissando?

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zidentyfikuj elementy konstrukcyjne wchodzące w skład puzonu i tuby.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z materiałem nauczania,

zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,

przeprowadzić oględziny instrumentów,

zidentyfikować elementy składające się na korpus instrumentu,

zidentyfikować elementy składowe mechanizmu wentylowego i suwakowego,

sporządzić notatkę z wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

instrumenty muzyczne – puzon i tuba,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

katalogi dętych instrumentów muzycznych,

−

przybory do pisania,

−

notatnik,

−

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 2

Rozpoznaj instrumenty dęte blaszane na podstawie ich wyglądu zewnętrznego

i zakwalifikuj je do odpowiedniego rodzaju i gatunku.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z materiałem nauczania,

zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,

określić rodzinę, do której naleŜy kaŜdy zaprezentowany instrument,

określić rodzaj i gatunek kaŜdego zaprezentowanego instrumentu,

sporządzić notatkę z wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

dęte blaszane instrumenty muzyczne, lub ilustracje przedstawiające te instrumenty,

−

katalogi dętych instrumentów muzycznych,

−

przybory do pisania,

−

notatnik,

−

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 3

Na podstawie nagrań muzycznych rozpoznaj słuchem instrumenty dęte blaszane oraz

określ rejestry brzmieniowe które zostały zaprezentowane w poszczególnych fragmentach
nagrania.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z materiałem nauczania,

zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,

wysłuchać nagrania muzyczne prezentujące instrumenty dęte blaszane,

rozpoznać słuchowo poszczególne instrumenty dęte blaszane,

określić rejestry brzmieniowe instrumentów w poszczególnych fragmentach nagrania,

sporządzić notatkę z wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

nagrania muzyczne prezentujące brzmienie dętych drewnianych instrumentów
muzycznych,

−

sprzęt audio: odtwarzacz, wzmacniacz, kolumny głośnikowe,

−

przybory do pisania,

−

notatnik,

−

literatura z rozdziału 6.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić pochodzenie instrumentów dętych blaszanych?

zdefiniować pojęcie szeregu harmonicznego?

zdefiniować

cechy

charakterystyczne

instrumentów

dętych

blaszanych?

określić sposób powstawania dźwięku w instrumentach dętych

blaszanych?

określić zasadę działania mechanizmu wentylowego w instrumentach

dętych blaszanych?

określić sposób zmiany wysokości dźwięku w instrumentach dętych

blaszanych?

wyjaśnić przyczyny róŜnic między moŜliwościami technicznymi trąbki

i puzonu?

zidentyfikować instrumenty dęte blaszane na podstawie ich wyglądu

zewnętrznego?

zidentyfikować elementy składowe instrumentów dętych blaszanych?

10)

zidentyfikować słuchowo instrumenty dęte blaszane oraz określić ich

rejestry brzmieniowe?

11)

rozpoznać słuchowo rodzaj stosowanej artykulacji?

12)

określić w przybliŜeniu rozpiętość skali dźwięków moŜliwych do

wydobycia na trąbce, puzonie, waltorni i tubie?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5. Budowa i moŜliwości techniczno-wyrazowe instrumentów

perkusyjnych

4.5.1. Materiał nauczania

Instrumenty perkusyjne – to instrumenty muzyczne, w których źródłem dźwięku jest

drganie całości lub części instrumentu. Drganie to moŜe być wywoływane uderzeniem
odpowiedniej części instrumentu pałką, szczotką, dłonią, lub innym przedmiotem albo
poprzez potrząsaniem całym instrumentem. Instrumenty perkusyjne dzielą się na:

−

membranofony – instrumenty perkusyjne membranowe – w których źródłem dźwięku
jest drgająca napięta membrana, tworząca jedną z części instrumentu,

−

idiofony – instrumenty perkusyjne samobrzmiące – w których źródłem dźwięku jest
drganie całego instrumentu,

Pochodzenie instrumentów perkusyjnych

Rozwój instrumentów perkusyjnych rozpoczął się w czasach prehistorycznych, kiedy

człowiek pierwotny po raz pierwszy zaczął uderzać dwoma kijami, kamieniami czy kośćmi,
Ŝ

eby wzmocnić rytm klaszczących dłoni i tupiących stóp. Wiele ludów do dziś uŜywa

prymitywnych  idiofonów  i  słuŜą  one  do  podkreślenia  rytmu  śpiewu  lub  dawania  sygnału.
Zainteresowanie  róŜnymi  brzmieniami  i  wysokościami  dźwięków,  które  wydobywano  za
pomocą  przedmiotów  rozmaitej  wielkości  i  rozmaitych  właściwościach  doprowadziło  do
powstania takich instrumentów jak ksylofon czy zestaw gongów.

Membranofony – istniały juŜ co najmniej II tysiące lat p.n.e. w staroŜytnej Mezopotamii

i Egipcie.

Więcej informacji na temat historii i rozwoju instrumentarium perkusyjnego znajdziesz

w literaturze [1, 3, 4, 6].

Współczesne instrumenty perkusyjne

Współczesne instrumentarium perkusyjne obejmuje instrumenty, podzielone na dwie

podstawowe  grupy  –  grupę  instrumentów  membranowych  i  grupę  idiofonów.  Grupy  te
zawierają łącznie sześć podgrup oraz około dwudziestu rodzajów instrumentów perkusyjnych.
Łączna  liczba  instrumentów  perkusyjnych,  uŜywanych  we  współczesnym  wykonawstwie
muzycznym  jest  trudna  do  określenia  (z  pewnością  róŜnych  instrumentów  jest  ponad  sto
gatunków).  Dlatego  omówienie  wszystkich  instrumentów  perkusyjnych  nie  jest  moŜliwe,
w ramach niniejszego poradnika. Ograniczono się, więc do omówienia tylko najwaŜniejszych
przedstawicieli instrumentów perkusyjnych, uŜywanych w składzie orkiestry symfonicznej.
Więcej  informacji  na  temat  współczesnego  instrumentarium  perkusyjnego,  moŜliwości
technicznych, brzmieniowych i obszarów zastosowań znajdziesz w literaturze [4, 5].

Kotły orkiestrowe

Kocioł jest instrumentem perkusyjnym z rodziny membranofonów, składa się z naciągu

rozpiętego na miskowatym korpusie, który zwykle wykonany jest z miedzi lub, w przypadku
tańszych modeli kotłów, z włókna szklanego lub aluminium. Kotły orkiestrowe są
instrumentem o określonej wysokości dźwięku

Naciąg przymocowany jest do obręczy. Obręcz jest przymocowana do korpusu kotła

kontrobręczą, która jest wyposaŜona w mechanizm, za pomocą, którego moŜna regulować
napręŜenie membrany a tym samym zmieniać wysokość dźwięku wydawanego przez kocioł.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 27. Zestaw kotłów orkiestrowych z widocznym mechanizmem napinającym membranę [23]

Membrany kotłów mogą być wykonane ze skóry zwierzęcej (zwykle jest to skóra cielęca

lub kozia) lub tworzywa sztucznego (zazwyczaj są to błony PET). Membrany z tworzyw
sztucznych są wytrzymałe, nie poddające się warunkom atmosferycznym i relatywnie
niedrogie, co sprawia, Ŝe są częściej stosowane niŜ membrany skórzane.

Na kotłach gra się wykorzystując odpowiednie pałki (po dwie w zestawie). Składają się

one z dwóch części – trzonka i główki. Trzonek jest zwykle wykonany z drewna – najczęściej
jest to drewno orzechowe, wiśniowe, brzozowe, lub klonowe, czasami zamiast z drewna
trzonki pałek wykonuje się z bambusa, rzadziej z aluminium i grafitu. Główka pałki moŜe być
wykonana z róŜnych materiałów, z czego najpopularniejszy jest filc, którym okręca się
trzonek.

Do jakości dźwięku kotła przyczynia się kształt jego korpusu. Półkuliste korpusy dają

jaśniejszy dźwięk, zaś korpusy o przekroju parabolicznym – ciemniejszy. Kolejnym
czynnikiem jest faktura korpusu bębna – instrumenty miedziane mogą być gładkie, lub
o powierzchni, na której wybito drobne, nieregularne wgniecenia.

Skala, rejestry brzmieniowe i moŜliwości techniczne kotłów orkiestrowych

Standardowy zestaw kotłów składa się z czterech instrumentów o średnicy około 800 mm

(32 cale), 750 mm (29 cali), 660 mm (26 cali) i 610 mm (23 cale). Taki zestaw pozwala na
zagranie dźwięków od D do a. KaŜdy z kotłów moŜna stroić w zakresie od kwinty do oktawy.
Nuty dla kotłów pisze się w kluczu basowym, bez stosowania transpozycji.

W normalnych warunkach kotlista uderza pałeczką w membranę kotła w odległości około

100 mm od jej krawędzi, co sprawia, ze instrument wydaje charakterystyczny donośny
dźwięk.

Istnieją dwie podstawowe techniki uderzenia w kotły: staccato i tremolo. Staccato

uzyskiwane  jest  przez  pojedyncze  uderzenia.  Tremolo  wydobywa  się  przez  jak  najszybsze
następstwo  uderzeń  na  przemian  obiema  pałeczkami.  W  specjalnych  wypadkach  stosuje  się
tremolando, wykonywana na przemian dwiema pałeczkami na dwóch kotłach.

Wielki bęben

Wielki bęben jest największym instrumentem membranowym o nieokreślonej wysokości

dźwięku. Wykonany jest w postaci drewnianego walca o wysokości około 350 mm i średnicy
około 900 mm. Na obu stronach bębna rozpięta jest membrana ze skóry lub tworzywa
sztucznego typu PET. Membrany napinane są szeregiem śrub rozmieszczonych na obwodzie
korpusu bębna. Do gry słuŜy drewniana pałka, obciągnięta grubo filcem lub skórą. Grający
stawia instrument przed sobą, skośnym ruchem uderzając pałką w membranę bębna. Nuty dla
wielkiego bębna pisze się przewaŜnie na jednej linii.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 28.Widok ogólny a) wielkiego bębna, b) werbla [19]

Werbel

Werbel jest jednym z podstawowych rytmicznych instrumentów perkusyjnych.

Zbudowany  jest  w  postaci  walca  o  wysokości  140–190  mm  i  średnicy  około  400  mm.
Membrana  jest  naciągnięta  z  obu  stron.  Od  strony  spodniej  mocowane  są  spręŜynki,  które  –
jeśli są naciągnięte, przylegają do membrany i dodają do barwy werbla metaliczne, delikatne
brzęczenie  Werbel  posiada  ostry  i  wysoki  dźwięk  o  krótkim  czasie  wybrzmienia,  co
predestynuje  werbel  do  wykonywania  drobnych  wartości  rytmicznych.  Podczas  gry  werbel
jest mocowany w statywie, tak, Ŝe górna membrana jest usytuowana w przybliŜeniu poziomo.

Na werblu gra się dwiema drewnianymi pałeczkami, czasami uŜywa się w celach

kolorystycznych drucianych miotełek, lub innych pałeczek, zmieniających barwę dźwięku.

Typowe dla werbla są – oprócz pojedynczych uderzeń staccato – pojedyncze, podwójne

i potrójne przednutki, tremolo dwiema pałeczkami, rytmy punktowane i wszelkie inne figury
rytmiczne. Nuty dla werbla zapisuje się na pojedynczej linii.

Dzwony rurowe

Dzwony rurowe są instrumentem z grupy idiofonów uderzanych. Instrument jest

zbudowany z 18–20 lekkich rur (ok. 40 mm średnicy), najczęściej miedzianych, powlekanych
chromem. Długości rur są tak dobrane, Ŝe ich dźwięk tworzy skalę chromatyczną od c do f

a czasami nawet do g

. Rury zawieszone są w dwóch rzędach. Dzwony posiadają tłumiki

które uruchamiane są za pomocą pedału. Gra się na nich specjalnym młotkiem. Odpowiednio
uderzając moŜna uzyskać dźwięk o barwie zbliŜonej od prawdziwego dzwonu.

Rys. 29. Widok ogólny dzwonów rurowych [19]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ksylofon

Ksylofon jest przedstawicielem idiofonów uderzanych o określonej wysokości dźwięku

Zbudowany jest z szeregu chromatycznie strojonych sztabek z twardego drewna (najczęściej
z palisandru). Do gry uŜywa się dwu pałeczek zakończonych twardą główką.

Na ksylofonie moŜna wykonywać w szybkim tempie gamy, biegniki, pasaŜe.

Charakterystyczne dla tego instrumentu są pojedyncze uderzenia, arpeggia grane na przemian
dwiema pałeczkami, glissanda diatoniczne, tremolo dwiema pałeczkami na jednym dźwięku
oraz tremolando dwiema pałeczkami na dwóch dźwiękach. Skala ksylofonu obejmuje zakres
dźwięków od c

do c

. Nuty dla ksylofonu pisze się w kluczu wiolinowym, bez transpozycji.

Rys. 30. Widok ogólny ksylofonu [19]

Do idiofonów uderzanych o określonej wysokości dźwięku zalicza się takŜe: marimbę

(płytki wykonane z drewna) oraz wibrafon, dzwonki i czelestę (płytki wykonane z metalu).

Talerze i Tam-tam

Talerze, nazywane równieŜ czynelami – perkusyjny instrument muzyczny z grupy

idiofonów uderzanych. Talerze mają postać dwóch wykonanych najczęściej z brązu okrągłych
płyt o wklęsłym kształcie, z zamocowanymi w środku skórzanymi uchwytami, które uderzane
o siebie, wydają dźwięk o nieokreślonej wysokości, długo wybrzmiewający, o barwie ostrej
i przenikliwej.

Tam-tam to instrument perkusyjny wschodniego pochodzenia, w formie okrągłej

metalowej płyty, Zawieszony na statywie, o róŜnych rozmiarach i kształtach. Dźwięk
wydobywa się przez uderzenie miękką pałką. Wydaje niski dźwięk, płynący coraz szerszą,
metalicznie rozedrganą falą.

Rys. 31. Widok ogólny a) talerzy, b) tam-tamu [19]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Trójkąt

Trójkąt jest idiofonem uderzanym, wykonanym w postaci stalowego pręta, wygiętego

w kształt  trójkąta  równobocznego,  otwartego  na  jednym  z  kątów.  Długość  boku  wynosi
150–250  mm,  średnica  pręta  zawiera  się  w  granicach  8–15  mm.  Trójkąt  zawiesza  się  na
krótkiej  pętli.  Dźwięk  wydobywa  się  uderzając  pręcikiem  w  jedno  z  ramion.  Brzmienie
trójkąta  nie  posiada  określonej  wysokości,  jest  wysoki  i  metaliczny  ma  bardzo  szerokie
pasmo  akustyczne  (od  1500  do  15500  Hz),  dzięki  czemu  trójkąt  współbrzmi  z  kaŜdym
akordem, tak, jakby stanowił kaŜdorazowo dźwięk akordowy.

Kastaniety orkiestrowe

Kastaniety zaliczane są do idiofonów z podgrupy instrumentów krótkobrzmiących.

Zbudowane  są  z  dwóch  muszelek,  przegrodzonych  trzecią  –  płaską  płytką.  Całość  jest
osadzona  na  trzonku.  Potrząsanie  trzonkiem  powoduje  zderzanie  się  muszelek  z  płaską
przegrodą,  co  daje  krótki  i  charakterystyczny  ostry  dźwięk.  Charakterystycznymi  figurami
rytmicznymi kastanietów są rytmy punktowane i tremolo.

Rys. 32. a) trójkąt, b) kastaniety orkiestrowe

4.5.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie jest pochodzenie instrumentów perkusyjnych?

Jakie cechy decydują o zaliczeniu instrumentu perkusyjnego do grupy membranofonów
lub idiofonów?

Co jest źródłem dźwięku w membranofonach?

W jaki sposób zmienia się wysokość dźwięku w kotłach orkiestrowych?

Z jakiego materiału wykonuje się naciągi membranofonów?

Z jakiego materiału wykonuje się płytki ksylofonów?

Jaka jest ogólna konstrukcja wielkiego bębna i werbla?

W jaki sposób dźwięk wydobywany jest z idiofonów?

W jaki sposób dźwięk wydobywany jest z membranofonów?

10.

Jakie instrumenty perkusyjne naleŜą do idiofonów rurowych i prętowych?

11.

Jakie sposoby artykulacji stosowane są podczas gry na kotłach orkiestrowych?

12.

Na jakich instrumentach perkusyjnym moŜna uzyskać glissando?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zidentyfikuj elementy konstrukcyjne wchodzące w skład kotłów orkiestrowych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z materiałem nauczania,

zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,

przeprowadzić oględziny instrumentów,

zidentyfikować elementy słuŜące do mocowania membrany,

zidentyfikować elementy składowe mechanizmu do przestrajania kotłów,

określić zasadę działania mechanizmu, słuŜącego do przestrajania kotłów,

sporządzić notatkę z wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

instrument muzyczny – kocioł orkiestrowy,

−

katalogi instrumentów perkusyjnych,

−

przybory do pisania,

−

notatnik,

−

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 2

Rozpoznaj instrumenty perkusyjne na podstawie ich wyglądu zewnętrznego

i zakwalifikuj je do odpowiedniego rodzaju i gatunku.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z materiałem nauczania,

zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,

określić rodzinę, do której naleŜy kaŜdy zaprezentowany instrument,

określić rodzaj i gatunek kaŜdego zaprezentowanego instrumentu,

sporządzić notatkę z wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

instrumenty perkusyjne, lub ilustracje przedstawiające te instrumenty

−

katalogi instrumentów perkusyjnych,

−

przybory do pisania,

−

notatnik,

−

literatura z rozdziału 6.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 3

Na podstawie nagrań muzycznych rozpoznaj słuchem instrumenty perkusyjne oraz określ

grupę i podgrupę, do której naleŜy zakwalifikować poszczególne instrumenty.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z materiałem nauczania,

zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,

wysłuchać nagrania muzyczne prezentujące instrumenty perkusyjne,

rozpoznać słuchowo poszczególne instrumenty perkusyjne,

zakwalifikować dany instrument do odpowiedniej grupy i podgrupy instrumentów
perkusyjnych,

sporządzić notatkę z wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

nagrania muzyczne prezentujące brzmienie perkusyjnych instrumentów muzycznych,

−

sprzęt audio: odtwarzacz, wzmacniacz, kolumny głośnikowe,

−

przybory do pisania,

−

notatnik,

−

literatura z rozdziału 6.

4.5.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić pochodzenie instrumentów perkusyjnych?

zdefiniować pojęcie membranofonów i idiofonów?

zdefiniować cechy charakterystyczne idiofonów sztabkowych?

określić sposób powstawania dźwięku w instrumentach perkusyjnych?

określić zasadę działania mechanizmu przestrajającego kotły

orkiestrowe?

zidentyfikować instrumenty perkusyjne na podstawie ich wyglądu

zewnętrznego?

zidentyfikować elementy składowe membranofonów?

rozpoznać słuchowo instrumenty perkusyjne?

rozpoznać słuchowo rodzaj stosowanej artykulacji?

10)

określić w przybliŜeniu rozpiętość skali dźwięków moŜliwych do

wydobycia kotłów orkiestrowych oraz ksylofonu?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

Przeczytaj uwaŜnie instrukcję.

Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.

Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.

Test zawiera 20 zadań. Do kaŜdego zadania dołączone są 4 moŜliwości odpowiedzi.
Tylko jedna jest prawidłowa.

Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej rubryce
znak X. W przypadku pomyłki naleŜy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie
ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową.

Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.

Jeśli udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóŜ jego rozwiązanie
na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

Na rozwiązanie testu masz 60 min.

Powodzenia!

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Mechanizm umoŜliwiający zmianę wysokości dźwięku w trąbce to

suwak.

wentyl.

klapa.

krąglik.

2. Blaszany instrument dęty mający ruchomy suwak to

róg.

waltornia.

puzon.

tuba.

3. Skrzypce to instrument

strunowy szarpany.

strunowy uderzany.

strunowy smyczkowy.

dęty drewniany.

4. Saksofon to instrument

dęty blaszany.

dęty drewniany.

dęty miechowy.

dęty drewniany podwójnostroikowy.

5. Instrument pojedynczostroikowy to

waltornia.

skrzypce.

klarnet.

puzon.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. Instrument podwójnostroikowy to

fagot.

klarnet.

saksofon.

trąbka.

7. Instrument perkusyjny o określonej wysokości dźwięku to

talerze.

tam-tam.

trójkąt.

ksylofon.

8. Instrument perkusyjny o nieokreślonej wysokości dźwięku to

marimba.

kotły.

bęben wielki.

ksylofon.

9. Do bezchwytnikowych instrumentów strunowych zaliczamy

gitarę.

klawesyn.

harfę.

fortepian.

10. W celu wydobycia flaŜoletu ze struny skrzypiec

mocno przyciska się strunę do podstrunnicy.

lekko dotyka się struny w ściśle określonym miejscu.

lekko dotyka się struny w dowolnym miejscu.

naleŜy lekko pocierać strunę drzewcem smyczka.

11. Legato, staccato to określenia charakteryzujące

tempo gry.

artykulację.

dynamikę.

agogikę.

12. Klarnet B transponuje o

sekundę wielką w dół.

sekundę wielką w górę.

septymę małą w górę.

prymę czystą.

13. Flet poprzeczny to instrument

organicznostroikowy ustnikowy.

organicznostroikowy bezustnikowy.

dęty drewniany wargowy.

dęty drewniany pojedynczostroikowy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

14. Wiolonczela jest instrumentem najbliŜej spokrewnionym

ze skrzypcami.

z kontrabasem.

z violą da braccio.

z violą da gamba.

15. Technika podwójnego staccato jest moŜliwa do uzyskania w grze na

kotłach.

flecie.

gitarze.

ksylofonie.

16. Wciśnięcie lewego pedału w fortepianie powoduje

uniesienie tłumików.

stłumienie wszystkich dźwięków.

zmianę stroju instrumentu.

przesunięcie mechanizmu młoteczkowego o kilka mm w prawo.

17. Instrument przedstawiony na ilustracji to

skrzypce.

wiolonczela.

kontrabas.

altówka.

18. Instrument przedstawiony na ilustracji to

wiolonczela.

skrzypce.

kontrabas.

altówka.

19. Element instrumentu, przedstawiony na ilustracji to

stroik pojedynczy.

ustnik klarnetu.

ustnik obojowy.

stroik podwójny.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko ……………………………………………………………………………….

Klasyfikowanie instrumentów muzycznych

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. LITERATURA

Ardley N.: Instrumenty muzyczne. Od pierwotnych bębnów do syntezatorów – historia,
budowa, brzmienie. Wydawnictwa Arkady, Warszawa 1992

Baculewski K.: Encyklopedia Muzyki. Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa
2006

Bucher A.: Encyklopedia instrumentów muzycznych. Racibórz 1995

Drobner M.: Instrumentoznawstwo i akustyka. PWM, Kraków 1997

Encyklopedia instrumentów muzycznych świata. Wyd. BELLONA, Oficyna
Wydawnicza RYTM, Warszawa 1996

Sachs C.: Historia instrumentów muzycznych. Oficyna Wydawnicza Volumen,
Warszawa 2005

Zganiacz – Mazur L.: Teoria muzyki. Wydawnictwo Muzyczne Contra, Warszawa 2002

Strony internetowe: (pobranie – 15–18 grudnia 20080)
8.

http://montagnana.comune.lendinara.ro

http://pszoniak.strefa.pl

10.

http://www.collectables–now.com

11.

http://www.collinsviolins.com

12.

http://www.concordia–joure.nl

13.

http://www.esc.nazwa.pl

14.

http://www.fxmusic.pl

15.

http://www.hbmusic.fr

16.

http://www.maxvolume.pl

17.

http://www.music–concept.pl

18.

http://www.music–concept.pl

19.

http://www.pszoniak.net

20.

http://www.tasset.com

21.

http://www.threesquirrels.com

22.

http://www.trevorjonesltd.co.uk

23.

http://yamahaeurope.com

24.

https://www.prowinds.com