Definicje różne przez pytania i odpowiedzi  

 

Definicje różne przez pytania i odpowiedzi doczekały się trzech wydań. Pierwszy raz zostały 

opublikowane w Zbiorze pism tyczących się moralnej edukacyi młodzi Korpusu Kadetów (bez 

podania  miejsca  wydania,  drukarza  i  roku  druku)  i  współcześnie  datuje  się  je  na  ok.  1783 

rok

1

.  W  1790  roku  wyszło  w  Warszawie  pierwsze  samodzielne  wydanie,  bez  katechizmu 

Definicyje  rozne  przez  pytania  y  odpowiedzi.  Dla  Korpusu  Kadetow,  Talem  Republicam 

speres,  qualem  juventutem  ipsi  paraveris  (wyd.  Piotr  Dufour),  a  rok  później  w  Wilnie 

opublikowano  Definicye  rozne  przez  pytania  y  odpowiedzi  Dla  Korpusu  Kadetów,  oraz  dla 

edukuiącey się młodzi kraiowey, (druk. J. K. M Korpusu Kadetów) – również bez katechizmu. 

Do wydania wileńskiego nie udało nam sie dotrzeć.   

W  dalszej  części  wstępu,  charakteryzując  powyższe  wydania  będę  używać  określeń 

Definicyje  lub  wydanie  z  1783  r.  oraz  Definicyje  lub  wydanie  z  1790  r.  zamiast  pełnych 

tytułów.   

Autorem  Definicyj...  jest  komendant  Korpusu  Kadetów  książę  Adam  Kazimierz 

Czartoryski.  Ułożył  je  jako  podstawowe  kompendium  do  nauki  zasad  moralnych 

i kształtowania  systemu  wartości  młodych  ludzi.  Zwięzła  formuła  pytań  i  odpowiedzi 

ułatwiała przyswajanie wiedzy. Znajomość wszystkich pytań i odpowiedzi była obowiązkiem 

każdego ucznia Szkoły Rycerskiej.   

Definicyje z 1783 r. zasadniczo różnią się od Definicyj z 1790 r. liczbą pytań, a także 

tematyką  poruszanych  zagadnień.  Te  pierwsze,  będące  podstawą  niniejszego  wydania, 

składają się z 26 pytań i odpowiedzi. Jest to jednocześnie, jak pisze Frączyk, najobszerniejsza 

wersja. Odpowiedzi definiują osobę kadeta: kim jest, jakie wzniosłe cechy powinien w sobie 

nosić,  a  których  się  wystrzegać.  Określają  również    postawę  jaką  powinien  reprezentować 

kadet  w  kontaktach  z nauczycielami  i oficerami:  być  bezwzględnie  posłusznym 

i bezdyskusyjnie  wypełniać  wszystkie  polecenia  oficerów  i  nauczycieli.  Jak  pisze  Frączyk 

w rozdziale Katechizm kadecki i inne przepisy korpusowe, była to zasada, do której zapewne 

najtrudniej  było  sie  dostosować  chłopcom  pochodzącym  z  rodzin  szlacheckich,  których 

domowe  wychowanie  nie  opierało  się  bynajmniej  na  dyscyplinie.  Był  to  jeden  z dwóch 

                                                           

1

 Data ta nie jest pewna. Tadeusz Frączyk w biografii literackiej Adama Kazimierza Czartoryskiego pisze o 1783 

lub 1784 roku. Sam opowiada się raczej za 1783.  

powodów,  dla  których  wielu  kadetów  nie  przetrwało  wszystkich  siedmiu  lat  w Szkole 

Rycerskiej i kończyło naukę po drugiej albo trzeciej klasie

2

.       

W  dalszej  części  tego  wydania  autor  stawia  pytanie,  czy  szlachetne  urodzenie  jest 

cnotą  samą  w sobie  i  odpowiada,  że  nie  jest,  co  więcej,  samo  szlachectwo  bez  cnót 

i przymiotów  jego  zdaniem  jest  czymś  gorszącym.  Szlachcic  odznaczający  się  męstwem, 

poczciwością,  dobroczynnością  i  litością  wart  jest  największego  szacunku,  natomiast 

szlachcic dumny, okrutny i nielitościwy, który gardzi niższymi stanami jest, krótko mówiąc, 

podły.  

Czartoryski  posunął  się  nawet  do ustalenia  rodzaju  zabaw, które powinny zajmować 

kadetów  w  czasie  wolnym.  Pisze,  że  zabawy  powinny  wprawiać  chłopców  do  sztuk 

wojennych, bo ród Dziadów naszych nie spodziewał się wydać plemie niewieściuchow. Radzi, 

żeby  młodzi  kadeci  ścigali  się  z  kolegami  do  mety  albo  zaznajamiali  się  z  rynsztunkiem 

wojennym.  

Wydanie  Definicyj...  z  1783  r.  kończy  się  przestrogą  przed  nieuczciwością.  Autor 

pisze,  że  każdy  kto  choć  raz  dopuścił  się  nieuczciwego  czynu  daje  przyzwolenie,  aby 

postrzegano go jako kłamcę i niegodziwca.       

Definicyje... z 1790 roku zawierają 24 pytania i odpowiedzi, definiujące pojęcia, które 

miały  być  bliskie  każdemu  kadetowi,  tj.  dobroczynność,  wdzięczność,  delikatność, 

poczciwość,  dyskretność.  W  dalszej  części  pojawiają  się  pytania  o  charakterystykę 

prawdziwego  Patryoty,  który  o  dobro  powszechne  iedynie  dbały  wszystkie  prywatnego 

interesu  względy  temu  zamiarowi  poświęca,  (...)  czyni  w  każdey  okoliczności 

z zastanowieniem,  waży  stosunki  wszelkie  roztropnie,  uprzedzenia  odłącza  od  prawdy, 

determinacye bierze po doyrzałym rozpatrzeniu się, a raz wziętych nie wzruszenie trzyma się.   

Zdecydowanie  najobszerniejszą  odpowiedź,  bo  ok.  6,5  strony,  autor  dał  na  pytanie 

22

3

:  Jakie  powinny  być  żarty?  i  uczy,  że  żartować  z  ludźmi  rzeczą  jest  miłą,  żartować  zaś 

z ludzi,  rzeczą  naymniey  przystoyną,  i  godziwą.  Tym  samym  przestrzegł  przed  drwieniem 

i naśmiewaniem się z innych, a każdego, kto czerpie radość i satysfakcję z poniżania nazwał 

podłym i złośliwym.  

                                                           

2

 T. Frączyk, Katechizm kadecki i inne przepisy korpusowe, [w:] tegoż, Adam Kazimierz Czartoryski. Biografia 

historyczno-literacka na tle przemian ideowych polskiego Oświecenia, Fundacja xx. Czartoryskich, Kraków 
2012.   

3

 Starodruki nie zawierają numerów pytań. Numeracja została tutaj wprowadzona wyłącznie na potrzeby tego 

opisu.  

W  odróżnieniu  od  Definicyj...  z  1783  r.  Definicye...  z  1790  roku  dają  Kadetom 

wskazówkę,  jak  dobrze  wychowany  człowiek  powinien  traktować  kobiety.  Mowić 

o kobietach  z  letkością,  w  śmiech  je  obracać,  reputacyję  ich  kazić  dla  swoiey  chluby 

i próżności, kłamliwe rozgłaszaiąc grzeczności od nich nie odbierane, lub chełpiąc się (choć 

pod  sekretem)  z  preferencyi  otrzymaney  dla  siebie,  ostatnią  to  nieuczciwością,  śmiele  rzec 

można, że każdy nieuczciwy postepek w sofit idzie, kiedy sie do kobiety stosuie, bo im słabsza 

ta  płeć,  im  bardziey  wyzuta  z  sposobu  dania  odporu,  i  upomnienia  sie  swey  krzywdy,  tym 

wiekszey wzgardy wartym staie sie ten, co iey szanować nie umie. Czartoryski nawiązał tu do 

długowiecznych zasad  rycerskich, które nakazywały traktowanie kobiet  ze szczególną czcią 

i stosowną delikatnością.  

Ostatnie  pytanie  z  tego  wydania  Deficyj...  jest  próbą  określenia,  czym  jest 

Presumpcya,  czyli  współcześnie  zarozumiałość.  Autor  definiuje  ją  jako  idealistyczne 

postrzeganie  samego  siebie  i  upatrywanie  w  sobie  samych  doskonałości,  a  następnie  pisze 

o konsekwencjach takiej postawy. 

Autor  kończy  stwierdzeniem,  że  niewpojenie  przez  kadetów  przedstawionych 

w Katechizmie  moralnym  i  Definicyach...  prawd  i  zasad  będzie  wstydem  dla  komendy 

i oficerów.  Zasady  te  zostały  opracowane  po  to,  by  zaznajomiony  z  nimi  kadet  opuścił  jako 

najlepszy  obywatel  właściwie  przygotowany  do  służby  Ojczyźnie.  Definicye...  z  1783  r.  nie 

zostały w żaden sposób podsumowane.   

Definicyje  rozne  przez  pytania  y  odpowiedzi.  Dla  Korpusu  Kadetow,  Talem  Republicam 
speres, qualem juventutem ipsi paraveris (1790) dają odpowiedzi na następujące pytania: 

 

1.  Co iest Wdzięczność? 

2.  Jakim być powinien ten, co dobrodzieystwa odbiera? 

3.  A ten, co dobrodzieystwa czyni? 

4.  Dla czego? 

5.  Jakie na sobie znamię nosić powinne Dobroczynność i Wdzięczność? 

6.  Jakie są granice Wdzięczności. 

7.  Czy dobre okazują skłonności ci, co się Wdzięczności lękaią? 

8.  Co iest delikatność duszy? 

9.  Czym sie różni Delikatność od Poczciwości. 

10.  Tę różnicę obiaśnić mi proszę przykładem.  

11. Możnaż być delikatnym, nie będąc poczciwym?  

12. Wieloraka iest Delikatność? 

13. Czy potrzebną iest w pożyciu Dyskrecya? 

14. Czym sie człek dyskretny wyznacza? 

15. Jakim być powinien prawdziwy Partyota? 

16. Jakim iest fałszywy Partyota? 

17. Czy nie ma iuż cale sposobu do rozeznawania dobrych intencyi od złych? 

18. Jakim iest człowiek za prawdziwą ubiegaiący się Popularnością? 

19. Jakim iest człowiek za fałszywą ubiegaiący się Popularnością? 

20. Jaka iest Popularność rubaszna? 

21. Jaką o sobie daie opinią ten, co pisanie Paszkwilów pozwala sobie? 

22. Jakie być powinny żarty? 

23. Jakie ze Płcią Żeńską obeyście się przystoi, człowiekowi myślącemu dobrze, i dobrze 

wychowanemu? 

24. Co iest Presumpcya? 

 

 

Aleksandra Biardzka