Rodzaje tarcia
1.Statyczne (spoczynkowe)
2.Kinetyczne:
a. toczne,
b. ślizgowe:
- wewnętrzne,
- zewnętrzne,
c. ślizgowo-toczne:
- wewnętrzne,
- zewnętrzne.
Tarcie zachodzi w ciałach stałych, cieczach i gazach.
Ocenia się, że do 40% całkowitej ilości energii wytwarzanej na świecie
energii elektrycznej jest rozpraszane w wyniku tarcia.
W USA procesy zużycia pochłaniają ponad 5% PKB (720 mld USD).
Tarcie – rodzaje
Rafał Talar
Eksploatacja -
Tarcie suche (technicznie i fizycznie) występuje podczas kontaktu
wzajemnie poruszających się powierzchni bez pośrednictwa środków
smarujących.
Środkiem smarującym są nie tyko oleje; także gazy, produkty korozji,
i inne związki chemiczne połączone (fizycznie lub chemicznie) z
powierzchniami trącymi.
Brak smarowania – tarcie suche
Rafał Talar
Eksploatacja -
Skąd się bierze tarcie ?
Mechanizmy zużywania
Rafał Talar
Eksploatacja -
Tarcie zewnętrzne zachodzi na styku wierzchołków najwyższych
nierówności
Wierzchołki nierówności będące w „statycznym kontakcie” ulegają
postępującym odkształceniom sprężystym i plastycznym, aż do
chwili w której rzeczywista powierzchnia styku jest wystarczająca do
przeniesienia obciążenia
Powierzchnia rzeczywistego styku nie zależy od liczby punktów styku i
kształtu nierówności.
Wartości nacisku w strefie styku są charakterystyczne dla pary trącej.
Mechanizmy zużywania
Rafał Talar
Eksploatacja -
W przypadku ciał wykonanych z tworzyw sztucznych np. guma mechanizm jest inny
Tarcie niemetali
Podczas styku polimerów lub styku polimer –metal występuje
tworzenie złączy adhezyjnych podobnie jak w ciałach metalicznych.
Materiały polimerowe odkształcają się lepkosprężyście.
Odkształcenie nie jest proporcjonalne do wartości nacisku i
dodatkowo może być zmienne w czasie.
Mechanizmy zużywania
Rafał Talar
Eksploatacja -
81
Tarcie w systemach technicznych:
F(t)=μ(t)N → μ(t) ≠ const
F(t) = f(N,t,A,T,v,…)
Ft – siła tarcia, N – obciążenie, t- czas, A- powierzchnia,
T- temperatura, v-prędkość
Siły i procesy tarciowe zmieniają się z upływem czasu
pracy eksploatowanego obiektu. Zmiany te mogą mieć
charakter krótkookresowy ( np.: okres rozruchu), i
długookresowy (np.: zużycie, starzenie).
Mechanizmy zużywania
Rafał Talar
Eksploatacja -
Smarowanie – zamiana tarcia zewnętrznego w tarcie wewnętrzne
(graniczne, płynne, mieszane)
Mechanizmy zużywania
Rafał Talar
Eksploatacja -
Smarowanie
graniczne
ma
miejsce
przeważnie
podczas
wzajemnego przemieszczania się powierzchni z niskimi
prędkościami.
Powierzchnie trące rozdzielane są przez warstwy graniczne środka
smarującego o zwiększonej lepkości.
Niska temperatura nie powoduje desorpcji cząsteczek środka
smarującego z powierzchni trących.
Dominuje umiarkowane zużycie ścierne.
W przypadku występowania „dużych” nacisków lub „wysokiej”
temperatury może dochodzić do aktywacji zużywania adhezyjnego
(zacierania).
Smarowanie graniczne
Rafał Talar
Eksploatacja -
Smarowanie graniczne w obecności olejów z dodatkami
przeciwzatarciowymi:
Powierzchnie trące rozdzielane są przez warstwy trwale na nich
utworzone w wyniku reakcji chemicznych (chemisorbcja) dodatków
do olejów.
Prawdopodobnie jest to reakcja polimeryzacji łańcuchów
węglowodorów w obecności startych tlenków żelaza (czysta fizycznie
powierzchnia metalu jest katalizatorem).
Dodatkową amorficzną nierozpuszczalną w oleju warstwę
rozdzielającą tworzą przeciwzatarciowe dodatki do oleju
zawierające cynk oraz warstwy korozyjne wytworzone przez
działanie siarki pochodzącej z dodatków do olejów
Smarowanie graniczne
Rafał Talar
Eksploatacja -
Smarowanie płynne prowadzi do separacji powierzchni współpracujących
a tarcie wewnętrzne zachodzi w cieczy smarującej.
Rodzaje smarowania płynnego:
- Hydrodynamiczne w tym (Elastohydrodynamiczne).
- Gazodynamiczne.
- Hydrostatyczne.
- Gazostatyczne.
Występują układy hybrydowe Hydrostatyczne + Hydrodynamicze (np.:
wały korbowe).
Smarowanie płynne
Rafał Talar
Eksploatacja -
Smarowanie płynne prowadzi do separacji powierzchni trących a tarcie
wewnętrzne zachodzi w cieczy smarującej.
Zachodzi tylko w przypadku wzajemnego ruchu powierzchni z prędkością
powyżej 0,5m/s, w obecności dostatecznej ilości cieczy smarującej.
(również w łożyskach porowatych)
Charakteryzuje się niskimi wartościami współczynnika tarcia przeważnie
poniżej 0,01.
W dużym stopniu ogranicza zużycie ścierne i adhezyjne na zimno.
Może zachodzić w węzłach konforemnych i niekonforemnych z ruchem
obrotowym i postępowym.
Smarowanie płynne - hydrodynamiczne
Rafał Talar
Eksploatacja -
Grubość filmu olejowego zwiększa się wraz z lepkością oleju
i
prędkością względną v a maleje wraz ze wzrostem nacisku P .
Smarowanie płynne - hydrodynamiczne
Rafał Talar
Eksploatacja -
srednie
R
P
v
f
h
2
)
(
Głównym ograniczeniem smarowania hydrodynamicznego jest prędkość
względna.
Zbyt mała prędkość względna prowadzi do zaniku smarującego filmu
olejowego i zatarcia węzła kinematycznego (lub nadmiernego ścierania).
Zbyt duża prędkość względna prowadzi przeważnie do przegrzania środka
smarującego i w efekcie do zatarcia węzła kinematycznego.
Smarowanie płynne - hydrodynamiczne
Rafał Talar
Eksploatacja -
Smarowanie elastohydrodynamiczne (EHL) zachodzi przeważnie w
węzłach niekonforemnych w obecności dużych nacisków jednostkowych.
Pod wpływem dużego nacisku powierzchnie stanowiące parę ślizgową
odkształcają się sprężyście. Odkształcenie sprężyste powoduje obniżenie
wartości nacisku jednostkowego i umożliwia powstanie smarującego
filmu olejowego dla określonej wartości prędkości względnej v.
Grubość filmu olejowego zawiera się w granicach od 0,1μm do 400 μm,
wartość współczynnik tarcia wynosi średnio 0,2 .
Smarowanie płynne - hydrodynamiczne
Rafał Talar
Eksploatacja -
Węzły
kinematyczne
w
których
zachodzi
smarowanie
elastohydrodynamiczne narażone są na zużycie zmęczeniowe (pitting)
zatarcie (zużycie adhezyjne), w mniejszym stopniu na ścieranie.
W czasie smarowania EHL olej ulega szybkiej miejscowej degradacji
względu na miejscowe występowanie dużych prędkości, temperatury,
ciśnienia.
Smarowanie płynne - hydrodynamiczne
Rafał Talar
Eksploatacja -
Smarowanie w większości węzłów kinematycznych (przekładnie zębate,
łożyska, ..) podlega więcej niż jednemu mechanizmowi. Często dwa lub
więcej mechanizmów jest aktywnych jednocześnie. W takim przypadku
zachodzi
smarowanie mieszane
. Jednocześnie mogą przebiegać
procesy tarcia suchego i granicznego lub płynnego i granicznego.
Procesy tarciowe mogą płynnie lub skokowo przechodzić jeden w drugi
podczas zmieniających się w czasie warunków eksploatacji obiektu
(rozruch, bieg stabilny, przeciążenia mechaniczne i termiczne,
degradacja środków smarowych).
Do zainicjowania tarcia mieszanego może dojść np.: w przypadku
obecności zanieczyszczeń o znacznych rozmiarach.
Smarowanie mieszane
Rafał Talar
Eksploatacja -