433

Twórczość w pedagogice Celestyna Freineta

„Twórczość” nie była znana w filozofii , teologii i sztuce europejskiej przez blisko tysiąc lat
.Grecy przywilej swobodnego powoływania do Ŝycia rzeczy , które wcześniej nie istniały ,
przyznawali tylko poetom . Dopiero Rzymianie stworzyli osobne pojęcie nazywające
czynności tworzenia .
Termin „twórca” wszedł do języka sztuki dopiero w wieku XIX . JuŜ w XX wieku określenie
to zaczęto stosować w odniesieniu do całej ludzkiej kultury . Obecnie mówi się o twórczości
w nauce , o twórczym polityku , o twórcach nowej techniki . Dziś rozporządzamy wieloma
wyrazami tego samego źródłosłowu o analogicznym sensie : twórca , tworzyć , twórczy ,
twórczość .
Począwszy od lat pięćdziesiątych naszego stulecia , w całym cywilizowanym świecie
obserwujemy lawinowy wzrost zainteresowania teoretycznymi i praktycznymi problemami
twórczości .

Problematyce tej poświęca się coraz więcej miejsca i uwagi zarówno w naukach klasycznych
, a nawet naukach przyrodniczych . Powstają równieŜ nowe dyscypliny naukowe , jak :
heurystyka , inwentyka , innowatyka i inne .

Twórczość jako dziedzina Ŝycia i działalności człowieka stanowi przedmiot zainteresowania
psychologii i pedagogiki .

Zdecydowana większość definicji twórczości zakłada , iŜ jej podstawowym wyróŜnikiem jest
wprowadzenie pewnego novum wobec rzeczywistości zastanej .
Twórczość nie musi jednak być czystą kreacją , ale takŜe tworzeniem nowych rzeczywistości
z elementów wcześniej istniejących .
Ogólna definicja , zawierająca treści istotne dla pojęcia twórczości , moŜe wyglądać
następująco : Twórczość jest procesem prowadzącym do powstania nowego dzieła , uznanego
przez pewną grupę ludzi jako zadowalające bądź uŜyteczne w określonym czasie .
Przeciwieństwem twórczości będą zaś schematyczne powtórzenia i mechaniczne
naśladownictwo .
O ile tradycyjny sposób pojmowania twórczości zakładał jej elitarność , wybiórczość , a
twórcę traktował jako wybrańca losu , współcześnie traktuje się ją jako psychofizyczną
czynność , w wyniku której powstają przedmioty nowe i wartościowe , dostępne dla kaŜdego .
Według autorów reprezentujących eksperymentalne podejście do tej sfery działalności
ludzkiej , twórczość jest rozwiązywaniem jakiegokolwiek problemu , który dla konkretnej
osoby jest nowy . Człowiek zatem , jeŜeli podejmie trud zmierzenia się z jakimkolwiek
zadaniem lub problemem , automatycznie staje się twórcą . MoŜna mówić o twórczym
szewcu , stolarzu czy urzędniku . Wszystko , co się robi moŜna robić z jakimś duchem , który
wynika z natury charakteru osoby podejmującej daną czynność . Produkt zasługujący na
miano twórczego moŜe mieć dowolną postać i być nie tylko dziełem sztuki , odkryciem ,
oryginalną maszyną , moŜe być równie dobrze – projektem organizacyjnym , metodą treningu
sportowego , Ŝartem , itd.
Większość definicji twórczości zakłada , Ŝe przedmiot twórczości jest czymś nowym , albo
nawet uŜytecznym dla określonego środowiska , czymś twórczym obiektywnie .

Z punktu widzenia pedagogiki niezwykle waŜne jest pojecie autokreacji , czyli stwarzanie
siebie samego w procesie samowychowania przez sztukę . Pedagoga interesuje twórczość w
szerokim rozumieniu tego pojęcia , gdzie mamy do czynienia z wszelką działalnością
człowieka , która tworzy coś nowego , obojętnie czy będzie to jakaś rzecz w obrębie świata
zewnętrznego , czy teŜ określona dyspozycja ludzkiego umysłu lub uczucia , istniejąca i
przejawiająca się tylko w samym człowieku .
Korzystając z wyników badań psychologów i filozofów , pedagodzy analizują warunki
kształtowania postaw twórczych i obmyślają sposoby wykorzystania produktów działań
twórczych ( zwłaszcza dzieci ) dla wzbogacenia ich potencjału kreatywności .

Traktowanie twórczości jako boskiego daru powodowało , Ŝe i sam proces tworzenia nosił na
sobie boskie piętno . Szal twórczy , olśnienia , niezwykłe zdarzenia im towarzyszące to
określenia popularne i uŜywane jeszcze dla określeń sztuki modernistycznej . Twórczości
jednak nie moŜna sprowadzić do serii olśnień i natchnień .
W momencie gdy wieszczy elitaryzm zastąpiony został przez egalitaryzm , zaczęto
poszukiwać przyczyn i mechanizmów twórczości . Natchnienie zostało zastąpione przez pracę
połączoną z wysiłkiem i zaangaŜowanie całej osobowości twórcy .
Nie tylko myśli , serce , ale takŜe ciało bierze udział w tworzeniu.
Często procesowi twórczemu podlega odpowiedni dobór środków informacji , a wiec
struktura estetyczna uŜytych w dziele symboli . Akt twórczy oznacza tyle samo , co
kombinacje i synteza elementów rzeczywistości , które łączą się i integrują w sposób
oryginalny i nieoczekiwany .
Pomysł twórcy polega często na tym , Ŝe widzi on jakąś rzecz z nowego punktu widzenia .
Warunkiem tego , by wytwory uzyskały miano twórczych i by odróŜniano proces twórczy od
nietwórczego są nieograniczone rezultaty działania człowieka uzyskiwane przez znane
sposoby postępowania . Aktywność twórcza ma charakter złoŜony . Do aktu twórczego
prowadzi on przez pracę , wysiłek , odwagę i wyobraźnię . Procesowi twórczemu
związanemu z zachowaniem się człowieka , czyli aktywnością twórczą i jego wytworami
towarzyszą procesy poznawcze , a przede wszystkim myślenie łącznie z wyobraźnią ,
inteligencją i osobowością .
Wyobraźnia tez stanowi teren ujawniania się wszelkich odczuć , przypuszczeń ,
nieuświadomionych pierwotnych reakcji na bodźce otoczenia .
Proces twórczy określany jest jako długa droga między narodzinami pomysłu w wyobraźni a
jego zmaterializowaniem .
Współczesne rozumienie twórczości pozwala mówić o niej w kaŜdej sferze działalności
ludzkiej . Wszystko , co nowe , oryginalne bądź inne wobec szablonowo rozumianej
rzeczywistości określone moŜe zostać mianem twórczego . Nieograniczony jest takŜe zasięg
pojęcia „twórca” . Stać się nim moŜe kaŜdy , kto w pewien sposób przekształca świat w
sztuce , nauce , zabawie czy teŜ w sobie samym .

Twórczość jest dziedziną działalności ludzkiej dostępną zasadniczo dla kaŜdego .
Dziecko jest twórcze w sposób naturalny . Uczy się od pierwszych chwil swojego Ŝycia . Jego
rozwój fizyczny , emocjonalny , spostrzeŜeniowy przebiega niezwykle szybko i intensywnie .
Potrzeba aktywności twórczej jest związana z zaspokojeniem jego potrzeb . JeŜeli zostaje
zahamowana , ustaje w ogóle rozwój dziecka . Rozwój twórczej aktywności zaleŜy
niewątpliwie od warunków zewnętrznych – wpływu i oddziaływania środowiska oraz
wewnętrznych uwarunkowań osobniczych , psychicznych , bądź psychofizycznych
koniecznych do przeprowadzania operacji intelektualnych .

WaŜne , by to środowisko było stymulujące , by stwarzało poczucie bezpieczeństwa i
wolności przy umiejętnym i rozwijającym naturalne moŜliwości kierowaniu .
Rozwój twórczości wymaga sprzyjających warunków . Nauczyciel powinien dawać wyraz
odczuciu , Ŝe dziecko jest wartościowe , posiada własne racje i moŜliwości ich
uzewnętrznienia . Potrzebne jest wyczucie moŜliwości dziecka i okazane mu zaufanie .
Dziecko dostrzega taką postawę i czuje się bezpieczne . Ma poczucie , Ŝe jest odbierane jako
wartość niezaleŜnie od tego , co robi . Efektem takiej postawy jest to , Ŝe dziecko odczuwa
mniejszą potrzebę sztywnego trzymania się zasad , rozumie co znaczy „być sobą” , podejmuje
próby spontanicznego analizowania siebie , czyli zmierza w kierunku twórczości . Następnym
etapem jest zapewnienie klimatu pozbawionego oceny zewnętrznej . Atmosfera , w której
dziecko nie jest kontrolowane czy oceniane z zewnętrznego punktu widzenia , daje poczucie
swobody . Ocena stanowi zagroŜenie i powoduje nastawienie obronne co oznacza , Ŝe pewna
część przeŜyć jest wyparta ze świadomości . Pozbawienie oceny zewnętrznej pozwala na
uświadomienie sobie własnych upodobań i niechęci . Pomaga to z większą wraŜliwością
wnikać w istotę otaczających faktów i zdarzeń , jak równieŜ we własne racje . Dziecko
zaczyna uznawać istniejące w nim samym kryterium oceniania . To początek kształtowania
się dojrzałej twórczości . Nauczyciel powinien wyczuwać w jaki sposób dziecko odbiera
rzeczywistość . Świadczy to o akceptacji i poczuciu bezpieczeństwa . W takim klimacie
dziecko jest w stanie ujawnić swoje „ja” , wyrazić siebie w róŜnorodnych , nowych formach
relacji ze światem . Jest to podstawowy czynnik stymulujący twórczość . Twórczość
stymuluje się teŜ przez psychiczną wolność . Chodzi tu o swobodę w zakresie symbolicznej
ekspresji . Przyzwolenie takie daje pełną swobodę myślenia , odczuwania , sposobu bycia i
tego wszystkiego , co najbardziej w dziecku wewnętrzne . Skłania to do otwartości , do
spontanicznego operowania spostrzeŜeniami , pojęciami , znaczeniami . Przyzwolenie to jest
zezwoleniem na wolność , z czym wiąŜe się poczucie odpowiedzialności . W takim układzie
dziecko jest zdolne do ponoszenia konsekwencji za błędy i sukcesy .
JeŜeli wewnętrznym warunkom twórczości towarzyszy świadomość bezpieczeństwa i
psychiczna wolność , to powstaje większa ilość wytworów nowych i twórczych .
Ogromnie waŜna jest rola wychowawcy . Do niego naleŜy umiejętne zachęcanie do
swobodnej ekspresji , usuwanie zahamowań , wpajanie przeświadczenia o własnych
moŜliwościach twórczych . Słowa i postawa wychowawcy subtelnie wpajają dzieciom
zaufanie do ich moŜliwości .
Dzieciństwo jest okresem szczególnej podatności człowieka na wszelkie oddziaływania
kształcące i wychowawcze . Ukierunkowanie tych oddziaływań na rozwój dyspozycji
twórczych zaleŜy od otoczenia , szczególnie od szkoły . Kształtowanie postawy twórczej jest
na tyle waŜnym zagadnieniem wychowawczym , Ŝe stało się podstawą teorii wychowania
estetycznego , obejmującego dwa równoczesne procesy wychowawcze : dąŜenie do
usprawniania naturalnego rozwoju dziecka dzięki pobudzaniu jego indywidualnej twórczości
artystycznej oraz dąŜenie do wychowania w dziecku wraŜliwości estetycznej .
W procesie wychowania estetycznego pedagog winien być równocześnie psychologiem .
Szczególną uwagę powinien zwrócić na sam proces tworzenia , w którym wyraŜa się cała
osobowość dziecka , a przez jej wytwór – ogólny poziom jego rozwoju . Wychowanie
artystyczne powinno zaspokajać zindywidualizowane potrzeby i rozwijać twórczą
spontaniczność dziecka . Wychowanie estetyczne nie ogranicza się jedynie do płaszczyzny
szeroko pojmowanej artystyczności . WiąŜe się ściśle z wychowaniem moralnym .
Upodobanie do tego co piękne , często przekształca się w upodobanie do tego , co dobre i
prawdziwe .
Istnieje przekonanie , Ŝe szkoła niszczy usposobienie twórcze małego dziecka . Tak być nie
musi . Punktem wyjścia dla twórczości stać się moŜe kaŜdy istniejący program nauczania .