Wstęp
1
Wstęp do ćwiczeń z botaniki
Celem opracowanego przez pracowników Katedry Botaniki i Ekologii zeszytu do
ćwiczeń jest zainteresowanie Studentów Wydziału Rolniczego i Wydziału Hodowli i Biologii
Zwierząt botaniką oraz przyswojenie charakterystycznych dla tego przedmiotu pojęć i
zagadnień. Zeszyt zawiera najważniejsze treści jakie są zawarte w programie nauczania
przedmiotu w formie ćwiczeń laboratoryjnych i terenowych. Na ćwiczeniach laboratoryjnych
Studenci w oparciu o przygotowany materiał roślinny mają możliwość zapoznania się z
cechami budowy anatomicznej i morfologicznej roślin oraz poznać przedstawicieli
ważniejszych grup systematycznych. Stąd każde z ćwiczeń cząstkowych obejmuje trzy treści,
takie jak:
wstępne, przed zajęciami, przygotowanie się Studenta do ćwiczeń laboratoryjnych.
(pomocne w przygotowaniu będą dołączone do każdego ćwiczenia pytania
zawarte w punkcie „zagadnienia do zaliczenia ćwiczeń” w oparciu o zalecaną
literaturę i problematykę omawiana na wykładach z botaniki)
bezpośrednio na ćwiczeniach Student zapoznaje się z tematem zadania i jego
opisem wykonania (zadania wykonywane są tylko na materiale roślinnym
dostarczonym przez prowadzących ćwiczenia)
dokonanie na ćwiczeniach przez Studenta obserwacji zaproponowanego materiału
roślinnego, a następnie wykonanie (pod tematem i opisem zadania) starannego
rysunku wraz z niezbędnym, estetycznym opisem lub uzupełnienie tabel w oparciu
o dostępne materiały
Rysunek jak i jego opis lub uzupełnienie tabel, wykonuje się tylko i wyłącznie w czasie
trwania ćwiczeń, odręcznie ołówkiem (HB) bez użycia środków pomocniczych (ekierka,
cyrkiel itp.). Rysunek ma uwzględniać najistotniejsze i charakterystyczne cechy badanego
obiektu z zachowaniem właściwych proporcji, tj. ustalenie długości i szerokości badanego
obiektu oraz właściwego kształtu.
Student zobowiązany jest również do zaopatrzenia się w przybory niezbędne do
przeprowadzenia ćwiczeń laboratoryjnych, takich jak: ołówek czarny twardość HB, gumka,
temperówka, ostra żyletka, igła preparacyjna (może być gruba igła do szycia z oprawką z
drewna), czysta ściereczka flanelowa o wymiarach 10×20 cm.
Wstęp
2
Podsumowanie
Przed ćwiczeniami Student zobowiązany jest zapoznać się z tematyką ćwiczeń i
przygotować się do nich teoretycznie. Na zajęcia należy przynieść wydrukowane karty z
opisem zadań do wykonania. Wszystkie niezbędne informacje i materiały do wykonania
ćwiczeń dostępne są na stronie
http://wr.utp.edu.pl/botanika/pliki.html
.
I
Zasady otrzymania zaliczenia z przedmiotu BOTANIKA.
Końcowa ocena zaliczeniowa jest składową ocen cząstkowych, takich jak:
1. ocena z cytologii i anatomii roślin obejmująca ćwiczenia 1 - 4 (kolokwium na ćw. 5)
2. ocena z charakterystyki porostów, mszaków, paprotników i roślin nagozalążkowych
3. ocena z rozpoznawania części morfologicznych roślin
4. ocena z rozpoznawania roślin i wykonania zielnika morfologiczno - systematycznego
(zaliczenie ustne na ćwiczeniu nr 15).
Do zaliczenia ćwiczeń z systematyki roślin Student powinien wykonać starannie
zielnik z przedstawicielami ważniejszych rodzin i siedlisk oraz umieć rozpoznawać na
materiale świeżym lub zasuszonym wszystkie gatunki, które są wyszczególnione w opisie do
ćwiczenia nr 10 (drzewa, krzewy i rośliny zielne). Charakteryzując rodzinę i jej
przedstawicieli należy znać takie jej cechy jak: budowa kwiatu, typ kwiatostanu, rodzaj
owocu, zmiany morfologiczne liści i łodyg oraz przykłady roślin uprawnych, dzikorosnących
i chronionych.
Należy również zaznaczyć, że zeszyt do ćwiczeń jest dokumentem pracy Studenta, a
zawarte w nim treści w formie rysunków i ich opisów oraz wypełnione tabele są sprawdzane
przez prowadzących.
Usprawiedliwienie nieobecności, jak i odrabianie ćwiczeń powinno być dokonane w
ciągu 7 dni (do następnych ćwiczeń).
II
Tematy wykładów i ćwiczeń laboratoryjnych z botaniki 2010/11
Ćwiczenia
1.
Budowa i funkcje komórki roślinnej.
2.
Budowa anatomiczna liścia i wytwory skórki.
3.
Budowa anatomiczna roślin jednoliściennych.
4.
Budowa anatomiczna roślin dwuliściennych.
5.
Charakterystyka i przegląd systematyczny porostów, mszaków, paprotników
6.
Charakterystyka i przegląd systematyczny roślin nagozalążkowych.
Wstęp
3
7.
Morfologia roślin okrytozalążkowych – korzeń, pęd, liście.
8.
Morfologia roślin okrytozalążkowych – kwiat, kwiatostany i owoce.
9.
Zajęcia terenowe.
10. Charakterystyka roślin z wybranych rodzin.
11. Charakterystyka roślin z wybranych rodzin.
12. Charakterystyka roślin z wybranych rodzin.
13. Charakterystyka roślin z wybranych siedlisk.
14. Charakterystyka roślin z wybranych siedlisk.
15. Zaliczenie końcowe ćwiczeń.
III
Zasady obsługi przyrządów optycznych i przygotowanie preparatów.
Znaczna część obserwacji prowadzonych na ćwiczeniach z botaniki wymaga
stosowania przyrządów optycznych, takich jak mikroskop i lupa binokularowa.
Obserwowany przedmiot, który umieszczany jest na stoliku przedmiotowym
(krzyżowym) mikroskopu, oświetlany jest za pomocą układu oświetlającego i przekształcony
przez soczewki obiektywu i okularu. W efekcie otrzymujemy obraz obiektu pozorny,
odwrócony i powiększony. Powiększenie całkowite mikroskopu jest iloczynem powiększeń
obiektywu (najczęściej używamy powiększeń 10× lub 40×), okularu (powiększenie 10×) oraz
nasadki tubusu. Na obiektywach, okularach i nasadkach okularowych z pryzmatem są
wygrawerowane odpowiednie powiększenia. Na przykład stosując obiektyw 40×, okular 10× i
nasadkę okularową o powiększeniu 1,5×, uzyskujemy powiększenie równe 600 razy
(G = 40 · 10 · 1,5 = 600×).
Wykonanie obserwacji mikroskopowych wymaga stosowania następujących zasad:
1. Przystępując do pracy z mikroskopem, należy wyczyścić czystą ściereczką flanelową
zewnętrzne części optyczne mikroskopu (lusterko, obiektyw, okular) oraz szkiełka
podstawowe i nakrywkowe.
2. Ustawić uchwyt statywu mikroskopu ku obserwatorowi i nastawić obiektyw o
najmniejszym powiększeniu (10×) naprzeciwko otworu na stoliku.
3. Włączyć lampkę oświetleniową u podstawy mikroskopu i za pomocą lusterka
wklęsłego oraz pokrętła kondensora doprowadzić do jasnego i równomiernego
oświetlenia pola widzenia.
4. Umieścić preparat na stoliku przedmiotowym tak by obserwowany obiekt znajdował
się nad środkową częścią otworu stolika.
5. Patrząc z boku należy zbliżyć tubus z obiektywem na odległość kilku milimetrów
od preparatu a następnie patrząc już przez okular, delikatnie go podnosić śrubą
Wstęp
4
makrometryczną do czasu aż w polu widzenia ukaże się obraz preparatu.
Właściwą ostrość obrazu nastawia się śrubą mikrometryczną, którą powinno się
wykonywać jedynie 1-2 obroty.
6. Po uzyskaniu właściwej ostrości obrazu przesuwamy za pomocą śrub z boku stolika,
przedmiot (preparat) w celu znalezienia najlepszego miejsca do obserwacji w
oglądanym obiekcie.
7. Obracając tarczę rewolwerową zmieniamy obiektyw z powiększenia mniejszego (10×)
na większe (40×). Po zmianie obiektywu obraz preparatu nie ginie a właściwą jego
ostrość uzyskujemy poprzez pokrętło śruby mikrometrycznej (ostrożnie!!!). Używając
większego powiększenia należy preparat silniej oświetlić.
8. Po zakończeniu obserwacji, należy zmienić powiększenie na mniejsze, unieść tubus
mikroskopu do góry śrubą makrometryczną i zdjąć preparat ze stolika.
Materiał obserwowany na zajęciach laboratoryjnych można podzielić na trzy grupy;
preparaty mikroskopowe gotowe z materiału zakonserwowanego, wykonane przez
pracowników Katedry Botaniki
preparaty mikroskopowe z materiału świeżego (liście, owoce, fragmenty roślin,
zarodniki, itp.) przygotowywane przez Studentów w czasie ćwiczeń
materiały roślinne w formie okazów świeżych lub zakonserwowanych w celu
zapoznania się z morfologią i systematyką roślin (świeże okazy roślin, karty
zielnikowe, fragmenty pędów, korzeni, itp.)
Preparaty mikroskopowe gotowe wykonane są z zakonserwowanego materiału
roślinnego, który został ucięty na mikrotomie (przyrząd do cięcia cienkich skrawków
roślinnych) najczęściej o grubości 10-30 μ. Cienkie skrawki roślinne zabarwiane są safraniną
i umieszczone na szkiełku podstawowym w roztworze gliceryny z alkoholem oraz przykryte
starannie szkiełkiem nakrywkowym.
Preparaty wykonane przez Studentów samodzielnie wymagają użycia ostrej żyletki lub
igły preparacyjnej, stąd są to tzw. preparaty cięte lub szarpane. Skrawki tkanek roślinnych lub
fragmenty roślin umieszczane są w kropli wody a zatem są to tzw. preparaty wodne: w tym
celu na środku szkiełka przedmiotowego umieszcza się bagietką szklaną kroplę wody, w
której należy umieścić badany obiekt roślinny (komórki lub fragmenty tkanek). Całość
przykrywamy czystym szkiełkiem nakrywkowym, tak by w wodzie nie wytworzyły się
Wstęp
5
pęcherzyki powietrza (szkiełko nakrywkowe należy umieścić ukośnie na szkiełku
podstawowym opierając jedną jego krawędź o nie a następnie powolnym ruchem opuszczamy
szkiełko). Techniczne wykonanie preparatów ciętych lub szarpanych zostanie szczegółowo
omówione przez prowadzących ćwiczenia.
IV.
Zagadnienia do zaliczenia ćwiczeń
Anatomia roślin
1. Budowa plastydów i ich funkcja.
2. Budowa i modyfikacje ściany komórkowej.
3. Rodzaje, miejsce gromadzenia w komórce i właściwości materiałów zapasowych.
4. Wykorzystanie roślinnych materiałów zapasowych w gospodarce człowieka.
5. Definicja tkanki.
6. Podział tkanek roślinnych wg pochodzenia, budowy, funkcji (pierwotne-wtórne,
twórcze-stałe, jednorodne-niejednorodne).
7. Charakterystyka tkanki miękiszowej i ich rodzaje.
8. Charakterystyka tkanki wzmacniającej i rodzaje tkanki wzmacniającej
9. Charakterystyka i rodzaje tkanki okrywającej.
10. Scharakteryzuj budowę liścia roślin jedno- i dwuliściennych.
11. Budowa i zasada działania aparatów szparkowych.
12. Scharakteryzuj anatomiczne przystosowania liścia do różnych siedlisk.
13. Budowa i funkcje włosków jako wytworów skórki.
14. Lokalizacja poszczególnych miękiszów w organach roślin, przykłady gatunków.
15. Lokalizacja tkanki wzmacniającej w organach roślin i ich rola.
16. Wymień tkanki występujące w łodydze roślin jednoliściennych i określ ich zadania.
17. Które tkanki wzmacniają strukturę łodygi roślin jednoliściennych?
18. Wymień żywe elementy wiązki przewodzącej.
19. Wymień martwe elementy wiązki przewodzącej.
20. Podaj typy wiązek przewodzących wynikające z ułożenia względem siebie elementów
łyka i drewna.
21. Budowa anatomiczna jednorocznej i wieloletniej łodygi roślin dwuliściennych
22. Rola tkanek twórczych wtórnych w budowie anatomicznej łodygi roślin wieloletnich
23. Różnice w budowie anatomicznej łodyg roślin drzewiastych – lipa i sosna
24. Budowa pierwotna korzenia.
25. Budowa wtórna korzenia.
26. Różnice między wiązką przewodzącą w budowie pierwotnej i wtórnej korzenia.
27. Rola tkanek twórczych wtórnych w budowie anatomicznej korzenia.
Morfologia roślin
1. Typy systemów korzeniowych i ich modyfikacje.
2. Sposoby wzrostu pędu.
3. Sposoby rozgałęzienia pędu.
4. Podziemne i nadziemne modyfikacje pędu – przykłady.
5. Zasady klasyfikacji liści i sposoby ich ułożenia na łodydze.
Wstęp
6
6. Zasady nazewnictwa liści w zależności od kształtu blaszki liściowej, nasady i jego
wierzchołka oraz brzegu i głębokości wcięcia blaszki liściowej.
7. Rodzaje modyfikacji liści – przykłady
8. Jakie są rodzaje kwiatostanów i zasady ich klasyfikacji.
9. Jakie są rodzaje owoców i zasady ich klasyfikacji.
10. W jaki sposób ułożenie słupka w kwiecie wpływa na budowę owocu – owoce
właściwe i rzekome.
Systematyka roślin
1. Występowanie porostów.
2. Typy plech porostów.
3. Porosty jako rośliny pionierskie oraz bioindykatory.
4. Sposoby rozmnażania mszaków- rola gametofitu w przemianie pokoleń
5. Powstawanie i rola torfowisk w przyrodzie.
6. Cechy anatomiczne torfowców umożliwiające magazynowanie wody.
7. Przystosowanie mszaków do życia na lądzie i ich rola w runi lasu.
5. Główne cechy morfologiczne mszaków, paprotników i roślin nagozalążkowych
8. Budowa organów rozmnażania generatywnego roślin nagozalążkowych
9. Przedstawiciele roślin nagozalążkowych
10. Gatunki chronione mszaków, paprotników, roślin nagozalążkowych
11. Charakterystyka roślin z wybranych rodzin i siedlisk; oznaczanie gatunków