1 

 

CZASY NOWOŻYTNE XV- XVIII W. 

 

Epoka odrodzenia i humanizmu XV- XVI w.  

- przewrót umysłowy w językoznawstwie- (1) zlikwidowanie monopolu łaciny jako jedynego 

języka mającego budowę gramatyczną; (2) jako jedynego języka literackiego przez dopusz-

czenie języków narodowych jako przedmiotu badań 

- rozszerzenie zasięgu materiału badań lingwistycznych na: 



 

Językoznawstwo teoretyczne 



  J. uniwersalne 



 

Nową metodologię badań lingwistycznych opartej na porównywaniu języków 

- do podziału na językoznawstwo materiałowe (praktyczne, podręczniki gramatyki łacińskiej 

dla szkół) i teoretyczne (naukowe, uprawniane na podstawie łaciny) doszedł podział na szcze-

gółowe i ogólne (uniwersalne)- plus rozszerzenie wcześniejszych badań 

 

1. JĘZYKOZNAWSTWO MATERIAŁOWE 

- pierwsza gramatyka polska po łacinie- Piotr Strojeński 

- słownik polski po łacinie- Jan Mączyński 1564 

-  rozprawy ortograficzne- Stanisław Zaborowski, Jakub Parkoszowic 

- powstaje gramatyka i słownik języka czeskiego dla Niemców, gramatyka cerkiewnosło-

wiańska, węgierska, baskijska 

- proces oczyszczania łaciny ze średniowiecznych naleciałości w dziedzinie stylu, gramatyki i 

słownika 

- powstawały gramatyki greki- poszerzanie horyzontów naukowych ludzi Odrodzenia (nie 

używano greki, ale czytano teksty greckie w oryginale) 

- początek nowoczesnej filologii 

- powrót do języka hebrajskiego 

- powstają pierwsze traktaty fonetyczne i ortograficzne w językach narodowych dot. języków 

narodowych 

- wynalezienie i upowszechnienie druku 

 

2. JĘZYKOZNASTWO TEORETYCZNE 

- zajmuje lukę między semantyką logiczną średniowiecza a gramatyką logiczną następnego 

okresu 

- namiastka językoznawstwa teoretycznego- porównywanie języków 

2 

 



 

Zewnętrzne zestawienia natury słownikowej lub tekstowej różnych języków 



 

Próby klasyfikacji genealogicznej lub typologicznej języków  

- rodzaje klasyfikacji: 



  Raczej genealogiczna- (1) ustalenie prajęzyka; (2) ustalenie stosunków pokrewieństwa 

między istniejącymi językami 



  Raczej typologiczna- brano pod uwagę aspekt synchroniczny, usiłując ustalić różne 

typy językowe 

 

Epoka racjonalizmu i empiryzmu XVII- XVIII w.  

- okres intensyfikacji badań w obranym kierunku i ich kulminacji w postaci syntez i wnio-

sków 

1. JĘZYKOZNASTWO MATERIAŁOWE 

- zanika podział na prace podręcznikowe natury czysto praktycznej a bardziej naukowymi- 

poziom prac naukowych jest coraz wyższy, jest ich coraz więcej dlatego opracowania prak-

tyczne przestają się liczyć 

- ze studiów nad językami martwymi (łącina, greka, hebrajski) ku opracowaniom naukowym 

języków narodowych 

- najwięcej prac z dziedziny fonetyki i pisowni 



  Badania tradycyjne 



  Fizjologiczne- opis artykulacji głosek 



  Prozodyczne- akcent i melodyka wypowiedzi 



  Dydaktyczne- nauczanie głuchoniemych 



 

Ogólnofilozoficzne- stworzenie fonetyki uniwersalnej i uniwersalnego alfabetu 

- podręczniki szkolne gramatyki polskiej- Onufry Kopczyński 

 

2. JĘZYKOZNASTWO TEORETYCZNE 

- językoznawstwo do tej pory zajmowało się przede wszystkim: (1) pogłębianiem i korygo-

waniem znajomości języków obcych; (2) budowaniem od podstaw gramatyk języków naro-

dowych i inwentaryzacji języków świata 

- filozofia XVII-wieczna: konstruktywna rewizja całokształtu dotychczasowej wiedzy  odzie-

dziczonej ze średniowiecza i starożytności, i dążenie do zbudowania nowych, teoretycznie 

sprawdzalnych podstaw wiedzy nowoczesnej, opartej na wymaganiach rozumu i doświadcze-

nia 

3 

 



  Racjonalizm we Francji 



  Empiryzm w Anglii  filozofia dominująca w Europie w XVIII w.  

- filozofia badała problemy: 

(1) stworzenie gramatyki uniwersalnej 

(2) stworzenie jednego uniwersalnego języka filozoficznego nauki 

(3) pochodzenie mowy (glottogeneza) 

- racjonalizm- jedyny i decydujący czynnik poznania to rozum, z którym stworzona jest wola 

jako czynnik umożliwiający podjęcie decyzji między twierdzeniem i negacją. O prawdzie i 

fałszu decyduje nie samo wyobrażenie, lecz sąd, będący aktem rozumu i woli. (R. Descartes). 

Nurt logiczny  Metoda- czynnik decydujący o wartości wiedzy- powinna być analityczna ( 

rozkładająca myśl na jej czynniki pierwsze) oraz matematyczna (sprawdzająca własności ja-

kościowe rzeczy do stosunków ilościowych) 



 

Gramatyka jest w stosunku do języka czymś umownym, i tam, gdzie jest to konieczne 

może i winna być naginana do wymogów rozumu i logiki 

Nurt socjologiczny  J.J. Rousseau- stosunki społeczne oparte na umowie społecznej, hasła 

powrotu do natury i do uczucia 



  Problematyka pochodzenia mowy ludzkiej- wytwór wyłącznie ludzki vs powstał przy 

współdziałaniu sił nadprzyrodzonych 

- empiryzm- Francis Bacon- tradycyjny sylogizm (dotychczasowe narzędzie badani naukowe-

go) za bezużyteczny  w nauce należy opierać się na DOŚWIACZENIU.  



 

Wyróżnia gramatyki: (1) materiałową (filologiczna) oraz (2) teoretyczną.  



 

Język jako jeden z najważniejszych środków komunikacji społecznej służący do prze-

kazywania myśli 



 

Odróżnia znaki naturalne (pismo obrazkowe, gesty) i konwencjonalne (pismo fonogra-

ficzne) 



 

Zauważył funkcję ekspresywną jezyka 



 

Postulat stworzenia języka filozoficznego, uniwersalnego 

John Lock- w miejsce analizy empirycznej rzeczywistości  wysuwa postulat analizy empi-

rycznej ludzkiego umysłu i ludzkiej psychiki 

- Leibniz- (pomiędzy empiryzmem a racjonalizmem) powziął myśl matematycznego trakto-

wania logiki i zastąpienia logiki arystotelesowskiej logiką formalną. Rozważania nad rola 

języka w życiu jednostki i społeczeństwa. Znaki językowe mają charakter umowny. Mowa 

jest wyrazem naturalnego popędu człowieka do uzewnętrznienia afektów  

4 

 

- Herder- problem pochodzenia mowy- język jako wyraz świadomego uzewnętrznienia psy-

chicznego. Język to wytwór naturalny psychiki ludzkiej 

 

3. ZESTAWIENIE, PORÓWNYWANIE I KLASYFIKOWANIE JĘZYKÓW 

- początkowo porównywano to samo słowo w różnych językach, później już całe języki 

- powstają kilkujęzyczne słowniki 

- ogólny przegląd języków świata 1785r. z inicjatywy Katarzyny II 

- orientacja diachroniczna- spekulacje na temat prajęzyka i klasyfikacja genealogiczne języ-

ków świata- do końca XVIII wieku za prajęzyk uważano hebrajski, teraz zaczęto podawać to 

w wątpliwość- m.in. Leibniz: uważał, że językoznawstwo powinno  tak jak nauki przyrodni-

cze wychodzić od badania języków żywych + postulat diachroniczny badania starych tekstów 

oraz zapożyczeń 

 

4. PIERWSZE KONTAKTY Z SANSKRYTEM 

- Kraus- język jako wyraz psychiki jednostki i społeczeństwa dlatego porównywanie języków 

ma  na  celu  pogłębienie  znajomości  natury  i  duszy  ludzkiej  oraz  stosunków  społecznych  w 

ramach  narodowości.  Porównywanie  języków  musi  uwzględniać:  substancję  językową,  bu-

dowę języka i zasięg języka. 

- klasyfikacja języków o orientacji synchronicznej dotyczy sfery pozalingwistycznej 

 

5. CHARAKTERYSTYKA CAŁEGO OKRESU   

a) zasada wyłączności łaciny w średniowieczu doprowadziła do jej wyczerpania i wyjałowie-

nia przez co do głosu doszły języki narodowe 

b) nowe filozofie: empiryzm i racjonalizm wpływały na rozwój lingwistyki: (1) zapobieganie 

innowacjom  i  zmianom  w  języku,  (2)  o  języku  decyduje  całokształt  psychiki  ludzkiej-  jed-

nostka i społeczność 

c) najmniej zmieniło się w dziedzinie poglądów na budowę języka- dominuje model odzie-

dziczony  ze  średniowiecza  i  starożytności    jądrem  gramatyki  morfologia.  Składnia  prak-

tycznie nie istniała. Największy postęp w dziedzinie fonetyki- klasyfikacja głosek na podsta-

wie kryterium artykulacyjnego.  

d) językoznawstwo do końca XVIII w. miało charakter synchroniczny 

e) próby stworzenia i poszukiwania uniwersalnego języka 

f) wiek XVIII- językoznawstwo zyskało charakter naukowy