(Podstawowe zasady prowadzenia badań socjologicznych)

COLLEGIUM MAZOVIA INNOWACYJNA SZKOŁA WYŻSZA

WYDZIAŁ NAUK STOSOWANYCH

Kierunek: Finanse i rachunkowość

Robert Bąkowski

Nr albumu: 9871

Podstawowe zasady prowadzenia badań socjologicznych

Praca napisana

W Katedrze Finansów i Rachunkowości

Siedlce 2014

Socjologia jest nauką zajmująca się badaniem zjawisk zachodzących w społeczeń-

stwie, bada zmiany, sposób funkcjonowania społeczeństwa jako grupy. Socjologia nie zajmu-
je się jednostką jako zjawiskiem indywidualnym, gdyż jednostka należy do zakresu badań
innej nauki jaką jest psychologia.

Jako nauka zajmująca się badaniem zbiorowości w swoich badaniach kieruje się zasa-

dami reprezentatywności i anonimowości, które są podstawą prowadzonych badań socjolo-
gicznych za pomocą odpowiednich technik badawczych.

Jedną z podstawowych cech każdej pracy naukowej jest obiektywny obraz ujmowania

i  przedstawiania  badanej  rzeczywistości.  Podczas  opracowywania  pracy  naukowej,  należy
przestrzegać procedury badawczej i ściśle określonych zasad pisarskich, gdyż praca musi od-
powiadać wszystkim wymaganiom metodologicznym i merytorycznym, a jako sprawozdanie
naukowe  powinno  być  sformalizowanie.  Sam  proces  badawczy  jest  następstwem  logicznego
myślenia ujętego w etapy badawcze, a normą pisarską jest bezosobowy styl wyrażania myśli.
Analiza faktów (danych statystycznych) zawsze poprzedza założenia, wyjaśnienia teoretyczne
oraz  stosowane  w  badaniach  pojęcia,  metody,  techniki  i  narzędzia  badawcze.  Zebrane  i  po-
grupowane  fakty  naukowe  (dane)  stanowią  natomiast  faktyczny  (statystyczny)  ilościowy  lub
jakościowy  materiał  źródłowy  podlegający  wyjaśnieniu  (analizie)  i  przedstawieniu  jego  w
formie opisu. W procesie badawczym musi być zachowana kolejność, rzetelność i jasny układ
tez zapewniający właściwą strukturę treści pracy

Zasady procesu poznania naukowego są uniwersalne, dzięki temu znajdują zastoso-

wanie  w  różnych  specjalnościach  ludzkiej  wiedzy  i  działalności,  ponadto  zapewniają  pełny,
rzetelny  i  adekwatny  w  danej  sytuacji  rezultat  poznawczy,  tym  samym  powinny  być  prze-
strzegane  we  wszystkich  dziedzinach,  dyscyplinach  i  specjalnościach  naukowych.  Jako  za-
sadnicze należy uznać zasady:

postępowanie badawcze musi zawsze być oparte o uznane metody badawcze zapewniają-
ce racjonalny dobór, układ i metodologiczną oraz merytoryczną poprawność czynności i
zabiegów wyjaśniania oraz gromadzenia wiedzy;

wyrażanie myśli i przedstawianie badanych elementów (obiektów, procesów) powinno
pozwalać na pełne, ścisłe i jednoznaczne formułowanie uogólnień i wniosków, zapewnia-
jąc tym samym ich powszechne rozumienie oraz możliwość powtarzania i porównywania
z wynikami kontrolnymi i j u ż istniejącymi teoriami na dany problem (temat, zagadnie-
nie);

w sprawozdaniach naukowych należy zachować logiczną spójność wyjaśniającej treści,
musi ona być zgodna z faktycznymi ustaleniami badawczymi przedmiotu i problemu ba-
dania oraz uporządkowana w logicznie powiązany system twierdzeń i teorii naukowych;

obowiązuje ciągły krytycyzm wobec przyjmowanych tez i hipotez oraz prowadzenie
ustawicznej weryfikacji, kontrolowania i rozbudowy istniejącego systemu twierdzeń na-
ukowych;

rezultaty badań naukowych muszą wykazywać twórczy charakter oraz możliwości ich
praktycznego zastosowania i wykorzystania, w każdej działalności ludzkiej

Z punktu widzenia socjologa, jako badacza, najlepszą jest możliwość jednoczesnego

przeprowadzenie badania, a w zasadzie kilku badań z wykorzystaniem różnych metod badaw-
czych  przy  jednoczesnym  zastosowaniu  rozmaitych  technik  i  narzędzi  badawczych  na  jak
największej  próbie,  a  najlepiej  na  całości  populacji  w  tym  samym  czasie.  Przeprowadzenie
takiego  kompleksowego  badania  musi  mieć  charakter  odkrywczy  przy  zastosowaniu  spraw-
dzonej,  pewnej  i  rygorystycznej  procedury  badawczej.  Ponadto  wszystkie  informacje  muszą

Jerzy Apanowicz, Metodologia ogólna, Gdynia 2002, ISBN 83-910869-9-3, str. 7

Por. Jerzy Apanowicz, Metodologia ogólna, …, str. 21

być udokumentowane i sprawdzane, w związku z tym działania wymagają bezwzględnej ko-
ordynacji na każdym etapie badania. Poza tym badania kompleksowe są zawsze uwarunko-
wane wieloma czynnikami, w związku z tym badacz (lub zespół badawczy) winien mieć
ś

wiadomość odpowiedzialności za analizę i syntezę badań, ale również za dyscyplinę czaso-

wą, merytoryczną i metodyczną.

Objęcie kompleksowym badaniem socjologicznym całej społeczności nie jest możli-

we.  Samo  opracowanie  procedury  badawczej  wymagać  będzie  zaangażowania  wielu  osób.
Przeprowadzenie jednocześnie badań z zastosowaniem kilku różnych metod, technik i narzę-
dzi  badawczych  wymaga  zaangażowania  dużej  ilości  osób,  które  będą  dokumentować  prze-
bieg badania i zapisywać wyniki badań. Aby wyniki badania były najlepszej jakości, należy je
przeprowadzić w możliwie krótkim czasie, w związku z tym niezbędne będzie zaangażowanie
dużej  ilości  osób  w  przeprowadzenie  badania,  które  może  przekroczyć  ilość  osób  badanych.
Kolejnym  ograniczeniem  jest  zapewnienie  badanym  anonimowości,  prywatności  i  bezpie-
czeństwa,  aby  zebrane  wyniki  miały  wysoki  stopień  wiarygodności.  Ponadto  rozwiązania
logistyczne  i  nakłady  finansowe  niezbędne  do  przeprowadzenia  badania  kompleksowego
przekroczą możliwości zespołu badawczego.

W związku z licznymi ograniczeniami w przeprowadzaniu badania kompleksowego

pojawia się pojęcie reprezentatywności, która jest kluczową zasadą dzięki której badania
można określić jako wiarygodne. Mówi się o reprezentatywności próby, co oznacza, że wyni-
ki badań przeprowadzone na próbie reprezentatywnej można uogólnić na całość badanej po-
pulacji, grupy.

Próba, której struktura ze względu na badane cechy (zmienne) jest zbliżona do struk-

tury populacji statystycznej, z której pochodzi. Reprezentatywność próby (próba reprezenta-
tywna) można uzyskać stosując zarówno losowe (probabilistyczne) jak i nielosowe (nieproba-
bilistyczne) techniki wyboru próby. Należy jednak zaznaczyć, iż większą szansę na reprezenta-
tywność próby daje zastosowanie technik losowego jej wyboru

. Zastanawiająca jest odpo-

wiedź na pytanie ile osób powinno objąć badanie, aby można mówić o próbie reprezentatyw-
nej? I tu nie ma jednoznacznej odpowiedzi. Reprezentatywne może być badanie socjologiczne
przeprowadzone już na dwóch osobach (np. prace kwalifikacyjne), a czasami może potrzeb-
nych być 100 i więcej osób lub znaczny odsetek wybranej populacji - 30%, 50%.

Należy uznać, że reprezentatywność jest zapewniona, gdy jej struktura odpowiada

charakterystycznym właściwościom danej populacji, zbiorowości. Natomiast próba, która
stanowi tylko część wybranej populacji, musi być reprezentatywną dla danej zbiorowości i
danego zjawiska.

Z zagadnieniem reprezentatywności wiąże się też problem prawidłowego określenia

założeń badawczych, określenia cech (zmiennych) badanej grupy. Im więcej badający zakre-
ś

li zmiennych jakie powinni posiadać badani, tym trudniej będzie mu do takiej grupy dotrzeć

lub ją wyodrębnić z przekroju społeczeństwa.

Poza tym sama liczebność próby reprezentatywnej związana jest z wyborem metody i

techniki badawczej, za pomocą której będzie przeprowadzane badanie. Wielkość (liczebność)
próby powinna być określona z prawdopodobieństwem i w warunkach określonego przedziału
ufności pozwalać uzasadniać twierdzenia i wysnute wnioski na podstawie  badanej populacji
(zbiorowości).  Próba  i  stopień  jej  wiarygodności  (reprezentatywności),  z  jaką  ona  przybliża
zmienne (parametry) danej populacji (zbiorowości) do rzeczywistości zależy przede wszystkim
od liczby branych do badań jednostek statystycznych. Nie ulega bowiem wątpliwości, że gdy
próba  jest  duża,  to  sama  jej  wielkość  (liczebność),  redukuje  i  niejako  wygładza  wahania  lo-
sowe, przez co próba staje się reprezentatywna i wiarygodna. Należy zaznaczyć, że próby nie

http://www.stat.gov.pl/gus/definicje_PLK_HTML.htm?id=POJ-7263.htm

[dostęp 14.01.2014r.]

muszą być aż tak duże. Istnieje w statystyce wiele sposobów i wzorów pozwalających ich li-
czebność zmniejszyć bez szkody dla dokładności oszacowań

Janusz Szumski zwraca uwagę, że próbka reprezentacyjna nie jest po prostu dowol-

nym fragmentem danego zbioru. Jeżeli z jakiejś populacji wyłonimy w dowolny sposób kilka
ludzi, to będą oni stanowili niewątpliwie pewien fragment, ściślej podzbiór danej populacji.
Czy będą jednak próbką reprezentacyjną - to odrębna kwestia, której rozstrzygnięcie wymaga
oceny zarówno sposobów utworzenia tego podzbioru, jak i jego właściwości.

Próbka jest tylko wówczas reprezentacyjna, jeżeli jest takim podzbiorem, który pod

względem swojej struktury i składu odpowiada wiernie temu zbiorowi, z którego została po-
brana. Jest to zatem swoisty model, stanowiący jak gdyby miniaturę tego układu, którego
część stanowi, czyli z jakiego został wyłoniony

W związku z powyższym, ustalenie wielkości próbki powinno odbywać się z

uwzględnieniem kilku zasad:

1. stopień różnorodności - im bardziej różnorodna zbiorowość (populacja) to tym większa

musi być próbka;

2. ilość kategorii statystycznych - im więcej kategorii uwzględniamy w badaniu to tym więk-

sza powinna być próbka;

3. zamierzony stopień dokładności i pewności – im większa próbka to tym większa dokład-

ność wniosków. Należy pamiętać, że zgodnie z zasadami statystyki, aby podnieć dwukrot-
nie stopień pewności liczebność próbki należy podnieść czterokrotnie

Za literaturą tematu

można przyjąć podział praktycznie ukształtowanych metod wy-

boru próbki:

oparte na dowolnych zasadach, przyjętych przez badającego ze względu na szczególne
cechy danej zbiorowości lub cele badań. Wyróżnić należy sposoby wyboru próbki:

celowy – badający  dobiera  próbkę,  na  podstawie  posiadanej  wiedzy,  najbardziej  od-
zwierciedlającą typowe składniki społeczno-demograficzne danej zbiorowości. Wadą,
zasadniczym  mankamentem  jest  subiektywizm  przy  wyborze  próbki,  który  w  mniej-
szym  lub  większym  stopniu  może  przeszkadzać  w  ustaleniu  modelu  zbiorowości.
Sposób nie jest zalecana przy badaniu zjawisk społecznych;

kwotowy – kwoty,  czyli  proporcjonalne  udziały  kategorii  społecznych.  Wartość  licz-
bowa proporcjonalnego udziału przedstawicieli danych kategorii w próbce reprezenta-
tywnej  powinna  odpowiadać  rzeczywistym  udziałom  tych  kategorii  w  badanej  spo-
łeczności,  np.  jeśli  w  badanej  zbiorowości  jest  40%  mężczyzna  i  60%  kobiet,  to  w
wybranej  próbce  powinny  być  zachowane  te  same  proporcje  mężczyzn  i  kobiet.  Ten
sposób wyboru jest subiektywnie zależny od decyzji badacza, jednak ma większy sto-
pień obiektywizmu niż celowy sposób wy boru próbki.

oparte na rachunku prawdopodobieństw – zakładają równe szanse znalezienia się w próbie
każdemu ze składników danej zbiorowości. Wyodrębnić można sposoby:

losowy:

zasada loterii – próbkę wyłaniamy poprzez losowanie np. wcześniej przygotowa-
nych kartek z nazwiskami wszystkich członków badanej zbiorowości;

Jerzy Apanowicz, Metodologia ogólna, …, str. 109

Janusz Szumski, Wstęp do metod i technik badań społecznych, Katowice 1995, ISBN 83-8583l-69-X, str. 104

podstawą obliczenia wielkości próbki jest rachunek statystyczny, który też określa z góry ustalone i dopuszczalne granice

błędu.

Jerzy Apanowicz, Metodologia ogólna oraz Janusz Szumski, Wstęp do metod….

imienna lista – badający z alfabetycznej listy wszystkich członków badanej zbio-
rowości wybiera konsekwentnie co którąś osobę, do wyboru pierwszej osoby i
skoku pomiędzy kolejnymi pozycjami może posłużyć rzut kostką do gry;

tabela liczb przypadkowych – wybór dokonywany  jest za pomocą specjalnych ta-
bel  znajdujących  się  w  podręcznikach  statystyki  lub  rachunku  prawdopodobień-
stwa,  wymagane  jest  wcześniejsze  ponumerowanie  wszystkich  członków  badanej
zbiorowości;

warstwowy – stratyfikowany. Badaną zbiorowość dzielimy na grupy odpowiadające
rzeczywistym podziałom w tej zbiorowości. Pamiętać należy, aby żaden element nie
znalazł się w więcej niż jednym podzbiorze (grupie). Następnie w sposób losowy wy-
bieramy próbkę z każdej warstwy (podzbioru, grupy). Wielkość próbki z każdej war-
stwy może być równa lub proporcjonalna do jego wielkości;

proporcjonalny – stosowany przy badaniach dużych zbiorowości, w których nie moż-
na jednoznacznie określić wielkości poszczególnych kategorii podziału według wła-
ś

ciwości społeczno-demograficznych. Należy więc wyodrębnić kategorie podziału da-

nej zbiorowości w oparciu o ogólnodostępne informacje (np. struktura wieku lub za-
trudnienia, odsetek kobiet i mężczyzn). Wybór próbki następuje w sposób losowy z
zachowaniem proporcjonalnej wielkości każdej z wyodrębnionych kategorii;

wielowarstwowy – zwany też terytorialnym. Sposób powinien być stosowany, gdy nie
ma  możliwości zastosowania  innego  sposobu  wyboru  próbki  np.  ze  względu  na  brak
danych o  całej zbiorowości czy  rozmieszczenia badanych na dużym terenie. Wyboru
próbki dokonujemy wykorzystując np. naturalny lub administracyjny podział badanej
zbiorowości, z której w sposób losowy wybieramy mniejszą zbiorowość. Losowy wy-
bór  powtarzamy  w  coraz  to  mniejszych  zbiorowościach,  aż  do  momentu  możliwości
wyboru osoby, która będzie poddana badaniu.

Losowy (probabilistyczny) schemat wyboru próbki reprezentatywnej jest najczęściej

wykorzystywany w przypadku prowadzenia badań społeczności, które można w jakiś sposób
usystematyzować,  policzyć,  podzielić.  Jednakże  nie  na  wszystkich  społecznościach  (popula-
cjach) możliwy jest dobór próbki według schematu losowego z użyciem już istniejącego po-
działu czy listy, np. podczas badania populacji bezdomnych - nie istnieje lista bezdomnych, a
stworzenie  takiej  jest  mało  prawdopodobne.  W  związku  z  tym  część  badań  musi  być  doko-
nywana  z  zastosowaniem  nielosowego  (nieprobabilistycznego)  schematu  doboru  próbki  re-
prezentatywnej. Wyróżnić należy cztery podstawowe typy doboru

dobór oparty na dostępności badanych – badacz wybiera do próby te jednostki, które w
momencie przeprowadzania badania są akurat „pod ręką" - np. przechodzą w miej-
scu, w którym znajduje się ankieter;

dobór celowy lub arbitralny - badacz dobiera jednostki w taki sposób, by stanowiły
one jak najbardziej wartościowe źródło informacji o badanym zjawisku, np. do udziału
w teście konceptu nowego produktu zaprasza się jego potencjalnych przyszłych użyt-
kowników;

metoda kuli śnieżnej - wykorzystywany jest przede wszystkim w badaniach specyficz-
nych, trudno dostępnych grup (np. bezdomnych, squatersów, nielegalnych imigran-
tów). Badacz wykorzystujący ten schemat doboru stara się dotrzeć do członków grupy,
których relatywnie łatwo można odszukać, a następnie prosi ich o pomoc w rekrutacji
innych osób, przynależących do tej grupy;

Earl Babbie, Badania społeczne w praktyce, Warszawa 2004, Wydawnictwo Naukowe PWN, str. 204

dobór  kwotowy - podobnie  jak  w  przypadku  losowego  warstwowego  doboru  próby,
badacz najpierw opisuje strukturę populacji ze względu na pewne istotne zmienne lub
kombinację  zmiennych  i  dobiera  jednostki  tak,  żeby  udział  każdej  z  grup  opisanych
daną  wartością  zmiennej  lub  kombinacją  wartości  różnych zmiennych  był  w  próbie
identyczny  jak  w  populacji;  w  przeciwieństwie  jednak  do  doboru  warstwowego,  pro-
cedura  doboru  kwotowego  nie  zakłada  losowania jednostek  z  każdej  „warstwy“,  ale
umożliwia dobór dowolnych jednostek, które scharakteryzować można określoną war-
tością zmiennych lub kombinacją wartości różnych zmiennych

Nieprobabilistyczny dobór próby najczęściej znajduje zastosowanie w badaniach jako-

ciowych. Użyteczność wyników w największej mierze zależy od badaczy przeprowadzają-

cych badanie, którzy muszą być odpowiednio przeszkoleni i konsekwentnie przestrzegać wy-
tycznych precyzujących opis populacji, na której przeprowadzone powinno być badanie.

Równie ważną zasadą i podstawową w badaniach socjologicznych jest zasada anoni-

mowości. O ważkości zasady anonimowości świadczyć powinien fakt, że została opisana w
Kodeksie Etyki Socjologa

. Z Kodeksu wynika, że badanym należy zagwarantować najwyż-

szy możliwy stopień anonimowości i poufności. Anonimowość uczestników winna być chro-
niona,  gdyż  w  niektórych  środowiskach  sam  udział  badania  może  być  powodem  do  dyskry-
minacji  jednostki.  Zasada  anonimowości  uczestników  procesu  badawczego  musi  być  bez-
względnie przestrzegana, podobnie jak uszanowanie prywatności i zachowanie poufności ich
danych osobowych. W przypadku niemożności zachowania anonimowości lub dużego ryzyka
jego  utraty  badacz  powinien  odstąpić  od  badania  uczestnika  (uczestników)  procesu  ba-
dawczego.

Zachowanie anonimowości ma bezpośredni wpływ na jakość użytkową pozyskiwa-

nych  danych.  Wieloletnie  doświadczenia  statystyków,  socjologów,  badaczy  opinii  publicznej
pokazują,  że  kluczowe  znaczenie  dla  postawy  respondenta  ma  zaufanie  do  badacza,  we-
wnętrzne przekonanie, że ujawnione w badaniu fakty i opinie pozostaną na zawsze anonimo-
we. Respondent chce mieć pewność, że żadna osoba i żadna instytucja nie będą miały dostępu
do podanych przez niego indywidualnych informacji. Lęk respondenta przed wyrażeniem swo-
ich opinii lub informacji o faktach prowadzi w prosty sposób albo do odmowy udziału w ba-
daniu, albo do podania nierzetelnych lub fałszywych danych. Jedna i druga postawa respon-
dentów pogarsza jakość badań statystycznych i bezpośrednio wpływa na tworzenie niepraw-
dziwego  obrazu  rzeczywistości  dla  odbiorców  wyników  tych  badań.  Pogorszenie  jakości  ba-
dań jest w tych okolicznościach tym bardziej dotkliwe, że trudno jest oszacować błąd, jakim
wymienione postawy respondentów obciążają ostateczne wyniki badania

Oczywistą korzyścią z zachowania i przestrzegania anonimowości jest bezpośrednie

przełożenie stopnia anonimowości na jakość otrzymanych danych. Im większa anonimowość
tym jakość otrzymywanych danych jest wyższa. Osoby poddane badaniu o dużym stopniu
anonimowości wykazują mniejsze skłonności do podawania niepełnych czy fałszywych in-
formacji przez co zwiększają jakość użytkową wyników z mniejszym odsetkiem błędów.

Część socjologów, w tym profesor Paweł Gieorgica, uważa że anonimowy respondent

łatwiej kłamie i podaje nieprawdziwe informacje. Z drugiej strony może dochodzić do sytu-
acji, że osoba zidentyfikowana z imienia i nazwiska podawać będzie fałszywe informacje w
celu pokazania swojej osoby w lepszym świetle.

Anonimowość respondentów musi zostać zachowana niezależnie od zastosowanej

techniki badawczej.

Magierowski M. Dobór próby, dostępny:

http://www.researchonline.pl/baza?podkategoria=42

[dostęp 16.01.2014r.]

Uchwalony przez Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Socjologicznego dnia 25 marca 2012 r., opu-

blikowany na

http://www.pts.org.pl/public/upload/kodeks.pdf

[dostęp 15.01.2014r.]

prof. dr hab. Mirosław Szreder na stronie

http://www.stat.gov.pl/gus/5840_4340_PLK_HTML.htm

[dostęp 15.01.2014r.]

Badania socjologiczne, które mają zostać wykorzystane dla nauki czy praktyki muszą

być wiarygodne. Omówione zasady (reprezentatywność i anonimowość) przeprowadzania
badań socjologicznych służą uzyskaniu wiarygodności tych badań. Zarówno wiarygodnym
musi być dokonujący badania (badacz), jak i socjolog odpowiedzialny za zaplanowanie pro-
cesu badawczego.

Odpowiednio dobrana technika badawcza podniesie wiarygodność uzyskanych da-

nych,  jednocześnie  zapewni  pozyskanie  potrzebnych  danych,  sprawdzonych  informacji,  opi-
nii, faktów. Techniki badawcze są najczęściej praktycznymi czynnościami, czyli konkretnymi
sposobami  zbierania  materiału  badawczego  w  celu  zbadania  określonego  zjawiska  oparte  na
starannie  opracowanych  dyrektywach  (dokładnych,  jasnych  ścisłych),  weryfikowanych  w
badaniach  różnych  nauk  społecznych  i  dzięki  temu  posiadających  walor  użyteczności  mię-
dzydyscyplinarnej

Sama technika badawcza jest częścią metody badawczej, czyli określonego i powta-

rzalnego sposobu zdobywania pewnego typu informacji o rzeczywistości społecznej, nie-
zbędnych dla rozwiązania określonego problemu badawczego

. Metody badawcze najczę-

ciej dzielone są na:

metody  jakościowe - metody  opisowa,  służą  przyjrzeniu  się  „światu  zewnętrznemu”
(w naturalnym otoczeniu), wyjaśniają, opisują i interpretują zjawiska społeczne z per-
spektywy wewnętrznych przeżyć podmiotów badania na wiele różnych sposobów, po-
zwalają  na  dotarcie  do  często  nieujawnionych,  nieuświadomionych  motywów  zacho-
wań; można nimi badać np. doświadczenia jednostek i grup, interakcje w jakie wcho-
dzą  oraz  komunikacji  jaka  wówczas  zachodzi,  a  także  wszelkie  wytwory  ich  działal-
ności (teksty, obrazy, muzyka)

;

metody ilościowe – metody liczbowe; wykorzystywane do określenia paramentów
liczbowych (w odpowiednich jednostkach) charakteryzujących sposoby funkcjonowa-
nia i zmiany społeczeństwa; umożliwiają odpowiednie przetworzenie danych liczbo-
wych w celu wyciągnięcia wniosków dotyczących funkcjonowania i zmian społeczeń-
stwa; stosowane gdy chce się zbadać „ile”, „jak często”, „jak długo” jednostki np. po-
dziela dany pogląd

Za najważniejsze i najczęściej stosowane metody i techniki badawcze należy uznać:

Metoda badania dokumentów – metoda badań wytworów ludzkich, materialnych i symbo-
licznych jako źródeł informacji o cechach społecznych tworzących je ludzi. Technikami
badawczymi metody badania dokumentów są:

badanie dokumentów

analiza treści

;

Obserwacja – polega  na  planowym  i  systematycznym  oglądzie  przedmiotów  i  zjawisk,
opisywaniu zaobserwowanych stanów i zmian. Może być wykonywana bezpośrednio lub
za  pomocą  odpowiednich  przyrządów.  Istnieje  wiele  technik  obserwacji  różniących  się
przede  wszystkim  stopniem  ingerencji  obserwatora  w  obserwowane  sytuacje,  sposobami
rejestracji i analizy oraz czasem trwania. Technikami badawczymi obserwacji są:

obserwacja jawna i niejawna;

obserwacja uczestnicząca i nieuczestnicząca;

obserwacja kontrolowana i niekontrolowana;

obserwacja specjalna: shadowing

;

Eksperyment – doświadczenie, badanie, zbiór działań wzbudzających w obiektach mate-
rialnych określone reakcje i zjawiska w warunkach pozwalających kontrolować wszelkie
istotne czynniki, które poddaje się dokładnej obserwacji. Eksperyment wykonuje się w ce-
lu potwierdzenia lub sfalsyfikowania określonej teorii. Jak twierdził Immanuel Kant, eks-

dr M. Bednarzak-Libera, wykład z Socjologii metod badań socjologicznych, 30.11.2013r.

peryment jest swego rodzajem pytaniem, jakie teoria zadaje naturze. Eksperyment musi
być najprostszy w wykonaniu i jednocześnie dawać najbardziej jednoznaczną odpowiedź
potwierdzającą lub falsyfikującą dana teorię. Większość eksperymentów przeprowadza się
w specjalnie do tego przygotowanych pomieszczeniach – laboratoriach. Czasami prze-
prowadza się też tzw. eksperymenty plenerowe, aby zbadać jakieś zjawisko w miejscu je-
go występowania. Eksperymenty naturalne często sprowadzają się do prostej obserwacji,
a czasami mogą być celowo aranżowanymi sytuacjami

;

Socjometria – metoda badawcza polegająca na badaniu struktur władzy i komunikacji
pomiędzy jednostkami w populacji. Przeważnie badane są relacje komunikacji jednostek
w grupie lub relacje władzy i współpracy. Technikami badawczymi socjometrii są:

samoocena socjometryczna;

„zgadnij kto?”;

uporządkowanie;

porównywanie

;

Wywiad – polega na zadawaniu przez badacza mniej lub bardziej sformalizowanych py-
tań. Do technik badawczych wywiadu należą:

wywiad kwestionariuszowy;

wywiad swobodny

storytelling

;

Ankieta – pojęcie wieloznaczne, w socjologii używane dla określenia:

narzędzia badawczego, które z reguły wypełnia sam badany lub w jego imieniu tzw.
„ankieter”;

kwestionariusz, formularza z zestawem pytań do badanego, na które udziela on pi-
semnej odpowiedzi.

„Technika ankiety” - sposób zbierania danych socjologicznych.
„Kwestionariusz ankiety” - określenie samego narzędzia badawczego stosowanego w
technice wywiadu.

Typy ankiet: środowiskowa, prasowa, pocztowa, telefoniczna, Internetowa, panelowa,
jawna, imienna, anonimowa

;

Sondaż – badanie obejmujące specjalnie dobraną, reprezentatywną grupę społeczną, która
najwierniej odzwierciedla populację generalną. Na podstawie badania sondażowego gro-
madzi się wiedzę o poglądach i opiniach wybranych zbiorowości, a także o kierunkach
rozwoju zjawisk społecznych

Możliwość zastosowania więcej niż jednej techniki lub metody badawczej podczas

przeprowadzania badania zwiększa jakość otrzymanych wyników oraz ogranicza błędy po-
miarów nazywana jest triangulacją.

Triangulacja jako alternatywna metoda pozyskiwania danych lub nawet strategia ba-

dawcza, wykorzystuje zjawisko komplementarności technik i metod badawczych. Wykorzy-
stanie komplementarności (dopełniania lub uzupełniania się

) technik badawczych podnosi

jakość użytkową otrzymywanych wyników. Spojrzenie na badaną osobę z perspektywy innej
techniki badawczej pozwala na uzyskanie dodatkowych informacji, które mogą nie tylko uzu-
pełniać otrzymywane wyniki, ale wręcz je uwiarygodnić, np. wyniki prowadzenia obserwacji
(jawnej lub niejawnej) osoby wypełniającej kwestionariusz ankiety z pytaniami otwartymi,
pozwalają nie tylko uwiarygodnić respondenta, ale będą stanowiły uzupełnienie wyników
badania, gdyż opisywały będą dodatkowo sam proces i zachowanie respondenta podczas ba-
dania.

Słownik Języka Polskiego,

http://sjp.pl/komplementarny

[dostęp 15.01.2014r.]

Bibliografia

Książki

Jerzy Apanowicz, Metodologia ogólna, Gdynia 2002, ISBN 83-910869-9-3.

Janusz Szumski, Wstęp do metod i technik badań społecznych, Katowice 1995, ISBN 83-
8583l-69-X.

Earl Babbie, Badania społeczne w praktyce, Warszawa 2004, Wydawnictwo Naukowe PWN.

II.

Strony

internetowe

http://www.stat.gov.pl/gus/definicje_PLK_HTML.htm?id=POJ-7263.htm

[dostęp

14.01.2014r.].

Magierowski M. Dobór próby, dostępny:

http://www.researchonline.pl/baza?podkategoria=42

[dostęp 16.01.2014r.].

prof. dr hab. Mirosław Szreder na stronie

http://www.stat.gov.pl/gus/5840_4340_PLK_HTML.htm

[dostęp 15.01.2014r.].

Słownik Języka Polskiego,

http://sjp.pl/komplementarny

[dostęp 15.01.2014r.].

III.

Inne

Kodeks Etyki Socjologa, uchwalony przez Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towa-
rzystwa Socjologicznego dnia 25.03.2012r., opublikowany na

http://www.pts.org.pl/public/upload/kodeks.pdf

[dostęp 15.01.2014r.].

dr Mirosława Bednarzak-Libera, wykład z Socjologii metod badań socjologicznych,
30.11.2013r.