www.linux.com.pl

Linux w szkole

LINUX DLA LUDZI

Grzegorz W. Fedoryński

inux uważany jest za system bardzo trudny w insta-
lacji i użytkowaniu. Co ciekawe, najczęściej taką
opinie wygłaszają osoby, które nigdy nie zetknęły
się z tym systemem. Spróbuję pokazać, że niechęć

i przestrach są raczej nieuzasadnione. Osoba, która potrafi
zainstalować na swoim komputerze system Windows, pora-
dzi sobie również z Linuksem.

System operacyjny – co to takiego?

Po  co  w  ogóle  instaluje  się  system  operacyjny?  Nie  tylko
dla  programów,  które  są  dołączane  do  systemu  –  jak  na
przykład Internet Explorer, Wordpad czy Media Player. Otóż
bez systemu nie zainstalujemy i nie uruchomimy żadnego
programu – chociażby Microsoft Worda, czy dowolnej gry.
Wszystkie te programy komunikują się z komputerem wła-
śnie  poprzez  system  operacyjny  i  zainstalowane  w  nim
sterowniki. Dzięki temu, autor programu nie musi wiedzieć,
jaki procesor, karta dźwiękowa i graficzna, drukarka itp. są
podłączone do komputera. Program dogaduje się z syste-
mem operacyjnym (tłumacząc mu, co powinno się pojawić
na monitorze, jaki dźwięk powinien zabrzmieć itp.), a obo-
wiązkiem  systemu  jest  przekazać  te  polecenia  odpowied-
nim  częściom  komputera.  System  operacyjny  musi  znać
części z których składa się konkretny komputer i wiedzieć
o wszystkich urządzeniach do niego podłączonych.

Ponadto, gdy uruchomimy kilka programów jednocze-

śnie, system operacyjny zajmuje się sprawiedliwym podzia-
łem zasobów – dostępu do procesora, pamięci operacyjnej
czy twardego dysku. Dwa programy nie mogą korzystać
z dysku całkiem jednocześnie – system musi ustawić je
w kolejce i pilnować, żeby nie wchodziły sobie nawzajem
w drogę.

Przy okazji system operacyjny pełni wiele innych,

pobocznych,  ale  bardzo  użytecznych  funkcji:  troszczy
się  o  zegar,  zarządza  czcionkami.  Jeżeli  nasz  komputer
podłączony jest do sieci lokalnej lub Internetu, sterowniki
systemu  operacyjnego  zapewniają  komunikację  z  innymi
komputerami.

Programy są przystosowane do pracy z jednym, kon-

kretnym systemem operacyjnym. Z tego powodu program
napisany  dla  Windows  nie  będzie  działał  pod  Linuksem
(i  odwrotnie,  program  napisany  dla  Linuksa  nie  będzie
działał  w  Windows).  Wiele  programów  (np.  przeglądarka
Netscape)  istnieje  w  wielu  różnych  wersjach,  przeznaczo-
nych dla różnych systemów operacyjnych. Wersje te muszą
być przygotowywane osobno dla każdego systemu.

Nie taki diabeł...

Jednym  z  częstszych  zarzutów  stawianych  Linuksowi  jest
konieczność  wpisywania  z  klawiatury  skomplikowanych
poleceń,  podczas  gdy  do  obsługi  Windows  wystarczy
myszka. Nie ma jednak powodów do obaw: po pierwsze,
dziś w Linuksie można się obyć bez klawiatury tak samo
dobrze jak w Windows, po drugie zaś – polecenia wpisy-
wane z klawiatury nie są takie znów skomplikowane. Aby
się o tym przekonać, nie musimy instalować Linuksa, ten
sam sposób pracy dostępny jest również w Windows.

Ćwiczenie

Przeprowadźmy kilka prostych ćwiczeń. W Menu Start
wybierzmy Programy, a następnie Tryb MS-DOS (w
angielskiej wersji Windows będzie to Programs ->MS-DOS
Prompt). Ujrzeliśmy okienko z podaną ścieżką w rodzaju

C:\WINDOWS>

oraz mrugającym kursorem. W tym miejscu

można wprowadzać z klawiatury polecenia dla systemu.
Takim poleceniem może być żądanie uruchomienia proga-
mu: napiszmy na przykład

notepad

. Po wpisaniu polecenia

naciskamy klawisz [Enter] (ten sam, którym przechodzimy
do nowej linii przy wprowadzaniu tekstów). Po wciśnięciu
tego klawisza na ekranie powinno pojawić się okienko
dobrze nam znanego programu. Dokładnie ten sam efekt
osiągamy wybierając notepad z Menu Start. Obydwa dzia-
łania z punktu widzenia systemu Windows są tym samym
– żądaniem uruchomienia aplikacji.

Spróbujmy innych poleceń. Gdy w okienku, z które-

go przed chwilą uruchomiliśmy notepada, wpiszemy

dir

Rysunek 1

. Praca w powłoce wcale nie jest trudna

www.linux.com.pl

DLA POCZĄTKUJĄCYCH

(i  wciśniemy  klawisz  [Enter]),  przez  ekran  przewinie  się
lista plików znajdujących się w bieżącym – czyli tym, który
jest  wypisywany  przez  mrugającym  kursorem  –  folderze
(katalogu).  Te  same  pliki  ujrzymy  w  innej  postaci,  gdy
na  pulpicie  klikniemy  na  ikonie  Mój komputer,  następnie
w okienku, które się pokaże, wybierzemy dysk

, a następ-

nie na tym dysku wybierzemy folder Windows. Oczywi-
ście, lista plików, która wyświetliła się w okienku, różni się
znacznie wyglądem od tej uzyskanej poleceniem

dir

, są to

jednak te same pliki, tylko że opisane w inny sposób.

Gdy zamiast

dir

napiszemy

dir /p

, Windows zatrzyma

się po każdym zapełnieniu ekranu, umożliwiając dokładne
obejrzenie  listy.  Wydając  to  samo  polecenie  uzyskaliśmy
inny  efekt  –  stało  się  tak  dlatego,  że  użyliśmy  parametru
(zwanego  niekiedy  przełącznikiem).  W  tym  konkretnym
przypadku  był  to  parametr

, nakazujący dzielenie listy

plików na strony. Polecenie

dir

ma jeszcze wiele innych

parametrów, jeden z nich –

powoduje wyświetlenie

informacji o sposobie użycia polecenia Jest to odpowiednik
opcji Pomoc w programach okienkowych.

Używając Linuksa często wpisuje się polecenia

w podobny sposób. Zwykle nie dlatego, że nie da się ina-
czej, ale dlatego, że tak jest po prostu wygodniej. Na pierw-
szy rzut oka może się to wydawać dziwne.

Instalacja

Co  musimy  wiedzieć  o  instalacji  Linuksa?  Przede  wszyst-
kim do jego zainstalowania potrzebne będzie nam miejsce
na dysku twardym. Niestety, nie wystarczy wolne miejsce
na dysku, na którym zainstalowany jest system Windows,
potrzebny  będzie  osobny  dysk  lub  miejsce  na  dysku
wydzielone  w  specjalny  sposób  (nazywamy  to  podziele-
niem dysku na partycje). System Linux potrzebuje dwóch
partycji  –  jednej  na  zainstalowanie  samego  siebie  (w  tym
samym  miejscu  będziemy  mogli  następnie  umieszczać
wszystkie  programy  korzystające  z  Linuksa)  oraz  drugiej
–  służącej  systemowi  do  zapisywania  informacji  pomoc-
niczych  –  użytkownik  systemu  nie  musi  wiedzieć  o  niej

nic więcej poza tym, że trzeba ją utworzyć przy instalacji
(nazwa tej partycji to swap). Jest ona zwykle dużo mniejsza,
w komputerach z dużą ilością pamięci operacyjnej RAM jej
znaczenie spada.

Jak podzielić dysk na partycje? Zrobi to za nas instalator

Linuksa. Niestety, nie da się dzielić dysku, na którym są
dane (to znaczy oczywiście można, ale stracimy wszystko,
co było na nim dotąd zapisane). Jeżeli więc mamy jeden
dysk z jedną partycją (jest to sytuacja stosunkowo częsta),
zmuszeni jesteśmy skopiować dane z dysku w inne miejsce
(np. wypalić na płytce lub przegrać chwilowo na pożyczo-
ny dysk), podzielić dysk na dwie partycje, zainstalować naj-
pierw Windows, później Linuksa – i skopiować potrzebne
dane z powrotem, na partycję windowsową.

W systemie Windows partycje na dysku widoczne są

jako osobne dyski (mają przydzielone kolejne literki C, D,
E...) – w okienku Mój komputer widzimy je jako osobne
ikonki. Windows nie widzi natomiast partycji linuksowych.

Gdy na jednym komputerze mamy zainstalowane jed-

nocześnie dwa systemy operacyjne, wybór systemu będzie
następował przy włączaniu komputera. Jeśli więc chcemy
mieć możliwość pracy zarówno pod Windows, jak i Linuk-
sem, zainstalujmy najpierw Windows, a dopiero potem (na
wcześniej przygotowanej partycji) Linuksa. Instalator Linuk-
sa sam zadba o zainstalowanie króciutkiego programiku
(boot-loadera), który za każdym włączeniem komputera
zapyta nas, czy chcemy uruchomić Windows czy Linuksa.

Różne Linuksy

Linux  jest  dostępny  w  wielu  różnych  wersjach.  Firmy
i  organizacje  wypuszczają  swoje  warianty,  przystosowane
do  konkretnych  zastosowań  i  upodobań  użytkowników.
Warianty te nazywane są dystrybucjami. Aby zainstalować
Linuksa na swoim komputerze, musimy zdecydować się na
konkretną dystrybucję. Ciekawą propozycją do zastosowań
biurowo-edukacyjnych jest dystrybucja SuSE, jest ją łatwo
zainstalować  i  konfigurować  do  swoich  potrzeb,  nie  ma
potrzeby  zbyt  głębokiego  wgryzania  się  w  system.  Inną
propozycją  dla  początkujących  jest  Mandrake.  W  Polsce
bardzo  popularny  jest  RedHat  –  dystrybucja  bardzo
wszechstronna, przydatna zarówno dla zwykłego użytkow-
nika, jak i w zastosowaniach typowo serwerowych (ścisłym
odpowiednikiem  RedHata  jest  polska  dystrybucja  Aurox,

Rysunek 2

. W tym komputerze jest tylko jeden dysk z jedną

partycją

Rysunek 3

. W systemie widać trzy dyski (lub trzy partycje).

www.linux.com.pl

Linux w szkole

której najnowsza wersja dołączona jest do naszego pisma).
Trudny, ale bardzo dobry jest Debian, najpopularniejszy
chyba wśród dużych serwerów linuksowych. PLD (Polish
Linux Distribution) to polski akcent wśród poważnych dys-
trybucji, polecany zaawansowanym użytkownikom.

Każda dystrybucja posiada własny zestaw programów

użytkowych, które dostępne będą od razu po zainstalowa-
niu systemu (analogicznie jak w Windows od razu możemy
korzystać z Internet Explorera lub Painta).

Jest kilka sposobów instalacji Linuksa – jeżeli dyspo-

nujemy szybkim łączem, możemy instalować bezpośrednio
z  Internetu,  możemy  też  skorzystać  z  pakietu  udostęp-
nionego  na  dysku  innego  komputera  w  sieci  lokalnej.
Najłatwiejszym (i zdecydowanie polecanym za pierwszym
razem)  sposobem  jest  instalacja  z  płytek  CD.  Wadą  tego
rozwiązania jest konieczność wejścia w posiadanie takich
płytek, gdy jednak już je mamy, instalacja jest najprostsza
i najszybsza. Płytki możemy od kogoś (najzupełniej legal-
nie) skopiować, lub tylko pożyczyć – po instalacji nie będą
nam już potrzebne. Proponujemy zacząć od instalacji dołą-
czonego do pisma Linuksa Aurox 9.0.

Aby zainstalować system z płytki musimy dokonać

drobnej i łatwej zmiany w konfiguracji BIOS-u komputera.
Standardowo  po  włączeniu  komputer  bootuje  z  twarde-
go  dysku.  Oznacza  to,  że  zaraz  po  włączeniu  komputer
sprawdza, czy na twardym dysku jest jakiś system opera-
cyjny (najczęściej jest to Windows) i – jeżeli tak – próbuje
go  uruchomić.  Ponieważ  my  chcemy  instalować  Linuksa
z kompaktu, musimy kazać komputerowi bootować z płytki
CD-ROM.

Aby zmienić urządzenie, z którego zostanie wystartowa-

ny system, musimy wejść do konfiguracji BIOS-u. Robimy
to przy starcie komputera, tuż po włączeniu, zanim jeszcze
zacznie ładować się system operacyjny. Wciskamy odpo-
wiedni klawisz – na ekranie będzie napisane jaki (często,
choć nie zawsze jest to klawisz [Del]). Po wciśnięciu tego

klawisza dostaniemy sie do konfiguracji BIOS. BIOS-y róż-
nych producentów różnią się od siebie. W którymś z pierw-
szych  menu  (poruszamy  się  po  nich  klawiszami  strzałek,
a  wybieramy  opcję  wciskając  klawisz  [Enter])  znajdujemy
opcję  o  nazwie  podobnej  do  First  boot  device  (nazwy  te
różnią się pomiędzy BIOS-ami). Dokładnie zapamiętujemy
(zapisujemy!), co było tam ustawione (zazwyczaj jest to

HDD

lub

IDE1

), po czym ustawiamy

CD-ROM

(sposób ustawiania

również zależy od konkretnego BIOS-u, powinien być opi-
sany na ekranie. Często są to klawisze [+] i [-] z klawiatury
numerycznej).

Po udanej instalacji systemu przywracamy pierwotne

ustawienie. Jeżeli jako drugie urządzenie (Second boot
device lub podobnie) ustawimy twardy dysk (czyli wspo-
mniane

IDE1

HDD

lub podobnie), to komputer będzie łado-

wał system z dysku, o ile nie znajdzie go na płytce włożonej
do napędu. Na dłuższą metę jest to jednak rozwiązanie
niepraktyczne – lepiej ustawić twardy dysk jako pierwsze
urządzenie przy bootowaniu.

Instalacja Linuksa (szczególnie którejś z bardziej przy-

jaznych  początkującemu  użytkownikowi  dystrybucji)  jest
równie prosta i intuicyjna, jak instalacja Windows. Program
instalacyjny  będzie  wykrywał  konfigurację  komputera,
zapyta  nas  o  programy,  które  ma  zainstalować.  Pewną
nowością będzie dla nas konieczność utworzenia użytkow-
ników (to znaczy wymyślenie ich nazw i haseł).

W każdym z Linuksów jeden z użytkowników musi

nazywać się root - i tylko korzystając z jego konta można
przeprowadzać newralgiczne dla systemu operacje. Takie
rozwiązanie ma wiele zalet: możemy na przykład pozwolić
komuś (np. uczniom) korzystać z naszego komputera, i jed-
nocześnie być spokojnymi, że nie znając hasła użytkownika
root nie wyrządzą naszemu komputerowi nic złego, nie ska-
sują żadnych ważnych plików itp.

A może bez instalacji?

Opisane procesy instalacyjne (szczególnie tworzenie par-
tycji, potem jest już łatwiej) mogą wydać się skomplikowa-
nymi. Trochę szkoda zachodu, jeżeli nie wiemy, czy Linux
naprawdę nam się spodoba. Istnieje inne rozwiązanie,

Rysunek 4

. Po włączeniu komputera w eleganckim menu

wybierzemy, który system chcemy zładować

Rysunek 5

. Wkładamy płytkę i system jest gotowy do pracy

www.linux.com.pl

DLA POCZĄTKUJĄCYCH

dzięki któremu możemy korzystać z Linuksa bez koniecz-
ności dokonywania opisanych powyżej drastycznych ope-
racji na twardym dysku. Są to tak zwane dystrybucje Live,
działające bezpośrednio z płytki CD.

Najpopularniejszy wśród dystrybucji działających z pły-

tki jest Knoppix. Aby go uruchomić, wystarczy włożyć
płytkę do napędu, przełączyć bootowanie na CD-ROM
(identycznie jak w przypadku rozpoczęcia instalacji) i zre-
setować komputer. Na początku bootowania – gdy system
oczekuje na wprowadzenie polecenia (słowo

boot:

i mru-

gający kursor) – wciskamy klawisz [Enter], ewentualnie
wpisujemy

knoppix lang=pl

, co spowoduje, że system stanie

się nieco bardziej polski. To wszystko – nie musimy niczego
instalować, konfigurować. Knoppix zrobi za nas wszystko
sam. Powoduje to nieco dłuższy czas oczekiwania na start
systemu, nie jest to jednak bardzo uciążliwe. Gdy zakoń-
czy się ładowanie, system jest gotowy do pracy – możemy
korzystać z aplikacji nagranych na płytce, których zmieściło
się nadspodziewanie wiele.

Nieco bardziej rozbudowane jest SuSE (w wersji Live.

SuSE oprócz tego jest również instalowalnym Linuksem). Tu,
przy pierwszym włączeniu system wykonuje coś w rodzaju
miniaturowej instalacji – nie potrzebuje własnej partycji,
zadowoli się niewiele ponad 100 megabajtami wolnego
miejsca na pierwszym dysku, jaki znajdzie w komputerze.
Dzięki temu możliwe jest tworzenie użytkowników, a nawet
nagrywanie plików w ich katalogach domowych (w Knop-
piksie nie da się tego zrobić, bo nie ma użytkowników).

Jeżeli spodoba nam się Knoppix lub SuSE w wersji Live,

możemy być pewni, że z pełnym Linuksem będzie jeszcze
ciekawiej. Przede wszystkim będzie on działał dużo szyb-
ciej  (nie  będzie  konieczności  każdorazowego  ładowania
systemu  i  programów  z  płytki  CD),  sensowniejsze  stanie
się  również  korzystanie  z  własnych  plików,  które  będzie
można  przechowywać  we  własnym  folderze  na  partycji
linuksowej.

Do tego numeru czasopisma dołączona jest płytka

z dystrybucją (utworzoną na bazie Knoppiksa) typu Live,
o nazwie FREEDUC, przeznaczoną do zastosowań eduka-
cyjnych.

Czemu warto

Po co instalować Linuksa? Aplikacje biurowe dostępne są
przecież pod Windows, system ten pozwala też na tworze-
nie osobnych profili użytkowników.

Pod Linuksem obsługa wielu użytkowników jest dużo

bardziej  rozbudowana  i  użyteczna.  Zwykli  użytkownicy
(np.  uczniowie  w  szkolnej  pracowni  komputerowej)  mają
ograniczone uprawnienia, nie mogą niszczyć systemu lub
doinstalowywać  programów  niewiadomego  pochodzenia.
Nie  mogą  też  zapełniać  dysku  ponad  przydzielony  limit.
Administrator  (wspomniany  wcześniej  użytkownik  root)
przyznaje innym użytkownikom uprawnienia do wykorzy-
stywania urządzeń, np. drukarki sieciowej.

Jedną z bardzo przyjemnych cech Linuksa jest możli-

wość zdalnej pracy: dostęp do swojego biurka, programów
i plików możemy uzyskać z dowolnego innego komputera
podłączonego do tej samej sieci lokalnej lub Internetu. Co
więcej, kilku użytkowników może jednocześnie pracować
zdalnie na jednym komputerze.

W przypadku sieci lokalnej podłaczonej do Internetu

(przez modem, sieć kablową, SDI czy Neostradę) kompu-
ter z zainstalowanym Linuksem może pełnić jednocześnie
funkcje firewalla (zapory chroniącej przed włamaniami
z zewnątrz), serwera pocztowego dla użytkowników sieci
lokalnej, a oprócz tego być pełnoprawnym komputerem
wykorzystywanym np. przez administratora. Do tego kom-
putera możemy podłączać komputery pracujące pod dowol-
nym systemem operacyjnym, a więc również Windows.

Pod Linuksa dostępnych jest bardzo wiele dobrych

i bardzo dobrych aplikacji. Szczególnie w zastosowaniach
internetowych nie ma sobie równych. Istnieją też profesjo-
nalne programy graficzne i biurowe.

Linux jest systemem niezwykle wszechstronnym. Gdy

nauczymy  się  go  ujarzmiać  i  przyzwyczaimy  się  do  jego
zalet,  przekonamy  się,  że  łączy  w  sobie  cechy  systemów
domowych (np. Windows XP) i profesjonalnych (np. Win-
dows Server 2003). W dodatku nie jest bardzo wymagają-
cy,  jeżeli  chodzi  o  konfigurację  komputera  –  lubi  szybkie
procesory i dużo pamięci, ale poradzi sobie bez problemu
z komputerem z przed kilku lat.



Rysunek 6

. Linux wcale nie musi być brzydki

Rysunek 7

. Konfigurowanie Linuksa jest dziś proste i przyjemne