Polskf. 

DRZEWA

Encyklopedia ilustrowana

carta  blanca

TREŚCI

l Wstęp

Iglaste

Jodła  pospolita....................................... 14

Świerk pospolity.....................................16

Modrzew europejski............................. 18

Sosna  lim b a ..........................................20

Sosna górska..........................................21

Sosna z w ycz a jn a .................................. 22

Jałowiec p o sp o lity................................24

Cis pospolity..........................................25

Liściaste

Lipa drobnolistna.................................. 26

Lipa szerokolistna.................................. 27

Klon j a w o r ............................................. 28

Klon  pospolity........................................ 29

Klon  p o ln y ............................................. 30

Klon srebrzysty........................................ 31

Szakłak p o sp o lity.................................. 32

Kruszyna pospolita................................33

Wiąz p o ln y .............................................34

Wiąz szypu łko w y.................................. 36

Wiąz górski.............................................37

Wierzba biała.......................................... 38

Wierzba k ru c h a ..................................... 40

Wierzba w ic io w a .................................. 41

Wierzba i w a .......................................... 42

Wierzba szara.......................................... 43

Topola o s ik a ..........................................44

Topola biała............................................ 46

Topola c z a rn a ....................................... 47

Brzoza broda w ko w a t a ........................... 48

Brzoza omszona............... 

f i

Olsza c z a rn a .................

Olsza sz a ra ....................

Leszczyna  p o sp o lita ...............

Grab pospolity......................

Buk pospolity...............

Dąb szypułkowy........................

Dąb  bezszypułkowy......................

Dąb czerw on y..................................... 

5-

Dąb o m s z o n y.....................................  65

Jesion w y n io s ły ...................................... 6ć

Robinia akacjow a.................................... 68

Bez czarny................................................ _C

O wocow e

Jarząb pospolity.......................................~1

Głóg dwu szyjkow y................................

Głóg jednoszyjkow y........................... 

:

Grusza po ln a.......................................  

O

Jabłoń d z ik a .......................................  

“ i

Śliwa tarn in a..................................... 

ii

Wiśnia ptasia..................................

Czeremcha zw yczajna...................

Hodowlane drzewa o w o c o w e . . . .  

E-

Parkowe

Kasztanowiec biały  .  .

M agnoliowate..........

Miłorząb dwuklapowy 

Kasztan jadalny  . . . .

Orzech w ło s k i..........

Pozostałe.................

Słowniczek. 

Indeks nazw

5

*

  i   / V,  ■'

Blizna powstała po obcięciu gałęzi.

Kora to zespół żywych i martwych tkanek pełniących funkcję ochronną. Jej struktura i kolor są często bardzo 

charakterystycznymi cechami poszczególnych gatunków drzew.

Patrząc  na  topole  i  dęby  oraz  na  agrest 

krzewem. Szybko i bez problemów można

i  forsycję, łatwo  zauważyć cechy  różnią- 

odróżnić od drzew delikatne, zielone i nie-

ce te  rośliny.  Pierwsze  z  nich  to  drzewa, 

zdrewniałe łodygi kwiatów,

a drugie krzewy. Każdy z nas - dorosły czy 

Co jeszcze  wyróżnia  drzewa?  Impo-

dziecko - potrafi powiedzieć, co odróżnia je 

nująca jest ich wysokość - tym bardziej że

od siebie. Wyrastający z ziemi gruby, mocny, 

zaczynająjako maleńkie i niepozorne siew-

prosto rosnący, zdrewniały pień to cecha 

ki, po czym osiągają około  100 m - np. au-

charakteryzująca drzewo.  Liczne wyrasta- 

stralijskie eukaliptusy. 40 m naszych lip czy

jące z  boków konary, z  mniej  lub  bardziej 

buków to też dobre wyniki. Do około 60 m

ulistnionymi odgałęzieniami, tworzą koro- 

dorastają białowieskie świerki  i beskidzkie

nę, dającą cień i zapewniającą zwierzętom 

jodły. Zachwyca też różnorodność kształ-

schronienie  i  pożywienie.  Wiele  pędów 

tów liści. Można zazdrościć drzewom dłu-

rozgałęziających się już od  podłoża  suge- 

gowieczności, tego, co „widziały" i „słyszały",

ruje z  kolei, że obserwowana  roślina jest 

będąc świadkami przeszłości, historycznych

i  codziennych wydarzeń. Rodzime drzewa 

iglaste żyją przeciętnie 300 lat, spośród liś­

ciastych  dęby - 500 lat i więcej, a  północ­

noamerykańskie  sekwoje  nawet  1000  lat. 

Niektóre osobniki sosny ościstej mogą mieć 

4000 lat! Najstarsze w Polsce cisy liczą sobie 

ponad  1260 lat.

Pierwsze drzewa zaczęły rozprzestrze­

niać się ponad 360 min lat temu i wzboga­

ciły istniejący świat  roślin,  składający się 

do tej pory z paproci, widłaków, skrzypów 

oraz mszaków. Miały bardzo  prymitywną 

budowę  i  reprezentowały sagowce oraz 

miłorzębowe.  Dzisiaj  można je sobie w y­

obrazić,  patrząc  na tzw. żywą skamielinę 

- miłorząb dwuklapowy. Jest on filogene­

tycznie  bardzo starą  rośliną  (czyli  dla  nas 

archaiczną),  której  przodkowie  pochodzą 

jeszcze z permu. W swojej budowie i sposo­

bi 

bie życia posiada wiele cech prymitywnych.

Ma  na  przykład  pastorałowato zwinięte 

młode  listki,  dichotomicznie  unerwione 

^

 

liście, a zapłodnienie następuje z pomocą

ruchomych i orzęsionych plemników w kilka 

miesięcy  po zapyleniu  kwiatów.  Przyszły 

zarodek tworzy się dopiero po opadnięciu

pozornie dojrzałych nasion z drzewa, czyli 

nasiona te dojrzewają poza obrębem  or­

ganizmu  macierzystego.  Do takich  drzew 

stopniowo zaczęły dołączać drzewa iglaste, 

które zaczęły wytwarzać cechy pomagające 

im przystosować się do życia w określonych 

warunkach  i  szybko  się  rozprzestrzeniać. 

Jedną z tych cech było wytworzenie nasion, 

które  posłużyły do  procesu  rozmnażania. 

Najważniejsze z nich to wyraźny przyrost na 

grubość oraz tworzenie licznych, drobnych, 

niepodzielonych  liści. Nasiona  z zarodka­

mi  umieszczone są na  szczytach  gałązek 

w szyszkach.  Po  kilkudziesięciu  milionach 

lat  panowania drzew nagonasiennych  na 

arenę  dziejów wkroczyły  rośliny okryto­

nasienne.  Ich „drzewiaści" przedstawiciele 

opanowali większość lądowych środowisk 

Ziemi, spychając poprzedników w  najbar­

dziej niegościnne obszary - wyższe partie 

gór (regiel górny) i chłodną strefę klimatycz­

ną (tajga). Ale ogólną charakterystykę roślin 

drzewiastych warto poznać jeszcze bliżej.

Pierwsza rzuca się w oczy korona, któ­

rej kształt zależy od kąta, pod jakim  konary 

odchodzą od pnia, oraz od ich długości. Im 

kąt jest bardziej rozwarty, a gałęzie dłuższe, 

tym korona jest szersza i odwrotnie. Kształt 

korony nadaje drzewu  charakterystyczny 

dla  niego wygląd  (inaczej pokrój). Drzewa 

rosnące na otwartej przestrzeni, pojedynczo, 

mają korony nisko osadzone. Te w zwartym 

drzewostanie mają korony wysoko, a dolna 

część pnia jest u nich pozbawiona gałęzi. Ta 

dwustrefowość (górna  ugałęziona  i dolna 

bez gałęzi) to wynik oczyszczania się pni. 

Dolne gałęzie stopniowo obumierają i od­

padają, gdyż zaczyna im  brakować światła 

zabieranego przez gałęzie rosnące wyżej. 

Pozostawiają po sobie widoczne  na  pniu

Rudzik obserwujący okolicę 

z wierzchołka jodły.

t i p

i

W

s t ę p

Drzewo to jedna z 

wśród wielu niespokrewnionych ze sobą grup roślin.

sęki. Wygląd  korony pozwala  odróżniać od 

siebie poszczególne gatunki drzew, oglądane 

w stanie bezlistnym.  Do takiego oznaczania 

stuży także kora, której struktura i kolor ulegają 

zmianie podczas życia erzewa. Stanowi ona 

ochronną warstwę zewnętrzną, narażona jest 

więc na wpływy pogody, zranienia przez zwie­

rzęta i ludzi. Jest też miejscem życia owadów, 

glonów, grzybów i porostów. Często widać na 

niej  narosła  umożliwiające wymianę gazową 

- tzw. przetchlinki. Ich kształt, wielkość, liczba 

i ułożenie są często cechami rozpoznawczymi 

gatunku. W  innych porach roku to kształt i wiel­

o ś ć  liści są najbardziej pomocne.

Rodzime drzewa  Polski  reprezentowa­

ne są przez gatunki występujące  również

poza  naszymi granicami - w znacznej czę­

ści Europy, a także Eurazji. Wynika to z braku 

znaczących  barier zarówno geograficznych, 

jak i klimatycznych, które uniemożliwiałyby 

istnienie gatunków endemicznych, czyli cha­

rakterystycznych tylko dla naszych terenów. 

Polskie zbiorowiska  leśne często występują 

w sąsiedztwie innych zbiorowisk roślinnych, 

takich jak zarośla, torfowiska, wydmy nadmor­

skie i śródlądowe. Pierwotnie lasy porastały 

prawie cały nasz kraj, a swoją obecność za­

znaczały nawet wysoko w górach. Pomimo 

znacznego przetrzebienia ich przez człowieka 

obecne zbiorowiska leśne wykazują znaczną 

żywotność oraz dużą ekspansję. Rozwojowi 

form drzewiastych wśród roślinności sprzyja

panujący w  naszym  kraju  klimat umiarko­

wany.

Zmiany, jakie następują pod wpływem 

działalności człowieka, można dostrzec w na­

szych lasach już w czasie zwykłego spaceru 

czy wycieczki. Widoczne monokultury leśne są 

wynikiem sztucznego odnawiania lasu, które 

powoduje duże zmiany w składzie gatunko­

wym. Udział drzew iglastych stał się szczegól­

nie duży, procent drzew liściastych natomiast 

jest znacznie mniejszy niż ten, który mógłby 

istnieć i wynikałby z możliwości produkcyj­

nych siedlisk w Polsce. Wiąże się to nie tylko 

ze zmianami składu gatunkowego drzew, lecz 

także roślin pozostałych warstw lasu i żyjących 

tam zwierząt.

7

B o r y   n iz in n e  obejmują bory suche,

ubogie,  rosnące na  piaszczystych gle­

bach. Dominują w nich: sosna, jałowiec, 

wrzos,  borówka  brusznica  i  szczotli- 

cha  siwa.  Kolejne zbiorowisko to  bory 

świeże z sosną, brzozą brodawkowatą, 

jałowcem oraz kruszyną, czasem osiką, ja­

rzębiną i świerkiem. Ciekawe ze względu 

na gatunki  reliktowe są bory wilgotne 

i bagienne. Sosna, brzoza omszona i bro- 

daw<ovvata, kruszyna, jarzębina, bagno 

zwyczajne, żurawina  błotna, wrzos,  ro- 

siczka, malina moroszka, wierzba lapoń- 

ska to niektóre z roślin znoszących silne 

zakwaszenie gleby i niedobór związków 

azotowych na tych obszarach.

Bory i lasy mieszane nizinne 

to zbiorowiska chronione w obrębie parków narodo­

wych.  np.  Kampinoskiego  Parku  Narodowego, i wielu  rezerwatów. Tworzą się zwykle na 

glebach bielicowych oraz gliniastych piaskach i polodowcowych żwirach. Przeważające tu 

gatunki to świerk i sosna. Spotkać tutaj można też dęby, brzozy, buki, osiki, lipy, modrzewie 

i jodły. Warstwa krzewów to między innymi jarzębina, leszczyna i kruszyna, warstwa zielna 

natomiast składa się z gatunków typowych dla borów (np. borówka czarna, wrzos, malina), 

jak 

i  lasów (np. 

szczawik zajęczy,  konwalijka 

dwulistna, fiolek leśny). Licznie 

występują 

tu 

paprocie i mchy. Żyjące tam grzyby wchodzą w zależności symbiotyczne z sosną, świerkiem 

i drzewami liściastymi.

Około  30% powierzchni  kraju zajmują żyzne  nizinne  lasy  liściaste.  Najważniejszymi 

zespołami leśnymi są tu dąbrowy, buczyny i grądy oraz olsy i łęgi.

Dąbrowy w Polsce zostały bardzo wyniszczone i dziś  rosną głównie w zachodniej, części 

kraju  (np.  Dąbrowy Krotoszyńskie). Głównymi  gatunkami  są tu  dąb szypułkowy i  bezszy- 

pufkowy z dodatkiem sosny, buka, lipy i brzozy. Dzięki  luźnemu ułożeniu  koron drzew do 

dna lasu dochodzi dużo światła. Dlatego w warstwie runa leśnego rosną rośliny o dużych 

wymaganiach  słonecznych,  np.  lilia  złotogłów  i  konwalia  majowa.  Leszczyna  i  trzmielina 

brodawkowata to przykłady raczej słabo wykształconej warstwy krzewów.

Buczyny chronione np. w Drawieńskim 

Parku Narodowym i licznych rezerwatach 

puszcz,  np.  Puszczy Bukowej,  są silnie 

zwartymi  i  ciemnymi  lasami.  Dominu­

je w nich buk z małą domieszką sosny, 

dębu, grabu i jaworu  Korony silnie ocie­

niają dno  lasu, więc warstwa  krzewów 

jest  bardzo słabo rozwinięta. Warstwę 

zielną tworzą żywiec cebulkowy, czos­

nek niedźwiedzi  i  liczne gatunki traw, 

np. wiechlina gajowa.

Grądy zajmują głównie wschód  kraju, 

np. obszary Puszczy Białowieskiej. Są bo­

gatymi zbiorowiskami. I worzą je głównie 

dąb, lipa, sosna i grab. Warstwa krzewów 

leszczyny i podrostu drzew pokrywa oko­

ło 1/3 ich powierzchni. Wśród roślin runa 

można wymienić przytulię leśną, zawilec 

gajowy, bluszcz pospolity czy kopytnik.

Wymienione wyżej lasy cechuje rów­

nież bogaty świat grzybów, bezkręgow­

ców,  gryzoni, owadożernych,  ptaków 

i ssaków.

:>V \' V. ; ■

:  /

Olsy (lasy bagienne) i łęgi charakteryzuje bardzo duża wilgotność. Olsy tworzą się na muło­

wym lub torfowym podłożu w zagłębieniach i obniżeniach terenu. Roślinność gromadzi się 

na wysepkach dookoła drzew. Długo przemarznięte dno lasu opóźnia wiosenną wegetację 

roślin. Do gatunków najczęściej występujących należą tutaj luźno rosnąca olsza czarna,jesion 

i brzoza omszona, z krzewów czeremcha zwyczajna i kalina koralowa, runo tworzą przykła­

dowo turzyce, trawy, paprocie i knieć błotna. Łęgi są zbiorowiskami o najbardziej złożonej 

strukturze warstwowej  i  przestrzennej wśród  naszych  lasów. Olcha czarna, wiąz, w erzby, 

bez czarny, turzyce to niektóre z ich roślin. Występują na madach w dolinach rzek.

Lasy górskie i wyżynne 

:o zbiorowiska borów i  lasów liściastych. Gatunki tam żyjące wykazują znaczną tolerancję na surowe warunki 

klimatyczne gór, co upodabnia je do obszarów tundry i tajgi. Skład gatunkowy drzewostanów jest zależny od wysokości nad poziomem morza. 

Na żyźniejszych glebach regla dolnego (wysokość około 600-1200 m n.p.m.) rosną buczyny złożone głównie z buków z domieszką jodły i świerka. 

Wyżej, aż do około  1550 m  n.p.m. (regiel, górny), rozciąga się pas lasów iglastych tworzonych  niemal wyłącznie przez świerk. W  obu  reglach 

na stromych, skalistych i niedostępnych miejscach spotkać można też jaworzyny z klonem jaworem oraz wiązem górskim I lipą szerokollsrną. 

W  miejscach podmokłych tworzą się olszyny górskie, gdzie dominuje olsza szara z dodatkiem jaworu, jesionu i wierzby purpurowej.

jesionolistny, kasztanowiec czy odporne na 

mrozy tamaryszek i lilak. Kanadyjska śwido- 

śliwa, chętnie sadzona właśnie ze względu 

na swoją odporność, została wprowadzona 

jako urozmaicenie naszego krajobrazu. Jest 

jednocześnie  przykładem gatunku,  który 

„uciekł" człowiekowi z uprawy i dobrze za­

adaptował się w  naszych  warunkach  kli­

matycznych.

Historia obecności gatunków egzotycz­

nych w Europie sięga już XV i XVI w. Wtedy 

pierwsi  Europejczycy dotarli do Azji  i obu 

Ameryk. Ale  najwięcej  takich  gatunków 

sprowadzano w XIX w., kiedy to rozpoczęto 

intensywną eksplorację odległych zakątków 

świata w  poszukiwaniu coraz to nowszych 

okazów. To spowodowało powrót do Euro­

py niektórych gatunków rodzimych sprzed 

okresu zlodowaceń. W  Polsce największa 

liczba obcych gatunków drzew pojawiła się 

po II wojnie światowej. Wraz z nimi wprowa-

W  Polsce spotkać można nie tylko gatunki 

rodzime, lecz także takie, które są przedsta­

wicielami flory światowej.To gatunki sztucz­

nie wprowadzone (czyli obce), których na­

turalny zasięg nie obejmuje naszego kraju. 

Są przeciwieństwem gatunków rodzimych, 

naturalnie zamieszkujących  nasze tereny. 

Człowiek wprowadza je do lasów z różnych 

powodów. Jednym z nich jest zwiększenie 

produkcji drewna, czemu służą sosny czarne, 

dęby czerwone czy daglezje. Aby wzbogacić 

środowisko leśne lub powiększyć jego pro­

duktywność, wprowadza się np. czeremchę 

amerykańską i topole. Inne gatunki wyko­

rzystuje się w celach ozdobnych. Dzisiejsze 

parki  i ogrody charakteryzują się tym, że 

obok siebie  rosną gatunki  roślin  pocho­

dzące z różnych  stron świata. Przykładem 

są jałowiec chiński, wiśnia ozdobna i ame­

rykański sumak octowy,  innymi  roślinami 

ozdobnymi  są też akacja,  magnolia,  klon

dzano różne gatunki krzewów, by podnosić 

stopniowo odporność lasu  na działalność 

grzybów  chorobotwórczych  i  gradacje 

szkodników. Większość obcych gatunków 

pojawiających się w Polsce to przedstawi­

ciele bogatej i atrakcyjnej flory z Azji i Ame­

ryki Północnej. Wiele ozdobnych gatunków 

drzew i  krzewów zostało ukształtowanych 

ludzką ręką i  przybiera jeszcze ciekawsze 

formy w obrębie jednego gatunku, co wzbo­

gaca i urozmaica nasze krajobrazy.

Ekolodzy proszą jednak, aby pamiętać, 

że obce gatunki nie zawsze będą współżyły 

w  harmonii z rodzimymi. Mogą stanowić 

dla  nich zagrożenie - zabierając im  nisze 

życiowe, wypierają je z ich siedlisk. Prowa­

dzi to do wymierania gatunków rodzimych 

i zniekształca naturalne zbiorowiska leśne. 

Jest więc  działaniem  niepożądanym  dla 

bioróżnorodności  i  ochrony  środowiska 

w kraju.

Lilak, kojarzony z polskim krajobrazem wiejskim, wcale nie jest bzem, lecz należy do rodziny oliwkowatych. Dziko 
rośnie na Półwyspie Bałkańskim i Bliskim Wschodzie, w Polsce pojawił się dopiero w XVI w. jako roślina ozdobna.

Jodła kaukaska coraz częściej jest 

wykorzystywana jako drzewko wigilijne;

Jodła jest wyniosłym 

drzewem. Ma stożkowatą 

koronę 0 ,  ułożoną na

Stare osobniki jodły, 

na skutek szybszego 

przyrastania pędów 

bocznych niż pędu 

głównego, cechują się 

spłaszczoną na szczycie 

koroną, przypominającą 

bocianie gniazdo.

Płaskie igły - 

liście 

[2] - błyszczące, z po­

dłużną bruzdą, na dolnej stronie mają dwa 

białe paski woskowego nalotu, przedzielo­

ne podłużnym żeberkiem. Wierzchołki igieł 

są wycięte. Na pędach układają się płasko, 

grzebieniasto w dwóch warstwach. W  gór­

nej warstwie igły są krótsze niż te w dolnej. 

Trwałość igieł wynosi 8-11  lat.

Jodła  to  roślina wiatropylna.  Kwitnie 

w kwietniu i na początku maja. 

Kwiaty mę­

skie 

[Ś]  są zebrane w  wałeczkowate szy- 

szeczki  barwy żółtej. Wyrastają licznie  na 

górnej stronie pędów w kątach igieł. 

Kwiaty 

żeńskie 

0  są zebrane w stojące szyszeczki 

barwy zielonej. Rosną pojedynczo na górnej 

stronie pędów. Przekształcają się w zdrew­

niałe, walcowate i grube szyszki, wzniesione 

na gałęziach.

Nasiona 

jodły są trójkątne, z szerokim, 

trójkątnym skrzydełkiem koloru brunatno- 

fiolętowego, które jest dwa razy dłuższe od 

nasienia. Skrzydełko pozwala na śmigłowy 

lot nasienia. Nasiona zawierają pęcherzyki 

z płynną, przyjemnie pachnącą żywicą. By 

uwolnić nasiona, szyszki żeńskie rozpadają 

się w  październiku. Cechą jodeł jest to, że 

szyszki rozsypują się na drzewie, pozosta­

wiając po sobie sterczące osie.

W   młodości gładka i  białoszara 

kora 

z wiekiem staje się spękana na jakby kwa­

dratowe płaty.

Jodła  pospolita  potrzebuje  do  życia 

głębokiej, żyznej  i  świeżej gleby oraz od­

powiedniej wilgotności. Jest bardzo wraż­

liwa na mrozy i duże wahania temperatury, 

występujące pomiędzy zimą a  latem. Jest

(Abies cephalonica).

Dorodne jodły 

w Puszczy Jodłowej 

w Górach Świętokrzyskich.

Nazwa łacińska

Wysokość

Obwód w pierśnicy

Długość życia

Abies alba

1,5 

m, najgrubsze osobniki nawet 5 m

3 0 0 -4 0 0  lat, najstarsze osobniki nawet 700 lat

ŚWIERK POSPOLITY

Nazwa łacińska

Wysokość

Obwód w pierśnicy

Długość życia

tiach korony i widoczne jako czerwonawe

Świerk pospolity,

jjemy go 

formy pastwiskowe. Ciel

wa,  obejmując  go  koi

bową, późne przymrozki wiosenne, źle znosi

Picea abies

1,5-2 m, najgrubsze okazy do 4 m

ok. 250 lat, niekiedy dłużej

M

odrzew

 

europejski

Nazwa łacińska

Wysokość

3 0 - 5 0  m

Obwód w pierśnicy

0 ,8-1,2 m, najgrubsze okazy do 4,5 m

Długość życia

ok. 2 0 0 -2 5 0  lat

Drzewa należące do tego rodzaju są 

powszechnie znane z parków i ogrodów. 

Należy jednak pamiętać, że występują 

w takich miejscach w wyniku działalności 

człowieka, gdyż są to rośliny typowo górskie. 

Ich atrakcyjny wygląd jesienią sprawia, że 

sadzi się je w miejscach nizinnych. Są też 

najbardziej światłolubne pośród drzew 

iglastych, a same dają mało cienia.

Liście 

D 

modrzewia to igły miękkie i tępe, na 

wierzchołku o przyjemnej dla oka świeżozie- 

lonej barwie. Od spodu widoczne są na nich 

dwa jaśniejsze paski. Igły ułożone są w pęczki, 

a na pędach tegorocznych pojedynczo. Są to 

igły sezonowe - jesienią przebarwiają się na 

złotożółty kolor, a zimą opadają.

Kwiaty męskie H   tworzą żółtozielone 

kwiatostany i mają kształt od kulistego do ja­

jowatego. Ułożone są pojedynczo na krótko- 

pędach, kierując się ku dołowi. Kwiatostany 

żeńskie B  są skierowane odwrotnie - ku gó- 

rzew - i mają ciekawy ćzefwonoftoietpwy kolor.

Szyszki brązowe Q  ustawione są wzdłuż gałę­

zi na krótkopędach. Po dojrzeniu nasion mogą 

pozostawać na drzewie przez wiele lat.

Nasiona są odwrotnie jajowate, zaopa­

trzone w jasnobrązowe półkoliste skrzydełko. 

Chociaż dojrzewają w październiku i listopa­

dzie, to szyszki otwierają się dopiero w lutym, 

a nasiona wysypują się aż do czerwca.

Szara  i  gładka  kora z wiekiem zmienia 

kolor na ciemnoczerwonobrązowy i staje się 

spękana.

Modrzew  europejski  preferuje  gleby 

świeże i  przewiewne. Toleruje duże wahania

Larix decidua

I

g l a s t e

■emperatury i, jako żejest gatunkiem górskim, 

.. .trzymuje długie zimy.

Naturalnie występuje tylko wTatrach, gdzie 

- a wysokości 1100-1300 m n.p.m. dobrze się 

'ozwija ze względu na optymalną ilość światła. 

I  ochodzi też do piętra turniowego, ale przyj­

muje tam postać karłowatą.

Liczne budowle z drewna modrzewiowe­

go są dowodem na to, że dawniej bardzo roz- 

rowszechniony był w Polsce modrzew polski 

Lam polonica),

 często traktowany również jako 

codgatunek modrzewia europejskiego. Przez

lata został jednak wyniszczeń ,  przez człowieka. 

Dzisiaj głównym miejscem jego występowa­

nia są Góry Świętokrzyskie, natomiast mniej 

licznie rośnie w zachodnich  Karpatach  i  na 

Podkarpaciu. Wprowadzone przez człowieka 

obce gatunki modrzewia zaczęły się krzyżować 

także z modrzewiem europejskim  i polskim, 

zacierając tym samym istniejące między nimi 

różnice gatunkowe. Zjawisko to nie jest korzyst­

ne z punktu widzenia zachowania  bioróżno- 

rodności.Takie mieszańce powstają na przykład 

z krzyżowania się modrzewia europejskiego

z gatunkiem wprowadzonym przez człowieka 

do europejskich lasów oraz ogrodów i parków 

- modrzewiem japońskim 

{Larix kaempferi). 

Jest to roślina, która zadomowiła się w naszych 

warunkach, szybko rośnie, nie choruje na raka 

modrzewiowego, wytrzymuje przymrozki i, co 

ważne, jest odporniejsza  na kwaśne deszcze 

i spaliny niż modrzew europejski. Dużo rzadziej 

spotykany jest, jako drzewo ozdobne, modrzew 

syberyjski 

[Lamsibirica).

 Chociaż w miarę do­

brze znosi nasze warunki klimatyczne, to dość 

wolno rośnie.

M odrzew ie jako jedyne polskie drzewa iglaste 

zrzucające liście na zimę w yjątkowo atrakcyjnie 

wyglądają jesienią.

I

gla ste

Nazwa łacińska

Wysokość

Obwód w pierśnicy

Długość życia

Pinus cembra

2 3 - 2 8  m

1— 1,7 m

4 0 0 -6 0 0  lat, niekiedy nawet 1000 lat

Liście  limby to tępe igły, dosyć sztywne, na 

brzegu delikatnie ząbkowane. Mają ciemno­

zielony kolor, po stronie wewnętrznej są sine 

z białymi woskowymi paskami. Zbierają się po 

pięć na krótkopędach. Trwałość igieł wynosi 

3-5 lat.

Kwiatostany męskie wyrastają  blisko 

siebie u podstawy tegorocznych pędów. Po­

czątkowo są czerwonobrązowe, później stają 

się żółte. Kwiatostany żeńskie wyrastają po 

kilka na wierzchołkach długopędów i są bar­

wy niebieskofioletowej. Szyszki, dojrzewając, 

z czasem zmieniają ten kolor na cynamono- 

wo brązowy.

Nasionami są duże, pozbawione skrzy­

dełek orzeszki. Są jadalne i smaczne. Można je 

spożywać zarówno na surowo, jak i piec.

Jasnoszara i gładka kora z wiekiem staje 

się szarobrązowa i spękana.

Sosna limba wymaga żyznej  i  umiarko­

wanie wilgotnej gleby, wilgotnego powietrza 

i dużej Ilości światła. Jest odporna  na działa­

nie wiatru.  Rośnie w  Tatrach  do wysokości 

1300-1700  m  n.p.rm.  Na  pograniczu  regla 

górnego i kosodrzewiny występuje razem ze 

świerkiem i modrzewiem, może się pojawiać 

także pojedynczo.

Nasiona,  pozbawione aparatu  lotnego, 

rozsiewane są przez drobne gryzonie i ptaki. 

Drewno limby stosuje się w budownictwie 

i  meblarstwie,  a  z uwagi  na jego  atrakcyj­

ny, ciemny,  czerwonobrązowy  kolor także 

w rzeźbiarstwie. Niestety, wiele czynników - 

jej powolny wzrost, leśne pożary, wyjadanie 

nasion  przez zwierzęta  czy wypas  bydła - 

doprowadziło do stopniowego wyniszczania 

limby. Dlatego objęto ją ścisłą ochroną.

I

g l a s t e

Kosodrzewina -  wierzchołek pędu wraz z m łodym i szyszeczkami.

Zazwyczaj rośnie jako krzew, tworząc wiele pni. Jej gałęzie są 

grube, płożące się, wznoszące lub wyprostowane. Młode pędy 

początkowo są zielone, potem brązowieją i stają się nagie. 

Kosodrzewina tworzy gęste zarośla, trudne do przebycia przez 

ludzi i zwierzęta.

Liście, czyli  igły, są gęsto osadzone na gałąz- 

• ach, po dwa na krótkopędzie, sztywne, z de- 

ikatnie ząbkowanym  brzegiem, wyginają się 

.v stronę wierzchołków pędów. Mają ciemno­

zielony kolor. Ich trwałość wynosi 5-10 lat.

Kwiatostany męskie są zebrane w grupie 

dookoła  długopędów.  Przyjmują  kształt od 

kulistego do jajowatego  i  mają brudnożółty 

kolor. Kwiatostany żeńskie ustawiają się po 

dwa-trzy, czasem  pojedynczo,  na  szczytach

długopędów. Szyszki w odcieniach  brązu są 

owalne do zaostrzonych.

Szarobrunatne  nasiona  opatrzone  są 

trzy-cztery razy dłuższym skrzydełkiem.

Kora w  odcieniu od szarobrązowego do 

czarnoszarego jest delikatnie spękana z ma­

łymi łuszczącymi się płatkami.

Kosodrzewina  ma  skromne wymagania 

siedliskowe.  Łatwo  przystosowuje  się  do 

gleby.  Przykryta  śniegiem  dobrze znosi  zi­

mowe temperatury, ale  pozbawiona  takiej 

ochrony często  przemarza. Wymaga  dużej 

Ilości światła.

W  górach  wyznacza  osobne  piętro  ro­

ślinności,  tzw.  piętro  kosodrzewiny. W  Pol­

sce występuje  karpacki  oraz sudecki zespół 

kosówki.

Kosówka jest gatunkiem  objętym  ścisłą 

ochroną, gdyż odgrywa w środowisku górskim 

istotną rolę. Jej gałęzie zatrzymują duże masy 

śniegu,  nie  dopuszczając  do  powstawania 

lawin.  Ponadto  umacniając glebę,  kosówka 

zabezpieczają przed erozją.Tworzy również 

barierę ochronną przed wiosennymi  powo­

dziami,  nie dopuszczając do gwałtownego 

spływu wód opadowych. Dawniej górale nie 

zdawali sobie

 sprawy z 

ochronnej i

 zabez­

pieczającej  roli  kosówki  i wypalali ją, by po­

większyć powierzchnię pastwisk. Nagminnie 

obcinano także młode pędy, gdyż zawierają 

aromatyczny olejek kosodrzewinowy. Sto­

suje  się go  na  przeziębienia  i  w  kąpielach 

leczniczych.

Nazwa łacińska

Wysokość

Długość życia

Strefa kosówki  w  górach 

powyżej górnej granicy lasu.

Pinusmugo 

do 3,5 m 

2 0 0 -3 0 0  lat

I

gl as te

S

osna

 

zwyczajna

 (

sosna

 

pospolita

)

Najpowszechniej występujące drzewo w Polsce.

Gatunek ten ma znaczny zasięg geograficzny i w związku 

z tym wykazuje dużą zmienność. Opisano ponad 150 odmian 

sosny zwyczajnej. Osobniki rosnące na otwartej przestrzeni są 

niższe, a ich korona jest spłaszczona. Rosnąc w zwarciu leśnym, 

wykształcają pień podobny do strzały i małą wysoko osadzoną 

koronę 0 .  Różnice widoczne są również w wyglądzie kory, co 

zależne jest często od wieku roślin, oraz szyszek.

kształt zmienia się po zakwitnięciu na wal­

cowaty. 

Kwiatostany żeńskie 

[4] wyrastają 

po dwa-trzy na wierzchołkach długopędów. 

Mają czerwonawe zabarwienie. Szyszki po 

dojrzeniu są brunatnoszare i matowe, mają 

symetrycznie  stożkowaty kształt z zaokrą­

gloną podstawą.

Nasiona [0  

są trójkątne, zaokrąglone 

i  z jednej  strony spłaszczone. Mają  poły­

skujący, szary, lekko czarny albo pstry kolor 

i zaopatrzone są w brunatne skrzydełko.

Liście [2] 

- igły - rosną po dwa na pę­

dzie skróconym.  Zazwyczaj  są skręcone 

o 180 stopni wokół własnej osi. Przyjmują 

różne zabarwienie, głównie  ciemnozielo­

ne, z dodatkiem odcienia  niebieskawego, 

srebrzystego lub sinawego. Są drobno pił- 

kowane  i  sztywne. Trwałość  igieł wynosi 

ok. 3 lat.

Kwiatostany męskie 

[Uzbierają się licz­

nie wokół podstawy młodych długopędów. 

Ich mniej lub bardziej kulisty albo jajowaty

U osobników starszych 

kora 

w dole pnia 

jest gruba i spękana, wewnątrz ciemnowiś- 

niowa, a na zewnątrz brunatnoszara. W wyż­

szych partiach cieńsza, łuszcząca się małymi 

płatami o barwie rudawej i błyszczącej.

Sosna pospolita może zaaklimatyzować 

się w  różnych warunkach,  np. na  skałach, 

torfach czy suchych piaskach. Preferuje gle­

by przewiewne, świeże i w miarę głębokie. 

Dobrze znosi niskie i wysokie temperatury, 

jest wytrzymała na suszę glebową i atmosfe­

ryczną. Ma jednak duże wymagania, rosnące 

wraz z wiekiem, co do ilości światła. W Polsce 

jest gatunkiem  nizinnym,  który w  górach 

występuje do wysokości 600 m n.p.m. W  Kar­

patach rośnie wyspowo (wTatrach, Pieninach 

i Beskidach). W  Tatrach pojawia się do wyso­

kości  1570 m n.p.m., jednak przyjmuje tam 

postać karłowatą.

Ciekawym drzewem jest mieszaniec sos­

ny zwyczajnej i kosodrzewiny. Sosna drzewo- 

kosa  (inaczej sosna  błotna, 

P in u s  x  rhaetico 

B ru g g e r )

  to  niewysoki  krzew  lub  drzewo 

o łukowato wygiętym pniu. W  zależności od 

warunków życia (bardziej górskie czy nizinne) 

wytwarza różne formy pośrednie między ga­

tunkami rodzicielskimi. U nas można ją spot­

kać na  przykład  na torfowiskach w Borach 

Nowotarskich i w Górach Stołowych (Wielkie 

Torfowisko Batorowskie). Jest, niestety, rośliną 

ginącą, objętą ścisłą ochroną gatunkową. Na 

jałowych i wydmowych piaskach rośnie u nas 

sosna smołowa 

(P in u s rigida),

 wprowadzona 

kiedyś w celu utrwalenia i zalesienia terenów. 

Gatunek ten pochodzi z Ameryki Północnej, 

gdzie uważa się go za roślinę iglastą najbar­

dziej odporną na pożary i zanieczyszczenia, 

pochodzące z hut miedzi.

Młode sosny zwyczajne wyrastające na piaszczystej glebie.

22

olna częsc pma
charakterystycznym
Izawo-brunatno-szarym
(barwieniem
głębokimi wzdłużnymi
tknięciami.

Nazwa łacińska

Wysokość

Obwód w pierśnicy

Długość życia

Typowy pokrój drzew rosnących w zwarciu - wysmukły nagi pień i wysoko umieszczona korona

■

&

M

Pinus sylvestris

2 5 - 3 5  m (czasem 4 0 - 4 8  m)

1,5 m, najgrubsze okazy do 5,5 m

3 0 0 -3 5 0  lat, niekiedy do 500 lat

I

g l a s t e

J

ałowiec

 

pospolity

Wysokość

Długość życia

8 0 - 1 0 0  lat, niekiedy do kilkuset lat

Nazwa łacińska

Odmiany jałowca są uprawiane w celach 

ozdobnych. W  parkach i ogrodach jest u nas 

sadzony inny gatunek jałowca, dobrze przysto­

sowany do naszych warunków klimatycznych 

i również tworzący wiele form, różniących się 

zabarwieniem i pokrojem - jałowiec wirginijski 

{Juniperus virginiana).

 Reliktem epoki lodow­

cowej jest u nas podgatunek jałowca pospoli­

tego zwany halnym 

(J. communis alpina),

 ros­

nący na bielawskim wrzosowisku w okolicach 

Pucka oraz na Mazurach w pobliżu Ełku. Jako 

element flory arktyczno-alpejskiej występuje 

też w Tatrach, począwszy od  regla dolnego, 

dochodząc do wysokości  2000 m  n.p.m. Na 

Babiej Górze tworzy gęste, płożące się, krze­

wiaste zarośla. W Polskiej Czerwonej Księdze 

Roślin jako gatunek zagrożony umieszczono 

kolejny relikt - jałowiec sawina 

[J. sabina),

 za­

wierający bardzo trujące olejki eteryczne.

Jest krzewem o zmiennych 

wysokości i pokroju, rzadziej 

przyjmuje formę drzewiastą. 

Jego długie i giętkie 

korzenie wykorzystuje się 

czasami do wyplatania 

koszyków. Rosnąc na 

wydmach oraz nieużytkach, 

pełni w przyrodzie funkcję 

ochraniającą i utrwalającą 

glebę. Jego szyszkojagody 

używane są jako przyprawy. 

Pozyskiwane z nich olejki 

eteryczne znajdują też 

zastosowanie w medycynie.

Liście jałowca, czyli igły, ustawione są pro­

stopadle do pędu, po trzy w okółku, z szerokim 

białym paskiem, sztywne i kłujące. Mają zielony 

błyszczący kolor. Trwałość igieł wynosi do 4 lat.

Kwiatostany męskie są jajowate, zabar­

wione żółtawo.  Kwiatostany żeńskie  mają 

zielonkawy kolor.

Owocami są szyszkojagody, początkowo 

zielonawe, a kiedy dojrzeją, zmieniają kolor na 

granatowoczarny. Są pokryte woskowym nalo­

tem. W  środku zawierają po trzy nasiona.

Kora jest szaro brązowa i gładka, ale póź­

niej zaczyna się łuszczyć długimi włóknistymi 

pasami.

Jest to gatunek mało wymagający, dlatego 

nazywamy go gatunkiem pionierskim. Orga­

nizm taki  potrafi  przeżyć w warunkach  zbyt 

trudnych dla  innych istot żywych. Rośnie  na 

suchej, bagnistej, a nawet torfiastej glebie. Jest 

światłolubny. Pospolity na wrzosowiskach, łą­

kach, wydmach i w jasnych lasach iglastych.

Juniperus communis

Jałowce tworzące podszyt w  sosnow ych  lasach  Borów  Tucholskich.

24

I

g l a s t e

C

is

 

pospolity

Taxus baccata

Nazwa łacińska

Wysokość

Obwódwpierśnicy

Długość życia

Roślina przyjmująca 

postać drzewa lub krzewu.

Cis rzadko występuje 

w naturalnym środowisku, 

dlatego został objęty 

ścisłą ochroną. Powodem 

jego przetrzebienia przez 

człowieka jest cenne, 

twarde i elastyczne drewno, 

którego używano do wyrobu 

narzędzi, kusz oraz łuków.

Liście D  to igły osadzone na krótkich ogon­

kach na gałęziach, układające się skrętolegle. 

Są szablasto wygięte, na wierzchołku stopnio­

wo zaostrzone, miękkie i niekłujące. Z wierzchu 

ciemnozielone, od spodu jaśniejsze.Trwałość 

igieł wynosi 6-8 lat.

Kwiaty męskie 0  osadzone są w kątach 

igieł, mają kulisty kształt i żółty kolor. Kwiaty 

żeńskie 0  występują pojedynczo, są niepo­

zorne i mają zielonkawy kolor.

Początkowo  oiiwkowozielone  nasio­

na  □   w  miarę jak  dojrzewają,  czernieją. 

Otacza je czerwona,  kielichowata osnówka. 

Niektóre gatunki ptaków żywią się tą osnówką, 

gdyż jest bardzo słodka, wręcz mdła  i  lepka. 

. eszcze Inne zjadają nasiona, przyczyniając się 

w ten sposób do ich rozsiewania.

Nasiona cisu okryte jadalną osnów ką zwabiającą ptaki.

Kora ma barwę szarowiśniową. W  sposób 

charakterystyczny dla tego gatunku łuszczy się 

dużymi płatami o nieregularnych i zaokrąglo­

nych konturach.

W igłach, drewnie i nasieniu cisa obecny 

jest trujący alkaloid, tzw. taksyna. Substancji 

tej nie ma jednak w osnówce nasion. Cisowi 

brakuje czegoś charakterystycznego dla roślin 

zdrewniałych - żywicy.

Cis  ma  spore wymagania, jeśli  chodzi 

o rodzaj  gleby.  Najbardziej  lubi  wapienne, 

wilgotne i głębokie. Jest bardzo wrażliwy na 

mrozy i suszę, odporny natomiast na wpływy 

spalin samochodowych oraz zanieczyszczeń 

powietrza.

Jego występowanie związane jest raczej 

z klimatem morskim. Przez nasz kraj przebiega 

wschodnia granica zasięgu cisa. Nie występu­

je na  Mazowszu,  Podlasiu  i  Lubelszczyźnie. 

Jednym z jego licznych  rezerwatów jest ten 

w Jasieniu  k.  Radomska - drugi, jeśli chodzi

0 liczebność tych roślin. Poza tym spotykane 

są  pojedyncze osobniki zarówno w natural­

nych siedliskach, jak i sadzone przez człowieka. 

Jest chętnie hodowany w parkach i ogrodach, 

gdyż cechuje go dość znaczna zmienność 

form  w pokroju  i  barwie  igieł.  Ponadto  ma 

zdolność rozwijania nowych pędów z pącz­

ków  uśpionych,  można więc go  przycinać

1

 formować w ciekawe kształty.

0,5 m, maksymalnie do 2 m

długowieczne drzewo, nawet do 20 0 0-3000 lat, 

najstarszy w  Polsce okaz rośnie w  Henrykowie 

Lubańskim  (Dolny Śląsk) i liczy ponad  1200 lat

ŚCIASTE

L

ipa

 

drobnolistna

Kwiaty lipy drobnolistnej 

z licznymi pręcikami i pojedynczym słupkiem.

Lipy są ważnymi gatunkami leśnymi oraz ozdobnymi. Często 

widujemy je rosnące wzdłuż alei, a ogrodnicy cenią je za 

miododajne kwiaty. Rośliny te przydatne są również w medycynie, 

ponieważ zawierają substancje stosowane w leczeniu przeziębienia 

Łyka lip używano dawniej do produkcji lin i powrozów, dziś, oprócz 

innych zastosowań, jest cenione wśród rzeźbiarzy.

Liście U  mają charakterystyczny sercowaty 

kształt z sil nie zaostrzonym wierzchołkiem. Ich 

brzegi są piłkowane, a ogonki długie. Starsze 

liście są z wierzchu ciemnozielone. Spód jest 

matowy, sinawego  koloru,  a w kątach  ner­

wów liściowych widoczne są kępki rdzawych 

włosków.

Kwiaty 

El 

zebrane są  po  pięć-siedem, 

rzadziej  11, tworzą wierzchotkowate kwiato­

stany. Mocno pachną i mają bladożółty kolor. 

Zaopatrzone są wjęzyczkowatą zielonkawą 

podsadkę. Sąobupłciowe, a ich pręciki dorów­

nują długość ą płatkom korony. Lipa drobno­

listna kwitnie w lipcu, zawsze później od lipy 

szerokolistnej.

Owoce B  to kuliste lub odwrotnie jajo­

wate orzeszki z cienką łupiną. Są gładkie lub 

słabo żeberkowane, gęsto omszone. Dojrze­

wają we wrześniu. Część z nich wtedy opada, 

inne zostają na zimę na  drzewie. W  ich  roz­

przestrzenianiu główną rolę odgrywa wiatr.

Kora - szara i gładka w młodszym wieku

- potem przybiera brązowoczarny kolor i staje 

się wzdłużnie spękana.

Lipa drobnolistna  preferuje piaszczysto- 

-gliniaste gleby o dużej żyzności  i świeżości. 

Spośród lip jest najbardziej mrozoodpornym 

gatunkiem.Toleruje ocienienie. Występuje na 

terenie całego  kraju. W górach  może sięgać 

do wysokości 600-930 m n.p.m. W  okolicach 

Muszyny można  podziwiać  rezerwat lipowy

- jedyny tego typu  zespół drzewostanu  li­

powego. 5000 lat temu  lipa  była gatunkiem 

dominującym w puszczach północno-zachod­

niej Europy.

W  Częstochowskiem  rośnie  najstarsza 

polska  lipa  -  mająca  ponad  530  lat,  35  m 

wysokości i  '0 m obwodu.

Nazwa łacińska

Tilia cordata

Wysokość

d o 3 0 m

Obwódwpierśnicy

2m , najgrubsze okazy 10 m

Długość życia

3 0 0 -4 0 0  lat

Lip szerokoiistna to inaczej iipa wielkolistna. Kwitnie 

najwcześniej spośród lip i dlatego jest bardzo ceniona przez 

pszczelarzy. Rośnie szybciej niż lipa drobnolistna. Lipa 

szerokoiistna i lipa drobnolistna to gatunki wyjściowe do 

powstania mieszańca - lipy holenderskiej - często sadzonej 

w zachodniej Polsce ozdoby miast.

W porównaniu z lipą drobnolistną ma 

większe wymagania, gdyż potrzebuje cie­

plejszego  klimatu.  Preferuje gleby dobrej 

jakości.

W Polsce rzadko występuje w stanie dzi­

kim. Spotykamy ją na Wyżynie Małopolskiej, 

Lubelskiej, w  Górach  Świętokrzyskich,  na 

Dolnym Śląsku, w Wielkopolsce, na Pomorzu 

Zachodnim, na Podkarpaciu oraz w niższych 

położeniach Karpat i Sudetów.Także w połu­

dniowej części niżu. Osiedlające się latem na 

liściach lip mszyce produkują słodką ciecz, 

która skapuje z drzew i jest pokarmem dla 

chodzących po pniach mrówek.

Owocami 

są orzeszki zebrane wowo- 

costan zaopatrzony w brązową,  uschniętą 

podsadkę, pomagającą w rozprzestrzenia­

niu  przy pomocy wiatru, który wprawia ją 

w ruch śmigłowy. Przyjmują kształt od mniej 

lub bardziej kulistego do gruszkowatego, 

są  widocznie  żebrowane,  grubościenne 

i filcowato owłosione.

Kora 

ma szarawy odcień i pomimo licz­

nych, podłużnych spękań sprawia wrażenie 

w miarę gładkiej.

Liście 

ułożone są na gałęziach skrętolegle na 

długich ogonkach. Mają okrągławy kształt 

z piłkowanym  brzegiem.  Ich  wierzchołki 

są wyciągnięte,  nasady  natomiast serco- 

wate. Liście są zielone i miękkie w  dotyku, 

od spodu owłosione, co widać szczególnie 

w  kątach nerwów.

Kwiaty 

są obupłciowe, żółtawobiałe, 

zebrane  po  trzy  (rzadziej  cztery-sześć) 

w  kwiatostany.  Pręciki są dłuższe od  płat­

ków korony. Lipa kwitnie w drugiej połowie 

czerwca i na początku lipca.

Nazwa łacińska

Wysokość

Obwód w pierśnicy

Długość życia

L

i ś c i a s t e

Do tego rodzaju należą zwykle drzewa, dużo rzadziej 

krzewy. W kwiatach klonów obserwuje się różne formy - 

od obupłciowych i owadopylnych do rozdzielnopłciowych 

i wiatropylnych. W Polsce rosną trzy gatunki klonów, 

cenionych przez człowieka drzew leśnych. Z uwagi na 

barwiące się jaskrawo i ciekawie dla ludzkiego oka jesienne 

liście sadzi się je również jako ozdobę ulic i alej miejskich. 

Atrakcyjny wygląd mają też liście w różnych okresach 

wegetacji oraz owoce niektórych gatunków.

Wygląd pięcioklapkowych 

liści 

jest ogólnie 

znany. Klapy są z wierzchu ciemnozielone 

i nagie, od  spodu zaś białawe lub sinozie- 

lone z brązowymi  włoskami, widocznymi 

w  kątach  nerwów. Lekko zaokrąglone,  na 

wierzchołkach wyostrzają się.  Brzegi  liści 

są grubo piłkowane. Liście ustawiają się na 

pędach naprzeciwległe.

Kwiaty 

zebrane są w wiszące wiechy 

i ukazują się zaraz po  rozwinięciu się liści. 

Mają żółtawozielony kolor i zwykle są obu- 

płciowe. Klon jawor kwitnie w maju.

Owoce 

złożone są z dwóch oskrzydlo­

nych  orzeszków, tzw. skrzydlaków. Skrzy­

dełka  rozwierają się pod  kątem  60 stopni. 

Po wewnętrznej powierzchni owocni widać 

długie  i srebrzyste włoski. Wirujący  ruch 

skrzydlaków  na wietrze  pomaga w trans­

porcie owoców. W  zimie częściowo  pozo­

stają na drzewie.

U młodych osobników 

kora 

jest szaro- 

brązowa  i gładka. Z wiekiem  (ok. 80.  roku 

życia) staje się jasnoszara i łuszczy się cien­

kimi płatami.Tworzą się wtedy powierzchnie 

często porosłe mszakami i glonami.

Klon jawor potrzebuje gleby świeżej, 

gliniastej i próchniczej. Ma duże wymagania 

co do ilości światła, ale dopiero w starszym 

wieku.  Rośnie  na  niżu, oprócz północno- 

-wschodniej części  kraju,  i tam też osiąga 

granicę naturalnego zasięgu. W  górach do­

chodzi do 1500 m n.p.m.

Najbogatszą w Europie, a więc tym sa­

mym  narodową kolekcję  klonów,  można 

podz iwiać na terenie arboretum w Rogowie. 

Obejmuje ona  140taksonów.

Nazwa łacińska

Wysokość

Obwód w pierśnicy

Długość żyda

Owoce (skrzydlaki klonu) 
zebrane są w gęste, 
zwisające wiechy.

Acerpseudoplatanui

1  m, najgrubsze okazy ok. 6 m

L

i

S

c i a s t e

K

lon

 

pospolity

 (

klon

 

zwyczajny

)

Klon pospolity to drzewo o gęstej i jajowatej koroniejT]. 

Jego konary są skierowane przeważnie ku górze. Na liściach 

osobników rosnących w miastach można zauważyć białawy 

nalot. Jest to objaw choroby wywołanej przez grzyb zwany 

mączniakiem prawdziwym. Na szczęście drzewa potrafią 

sobie radzić z tym pasożytem.

L iśc ie ®  

zaopatrzone w długie ogonki usta­

wiają się na gałęziach naprzeciwległe. Blasz­

kę liściową tworzy pięć klap, których brzegi 

mają spiczaste i duże ząbki - pomiędzy nimi 

są płytkie wgłębienia. Wierzch liści jest nagi 

i ciemnozielony, spód natomiast jaśniejszy.

Kwiaty [3] 

są najczęściej obupłciowe, 

choć  zdarza  się,  że  w  niektórych  kwia­

tach degenerują pręciki albo słupki i stają 

się one w tedy jednopłciowe. Zebrane są 

w odstające do góry baldachogrona. Mają 

zielonkawożółtą barwę. Kwitną pod koniec 

kwietnia, zazwyczaj jeszcze przed rozwojem 

liści i wcześniej niż klon jawor.

Owocami 

RH są skrzydlaki, których sze­

rokie skrzydełka  rozwierają się pod  kątem 

120 stopni.  Mają jasnozielony kolor, który

wraz z dojrzewaniem zmienia się na zielo- 

nobrązowy. Orzeszki są dość duże i spłasz­

czone.  Dojrzewają we wrześniu i opadają 

w październiku.

Ciemnoszara 

kora, 

płytko i podłużnie 

spękana, prawie się nie łuszczy.

Klon pospolity lubi gleby świeże i żyzne, 

średnio radzi sobie z ocienieniem. Jest dość 

odporny na mrozy, a w czasie ostrych zim na 

pniach można zauważyć listwy mrozowe. 

Rośnie na obszarze całego kraju, głównie 

na nizinach, w  górach  sięga do wysokości 

1100 m n.p.m. Nie tworzy litych drzewosta­

nów. Najstarszy polski klon pospolity rośnie 

w Kamienicy k. Nowego Sącza. Liczy ponad 

260  lat,  ma  460 cm w  obwodzie  i ponad 

29 m wysokości.

Nazwa łacińska

Wysokość

Obwód w pierśnicy

Długość życia

Klon pospolity szczególnie pięknie wygląda 

jesienią po przebarwieniu liści.

L

i ś c i a s t e

Gatunek rzadziej spotykany w Polsce. Bardzo dobrze 

aklimatyzuje się w miastach i okręgach przemysłowych. 

Wykorzystuje się go na wyższe, cięte żywopłoty oraz 

sadzi wzdłuż ulic. Rośnie powoli, często krzaczasto i nie 

osiąga takich rozmiarów jak inne gatunki. W  naturalnych 

zbiorowiskach roślinnych stanowi domieszkę, nie 

gatunek dominujący.

Ma nieduże 

liście, 

trzy-, cztero- lub pięcio- 

klapowe z dużymi, zaokrąglonymi ząbkami. 

Górna strona liści jest ciemnozielona, a dolna 

jaśniejsza, naga lub owłosiona. W  ogonkach 

liściowych w  rurkach  mlecznych występu­

je sok mlecznie zabarwiony, podobnie jak 

u innych klonów zawierających także prze­

wody. Można to sprawdzić, ściskając ogonek 

liściowy.

Kwitnie w maju, równocześnie z rozwo­

jem liści albo trochę później. 

Kwiaty 

są obu- 

płciowe, zielonkawe, zebrane w owłosione 

i wzniesione baldachogrona.

Owocami 

są spłaszczone,  nagie albo 

owłosione  orzeszki, opatrzone skrzydeł­

kami  rozwartymi  pod  kątem  180 stopni, 

z odgiętymi do dołu wierzchołkami.

Kora 

jest brązowoszara, prostokątnie 

spękana. Podczas chłodnych dni jest ciepła 

w dotyku.

Klon polny toleruje ocienienie, jest od­

porny ną suszę. W  lesie rośnie na skraju lub 

w warstwie podszytu. Osiąga u nas północ­

no-wschodnią granicę zasięgu,  biegnącą 

mniej więcęj wzdłuż Wisły i Sanu. W  górach 

dochodzi.do wysokości 700 m n.p.m. Rośnie 

najwolniej zę wszystkich klonów i traktowa- 

ny jest raczej jako drzewo krótkowieczne.

Klon polny jest najmniejszym 
rodzimym gatunkiem klonu.

Nazwa łacińska

Wysokość

Obwód w pierśnicy

Długość życia

Acer campestre

do 12 m, maksymalnie do 25 m

0,6 m, najgrubsze okazy ok. 3 m

ok. 150 lat

L

i ś c i a s t e

Wydłużone, ostro wcięte liście 

pozwalają na łatwe odróżnienie klonu 
srebrzystego od rodzimych klonów.

Z wyglądu przypomina wierzbę.

Z krótkiego, czasem kładącego się 

pnia wyrastają pionowe konary, 

gałęzie boczne natomiast zwisają 

w dół. Pochodzi z Ameryki Północnej; 

gdzie rośnie na piaszczystych 

zalewowych brzegach, 

m.in. właśnie z wierzbą.

różowoczerwony kolor. Podczas wietrznych 

dni drzewo przybiera srebrzysty odcień po­

chodzący od  barwy spodniej  strony jego 

liści. Jest gatunkiem szybko rosnącym, ale 

kruchym  i zarazem  krótkowiecznym.  Na 

pniu widać często tzw. czarcie miotły, czyli 

nienaturalnie rozrośnięte  pędy,  powstałe 

pod wpływem   działania  czynnika choro­

botwórczego.

Kora 

jest popielata  i gładka, a ok. 6G. 

roku  życia  pojawiają  się  na  niej  płytkie 

i poszarpane bruzdy.

Klon srebrzysty ma małe wymagania co 

do gleby, toleruje nawet tereny zalewowe. 

Jest odporny na mrozy. W  stanie dzikim spo­

tyka się go głównie na Pomorzu Zachodnim 

i w Małopolsce.

Jest ozdobą terenów zielonych, gdyż 

ma atrakcyjną, malowniczą koronę, a jego 

liście jesienią barwią się na ładny, żółty albo

Pięcioklapowe 

liście 

są delikatnie omszo­

ne, a klapy - wydłużone,  ostre,  głęboko 

i podwójnie piłkowane.

Zielonkawo zabarwione 

kwiaty 

zebrane 

są w małe pęczki  ułożone wzdłuż pędów. 

Kwitną już w marcu, jeszcze przed  rozwo­

jem liści.

Owoce 

to eliptycznie wydłużone i wy­

pukłe orzeszki z lekko sierpowato zgiętymi 

skrzydełkami. Dojrzewają na przełomie maja 

i czerwca, i zaraz potem opadają.

Nazwa łacińska

Wysokość

Obwódwpierśnicy

Długość życia

Klon srebrzysty jest w Polsce popularnym drzewem parkowym.

Acersaccharinum

do 40 m

ok. 100 lat

Drzewo lub krzew z ciernistymi gałęziami i zimotrwałymi

j  

,  

.  

.   ,   ,  

.  

' 

.  

.  

,  

|

45 rodzajów drzew, które są rozprzestn

terenie Polski.

Suszona ko

x czasem

jako środek na przeczyszczenie.

Liście 

£Q| ustawione są na gałęziach naprze­

ciwległe. Mają eliptyczny lub jajowaty kształt, 

a  ich  brzegi  są  drobno ząbkowane.  Górne 

blaszki  liściowe mają barwę ciemnozieloną, 

a dolne jaśniejszy odcień. Na  liściach  widać 

łukowate unerwienie. Jesienią żółkną.

Kwiaty 0  

są drobne, zebrane po dwa- 

-pięć w pęczki w pachwinach liści w dolnej 

części tegorocznych pędów. Przybierają żółta- 

wozielone zabarwienie i przeważnie są rozdziel- 

nopłciowe. Kwitną w maju i czerwcu.

Owoce 0  

to kuliste pestkowce czarnego 

koloru z czterema trójgraniastymi pestkami 

w środku. Dojrzewają we wrześniu.

Ciemnobrązowa 

kora 

wcześnie 

zaczyna  się 

łuszczyć.

Szakłak rośnie szybko i nie ma zbyt dużych 

wymagań glebowych  i klimatycznych. Spore 

potrzeby ma tylko odnośnie do światła—jest 

gatunkiem światłożądnym. Rośnie na całym 

niżu, dużo rzadziej w niższych położeniach gór­

skich. Wchodzi w skład  krzewiastych zarośli 

i leśnego podszytu. Łatwo daje się formować 

ręką człowieka, więc wykorzystuje się go, two­

rząc żywopłoty.

Spożycie większej liczby owo­

ców powoduje wymioty oraz bie­

gunkę, gdyż jest to roślina tru­

jąca. W  niektórych krajach 

jest ustawowo tępiona, 

ponieważ jako przejścio­

wy żywiciel  rdzy wień- 

cowej owsa ułatwia  rozwój tego

) 

“

 

.....

Owoce szakłaka to czarne pestkowce 

z czterema nasionami.

Nazwa łacińska

Rhamnus cathartica

 

Ul

Wysokość

do 6 - 8  m

Długość życia

do 100 lat

L

i ś c i a s t e

Gatunek małego drzewa lub krzewu. W  Polsce, choć 

kruszyna jest dość powszechna, została objęta ochroną 

częściową. W przypadku zranienia rośliny jej kora 

zaczyna wydzielać nieprzyjemny zapach, bywa jednak 

wykorzystywana w celach leczniczych. Z tego też powodu 

mimo ochrony zezwala się na zdzieranie kory, ale tylko ze 

ściętych osobników.

Dojrzewające owoce 
kruszyny.

Nazwa łacińska

Wysokość

Długość życia

Liście 

[Tj na gałęziach układają się skręto- 

iegle.  Ich  kształt jest odwrotnie jajowaty, 

a blaszka  liściowa jest całobrzega. Wierz­

chołek liści jest krótko zaostrzony.  Boczne 

nerwy są łukowato wygięte i skierowane ku 

wierzchołkowi. Ciemnozielone i błyszczące, 

a od spodu jaśniejsze.

Białozielone i drobne 

kwiaty 

są obu- 

płciowe. Zebrane są po 2-10 w pęczki w pa­

chwinach liści. Kwitnie w maju i w czerwcu, 

długo - do sierpnia, czasem września.

Owoce 

to trujące,  kuliste  pestkowce 

wielkości grochu. W  miarę dojrzewania zmie­

niają swoją barwę od zielonej 

~2\

 przez czer­

woną aż do fioletowoczarnej [3]. Wewnątrz 

zawierają po dwa, trzy nasiona. Zdarza się, że 

na jednym osobniku widać owoce w różnych 

fazach rozwoju, a więc w różnych kolorach. 

Często też obok siebie występują zarówno

kwiaty, jak i owoce.  Rozprzestrzeniają się 

przy pomocy ptaków.

Kora, 

jasnobrązowa do szarobrązowej, 

długo pozostaje gładka. Dopiero u starszych 

roślin staje się nieznacznie podłużnie spę­

kana i zaczyna się łuszczyć.

Kruszyna szybko rośnie i nie jest szcze­

gólnie  wymagająca,  ma  szeroki zakres to­

lerancji  na warunki  siedliskowe,  preferuje 

jednak gleby wilgotne i ubogie w składniki 

pokarmowe, a nawet kwaśne. Dobrze znosi 

ocienienie. Pospolita w całej Polsce na nizi­

nach,  rzadsza w górach.  Nie jest wykorzy­

stywana jako roślina ozdobna.

Nazwa  łacińska  odnosi  się  do  kru­

chego  ¡ła m liw e g o   drewna  tej  rośliny, 

W  daw nych  czasach  w ęgla  drzewnego 

kruszyny  używano  do  produkcji  prochu 

strzelniczego.

Nazwa łacińska

...................

Ulmus minor

Wysokość

30 m

Obwód w pierśnicy

1,5 m, najgrubsze powyżej 6 m

Długość życia

ok. 200 iat

L

i ś c i a s t e

Wiązy występują w strefie umiarkowanej półkuli 

północnej w liczbie około 30 gatunków, z czego trzy rosną 

u nas w stanie dzikim. Nie tworzą litych drzewostanów, 

stanowią domieszkę lasów liściastych. Odporne na 

zanieczyszczenia przemysłowe używane są do obsadzania 

ulic i zagospodarowywania parków miejskich.

■’• V :  '.-W

:vV

f i

Eliptyczne albo jajowate 

liście[T] 

najszersze 

są zwykle w środku. Na gałęziach układają 

się skrętolegle na  dość długich ogonkach. 

Brzegi blaszek liściowych są pojedynczo lub 

podwójnie ząbkowane. U nasady są asyme­

tryczne, co jest cechą charakterystyczną dla 

wiązów. Górna  strona jest ciemnozielona, 

błyszcząca  i gładka, a  dolna jasnozielona 

z kępkami aksamitnych  włosków widocz­

nych w kątach nerwów.

Obupłciowe 

kw iaty [2 ]

, osadzone na 

krótkich szypułkach, są zebrane w pęczki. 

Pręciki mają rdzawoczerwone pylniki. Kwitną 

w marcu i kwietniu jeszcze przed rozwojem 

liści, a zawiązują się jesienią wcześniejszego 

roku.

Owoce  [3] 

to  oskrzydlone  orzeszki 

zawierające pojedyncze brązowe nasienie 

umieszczone na 1/3 długości owocu. Skrzy­

dełka są szarozielone, całobrzegie i otaczają 

koliście  nasienie. Dojrzewają pod  koniec 

maja lub na początku czerwca.

Szarobrązowa 

kora 

na starych  pniach 

jest podłużnie i poprzecznie spękana. Nie­

kiedy na konarach powstają charakterystycz­

ne korkowe narosła w  formie skrzydeł.

Wiąz polny najczęściej rośnie na glebach 

wilgotnych i żyznych, lubi doliny rzeczne. Po­

spolity na nizinach, spotykany jest również na 

pogórzu na wysokości 400-500 m n.p.m.

Wiąz polny swoim zasięgiem obejmuje 

europejską część Rosji, środkową oraz połu­

dniową Europę, Azję Mniejszą, północny Iran

M

m

Charakterystyczne dla wiązu polnego listewki 
korkowe na młodych gałązkach.

L

i ś c i a s t e

Wiąz polny - pokrój.

pamiętania jest to, że podczas rozmnażania 

bezpłciowego roślina mateczna i wszystkie 

powstałe z niej tą drogą osobniki potomne 

są takie same, czyli tworzą tzw. klon. Jeśli 

chodzi  o wykorzystanie, to drewno wiązu 

polnego jest cenione najwyżej ze wszystkich 

gatunków wiązu. Ze względu na ładne słoje 

uważano je za bardzo dekoracyjne. Cechuje 

je białożółty biel oraz jasny do czekoladowo- 

brązowego rdzeń. Jest dosyć ciężkie, twarde 

i elastyczne, odporne na gnicie. Stosowano 

je w przemyśle stolarskim do wyrobu oklein 

i posadzek.  Dziś już nie  ma tak istotnego 

znaczenia w masowej  produkcji.

zdolnością wytwarzania odrostów zarówno 

z pnia, jak i z korzeni. Odrosty z pnia mogą 

być istotną rezerwą dla drzewa, kiedy ulega 

ono zniszczeniu  na  skutek przymrozków, 

utraty gałęzi czy choroby. Wtedy to uaktyw­

niają się  tzw. śpiące pąki. Powstałe z nich 

pędy mogą zregenerować koronę drzewa. 

Odrosty korzeniowe to sposób na bezpłcio­

we (inaczej wegetatywne) rozmnażanie się 

rośliny. Polega to na tym, że z poziomo ros­

nących korzeni wyrastają pędy, które stają 

się wyprostowanymi pędami nadziemnymi. 

Mogą się one z czasem przekształcać w  sa­

modzielnie żyjące osobniki. Rzeczą wartą za­

oraz północną Afrykę. W  połowie ubiegłego 

wieku z Holandii  dotarła do  nas choroba 

naczyniowa wiązów, powodująca usychanie 

drzew. Wywołuje ją grzyb 

Ceratócystis u lm i 

tG ra p h iu m   ulmi),

 a przenoszą dwa gatunki 

ogłodków  (korniki). Jedynym  skutecznym 

sposobem walki z chorobą jest wycinanie 

palenie porażonych roślin. Można też wy­

szukiwać osobniki odporne  i pozyskiwać 

z nich owoce służące do tworzenia nowych 

siewek. Skutkiem choroby jest drastyczne 

zmniejszenie  liczby  wiązów w  miastach. 

.Viąz polny w  przeciwieństwie do innych 

gatunków wiązów charakteryzuje się dużą

L

i ś c i a s t e

Nazwa łacińska

Wysokość

Obwód w pierśnicy

Długość życia

Liście wiązu szypułkowego podobnie jak innych 
przedstawicieli rodzaju są wyraźnie asymetryczne.

Spośród krajowych gatunków wiązów ten jest najbardziej 

odporny na grafiozę (holenderską chorobę wiązów).

Dzieje się tak, ponieważ w korze tego gatunku zawarte są 

substancje odstraszające owady, które przenoszą chorobę, 

Głęboki system korzeniowy powoduje, że jest drzewem 

odpornym na działanie wiatrów.

Z każdego  kwiatu  tworzy  się  jeden 

owoc 

- orzeszek,  który otoczony jest do­

okoła  skrzydełkiem.  Skrzydełka  są srebr- 

nozielone z orzęsionym  brzegiem. Owoce 

zebrane  są w pęczki  i zwisają  na  długich 

szypułkach. Dojrzewają w  maju oraz czerw­

cu i szybko opadają.

Kora 

w młodości jest jasna, szarobrą- 

zowa i gładka. Potem zaczyna się łuszczyć, 

a nasady pni są deskowato rozszerzone.

Wiąz szypułkowy potrzebuje niewiele 

światła, dobrze znosi  przymrozki  i mrozy. 

Rośnie w dolinach rzek i wytrzymuje krótkie 

(do 20 dni) zalewy. Ma  za to spore wyma­

gania  glebowe, jeśli  chodzi  o zasobność 

w składniki odżywcze. Występuje  pospo­

licie w Polsce nizinnej,  ale spotykany jest 

również na pogórzu.

Cienkie, gładkie lub nieco szorstkie 

liście 

ustawiają  się  skrętolegle  na  gałęziach. 

Są  eliptyczne  lub  odw rotnie  jajow ate 

i  bardzo  niesym etryczne  u  nasady.  Ich 

wierzchołki są krótko zaostrzone, a  brzegi 

podwójnie piłkowane. Z wierzchu są zie­

lone  i  matowe,  od  spodu  szarozielone, 

gęsto  i  miękko  owłosione.  Specyficzna 

budowa  ogonka  liściowego  powoduje, 

że  drzewo  szeleści już  przy  najlżejszych 

podmuchach wiatru.

Obupłciowe 

kwiaty 

osadzone  są  na 

długich  szypułkach  i zebrane w baldasz- 

kowate  kwiatostany.  Pręciki  mają fiole­

towe  pylniki. Gatunek wiatropylny,  choć 

odwiedzają go zbierające pyłek owady. 

Kwitnie w marcu i kwietniu przed wypusz­

czeniem  liści.

Łuszcząca się wydłużonymi 
tafelkami kora wiązu 
szypułkowego.

Ulmuslaevrs

1,5  m, najgrubsze osobniki 

powyżej 6 m

3 0 0 -4 0 0  lat, najstarszy 

w Polsce liczy 445 lat 

(Komorów, woj. lubuskie)

L

i ś c i a s t e

Drzewo o nieregularnej i szerokiej koronie □. W  odróżnieniu 

od wiązu polnego oraz szypułkowego górna strona liści jest 

matowa i szorstko owłosiona. Występując głównie w górach, 

towarzyszy bukowi.

Liście [2] 

są krótkoogonkowe, na gałęziach 

ustawiają się skrętolegle. Grube, z wierzchu 

ciemnozielone i szorstkie, od spodu jaśniej­

sze. W  kątach  nerwów widoczne są kępki 

włosków. Blaszki liściowe są u nasady asy­

metryczne, w górnej części trójklapowe ze 

spiczastymi zakończeniami klap. Brzegi liści 

podwójnie piłkowane.

Kwiaty  [3] 

obupłciowe,  na  bardzo 

krótkich  szypułkach, zebrane są w  pęcz­

ki. Zawiązują się jesienią i zimują.  Kwitną 

w marcu  i kwietniu  przed  rozwojem  liści. 

Są wiatropylne.

Owoce [4] 

to oskrzydlone orzeszki osa­

dzone w środku skrzydełka. Skrzydlaki zwi­

sają w pęczkach na długich szypułkach, są 

jasnozielone i całobrzegie, od okrągłych do 

jajowatych.  Dojrzewają w  maju  i czerwcu. 

Potem szybko opadają i kiełkują.

Szaro- lub czerwonobrązowa 

kora 

jest 

głęboko wzdłużnie spękana i pobrużdżona.

Gatunek cienioznośny o dużych  w y­

maganiach glebowych - nie toleruje gleb 

suchych i zabagnionych. Rośnie na terenie 

całej  Polski  razem z pozostałymi  dwoma 

rodzimymi gatunkami wiązów, w  górach 

jednak (Karpaty,  Sudety, Góry Świętokrzy­

skie) jego udział jest przeważający. Odporny 

na ostry klimat, występuje też w Tatrach. Jest 

charakterystyczny dla górskich stoków oraz 

wąwozów. Gatunek ten, żyjąc w górach, nie 

ulega tak łatwo porażeniom  przez wspo­

mniany wcześniej grzyb pasożytniczy w y­

wołujący chorobę wiązów.

mm

... 

w

y 

. 

. 

>   ••  •  •  ..  V..

. 

.  v . '

Drobny oskrzydlony 

rrzeszek przystosowany do 

-ozsiewania przez wiatr.

Nazwałarińska 

—

—

Wysokość

Obwódwpierśnicy

Wierzba biała sadzona była często wzdłuż polnych dróg.

Wierzby są roślinami szybko rosnącymi, mimo to 

nie mają większego znaczenia w produkcji drewna, 

gdyż ich pnie łatwo próchnieją. Większość gatunków 

to krzewy osiągające różne wysokości. Wyjątkiem 

są krajowe gatunki - wierzba biała i wierzba 

krucha, wyrastające na wysokie drzewa. To właśnie 

one sadzone były wzdłuż wiejskich dróg i obok 

zabudowań, gdyż ich drewno wykorzystywano na 

opał. Takie „głowiaste" wierzby nadają krajobrazom 

ciekawy wygląd i nieco tajemniczy klimat.

38

Nazwa łacińska

Wysokość

Obwód w pierśnicy

Długość życia

krótkowieczna, do 60 lat

Js c ie  D  ustawiają się na gałęziach skręto- 

-  e. Są wąskie, lancetowate, wydłużone na 

e'zchołku, z brzegami gęsto piłkowanymi. 

Młode  liście  są jedwabiście owłosione  po 

: o -  stronach, starsze natomiast już tylko na 

dolnej.

Rozdzielnopłciowe kwiaty 

0  

zebrane 

są .v charakterystyczne, rozmieszczone dwu- 

c  ennie kotki, czyli kwiaty męskie i żeńskie 

.*.> stępujące  na  osobnych  roślinach  -  na 

jednych tylko  męskie,  a  na  drugich  tylko 

żeńskie.  Męskie  kotki  mają  cylindryczny 

kształt  i  bladożółte  zabarwienie.  Żeńskie 

są  .vęższe  i zielonkawe.  Wierzba  kwitnie 

■

 wietniu  i  maju, jednocześnie z rozwo- 

em liści. Zanim rozkwitną, kotki są otulone 

:  ecrnym,jedwabistym/uterkiem", tworząc 

z' ane  i  łubiane  bazie.  Zapylane  są  przez 

:  vady, zwabiane  nektarem  wydzielanym 

z '  ektarników. Owoce 0   to  małe torebki 

zebrane w kotkowa te. owocostany, otwie­

1 Tią wyraźnie widać zwisające 

gałązki wierzby płaczącej.

rające się dwustronne, b,  uv.o rić nasiona. 

Nasiona  są  liczne  z delikatnymi  kępkami 

włosków.  Sczepione ze  sobą w  watę,  roz­

przestrzeniają  się  przy  pomocy wiatru  na 

dalekie odległości.  Dojrzewają  pod  koniec 

maja  lub w początkach czerwca.

Kora jest  szara  z nierównymi,  chropo­

watymi  i krzyżującymi się pasmami.

Do życia wierzba potrzebuje dużej ilości 

światła.  Ma  małe wymagania  glebowe.  Po­

spolita na terenach wilgotnych, w dolinach 

rzek i  na terenach zalewowych jezior. W  Kar­

patach występuje do 1000 m n.p.m. Jest chęt­

nie sadzona jako drzewo ozdobne oraz jako 

rośiina pionierska i służąca do wzmacniania 

brzegów wodnych. Jej  typowe stanowiska 

występowania,  którymi  są okresowo zale­

wane zarośla łęgowe, stają się coraz rzadsze 

w następstwie regulacji naszych rzek.

Jest gatunkiem  zmiennym, jeśli  cho­

dzi  o zabarwienie  kory,  gałązek  i  kształt

liści. Łatwo  się  krzyżuje,  dając  mieszańce 

z wierzbą  kruchą 

{Salix fragiiis)

  i wierzbą 

trójpręcikową (w. migdałową, 

Salix triandra). 

Jedną z jej  odmian jest  zarówno  rosnąca 

dziko, jak  i  uprawiana 

Salix alba  'Vitellinä', 

czyli odmiana złocista. Ma ona złocistożół- 

to  zabarwione  pędy, zwłaszcza  w okresie 

zimowym.  Ze  względu  na  kolor  pędów 

efektownie wygląda zimą również w ie rz ­

ba  płacząca E l   (inaczej wierzba żałobna, 

wierzba  nagrobna,  S. 

alba  'Tristis').

 To  ten 

powszechnie  znany,  bardzo  malowniczy 

gatunek z długimi i cienkimi, żółto zabarwio­

nymi, zwisającymi prawie do ziemi gałązka­

mi. Często uważa się ją za odmianę wierzby 

białej,  prawdopodobnie jest  mieszańcem 

wierzby chińskiej  S. 

babylonica

 i złocistej 

S. alba 'Vitellinä'.

 W  Polsce w stanie dzikim 

rośnie niemal  30 gatunków wierzb.

Salix alba

d o 2 5 m

1,5 m, najgrubsze sięgają 7 m

L

i ś c i a s t e

W

ierzba

 

krucha

Drzewo o szerokiej i kopulastej koronie z gałązkami 

bardzo kruchymi u nasady. Łatwo się odłamują 

z charakterystycznym trzaskiem. Gałązki nie zwisają, są 

prosto odstające. Z wiekiem wierzba krucha przybiera 

pochyloną i mocno rozwichrzoną postać. Wykazuje dużą 

zmienność pod względem kształtu, barwy pędów i pąków.

Liście 

lancetowatego  kształtu  są większe 

I szersze od liści wierzby białej. Mają końce 

zaostrzone, a brzegi piłkowane. Z wierzchu 

są błyszczące i zielone, od spodu sinozielo- 

ne. Młode liście, w odróżnieniu od starszych, 

są  lepkie  i pokryte  słabym jedwabistym 

meszkiem.

Jest rośliną dwupienną. Kotki ukazują­

ce się od  marca  do  maja wraz z rozwojem 

liści  osadzone są na  krótkich  szypułkach. 

Kwiaty 

mają miodniki, więc są chętnie od­

wiedzane przez owady.

Owocami 

są torebki gromadzące bar­

dzo drobne nasiona. Zaopatrzone są one 

we włoski, co  pozwala  na  ich  rozsiewanie 

przez wiatr (tzw. anemochoria).

Kora 

jest  barw y  ciem nobrązowej, 

w dotyku chropowata, widoczne są na niej 

krzyżujące się pasma.

Wierzba  krucha wybiera  gleby ubogie 

w wapń i tereny wilgotne. Pospolita w kraju 

w miejscach występowania wierzby białej. 

Razem z topolami tworzy zbiorowiska do­

skonale znoszące zalewanie  przez powo­

dzie i jednocześnie ograniczające szkodli­

we działanie tych zjawisk przyrody. Dzięki 

umiejętności szybkiego odrastania i małym 

wymaganiom życiowym wierzby mają duże 

znaczenie w inżynierii biologicznej.

Wierzba krucha to najbardziej charakterystyczne 
drzewo polskiego krajobrazu wiejskiego.

Nazwa łacińska

Wysokość

Obwód w pierśnicy

Długość życia

Ulistniona gałązka.

do 25 (30) m

1,5 

m, najgrubsze do 4,5 m

krótkowieczna, do 60 lat

L

i ś c i a s t e

Chociaż na rynku 

drewna wierzby nie są 

ważnymi gatunkami, 

wciąż jeszcze pewne 

znaczenie gospodarcze 

ma wikliniarstwo. Długie, 

cienkie i giętkie pędy wierzb 

koszykarskich, w tym 

właśnie wierzby wiciowej, 

służą do wytwarzania koszy

0 przeróżnych kształtach. 

Rośnie jako szeroki krzew 

albo małe drzewko.

Inne jej nazwy to witwa

1 konopianka.

Wierzbowe kotki - symbol wiosny.

Nazwa ładńska

Wysokość

Długość życia

zwierząt. W częściowo pustych pniach tych 

roślin mieszkają różne gatunki nietoperzy, 

popielice czy sowy pójdźki. Gatunek ten 

jest jednym z najważniejszych wierzb ko­

szykarskich, używa się go także na faszynę, 

umacniając  brzegi  kanałów. Jego  szybki 

wzrost  i inne cenne  cechy  powodują, że 

wierzbę tę można stosować do rekultywacji 

nieużytków,  utylizowania  osadów ścieko­

wych czy jako pasy zieleni, chroniące przed 

zanieczyszczeniami powietrza.

Owoce 

to gęsto i krótko owłosione to­

rebki. Drzewo owocuje w maju i czerwcu.

Kora 

barwy szarej z głębokimi podłuż­

nymi spękaniami.

Do życia wybiera brzegi rzek i strumie­

ni, lubi gleby piaszczyste  i muliste. Rośnie 

w Polsce  na  całym  niżu  oraz w  niższych 

położeniach Karpat.

Ogromne  wierzby  wiciowe,  będące 

ozdobą krajobrazów nadrzecznych, są też 

schronieniem  dla  rozmaitych  gatunków

Liście 

są  równowąskie  lub  lancetowate 

z podwiniętym i najczęściej gładkim  brze­

giem. Z wierzchu są matowozielone i prawie 

nagie, od spodu jedwabiście  i srebrzysto 

owłosione. Metaliczny połysk jest wynikiem 

ułożenia włosków, które sprawiają wrażenie, 

jakby uczesano je w jednym kierunku. Może 

to stanowić pomocną cechę przy oznacza­

niu gatunków wierzb.

Kwiaty 

to kwitnące w marcu i kwietniu 

kotki umieszczone na krótkich ogonkach.

L i ś c i ast

W

ierzba

 

iwa

Pędy wierzby iwy, ozdobione męskimi kotkami, są 

chętnie pozyskiwane do przygotowywania tradycyjnych 

palm, symbolu świąt wielkanocnych. Trzeba jednak 

pamiętać, że ciąć należy tylko rośliny uprawiane, 

a nie dziko występujące w przyrodzie. Ze względu na 

duże i puszyste kotki męskie iwa jest wiosną jednym 

z najładniejszych gatunków krajowych wierzb.

Zwykle to wysoki krzew, rzadziej drzewo.

Liście 

[T] 

ustawione skrętolegle mają zmien­

ny kształt - od  lancetowatego do okrągło 

jajowatych. Brzegi blaszek liściowych są peł­

ne lub nierówno falisto piłkowane. Młodsze 

liście są obustronnie owłosione, natomiast 

starsze ciemnozielone z szarym  owłosie­

niem  na  spodzie.  Powierzchnia  liści  lekko 

się marszczy.

Rozdziel nopłciowe 

kwiaty [Tj 

rozmiesz­

czone są dwupiennie. Kotki męskie są jajo­

wate, żeńskie węższe, zielonkawej  barwy. 

Kwitnie  najwcześniej  z w szystkich  wierzb, 

w marcu i kwietniu, przed rozwojem liści.

Kotkowate 

owocostany [3] 

są zbiorem 

licznych torebek. W  odpowiedniej chwili 

uwalniają się z nich szaro i wełniście owło­

sione  nasiona,  przenoszone  przez wiatr 

i dobrze kiełkujące.

Gładka i zielonoszara 

kora 

na starszych 

pniach przyjmuje jasnoszary odcień i staje 

się głęboko  podłużnie spękana. Zawiera 

garbniki i salicynę. Oba te związki mają za­

stosowanie w zielarstwie  i medycynie ze 

względu  na  przeciwzapalne  i przeciwgo­

rączkowe właściwości.

Jest gatunkiem światłolubnym, preferu­

je gleby wilgotne, luźne i gliniaste, bogate 

w składniki pokarmowe. Zasiedla teren ca­

łego kraju, w górach dochodzi do wysokości 

1410 m n.p.m. w Karpatach i  1185 m n.p.m. 

w Karkonoszach.

Ceniona  w pszczelarstwie jako  bardzo 

miododajnajest również typowym drzewem 

pionierskim. Szybko opanowuje takie sied­

liska, jak żwirownie,  kamieniołomy,  leśne 

polany i ugory,  przyczyniając się  m.in. do 

procesów regeneracyjnych w lasach.

Nazwa łacińska

Wysokość

Obwód w pierśnicy

Długość żyda

Dorodny okaz iwy z Puszczy Białowieskiej.

42

zionym krzewem rozrastającym się 

ne tak zarośla nazywa się łozowiskami 

innymi gatunkami wierzb.

Odwrotnie jajowate 

liście 

ustawiają się na 

gałęziach w sposób skrętoległy. Ich brzegi 

są  karbowane albo  piłkowane. Młode  li­

ście są obustronnie filcowato owłosione, 

starsze natomiast z wierzchu  są już nagie 

o barwie matowozielonej. Spody liści mają 

niebieskawozielony odcień  i są filcowate 

w dotyku.

Wierzba szara jest rośliną dwupienną. 

Kwitnie  od  lutego  do  kwietnia, jeszcze 

przed  rozwojem  liści. Z tego powodu jest 

cenną rośliną dla  pszczelarzy. 

Kwiatosta­

ny 

(kotki) są siedzące. Męskie drzewa ozdo­

bione są jajowatymi  baziami  o złocistym 

lub  pomarańczowym  odcieniu. Żeńskie

kotki  mają  owłosione  słupki  ze  skosnie 

wzniesionymi do góry znamionami.

Owoce 

to torebki z klapami  spiralnie 

odwiniętymi  na zewnątrz.  Ukryte w nich 

nasiona rozsiewa wiatr.

Roczne i dwuletnie gałązki są brunatne 

i filcowato owłosione. Drewno pod 

korą 

ma 

charakterystyczne listewki.

Wierzba szara wybiera wilgotne tereny, 

np. rowy,  podmokłe łąki  i torfowiska. W i­

doczna jest także na skrajach lasów. W  Polsce 

pospolita jest na  niżu, dużo  rzadziej  nato­

miast rośnie w górach. Na terenach  pod­

mokłych  często jest sadzona jako roślina 

pionierska.

Nazwa łacińska

Wysokość

Salix cinerea

d o 2 m

ok. 60 lat

L

i ś c i a s t e

Liście osiki poruszają się przy najlżejszym powiewie 
wiatru dzięki długim i giętkim ogonkom.

Dla lasów stanowi gatunek pionierski - zasiedla 

obficie tereny po pożarach, huraganach, obszary 

porolne i wszelkie zręby. W Polsce jej liczebność 

w ostatnich latach uległa zmniejszeniu. 

Powodem tego była nadmierna eksploatacja jej 

drewna oraz pogląd, że jest leśnym chwastem. 

Obecnie i w kraju, i w Europie uważa się ją za 

gatunek wartościowy.

Liście 

[T] 

na krótko pędach są prawie okrągłe, 

z karbowanym brzegiem i długimi ogonka­

mi,  nieraz dłuższymi od  blaszki  liściowej. 

Wierzch  blaszki liściowej jest świeżozielo- 

ny,  spód zaś siny.  Liście na  długopędach 

mają inny kształt - są sercowate i zwykle 

większe.

Jest to roślina dwupienna i wiatropylna. 

KwiatyjT] 

są zebrane w kotki i pojawiają się 

przed wypuszczeniem liści, w końcu marca 

i w kwietniu. Męskie kotki są szare i kosmate, 

a początkowo widać u nich purpurowe pyl- 

niki pręcików. Kotki żeńskie są zielonkawe, 

znamiona ich słupków mają różowy lub kar- 

minowoczerwony kolor, a po przekwitnieniu 

wydłużają się.

Owoce [T] 

to torebki, których  nasiona 

dojrzewają w maju lub zaraz na  początku 

czerwca. Nasiona są bardzo małe, zaopatrzo­

ne w długi, biały, lotny puch.Torebki zebrane 

są w  kotkowate zwisające owocostany.

Kora 

w młodości jest gładka, barwy od 

żółtawej do  zielonoszarej. Z czasem  przy­

biera szaroczarny kolor i staje się wzdłużnie 

spękana.

Ze wszystkich  gatunków topól ta jest 

najmniej wymagająca. Ma średnie wyma­

gania co do  podłoża  i wilgoci. Potrzebuje 

dużo światła i jest rośliną odporną na upały 

oraz mrozy. Dla lasów jest gatunkiem waż­

nym, bo pionierskim. Z tego powodu oraz 

ze względu na szybki wzrost młodych osob­

czanym, na  gonty, do wyrobu opakowań, 

a możliwości jego zastosowania są coraz 

większe. Gatunek ten  cechuje zmienność 

morfologiczna  i fizjologiczna, liczne formy 

różnią się od siebie wielkością i kształtem 

liści, pokrojem rośliny, zabarwieniem kory, 

a nawet odpornością na pasożyty i szkodni­

ki. Na terenie Szkocji i Rosji znaleziono osi­

kę triploidalną z wielkimi liśćmi i heterozją 

wzrostu. Jest to osika olbrzymia 

P.  trem u la 

'G ig a s ',

 którą charakteryzuje  również duża 

odporność na działanie grzybów niszczą­

cych drewno.

ników i produkcję ogromnej liczby nasion, 

stosuje się ją do zasiedlania nieużytków i do 

nasadzeń ochronnych. Rośnie pospolicie na 

niżu aż po tereny górskie.

Znane powiedzenie„drżeć jak osika" po­

chodzi  od drżenia, szeleszczenia  liści osiki 

na wietrze. Jest ono charakterystyczne ze 

względu  na budowę ogonków  liściowych, 

które  są  bocznie  spłaszczone,  więc  już 

najmniejszy podmuch wiatru wprawia je 

w ruch. W  osikach dzięcioły często wykuwają 

dziuple. Ponadto ich miękkie i lekkie drewno 

wykorzystywane jest w  przemyśle zapał­

Nazwa łacińska

Wysokość

Obwód w pierśnicy

Długość życia

Populus tremula 

do 35 m

Im ,  najgrubsze do 4,5 m 

krótkowieczna, ok. 100 lat

Jesienna osika

Nazwa łacińska

Populusalba

Wysokość

do 3 0 - 3 5  (40) m

Obwód w pierśnicy

|  2 - 3  m, najgrubsze ok. 6 m

Długość życia

ok. 2 0 0 -3 0 0  lat

Biały spod liści tej topoli 

widoczny jest już z dałeka.

Jest drzewem o zmiennej i rozbudowanej koronie U], która 

może przyjmować formę od szerokiej przez zaokrągloną 

do wąskiej. Rośnie szybko, a jej lekkie drewno często 

wykorzystywane jest w budownictwie wiejskim.

Liście yO 

ustawiają się na gałęziach skrę- 

tolegie i wykazują zmienność kształtów.Te 

rosnące na długopędach  są trzy- do  pię- 

cioklapowych, brzegiem karbowane. Liście 

na  krótkopędach  są mniejsze, eliptycznie 

wydłużone  lub jajowate,  brzegiem  ząb­

kowane i faliste. Charakterystyczna cecha 

rozpoznawcza tego gatunku to gęste, biało 

filcowane owłosienie liści na dolnej stronie, 

które z czasem zanika.

Kwiaty 

są rozdzielnopłciowe, rozmiesz­

czone dwupiennie. Kwitną pod koniec marca 

lub na początku kwietnia przed rozwojem 

liści. Kotki męskie[3] są grube, a ich pręciki 

mają czerwono zabarwione pylniki. Żeń­

skie kotki (4] są krótsze i smuklejsze, mają 

zielonkawy odcień.

Pojedynczy 

owoc 

jest torebką,  która 

uwalniając  nasiona,  pęka  dwiema  klap­

kami. Owoce zebrane są w jasnobrązowe 

kotkowate owocostany. Drobne  nasiona 

są zaopatrzone w puch  lotny i dojrzewają 

w maju lub początkach czerwca.

Kora 

gładka, przez długi czas barwy od 

białawej do jasnobrązowej. Z czasem u na­

sady pni  staje się szaroczarna  i wzdłużnie 

spękana.  Często występują na  niej duże, 

romboidalne brodawki korkowe.

Jest gatunkiem światło- i cieniolubnym. 

Rośnie na glebach żyznych, wilgotnych, do­

brze znosi  nawet długie okresy zalewów, 

ale występuje także  na glebach  suchych 

i piaszczystych. W  Polsce rozmieszczona jest 

nierównomiernie i osiąga północny zasięg 

swojego występowania. Rośnie w dolinach 

Wisły, Bugu, Sanu, Dunajca, Odry i Warty.

Kotki męskie nie są tak 
púchate jak u większości
wierzb.

koronie.

jest u nas coraz rzadszy, zarówno w naturze, gdzie niszczone są jej siedliska, jak 

i w 

z

rozpocząć proces sadzenia jej na odpowiednich siedliskach.

Liście  rozwija  dopiero  na  początku  maja, 

Umieszczone są one  na gałęziach  skrętole- 

gle i zaopatrzone w długie ogonki.  Blaszka

są drobno piłkowane.

Kwiaty rozmieszczone dwupiennie, roz 

dzielnopłciowe. Kwitną miesiąc przed rozwo­

jem  liści. Kotki  męskie są czerwone, żeńskie 

natomiast mają zielonkawy odcień.

Owoce to torebki otwierające się dwu- 

klapowo, zebrane w zwisające owocostany. 

Nasiona są wełnisto owłosione, a dojrzewają 

w maju i czerwcu.

Kora jest  ciemnoszara  i głęboko  spę-

Gatunek dość ciepłolubny i wrażliwy na 

suszę. Preferuje gleby piaszczyste  i gliniaste, 

nawet te okresowo zalewane. Rośnie w  doli-

ją do rozpoznać po żółtych i błyszczących pę- 

z dużymi lepkimi pąkami zimowymi.

Nazwa łacińska

Populus nigra

Wysokość

30{50) m

Obwód w pierśnicy

2 m

Długość życia

ok. 1 0 0 -1 5 0  lat

W iosn ą topole czarne bardzo późno rozwijają liście.

Rodzaj brzoza skupia drzewa i krzewy o skrętolegie 

ułożonych liściach. Rośliny te są łubiane przez ludzi 

ze względu na ciekawe odcienie kory, które nadają 

zbiorowiskom atrakcyjny i nieco egzotyczny wygląd. Z tego 

też powodu chętnie sadzi się je w parkach i ogrodach (np. 

formy ogrodowe brzozy brodawkowatej), a ich drewno jest 

wykorzystywane na opał w domowych kominkach.

L

i ś c i a s t e

Nazwa łacińska

Wysokość

Kora starych pni jest grubo, ciemno spękana.

Obwód w pierśnicy

ruje bliskości  wody gruntowej.  Pospolita 

w całym  kraju, w górach  dochodzi  niewy­

soko, do 700-800 m n.p.m.

Drewno  ma  mocne,  trudno  łupliwe 

i średnio twarde. Odgrywa  dużą rolę jako 

surowiec do wyrobu  mebli  i drewna sklej­

kowego, a w wyniku suchej destylacji otrzy­

muje się z niego węgiel drzewny.

Brzoza jest  gatunkiem  pionierskim. 

Tworząc zarośla brzozowe, tzw. brzeźniaki, 

szybko opanowuje niezalesioną powierzch­

nię. Pomagają jej w tym niewielkie wyma­

gania  życiowe oraz produkcja  ogromnej 

liczby nasion, które mogą być przenoszone 

z wiatrem  na duże odległości. Ale na tych 

terenach stanowi jedynie przedpion,  pod 

osłoną którego  pojawiają się  stopniowo

Długość życia

Owoce 

T j  to  podłużnie  eliptyczne 

orzeszki  zaopatrzone  w dwa  skrzydełka. 

Z końcem  lata  owocostany rozsypują się. 

Trwa to aż do zimy. Łuski owocowe opadają 

wtedy razem z owocami.

Kora 

młodych drzew jest brązowa. Po­

tem bieleje wskutek obecności w niej sub­

stancji zwanej betuiiną. Jej drobne kryształki 

załamują światło i nadają korze białą barwę. 

Na  korze widoczne są poprzeczne ciemne 

brodawki. Złuszcza  się poprzecznie deli­

katnymi  papierowymi  paskami.  U starych 

drzew kora grubieje w dolnej części  pnia, 

pęka i staje się tam ciemna.

Brzoza jest gatunkiem światłolubnym, 

wytrzymałym na mróz. Rośnie na piaskach, 

glebach suchych i wilgotnych, ale nie tole­

inne  gatunki.  Kiedy te ją  przerosną,  za­

czyna  brakować jej  światła  i warunki  ży­

cia przestają być dia niej korzystne. Nowo 

wyprodukowane  nasiona  będą „musiały" 

rozsiać się daieko od rośliny macierzystej, 

by zdobyć  stanowiska,  które  dia  innych 

gatunków są za suche, za mokre, za zimne 

bądź zbyt  ubogie w  składniki  odżywcze. 

Stąd też bierze się  krótkowieczność tego 

gatunku. Ludziom brzozy kojarzą się głów­

nie z białą korą. Jednak paleta jej barw jest 

szersza  - od  błyszczącej  bieii  przez kolor 

pomarańczowy,  różne odcienie  brązu  aż 

do czerni.

Betula pendula (B. verrucosa)

0,8 m, najgrubsze do 3 m

L

i ś c i a s t e

Drzewo o dobrze rozwiniętej, regularnej koronie. Szczyty 

pędów, w odróżnieniu od brzozy brodawkowatej, nie zwisają. 

Młode gałązki mają czerwonawoczarne zabarwienie i są gęsto

owłosione. Jest gatunkiem typowym dla 

tundry północnoeuropejskiej i syberyjskiej 

oraz torfowisk. Po ustąpienia lodowca była istotnym 

gatunkiem pionierskim w ponownym zasiedlaniu 

terenów środkowej Europy. Czasem, w warunkach 

.

ekstremalnych, może przybierać formę krzewiastą.

Liście 

przyjmują kształt od romboidalnego 

do jajowatego z zazwyczaj zaokrągloną nasa­

dą i krótko zaostrzonym wierzchołkiem. Brze­

gi blaszek liściowych są nierówno piłkowane, 

a ogonki owłosione. Młode liście są lepkie,

Nazwa łacińska

Wysokość

Obwód w  pierśnicy

Długość życia

Brzozy om szone na torfowisku 

w ysokim  w  Sudetach.

M M

do 20 m

do 100 lat

, , 5^

L

i ści aste

{Betula na n a ).

 Przyjmując też formę krzewu, 

ale niższego od poprzedniego gatunku (do 

80 cm),  rośnie  na trzech  stanowiskach  na 

terenie rezerwatów. Jedno z nich znajduje 

się w Liniach  koło  Dąbrowy Chełmińskiej. 

Dwa kolejne są w Sudetach - na pograniczu 

Gór Orlickich i Gór Bystrzyckich koło Zieleń­

ca  i w Górach  Izerskich  koło Świeradowa. 

W 1809 r. Willibald Besser odkrył w Dolinie 

Ojcowskiej krzewiastą formę brzozy i opisał 

ją  pod  nazwą  brzozy ojcowskiej 

(B e t u la  

oycovie n sis).

 Jest to mieszaniec brzozy bro- 

dawkowatej z brzozą Szafera  (

B .  sza feri). 

Rośnie  w  okolicach  Krakowa,  w Dolinie 

Ojcowskiej  i w Dolinie  Bolechowickiej  na 

terenach  objętych  rezerwatem. Jej  nowe 

stanowiska znaleziono ostatnio też w Kie- 

leckiem, Wrocławskiem  oraz w Sudetach. 

Podlega ochronie ścisłej.

Podobnie jak brzoza  brodawkowata, jest 

odporny na  mróz i jeszcze mniej  niż ona 

wym agający.  Rośnie  w  całej  Polsce,  nie 

tworzy zwartych drzewostanów i zajmuje 

niewielkie powierzchnie.

Ciekawym gatunkiem, występującym 

u  nas, objętym ścisłą ochroną, jest brzoza 

niska 

(B etu la h u m ilis

).To roślina występują­

ca w formie krzewu dochodzącego do wy­

sokości 2 m, o czarnobrązowej  korze. Jest 

u nas reliktem późnoglacjalnym. Oznacza 

to, że dawniej  miała  dużo  szerszy zasięg 

występowania, dziś  natomiast ogranicza 

się  do  niewielkich terenów.  Osiąga  połu­

dniową granicę swego zasięgu, występując 

głównie na  Pomorzu  i na  Lubelszczyźnie, 

gdzie zasiedla torfowiska. Innym  reliktem 

glacjalnym, również objętym ścisłą ochro­

ną, jest w naszej florze  brzoza  karłowata

od spodu gęsto omszone, starsze natomiast 

mają kępki włosków w kątach nerwów.

Kwiaty 

są  rozdzielnopłciowe, jedno- 

piennie rozmieszczone, zebrane w zwisające 

kotki walcowatego kształtu. Kwitną raczej 

w maju, rzadziej w kwietniu.

Owoce 

to orzeszki obustronnie opatrzo­

ne skrzydełkami, węższe niż u poprzednie­

go gatunku. Zebrane są w brązowe, suche 

i wiszące owocostany, które  rozsypują się 

z chwilą dojrzenia owoców. Nasiona rozsie­

wane są w sierpniu i we wrześniu.

Kora 

jest matowobiała z poprzecznymi 

pasmami korkowatych brodawek. U starych 

osobników staje się ciemniejsza u podstawy 

pnia.

To gatunek wymagający dużo świat­

ła  i wilgoci,  zasiedla  więc  gleby  mokre, 

wilgotne  i ubogie w składniki  odżywcze.

Brzoza karłowata przebarwiona po jesiennych przymrozkach,

W

ł M

Nazwa łacińska

Wysokość

Obwód w  pierśnicy

Długość życia

Olsza czarna rośnie często nad nizinnymi, 

w olno płynącymi rzeczkami i jeziorami

Liście 

[T] mają owalny albo  odwrotnie ja­

jowaty kształt, szczyt blaszki  liściowej jest 

szeroki i zaokrąglony lub wcięty aż do nerwu 

środkowego. Brzegi  są grubo  podwójnie 

piłkowane. Wierzch  liści jest  błyszczący, 

spód  matowozielony z kępkami włosków 

w kątach nerwów.

Kwiaty 

£f| są rozdzielnopłciowe, jed- 

nopiennie  rozmieszczone,  pojawiają  się 

jeszcze przed wytworzeniem liści. Męskie 

kwiaty zebrane  są  w zwisające,  czerwo­

nawe  kotki,  które  po  zakwitnięciu  stają 

się żółtobrązowe. Kwiaty żeńskie zebrane 

są  w kotki  purpurowe,  potem  zielonka­

we. Z nich  powstają szyszkowate owoco- 

stany.

Owoce jT] 

to drobne, czasem wąsko 

oskrzydlone  orzeszki,  przenoszone  na 

dalekie  odległości  z pomocą wiatru  lub 

wody. Mają one jajowaty kształt, ich począt­

kowo zielony kolor zmienia się z czase 

w czarno brązowy.

Kora 

jest czarnoszara i gładka, późr  - 

staje się tafelkowato spękana.

Olsza lubi gleby mokre, głębokie, 

c 

fite w składniki pokarmowe, występują: 

wzdłuż rzek i strumieni. Jest gatunkle- 

mrozoodpornym  i umiarkowanie św  : 

łożądnym. Rośnie na terenie całego kra 

W  Karpatach i Sudetach tylko wyjątkov 

sięga  regla  dolnego.  Żyje  w  symbioz 

z bakteriami  brodawkowymi, dzięki kt 

rym może korzystać z wolnego azotu  ; 

mosferycznego.

Ma  średnio miękkie drewno, wyk; 

żujące  znaczną  trwałość  w w arun ka; 

wodnych. Z tego powodu  używa się c 

w budownictwie  wodnym,  stolarstr 

i tokarstwie, wyrabiane z niego płoty 

trzymują bez impregnacji wiele lat.

do 1 0 0 -1 2 0  lat

O

lsza

 

czarna

 (

olcha

)

Olsze są rodzajem roślin 

z rodziny brzozowatych.

W  Polsce występują trzy 

gatunki. Przyjmują formę 

drzew lub krzewów.

Należą raczej do roślin 

krótkowiecznych. Drewno 

olszy czarnej zabarwia się 

w kontakcie z powietrzem na 

kolor od pomarańczowego do 

czerwonego; z tego powodu 

jest ona czasem niesłusznie 

nazywana olchą czerwoną.

Alnus glutinosa

ok. 25 m, do 35 m

1,25 m, najgrubsze do 4,5 m

L

i ś c i a s t e

a « s s   ? . - r  

'...- ą.-  

$

¡ M m

. 

n. &«■ •

 **V ■

■

■

->

'  § * M-:-- >ylv 

* w ;-’,  ■'  ' 

v 

-

' 

-  : 'v  '  #  

, 

"   .. 

‘  t  'jjg

k  

^   , -i 

- i  

.

:

Olszynka karpacka z dominującą olszą szarą to typowe zbiorowisko 

nadpotokowe i nadrze ane wilgotnych dolin górskich.

Nazwa łacińska 

 

3

Wysokość

Obwód w pierśnicy  j|| 

Długość życia

Liście 

są jajowate  lub  szerokoeliptyczne, 

zazwyczaj zaokrąglone u nasady, a na szczy­

cie zaostrzone. Ich  brzegi  są lekko wrębne 

i podwójnie piłkowane. Górą są matowozie- 

lone, spodem sine i zazwyczaj owłosione.

Kwiaty 

są  rozdzielnopłciowe, jedno- 

pienne. Kotki męskie i żeńskie rozwijają się 

w marcu, zawsze dwa, trzy tygodnie wcześ­

niej niż u olszy czarnej.

Owoce 

to orzeszki, których skrzydełka 

są  szersze  i delikatniejsze w porównaniu 

z olszą czarną. Ułożone są w szyszkowatych 

owocostanach.

Kora 

ma  szaropopielaty  kolor  i jest 

gładka.

Lepiej  od  olszy  czarnej  znosi  niskie 

temperatury oraz przymrozki,  ma  również 

mniejsze wymagania glebowe.  Rośnie  na 

glebach wilgotnych, zwłaszcza nad wodami 

płynącymi, na glebach kamienistych w gó­

rach, w korytach  górskich  potoków. Sięga 

wyżej od olszy czarnej  i potrzebuje więcej 

światła. Rośnie pospolicie na południu kraju 

i w górach. Na północy występuje od Poje­

zierza Suwalskiego po Zachodniopomorskie 

i Wielkopolskę. Występując w górach, dzięki 

licznym odrostom korzeniowym, odgrywa 

dużą rolę przy umacnianiu obsuwających się 

zboczy i skarp nad brzegami rzek.

Charakterystyczny kształt 

liści z zaostrzonym 

wierzchołkiem i wyraźnie 

wrębionym brzegiem.

O

lsza

 

szara

Zwykle przyjmuje postać 

drzewiastą z wysoką i jajowatą 

koroną. Na jej korzeniach, 

podobnie jak u olszy czarnej, 

występują brodawki nawet 

wielkości pięści, wywołane 

obecnością bakterii wiążących 

wolny azot. Rośliny nie potrafią 

go czerpać samodzielnie, 

korzystają więc z pomocy tych 

mikroorganizmów. Dzięki temu 

gleba pod olszami jest bogata 

w azot.

*% 

/ / - 0

Z 15 gatunków leszczyny rosnących w Europie, Ameryce 

Północnej i Azji w Polsce występuje tylko jeden. Leszczyny to 

głównie krzewy, dużo rzadziej drzewa, z długimi prętowatymi 

gałęziami. Traktuje się je przede wszystkim jako krzewy 

owocowe. Leszczyna pospolita jako krzewiasty osobnik 

wytwarza wiele pni.

Owocami [4] 

są okrągłe orzechy okry­

te gładką,  brązową łupiną, otoczoną po­

strzępioną pokrywą. Zebrane po jednym 

do czterech, dojrzewają w sierpniu  bądź 

we wrześniu.

Kora 

początkowo  ma ciemnozielony 

kolor, jest gładka w dotyku,  później  przyj­

muje czamoszary odcień.

Leszczyna pospolita rośnie w zacienie­

niu. Wybiera raczej gleby wilgotne i żyzne, 

nie toleruje  ubogich,  piaszczystych  i za- 

bagnionych. Jest  pospolitym gatunkiem 

w całym  kraju, wchodzącym w skład  pod­

szytu żyznych  lasów liściastych  oraz mie­

szanych. W  Karpatach sięga do wysokości

Liście

£0 są  szerokie,  okrągławe  lub  od­

wrotnie - jajowate,  sercowate  u nasady, 

natomiast na szczycie krótko i ostro zakoń­

czone. Brzegi liści są podwójnie piłkowane, 

często  nieznacznie wrębne. Całe  liście są 

miękkie, owłosione, z wyraźnie widocznym 

unerwieniem.

Kwiaty żeńskie [

2

] 

są ukryte w pąkach, 

a w czasie kwitnienia na zewnątrz ukazują się 

jedynie czerwone znamiona ich słupków.

Kwiatostany m ęskie[3] 

mają formę 

brązowożółtych zwieszających  się kotek. 

Wiosną leszczyna  pospolita  kwitnie jako 

pierwsza spośród naszych drzew, już w lu­

tym bądź w marcu.

Nazwa łacińska

Wysokość

Długość życia

Corylus avellana

ok. 2 - 5  m, w  formie drzewa do 8 m

900-1000 m n.p.m. W  Tatrach oraz na Pod­

halu występuje raczej rzadko.

Drewno leszczyny może być stosowane 

na wędzidła  i do wyrobu  plecionek.  Daje 

też dobry węgiel drzewny, używa się go do 

produkcji prochu myśliwskiego oraz węgli 

do rysowania.

Smaczne i jadalne owoce leszczyny po­

spolitej zawierają 62% tłuszczu, 14% białka 

i  13% węglowodanów.  Na wielkość plonu 

orzechów mogą mieć wpływ gatunki wie­

wiórek, które na danym obszarze masowo 

zbierają niedojrzałe jeszcze owoce. W lasach 

leszczyna spełnia ważną funkcję, ocieniając 

glebę, zasilając ją w dobrze rozkładającą się 

ściółkę i dając schronienie ptakom.

Ulice  na  zachodzie  kraju  (Wrocław, 

Szczecin)  obsadza  się  leszczyną turecką 

(C.  co tu rn o ),

  pochodzącą  zpołudniowo- 

-wschodniej Europy i Azji Mniejszej. Jest to 

jeden  z nielicznych  gatunków  leszczyny, 

którego osobniki wyrastają na dość duże 

drzewa.  Jeśli  natomiast  chodzi  o formy 

ogrodowe leszczyny pospolitej, pomijając 

te owocowe, to najczęściej spotyka się czer- 

wonolistną 

('F u sco ru b ra ')

 oraz strzępolistną 

('H eterophylla').

 Cenna jest również odmiana 

purpurowa 

('P u rpurea'),

 której liście, kwiaty 

męskie i pokrywy owoców mają intensywny 

czarnopurpurowy odcień. Dlatego  bardzo 

ciekawie roślina ta prezentuje się na tle zie* 

lonolistnych krzewów.

Orzechy laskowe są pokarm em  wielu ptaków i s

Nazwa łacińska

Wysokość

Carpinus betulus

Obwód w pierśnicy

0,6-1,2 m, najgrubsze do 4 m

Długość życia

ok. 150 lat, do 300 lat

Na świecie występuje około 26 gatunków grabów. W  Polsce 

tylko jeden. Drzewo to ma gęstą, zazwyczaj nieregularną 

i miotlastą, cylindryczną koronę O , której gałęzie są 

wzniesione ukośnie do góry.

Liście 0  są jajowate lub podłużnie jajowa­

te z zaostrzonym wierzchołkiem  i podwójnie 

piłkowanymi brzegami. U nasady są sercowate 

albo zaokrąglone. W  młodości fałdują się wzdłuż 

nerwów i są gęsto owłosione. Potem owłosienie 

pozostaje już tylko  na spodzie, na  nerwach 

oraz w ich kątach. U młodych  drzew liście po 

zaschnięciu utrzymują się na  pędach jeszcze 

podczas zimy i opadają dopiero na wiosnę.

Kwiaty są rozdzielnopłciowe,  rozmiesz­

czone  jednopiennie.  Męskie  kwiaty 

El 

są 

zebrane  w zwisające  walcowate  kotki, 

umieszczone  na  ubiegłorocznych  pędach. 

Żeńskie kwiaty H  są niepozorne, zielonkawe 

z czerwonymi znamionami słupków, zebrane 

w luźne wzniesione kłosy na szczycie gałązek. 

Grab kwitnie pod koniec kwietnia albo w po­

czątkach maja, już po rozwinięciu się liści.

O w o c   to  spłaszczony,  podłużnie  że­

berkowa ny orzeszek o zdrewniałej owocni. 

Zaopatrzony jest w trójklapowe skrzydełko, 

będące aparatem lotnym. Orzeszki z początku 

zielonkawe  później  brązowieją. Zebrane są 

w  owocostany w  formie luźno zwisających 

kiści. Dojrzewają w październiku, potem część 

z nich zostaje na drzewie podczas zimy, a część 

opada.

Kora w młodości jest gładka i szara. Z wie­

kiem staje się spękana, ale słabo, i przybiera 

ciemnoszary odcień.

Grab  pospolity jest  drzewem  klimatu 

umiarkowanego,  dlatego  źle  toleruje  za­

równo duże  upały, jak i bardzo silne  mrozy. 

Preferuje gleby świeże, bogate w próchnicę, 

giiniasto-piaszczyste. Jest odporny na czasowe 

zalewanie ziemi  przez wodę, dlatego  może 

też tworzyć drzewostany w dolinach rzek. To 

gatunek, który radzi sobie z zacienieniem. Za­

siedla tereny nizinne lub podgórskie, rzadko 

pojawia się powyżej 600 m n.p.m.

Pień starego drzewa z wyraźnym i podłużnym i 

bruzdam i biegnącym i od nasady ku górze.

Jego drewno zalicza się do najcięższych 

spośród naszych rodzimych drzew. Jest twar­

de  i elastyczne, więc doskonale  nadaje się 

do wytwarzania  przedmiotów  użytkowych 

silnie obciążonych mechanicznie. Ma również 

wysoką wartość paliwową.

Graby  bardzo dobrze znoszą strzyżenie 

oraz formowanie, ponieważ łatwo odrastają 

po  przycięciu  i  szybko się  regenerują.  Dla­

tego od  dawna  używane są jako żywopłoty 

i szpalery. Takie grabowe żywopłoty należą do 

najlepszych, gdyż są zwarte i trudne do sforso­

wania. W lasach grab jest głównym gatunkiem 

kształtującym dodatnio mikroklimat. Ocienia 

glebę,  daje obfity opad  łatwo  rozkładającej 

się ściółki i nie przyczynia się do powstawania 

kwaśnej próchnicy. Grab pospolity ma wiele 

form ogrodowych. Przykładem  są dębolist- 

na 

'Quercifolia

'oraz kolumnowa 

'Columnaris'. 

W  niektórych arboretach w Polsce rośnie grab 

wschodni 

(C orientalis).

 Roślina ta  ma formę 

drzewa  lub  krzewu  o gęstej jajowatej  lub 

okrągłej koronie. Jej młode pędy są kosmato 

owłosione.  Najstarszy polski grab  pospolity 

rośnie w Gołuchowie koło Kalisza. Liczy sobie 

ponad  210 lat,  ma  ponad  380 cm obwodu 

i ok. 20 m wysokości.

Kora m łodszych gałęzi jest szara i niemal zupełnie niepopękana.

•  ;  i-:" ''

Grab kwitnie zw ykle na  *  ■ 

przełom ie kwietnia i maja po

rozwinięciu się liści.

 

 

 

 

_.. 

 

 

 

 

 

 

..

Do rodziny bukowatych 

należy siedem rodzajów 

drzew i krzewów 

o zimozielonych lub 

opadających liściach. Buk 

(Fagus) i dąb (Quercus) mają 

przedstawicieli we florze 

polskiej, natomiast kasztan 

[Castanea) jest u nas tylko 

uprawiany. Rodzaj Fagus jest 

w Polsce reprezentowany 

tylko przez jeden gatunek.

Nazwa łacińska

Fagus sylvatica

Wysokość

ok. 30 m, do 40 m

Obwód w pierśnicy

1 -2,5 m, najgrubsze do 6,5 m

Długość życia

ok. 300 lat

Jesienią buki stają się jednymi z najbardziej kolorowych polskich drzew.

Liście 

[T] są jajowate lub eliptyczne, cało- 

brzegie lub słabo ząbkowane, faliste na brze­

gach. Z początku są jedwabiście obustron­

nie owłosione, później już tylko orzęsione na 

brzegach. Górne blaszki mają żywo zielony 

i błyszczący kolor, dolne są jaśniejsze.

Kwiaty 

są rozdziel no płciowe  i jedno- 

piennie rozmieszczone. Męskie kwiaty [2] są 

zebrane w zwisające na długich szypułach 

główkowate  kwiatostany.  Żeńskie [Tl są 

siedzące, osłonięte srebrzysto  owłosioną 

okrywą, która w  miarę  dojrzewania  owo­

ców drewnieje,  brunatnieje,  a na  swojej 

powierzchni  ma  kolczaste wyrostki.  Buki 

kwitną pod koniec kwietnia lub w począt­

kach maja wraz z rozwojem liści.

Owoce 

0  to  trójgraniaste  orzeszki 

nazywane bukwią. Z każdego kwiatu żeń­

skiego  powstaje jeden  owoc. Zdrewniała 

i kolczasta  okrywa zamyka  w  sobie dwa, 

rzadziej trzy orzeszki, a podczas  ich  doj­

rzewania otwiera się czterema  klapami na 

wierzchołku.  Dojrzałe orzeszki wypadają. 

Są brunatne, błyszczące i jadalne. 

Kora 

jest 

gładka i cienka, barwy szaropopielatej, nie 

łuszczy się. Czasami  u starych osobników 

w dole staje się nieco spękana.

Buk jest gatunkiem cieniolubnym. Lubi 

umiarkowaną wilgoć,  wybiera  gleby sła­

bo wilgotne, gliniaste lub gliniasto-piasz- 

czyste, żyzne, zasobne w sole mineralne. 

Bardzo szkodzą mu późne wiosenne przy­

mrozki i silne mrozy. Przez Polskę przebie­

ga  północno-wschodnia  granica  zasięgu 

tego gatunku.  Buk rośnie na  Pomorzu, na

i m

w budownictwie wodnym oraz na podkłady 

kolejowe.

Buk  pospolity  ma  gęstą 

koronę [5]. 

Gdy drzewo  rośnie  pojedynczo, jest ona 

rozłożysta i nisko osadzona, z kolei u buków 

rosnących w zespołach roślinnych wydłużo­

na i wysoko osadzona. Od warunków życia 

zależy też kształt pnia - w lesie ma wyraź­

ną główną oś, na stanowiskach otwartych 

natomiast jest krótki i przechodzi w grube 

konary. Buk pospolity to z natury najbardziej 

konkurencyjne drzewo środkowej  Europy. 

Dość stały, wilgotny i łagodny klimat jest 

dla niego idealny i gdyby nie mocna  inge­

rencja człowieka w przyrodę, rozległe czę­

ści Europy byłyby pokryte buczynami albo 

lasami z dużym udziałem tego drzewa. Buk 

wywiera  silny wpływ na glebę z powodu 

ocienienia, zasila ją w dobrze rozkładającą 

się ściółkę, dającą żyzną próchnicę.

W  wielu  krajach europejskich w ostat­

nim stuleciu  kilkakrotnie zaobserwowano 

masowe  zamieranie  drzewostanów  bu­

kowych.  Proces ten  nasilił się w ostatnim 

dwudziestoleciu. W  Polsce takie zjawisko 

występuje na ponad 15 tys. ha. Zamieranie 

tak ważnego gatunku lasotwórczego można 

niestety uznać za przejaw groźnego procesu 

zanikania lasów w naszym kraju.

zachodzie i w górach. W  Karpatach wystę­

puje w piętrze dolnego  regla, dochodząc 

do  wysokości  1150  m  n.p.m.  W  Tatrach 

sięga  do  1250  m  n.p.m. Tworzy buczyny,

ale można także spotkać  pojedyncze sta­

nowiska buka.

Drewno ma twarde, ciężkie i łatwe do 

obróbki.  Używa  się go do wyrobu  mebli,

Młody owoc, czyli tzw. bukiew.

SZYPUŁKOWY

Dęby są niezwykle różnorodną grupą drzew i krzewów.

Około 600 gatunków zasiedla umiarkowaną strefę półkuli 

północnej w Ameryce Północnej, Azji oraz Europie.

W  strefie gorącej występują jedynie w górach. W  Polsce 

w stanie dzikim rosną trzy gatunki - oprócz dębu 

szypułkowego dąb bezszypułkowy i dąb omszony.

Większość gatunków to ważne drzewa leśne, ale dęby są 

także drzewami parkowymi i ozdobnymi. Przez stulecia były 

najważniejszym gospodarczo gatunkiem drzewa - stanowiły 

materiał budowlany i ważne źródło energii.

Nazwa łacińska

Wysokość

Obwód w pierśnicy

Długość życia

Szara kora porozryw ana jest głębokimi, 

podłużnym i bruzdami

Liście jol są odwrotnie jajowate, nieregularnie 

klapowane z czterema-siedmioma  parami 

zaokrąglonych klap. Nasada liści jeśtzazwycząj 

sercowata, czasem'uszata. Są zaopatrzone 

w krótki ogonek. Nerwy liści sięgają końców 

klap i zatok międzykiapowych. Górna strona 

jest błyszcząca i ciemnozielona, a dolna żółta- 

wozielona lub niebieskawozielona. Część liści, 

która usycha, pozostaje na zimę aż do wiosny, 

zwłaszcza na młodych drzewach.

Kwiaty E l  są  rozdzielnopłciowe, jedno- 

piennie  rozmieszczone.  Męskie są zebrane 

w wiszące, bladozielone kotki wyrastające po 

dwa-trzy z pąków bocznych zeszłorocznych 

pędów. Kwiaty żeńskie są drobne o butelecz- 

kowatym  kształcie, a znamiona  ich słupków 

mają czerwony kolor. Każdy kwiat znajduje się 

w osobnej  miseczce owocowej. Zebrane po 

dwa-trży (lub pięć) tworzą kwiatostany żeń­

. 

:  .UiWwW-W.

U;

U tlti

skie umieszczone na dość długich szypułkach. 

Dąb kwitnie pod koniec kwietnia lub w maju, 

w zależności od aktualnych warunków klima­

tycznych;

Owoce E l to  jajowate lub  wydłużone 

żołędzie, zebrane pojedynczo lub do trzech, 

z ostrym wyrostkiem na szczycie i podłużnymi 

paskami - początkowo koloru zielonego, potem 

brązowymi/Paski te są widoczne na świeżych 

żołędziach, po wyschnięciu nikną, ale po namo­

czeniu ponownie się ukazują. Każdy żołądź znaj­

duje się w miseczce dochodzącej do  1/3 jego 

długości. Dojrzewają we wrześniu oraz paździer­

niku i zaraz opadają. Najpierw te uszkodzone np. 

przez owady, dopiero potem zdrowe.

W miodym wieku kora jest gładka i sza­

ra. Z czasem staje się ciemnoszara i głęboko 

spękana.  Spękania  na  przekroju  poprzecz­

nym są trójkątne.

Quercusrobur

ok. 3 5 - 4 0  m, do 50 m

1,5 -3  m, najgrubsze około 10 m

drzewa długowieczne, 

ok. 4 0 0 -5 0 0  lat, do 1000 lat

Nazw a gatunkow a w yw od zi się 

od długich szypułek, na których 

osadzone są owoce.

'i-iś■

 i l i g S i i i P i w  W  ;■:•)■  ■■'' n  G ć t •■•:: 

W-GK:::

' • • '   ■  ż

5«MW&

'

Gatunek mający duże wymagania glebo- 

/.e. preferujący gleby świeże, głębokie, obfitu- 

ące w związki organiczne i mineralne.Toleruje 

wiosenne powodzie.pojawiające się jeszcze 

:csed  rozwojem liści. Dzięki temu  może  ros­

nąć w dolinach rzek, a na 'wilgotnych piaskach 

c'zyjmuje karłowatą, niską i krzywą formę. Do- 

c'ze znosi niskie temperatury/ale jest wrażliwy 

~a spóźnione przymrozki wiosenne. Gatunek 

swiatłożądny, jedynie w młodym wieku nie cier- 

pi w wyniku: ocienienia. Rośnie na terenie całe­

go kraju i jest gatunkiem nizinnym. W  górach 

sięga tylko do 600 m  n.p.m. WTatrach i u ich 

podnóży nie występuje w stanie naturalnym.

to dobrze znosi ocienienie boczne, ale jest 

bardzo wrażliwe na ocienienie górne,  Jego 

wzrost wyraźnie się zwiększa, jeśli zostanie 

odsłonięte.

1

  Z uwagi na wymagania dębu szypułkowe- 

go dotyczące ilości światła leśnicy mają swoje 

powiedzenie:„Dąb lubi rosnąć w kożuchu, lecz 

z odkrytą głową" Wynika to z tego, że drzewo

Dąb Bartek — najbardziej znany dąb szypułkow y w  Polsce.

61

Jest drzewem podobnym 

do poprzedniego gatunku, 

ale niższym, o prostym 

pniu z regularną i węższą 
niż u dębu szypułkowego 
koroną. Jego liście 
są długoogonkowe, 

a owocostany siedzące lub 

umieszczone na krótkich 
ogonkach, w odróżnieniu 

od owocostanów dębu 

szypułkowego mających 

długą szypułę.

D

ąb

 

bezszypułkowy

Nazwa łacińska

Wysokość

Obwód w pierśnicy

Długość życia

Ouerwpetrm

ok. 2 0 -3 0  m, d o 4 0 m

1-2,5 m, najgrubsze ok. 6 m

ok. 300 lat, do 400 lat

L

iś c ia s t e

Uście fT] są odwrotnie jajowate, regularnie 

klapowane.  U nasady klinowate,  rzadziej 

ucięte. Nerwy liści sięgają do końców klap. 

Górna blaszka liści ma ciemnozielony kolor, 

dolna ma jaśniejszy odcień. Ogonek liściowy 

jest długi  i zwykle barwy żółtej, podobnie 

jak nerw główny. Duża część liści pozosta­

je po  uschnięciu  na czas zimy na drzewie. 

Kwiaty 

są rozdzielnopłciowe, jednopiennie 

rozmieszczone. Męskie są zebrane w wiszące 

kotki, w porównaniu z dębem szypułkowym 

nieco dłuższe i nie tak gęste. Kwiaty żeńskie 

są prawie siedzące, a każdy z nich umiesz­

czony jest w osobnej miseczce. Dąb bezszy­

pułkowy kwitnie dwa tygodnie później od 

poprzedniego gatunku.

Owoce [2] 

to wydłużone do baryłko- 

watych żołędzie, które  na  początku  mają 

zielony kolor, a z czasem brązowieją. Na ich 

powierzchni nie widać prążków, a wierzchoł­

nieduży obszar na Mazurach i Suwalszczyź- 

nie oraz niż kraju. W górach jest rzadki, raczej 

nie przekracza 550 m n.p.m. Najwyżej sięga 

w  Gorcach - do wysokości 750 m n.p.m.

Ma  miękkie  i lżejsze drewno od dębu 

szypułkowego, dzięki czemu łatwiej jest je 

poddać obróbce narzędzi stolarskich. Używa 

się go w przemyśle meblarskim.

Bogate w skrobię żołędzie były niegdyś 

niezastąpionym pożywieniem dla świń, które 

wypędzano do lasów na poszukiwania tych 

owoców. Z czasem pastwiska leśne zostały za­

stąpione chlewniami, a wartościowe żołędzie 

ziemniakami. Spadło więc zapotrzebowanie 

na dęby i ich drzewostany przekształcono 

w sadzone lasy iglaste,  będące dużo szyb­

szym „producentem" drewna. Od pewnego 

czasu wraca się jednak do sadzenia dębów, 

gdyż mimo wolnego wzrostu ich drewno jest 

bardziej wartościowe od świerkowego.

ki są stępione. Miseczka owocowa obejmuje 

około  1/4 długości  owocu. Podobnie jak 

u dębu szypułkowego, ma rombowate guzki 

na brązowozielonym tle. Żołędzie zazwyczaj 

skupione są po dwie do pięciu sztuk.

Kora 

jest  podobna do tej u dębu szy­

pułkowego. Kora dębów zawiera garbniki 

wykorzystywane w medycynie czy do ob­

róbki skór zwierzęcych.

Na terenach  styku zasięgów z dębem 

szypułkowym gatunki te tworzą mieszańce. 

Pod względem potrzeb życiowych gatunek 

ten jest  podobny do dębu  szypułkowego. 

Ma tylko  nieco mniejsze wymagania gle­

bowe, jeśli chodzi  o żyzność i wilgotność, 

lepiej  i dłużej  natomiast znosi  ocienienie 

w  młodym wieku. Jest też bardziej ciepło­

lubny. W  Polsce występuje rzadziej niż dąb 

szypułkowy.  Przebiega  u nas  północno- 

-wschodnia granica jego zasięgu. Zasiedla

Liście są osadzone na dość 

długich ogonkach.

D

ąb

 

czerwony

 (

dąb

 

północny

)

Nazwa łacińska

Wysokość

Obwód w pierśnicy

Długość życia

Owoce 

to żołędzie osadzone na  krót­

kich szypułkach, pojedynczo. Mają kształty 

kuliste do baryłkowatego i wyraźny szpic. 

Obejmujące je miseczki są płytkie. Owoce są 

z początku zielonkawe, często z szarobiałym 

nalotem,  potem  brązowieją.  Dojrzewają 

z końcem  września  lub  początkiem  paź­

dziernika.

Kora, 

w przeciwieństwie do gatunków 

krajowych, jest dłużej gładka, szara i cienka. 

W  starszym wieku staje się spękana z płyt­

kimi bruzdami.

W  porównaniu z polskimi gatunkami 

ma mniejsze wymagania glebowe. Rośnie 

nawet na glebach suchych, piaszczystych 

i ubogich. Ma większą tolerancję na mrozy 

i znosi  ocienienie boczne.  Rozprzestrze­

niając  się  na  niżu  i w niższych  położe­

niach  górskich, wypiera  rodzime gatunki 

drzew.  Z uwagi  na  wartości  odżywcze 

w rozprzestrzenianie nasion  włączone są 

ptaki i gryzonie.

Drewno dębu czerwonego chętnie sto­

suje się do wyrobu broni używanej w azja­

tyckich  sztukach wałki. Samo drzewo jest 

odporne na zanieczyszczenia powietrza.

Liście 

są  ustawione  skrętolegle,  bardzo 

zmienne, mające 7-11  ostro zakończonych 

i niezbyt głęboko wciętych kłap. Górna stro­

na liści jest zielona, dolna natomiast szara­

wo- lub żółtawozielona. W  kątach nerwów 

widać kępki  rdzawych włosków. Jesienią 

liście bardzo atrakcyjnie się przebarwiają - 

od odcieni żółci do barw czerwonawych.

Kwiat 

są rozdzielnopłciowe, jednopien- 

nie rozmieszczone. Męskie kwiaty są zebrane 

w wiszące kotki. Kwiaty żeńskie wyrastają na 

jednocentymetrowych szypułkach, a każdy 

z nich jest otoczony małą, lecz wyraźną mi­

seczką owocową. Ustawione są pojedynczo 

albo  po dwa.  Drzewo kwitnie  pod  koniec 

maja, po rozwinięciu się liści.

Dąb czerwony to drzewo 

o bardzo rozłożystej koronie.

L

i ś c i a s t e

Niewielkie drzewo lub krzew. Jego nazwa związana jest 

z puszystym owłosieniem, które pokrywa młode pędy, 

ogonki liściowe oraz dolną stronę liści. Cecha ta może 

ułatwiać oznaczenie tego gatunku w terenie. Dąb omszony 

jest typowym gatunkiem suchych lasów rosnących 

w Europie Południowej i Azji Mniejszej. Jako gatunek 

zagrożony wyginięciem został wpisany do Polskiej 

Czerwonej Księgi Roślin.

Nazwa łacińska

Wysokość

Obwód w pierśnicy

Długość życia

Zarówno m łode gałązki, jak i spód liści tego drzewa są delikatnie owłosione.

Odrą. To  najbardziej  na  północ wysunię­

te stanowisko dębu  omszonego, odległe 

mniej więcej  o 500  km od  podobnych  na 

południu Europy. Dlatego przyjmujemy, że 

jego występowanie w Polsce ma charakter 

antropogeniczny.

We wspomnianym  rezerwacie  nie ma 

już prawdopodobnie czystego gatunku. Jest 

to wynik krzyżowania się dębu  omszone­

go z dębem  szypułkowym  i bezszypułko- 

wym.

jest miseczką owocową.  Umieszczone  na 

krótkich szypułkach albo siedzące, zbierają 

się w owocostany. Dojrzewają we wrześniu 

i w  październiku.

Kora 

jest szaropopielata i spękana.

Do  życia  wymaga  podłoża  suchego, 

od wapiennego do słabo  kwaśnego. Jest 

gatunkiem światłolubnym, więc dobrze się 

czuje na słonecznych  i kamienistych zbo­

czach. Występuje  u nas tylko  na jednym 

stanowisku -  w rezerwacie w Bielinku  nad

Liście 

są nieco podobne do liści dębu bez- 

szypułkowego, zwykle jednak mniejsze - 

pod względem wielkości i kształtu wykazują 

dużą zmienność

Kwiaty 

pojawiają się w kwietniu i w ma­

ju. Męskie zebrane są w długie i zwisające 

kotki. Żeńskie są zebrane po dwa do  pię­

ciu, siedzące, osadzone na krótkich szypuł­

kach.

Owoce 

to wąskie, wydłużone i drobne 

żołędzie, z których  każdy w 1/3 otoczony

Ouerrn pubescens

ok. 15 (20) m

0,8-1,5 m

300-400 lat, nawet do 600 lat

65

J

esion

 

wyniosły

Nazwa łacińska

Fminus e;<celsior

Wysokość

ok. 25-3C ) (40) m

Obwód w pierśnicy

1 - 2  m

Długość życia

do 300  lat

Roślina ta należy do rodziny oliwkowatych - tej samej, 

do której zaliczamy znaną z kuchni oliwkę uprawną. We 

florze Polski występują dwa rodzaje przystosowane do 

naszych warunków klimatycznych - jesion i ligustr. Jesion 

wyniosły to drzewo lasów mieszanych i jednocześnie jeden 

z najważniejszych gatunków drzew liściastych pod względem 

ekologicznym i gospodarczym. Występuje pojedynczo albo 

w małych grupach, rzadko tworzy jednolite skupiska.

ponieważ jest najbardziej wrażliwy  na ten 

czynnik spośród krajowych gatunków. W y­

stępuje na całym niżu Polski oraz w niższych 

położeniach  górskich  do  wysokości  800 

(1100) m n.p.m.

Jego drewno jest ciężkie, twarde, długo- 

włókniste, elastyczne, błyszczące. Pod wzglę­

dem wartości porównuje się je z drewnem 

dębu i wykorzystuje do produkcji mebli oraz 

sprzętu sportowego.

W  parkach, jako ozdoba, spotykane są 

odmiana zwisająca 

P é n d u la

 i forma jedno- 

listkowa 

Diversifolia.

 Dość pospolity nie tylko 

w parkach, lecz także w ogrodach botanicz­

nych jest jesion  pensylwański 

(F. p e n n s y l-  

v a n ica ).

 Gatunek ten  pochodzi z Ameryki 

Północnej, gdzie zasiedla  rozległe obsza­

ry. Dość często sadzony jest przy drogach 

i dzięki  soczystożółtej barwie  liści  stanowi 

jesienną ozdobę. Zwykle mylony z jesionem 

amerykańskim (F. 

a m e rica n a ),

 który wystę­

puje u nas o wiele rzadziej.

Jesion wyniosły jest jednym z najstar­

szych gatunków drzew na Ziemi, pojawił się 

10 min lat temu. Wiele ludów, m.in. Słowia­

nie, otaczało go czcią i kultem. Wierzono, że 

drzewo to omijane jest przez węże, a jego 

sok stanowi antidotum na ich ukąszenia.

Liście 

[T| układają się na gałęziach naprze­

ciwległe i są liśćmi złożonymi. Składają się 

z 7-11  (15) listków o jajowato lancetowatym 

kształcie i zaostrzonych  końcach z drobno 

piłkowatymi brzegami. Górne blaszki liścio­

we mają ciemnozielony kolor, dolne zaś są 

jaśniejsze i owłosione na nerwie głównym. 

Wiosenną porą rozwijają się one dość póź­

no, a jesienią nie przebarwiają się i opadają 

zielone.

Kwiaty 

[Tl mogą być obupłciowe lub 

jednopłciowe, są niepozorne, brązowawe. 

Męskie mają dwa pręciki o sercowatych pyl- 

nikach. Żeńskie słupki  o dwóch  purpuro­

wych albo fioletowych znamionach. Kwiaty 

zebrane są w kwiatostany typu wiecha, wy­

rastające z pąków bocznych zeszłorocznych 

pędów. Drzewo kwitnie w kwietniu i maju 

przed rozwojem liści.

Szeroka korona i wysokość do 

40 m czynią jesion wyniosły 

jednym z najokazalszych 

polskich drzew,

Owoce 

[U  to jasnobrunatne,  płaskie 

orzeszki, opatrzone wydłużonym skrzydeł­

kiem. Zawierają po jednym nasieniu. Zebra­

ne są w gęste, zwieszające się owocostany. 

Dojrzewają we wrześniu i w  październiku 

i opadają całą zimę aż do wiosny.

Kora 

u młodych osobników ma barwę 

zielonkawoszarą i jest gładka. Z czasem staje 

się ciemnoszara i spękana.

Jesion wyniosły ma duże wymagania 

siedliskowe. Potrzebuje gleb głębokich, pul­

chnych, żyznych, wilgotnych albo mokrych. 

Jest gatunkiem ciepłolubnym i światłożąd- 

nym, jedynie w młodości, rosnąc na dobrym 

podłożu, toleruje ocienienie. Dobrze znosi 

zanieczyszczenia  powietrza  i ewentualne 

przesadzanie. Nie lubi jednak silnych mro­

zów i w  czasie  mroźnych zim  przemarza. 

Źle znosi też późne wiosenne przymrozki,

P 9 H

L

i ś c i a s t e

R

obinia

 

akacjowa

Nazwa łacińska

Robinia pseudoacada

Wysokość

ok. 2 5 - 3 0  m

Obwód w pierśnicy

1,2 m

Długość żyda

do 100 lat

Gatunek ten został sprowadzony z Ameryki Północnej 

i Meksyku do Europy w XVIII w. i łatwo się tu rozprzestrzenił. 

Inne używane nazwy to grochodrzew, robinia biała, 

biała akacja. Należy do bardzo licznej rodziny bobowatych 
(motylkowatych). Obejmuje ona około 18 000 gatunków 

rozmieszczonych na całej kuli ziemskiej, najliczniej 

w krajach tropikalnych. Bardzo cenna jest ich właściwość 

współżycia z bakteriami wiążącymi azot z powietrza.

Im więcej azotu, tym więcej białka może roślina wytworzyć. 

Dzięki temu motylkowate rozwijają się nawet na 

ubogich w składniki odżywcze glebach.

Okazałe liście, podzielone na wiele drobnych listków są 

czymś wyjątkowym  wśród  naszych drzew.

wiedzane są przez pszczoły oraz inne owady 

zwabione zapachem i obfitością nektaru.

Owoce[3] 

to  nagie spłaszczone strąki 

długości do 10 cm. Dojrzewają od paździer­

nika  do wiosny.  Po dojrzeniu suche strąki 

jeszcze  przez długi czas wiszą  na  drzewie 

i dopiero zimą zaczynają się otwierać. Ukryte 

są w nich oliwkowozielone lub ciemnobrą­

zowe,  matowe  albo  błyszczące  nasiona. 

W  rozprzestrzenianiu owoców biorą udział 

ptaki.

Kora 

drzewa jest szara i zawiera garb­

niki. U starych osobników staje się głęboko 

i podłużnie spękana.

Liście [T] 

są  nieparzystopierzaste, złożone 

z 15-19 jajowatych lub eliptycznych listków. 

Z wierzchu są zielone, od spodu natomiast 

szarawe.

Kwiaty[2] 

są grzbieciste, barwy białej 

i zebrane w wielokwiatowe, gęste, zwisają­

ce grona. Wydzielają silny zapach. Robinia 

kwitnie w maju  i czerwcu, a jej  kwiaty od-

L

i ś c i a s t e

Robinia, choć pospolita 

w  całej Polsce, nie jest 

rodzimym drzewem, 

a raczej niepożądanym 

„chwastem".

Jest to gatunek, jak już wcześniej wspo­

mniano, o niewielkich wymaganiach glebo­

wych. Rośnie na suchych i jałowych nieużyt­

kach. Potrzebuje jednak dużo światła i ciepła. 

W  Polsce robinia jest uprawiana od dawna, 

głównie w parkach, ogrodach i przy drogach, 

rzadziej natomiast w lasach.

Z uwagi na symbiozę z bakteriami bro­

dawkowymi jest gatunkiem  pionierskim, 

gdyż wpływa  użyźniająco  na  erodowane 

zbocza,  wyrobiska,  hałdy  i piaszczyste 

nieużytki.  Dlatego  też  świetnie  nadaje

się  do  zalesiania  odłogów  i  umacniania 

skarp.  Jej  drewno  jest  ciężkie,  twarde, 

elastyczne  i łykowate,  dość  odporne  na 

choroby grzybowe, dzięki czemu służy do 

wytwarzania przedmiotów wystawianych 

na  działanie  pogody,  np.  palisad,  płotów 

i  mebli  ogrodowych.  Ponadto jest  waż­

ną  rośliną miododajną -  cechuje ją duża 

wydajność  i wysoka jakość  miodu.  Miód 

akacjowy jest powszechnie znany na rynku. 

Robinia tworzy silne i trwałe odroślą z pnia 

i korzeni. Wypiera  przez to nasze rodzinę

gatunki,  co  z punktu  widzenia  leśnictwa 

jest niekorzystne.

Drzewo to  często  błędnie  nazywane 

jest akacją. Właściwe akacje należą do innej 

rodziny  (mimozowatych)  i rosną głównie 

w Australii oraz Afryce. Powodem  pomyłki 

jest podobieństwo  liści tych  roślin.  Dodat­

kowo  cenną  wskazówką,  pomocną  przy 

oznaczaniu  gatunków drzew  rodzimych, 

jest obecność  na  pędach  robini  akacjowej 

parzystych cierni będących przekształcony­

mi przylistkami.

Duży krzew, rzadziej drzewo, 

z przewieszonymi gałęziami. 

Z około 20 gatunków, 

rozmieszczonych w gorącej 

lub umiarkowanej strefie 

obu półkul, w Polsce 

występują  dwa - bez czarny 

i bez koralowy. Bez czarny 

jest gatunkiem rodzimym. 

Jego inne nazwy to dziki bez 

czarny albo bez lekarski. 

Znane są też jego liczne 

nazwy ludowe, 

np.: bez apteczny, 

holunder, bzowina, hyćka, 

byczka czy bzina.

Pod ciężarem owoców wzniesione wcześniej kwiatostany opadają w  dół.

Liście 

osadzone  na gałęziach  naprzeciw­

ległe. Są złożone zazwyczaj z pięciu  (trzy 

do siedmiu)  długo zaostrzonych  eliptycz­

nych i ostro piłkowanych listków. Od góry 

są ciemnozielone, dołem jaśniejsze i nieco 

owłosione na nerwach. Roztarte w rękach 

liście  wydzielają ziołowy,  nieprzyjemny 

zapach.

Kwiaty 

są obu płciowe, drobne, żółta- 

wobiałe, zebrane licznie w szerokie płaskie 

baldachogrona.  Płatki  korony są  bardzo

rozchylone. Bez czarny kwitnie od maja do 

lipca. Jego kwiaty o przyjemnych zapachu 

zwabiają pszczoły oraz inne owady.

Owoce 

bzu to  pestkowce,  bardzo so­

czyste, błyszczące i kuliste. Na początku są 

czerwone, w miarę dojrzewania  czernieją. 

W  środku  zawierają  liczne  nasiona,  które 

są jajowate,  lekko  spłaszczone  o szarym 

kolorze.  Dojrzewają w sierpniu  bądź we 

wrześniu. Owoce rozprzestrzeniają się dzięki 

ptakom i drobnym gryzoniom.

Nazwa łacińska

Wysokość

Obwód wpierśnicy  K

Długość życia

L

i ś c i a s t e

.

dom owych  win,  dżemów,  galaretek czy 

konfitur.  Dawniej  ludzie wykorzystywali 

również intensywny kolor owoców. Uzyski­

wany z nich barwnik służył do farbowania 

skóry i wełny. Niedojrzałe owoce zawierają 

niewielkie ilości związków  kwasu cyjano­

wodorowego (tzw.  kwasu  pruskiego),  nie 

wolno spożywać  ich  na  surowo.  Dopiero 

proces dojrzewania lub działanie wysokiej 

temperatury neutralizują toksyczne właś­

ciwości kwasu.

W  Polsce  w stan ie dzikim  występuje 

również bez koralowy 

( S o m b u c u s   ra c e m o - 

sa).

 Wchodzi w skład podszycia lasów, rośnie 

przy drogach  leśnych  i na  porębach. Jest 

pospolity, w górach sięga aż do górnej gra­

nicy kosodrzewiny. Podobnie jak bez czar­

ny, jest wskaźnikiem gleby żyznej, bogatej 

w związki azotowe. Dzięki jaskrawoczerwo- 

no zabarwionym  owocom jest gatunkiem 

bardziej ozdobnym od bzu czarnego.

Kora 

jest szara i podłużnie głęboko spę­

kana. Łuszczy się podłużnymi, poskręcanymi 

pasmami.

Gatunek ten  wymaga  do  życia  gleb 

próchnicznych. Szybko rośnie na glebach 

żyznych, wilgotnych i bogatych w azot. Jest 

gatunkiem  cienioznośnym.  Nie  toleruje 

suchego  powietrza. Występuje pospolicie 

w całej  Polsce, w widnych  miejscach świe­

żych i wilgotnych lasów liściastych, w krze­

wiastych zaroślach, nawet w zbiorowiskach 

ruderalnych  na  terenach  zaśmieconych 

i zaniedbanych, w pobliżu ludzkich osiedli. 

W  górach sięga po regiel górny.

Kwiaty i owoce bzu czarnego mają właś­

ciwości lecznicze. Sporządzane z kwiatów 

syropy są lekiem na przeziębienia i grypę, 

wzmacniają ścianki naczyń krwionośnych, 

działają moczopędnie. Owoce działają prze- 

ciwbólowo, napotnie i moczopędnie, choć 

słabiej niż kwiaty. Mogą służyć do wyrobu

Drobne, białe kwiaty zebrane są w  pokaźne 

baldachogrona.

Niektóre okazy, jak np. bez w  Parku Narodowym  

Ujście Warty, dorastają do całkiem

Nazwa łacińska

Wysokość

Obwód w pierśnicy

Długość życia

Sorbus aucupańa

Liście 

są pierzaste, ustawione na gałęziach 

w sposób skrętoległy. Złożone z 9-15  listków, 

które, z wyjątkiem dolnej części, są piłkowane. 

Ich wierzchołki są zaostrzone. Z wierzchu mają 

matowozielony kolor, a od spodu są sinawe. Mło­

de liście po roztarciu pachną marcepanem.

Kwiaty E l   są obupłciowe, mają zaokrą­

glone płatki korony i  barwę od białej do kre­

mowej. Zebrane są na szczytach pędów w pła­

sko  rozpostarte  baldachogrona. Wydzielają 

nieprzyjemny,  przypominający rybi, zapach.

Są zapylane  przez owady, w tym  pszczoły. 

Jarząb pospolity kwitnie w maju.

Owoce □  typu jabłka mają kulisty kształt. 

Zanim  dojrzeją,  są  pomarańczowe,  potem 

stają  się jaskrawoczerwone.  Dojrzewają we 

wrześniu,  a w ich  rozprzestrzenianiu  biorą 

udział ptaki. Zawierają dwa razy więcej  karo­

tenu niż marchew.

Kora jest gładka, szara : błyszcząca z wi­

docznymi poprzecznym1

 przetch  inkami. Za­

wiera garbniki.

Jarząb pospolity to gatunek o małych wy­

maganiach glebowych, może rosnąć nawet na 

piaskach. Jest odporny na mrozy i dobrze znosi 

ocienienie. Wchodzi w skład lasów liściastych 

i iglastych, zasiedla  leśne  polany,  przydroża 

i skraje  lasów. W  Polsce występuje  na całym 

niżu i w górach po piętro kosodrzewiny.

Jest rośliną o twardym, ciężkim  i trudno 

łupliwym  drewnie.  Można  go  używać  do 

produkcji  instrumentów muzycznych, także 

wyrobów stolarskich i tokarskich.

72

Liście i owoce tej rośliny zawierają witami­

nę C. W  owocach jest także sorbina (alkaloid), 

która nadaje im gorzki smak, dlatego w wielu 

regionach  panuje  mylny  pogląd, że są one 

trujące.  Po właściwej  obróbce związek ten 

zostaje zneutralizowany, a z owoców można 

przyrządzać  dżemy.  Ponieważ gatunek ten 

jest żywicielem wielu ptaków oraz pożytecz­

nych owadów, pełni w biocenozach leśnych 

istotną funkcję. Oprócz tego, jako zmienny 

i o atrakcyjnym  wyglądzie,  różnych  odmia­

nach i formach, jest chętnie wykorzystywany 

do zadrzewiania.

Do  najrzadziej  występujących w  Polsce 

drzew należy jarząb szwedzki 

(S. intermedia), 

wpisany do Polskiej Czerwonej Księgi Roślin. Ze 

względu na ciekawe liście i łatwą adaptację do 

warunków miejskich nadaje się do obsadzania 

ulic. WTatrach  i Pieninach, głównie w reglu 

dolnym,  rośnie jarząb  mączny 0   (mąkinia,

S. 

aria).

 Dzięki swoim srebrzystobiałym liściom 

(zwłaszcza wiosną) jest gatunkiem szczególnie 

ozdobnym.  Bardzo  rzadki  w Pieninach jest 

jarząb grecki (S. 

graeca).

 Ścisłą ochroną prawną 

objęty jest także jarząb brekinia (S. 

torminalis).

W  naszym kraju osiąga on północno-wschod­

nią granicę swojego zasięgu. 

Ze w zględu na atrakcyjny w ygląd podczas kwitnienia i owocowania jarzębina jest popularnym  drzewem  ozdobnym.

W  górach jarzębiny tworzą w raz z klonem  jaworem 

specyficzne zbiorowiska zw ane jaworzynam i.

O

wo co we

Nazwa łacińska

1

 

Crataegus laevigata

Wysokość

do 5 - 8  m

Obwód w pierśnicy

0,5 m

Długość życia

|  ok. 300 lat

należące do rodziny różowatych. Opisano ponad 

100 gatunków głogów z Ameryki Północnej i około 50 z Azji 

i Europy. W  Polsce najczęściej spotyka się dwa gatunki: 

dwuszyjkowy 

i 

jednoszyjkowy.

Liście [

2

] 

ma  nieduże, wykazujące zmien­

ność dotyczącą kształtu, od jajowatego do 

okrągławego z tępymi wierzchołkami. Za­

zwyczaj  są ztrzema-pięcioma  szerokimi 

klapami i karbowanopiłkowatym brzegiem. 

Na gałęziach układają się skrętoiegle.

Białe 

kwiaty 

[H  są pięciopłatkowe, zebra­

ne w baldachogrona. Nie mają przyjemnego 

zapachu. Przyciągają owady, w tym muchy. 

Głóg dwuszyjkowy kwitnie wcześniej od gło­

gu jednoszyjkowego, w maju i czerwcu. 

Jego 

owoce 

[4] są pożywieniem dla wielu 

2*3? *%*' -  ” 

gatunków ptaków. Nieduże, bo około jedno-

,, 

centymetrowe, mają ładny, czerwony kolor

\  * 

orazkulisty albo jajowaty kształt. Każdyz nich

zawiera dwa-trzy orzeszki (pestki). Dojrzewają 

w sierpniu i wiszą na roślinie aż do mrozów.

Kora 

młodych  pędów  jest  miękko 

owłosiona, natomiast starsze pędy są nagie

i i !

 

Głóg dwuszyjkowy jest gatunkiem sub-

atlantyckim.  Rośnie na zboczach i skałach, 

nad brzegami  rzek, w zaroślach, lasach  liś- 

; 

ciastych  i mieszanych oraz na ich skrajach.

[ 

Szczególnie lubi gleby ciężkie i gliniaste. Jest

odporny na suszę. U nas osiąga wschodnią 

l ! :

 

*(•*. 

'

 

granicę rozsiedlenia. Występuje na nizinach

"■*

 

orazw niższych położeniach górskich na po-

łudniu i zachodzie.

^ 

Drewno tego gatunku jest ciężkie i twar-

^ 

de oraz łatwo daje się polerować. Stosuje się

j i|   .■ 

t

^

j e w rzeźbiarstwie i do produkcji wyrobów

W ? '? . * » . ; '

 ** 

tokarskich.

, 

-Wr> 

’ 

Głóg dwuszyjkowy dobrze znosi strzy-

-.  v 

żenie, tworzy więc żywopłoty i zadrzewienia

' 

krajobrazowe. Ma także zastosowanie jako

V 

J-

 

- ' f e .  

senności czy nadciśnieniu. Jego owoce służą

'  

do wyrobu dżemów i herbatek owocowych,

r  :

 

a także do sporządzania wina.

O

wocowe

drzewa 

z

 nielicznymi cierniami 

I nieregularną szeroką koroną, której

konary są gęsto rozgałęzione i stromo 

skierowane ku górze. Jest gatunkiem 

śródziemnomorsko-eurazjatyckim.

Jego zasięg obejmuje większą część Europy. 

Na północy sięga do południowej 

Anglii i południowej Skandynawii.

Nazwa gatunku wskazuje, 

że w kwiecie słupek posiada 

zazwyczaj tylko jedną szyjkę, 

a więc jedną zalążnię 

i zalążek, z którego powstaje 

jedno nasionko.

Kora 

u młodych roślin jest szarozielona 

i gładka.  Potem  staje się ciemnobrązowa 

i spękana.

Głóg preferuje miejsca obfite w opady 

i glebę bogatą w wapń. Rośnie w widnych 

lasach, śródpolnych zakrzewieniach, w miej­

scach  słonecznych  i otwartych.  U nas jest 

pospolity na  nizinach w całym  kraju oraz 

na pogórzu.

Substancje zawarte w tej  roślinie w y­

korzystywane są w medycynie, także ludo­

wej.  Drewno cisu jest ciężkie, twarde i ela­

styczne. Stosowano je do wyrobu czcionek 

drukarskich  i instrumentów muzycznych. 

W  czasach  biedy  mączyste owoce głogu 

używane  były jako dodatek do żywności 

i środek pomocniczy przy wypiekach.

Liście 

wykazują dużą zmienność pod wzglę­

dem wielkości  i  kształtu.  Blaszkę liściową 

tworzy trzy do siedmiu  klap,  które prawie 

w całości są całobrzegie, a tylko na szczycie 

opatrzone nielicznymi ząbkami. Z wierzchu 

są zielone I błyszczące, od spodu sine.

Kwiaty 

są obupłciowe, pięciopłatkowe, 

białe, zebrane w luźne baldachogrona. Kwit­

ną w maju i w czerwcu.

Owoce 

mają czerwony lub brązowawo- 

czerwony kolor i elipsoidalny kształt. Miąższ 

owocu jest początkowo twardy i ziarnisty, 

a w miarę dojrzewania staje się miękki i mą- 

czysty. W środku każdego owocu jest zwykle 

jeden  orzeszek, rzadziej dwa.  Dojrzewają 

w sierpniu, a w ich rozprzestrzenianiu biorą 

udział ptaki.

Nazwa łacińska

Wysokość

Obwód w pierśnicy

Długość życia

O

w oc owe

Do rodzaju grusza (P y r u s ) należą drzewa lub krzewy, często 

z ciernistymi gałęziami. Kształt korony Ul jest zwykle jajowaty 

do szerokostożkowatego, ale może przyjmować inne formy, 

w zależności od odmiany czy sposobu cięcia. Na terenie Europy, 

Azji i Afryki Północnej występuje około 30 gatunków grusz, 

z czego w Polsce dziko rośnie tylko jeden - grusza polna.

Inne nazwy tego gatunku to grusza dzika i grusza ulęgałka.

Liście 

U  są na ogonku o prawie tej  samej 

długości  lub dłuższe  niż blaszka  liściowa. 

Mają okrągławy kształt i karbowanopiłko- 

wane brzegi, są sztywne i błyszczące.

Kwiaty [3] 

są obupłciowe,  mają śnież­

nobiałą barwę i pięć płatków korony. W  mę­

skich znajduje się 20-30 pręcików z czerwo­

nymi pylnikami, żeńskie mają dwa do pięciu 

słupków. Wyglądem  i zapachem zwabiają

do siebie owady, są więc owadopylne. Drze­

wo kwitnie jednocześnie z rozwojem  liści, 

w kwietniu albo w początkach maja.

Owoce [4] 

są  typu  jab łk o w ateg o  

z czarnymi  nasionami wewnątrz. Przybie­

rają gruszkowaty albo prawie kulisty kształt. 

Osadzone są  na  długich,  pięciocentyme- 

trowych, cienkich szypułkach. W  smaku są 

cierpkie, w dotyku twarde, jadalne stają się 

po fermentacji jako tzw. ulęgałki. Dojrzewają 

we wrześniu  i październiku.

Kora 

jest barwy szarobrązowej, drobno 

złuszczająca się.

Gatunek  średnio  w ym agający  pod 

względem gleby, w młodości znosi ocienie­

nie, potem wymaga obecności większej ilości 

światła. W  Polsce jest bardzo często spoty­

kany, szczególnie na polnych miedzach. Za­

siedla także ciepłolubne dąbrowy, mieszane 

bory dębowo-sosnowe, rośnie przy drogach

■'  <  • 

v   •

Nazwa łacińska

Wysokość

Obwód w pierśnicy

Uprawne odm iany grusz mają znacznie większe 

i smaczniejsze owoce niż ich dziki pierwowzór.

Długość życia

O

wocowe

spolita 

(P y ru s co m m u n is),

 są pochodzenia 

mieszańcowego.  Powstały one w wyniku 

wielokrotnego krzyżowania gruszy polnej 

z innymi gatunkami. Ich zdziczałe formy są 

trudne do odróżnienia od gruszy polnej.

Oczekiwane  przez  człowieka  zbiory 

mogą czasami zostać silnie zredukowane 

w wyniku działania niskich temperatur. Po 

pierwsze  dlatego,  że  późne  przymrozki 

uszkadzają kwiaty. Po drugie, owady zapy­

lające, kwiaty np.  pszczoły,  prawie wcale 

wtedy nie latają, a to uniemożliwia rozwój 

owoców.  Owoc  gruszy jest  przykładem 

owocu  rzekomego. Odmiany gruszy  nie 

są samopylne. Oznacza to, że do zapylenia 

i do zapłodnienia konieczna jest obecność 

innych odmian, które będą dawcami pyłku. 

Owoce odmian uprawnych w porównaniu 

z formą  dziką  mają  mniej  zdrewniałych 

komórek kamiennych,  które sprawiają, że 

miąższ owocu jest  twardy.  By  otrzymać 

małe drzewa, grusze szczepi się na  pigwie 

(roślina  pochodząca z zachodniej Azji), do 

uzyskania większych okazów wykorzystuje 

się natomiast siewki gruszy.

Wiosną grusze pokrywają się 

licznymi, białymi kwiatami.

wytwarzania  instrumentów  muzycznych 

i przyrządów kreślarskich, jak linijki, trójkąty 

czy przykładnice.

Istotną wskazówką, pomocną w oznacza­

niu, jest w przypadku tego gatunku częsta 

obecność cierni, będących przekształconymi 

krótkopędami. Wszelkie odmiany uprawne 

grusz, mające zbiorową nazwę grusza po­

i w śródpolnych  zadrzewieniach.  Drzewa 

w starszym wieku mają bardzo malownicze 

korony z sękatymi i rosochatymi gałęziami. 

Wzbogacają tym  krajobrazy, szczególnie 

w czasie kwitnienia.

Drewno gruszy polnej jest twarde i cięż­

kie, poszukiwane więc do wyrobu  mebli, 

rzeźb i prac tokarskich. Może też służyć do

Dzikie grusze spotkać można 

często w zaroślach, na 

nasłonecznionych brzegach 

lasów i przy śródpolnych 

miedzach.

mm

■'„o

Owocowi

Rodzaj jabłoń 

{Maius) 

skupia formy drzewiaste lub 

krzewiaste w liczbie około 

30 gatunków. Rosną one na 

terenie Europy, Azji i Ameryki 

U nas występuje tylko jeden 

gatunek -  jabłoń dzika, 

inaczej płonka lub jabłoń 

rajska. Ma ona gałęzistą 

i nisko osadzoną koronę U].

Owoce jabłoni to owoce rzekome, zbudowane nie tylko ze ścian zaiążni, 

lecz także z rozrośniętego dna kwiatowego.

Liście [

2

] 

ustawiają się  na gałęziach skrę- 

tolegle, na  ogonkach  liściowych, które są 

mniej więcej o połowę  krótsze od  blaszek 

liściowych. Są jajowate lub szerokoeliptycz- 

ne z zaostrzonymi wierzchołkami. Ich brzegi 

są drobno karbowanopiłkowane. Początko­

wo są obustronnie owłosione, ale  później 

owłosienie pozostaje już tylko od spodu 

na nerwach.

Kwiaty [3] 

są obupłciowe,  białe,  lek­

ko  zaróżowione  z widocznymi  żółtymi 

pylnikami.  Zebrane  są  w  kilkukwiatowe 

baldachogrona.  Drzewo  kwitnie w maju, 

równocześnie z rozwojem  liści.  Kwiaty ma 

owadopylne.

Owoce |~4~|, 

osadzone na długich i cien­

kich szypułkach o kształcie prawie kulistym, 

mają żółtozielony kolor, kwaśny smak i są 

jadalne.  Dojrzewają we wrześniu  i w  paź­

dzierniku. Owoc należy do grupy owoców,, 

rzekomych, jabłkowatych. 

.

Kora 

jest szarobrązowa, drobno s p ę jć ^  

na i łuszczy się drobnymi kawałkami.

Jabłoń  dzika  ma  średnie wymagania 

glebowe, unika glebzabagnionych Je s t  od­

porna na suszę i mróz.To gatunek względnie 

cienioznośny. Prawdziwe dzikie jabłonie, 

podobnie jak dzikie grusze, są w Polsce rzad­

kością.  Rosną w  lasach  liściastych  całego 

kraju, a w górach sięgają do 900 m n.p.m.

Drewno  ma ciężkie i twarde, nadające 

się do użytku w stolarstwie, tokarstwie oraz 

snycerstwie.

Formy uprawne jabłoni  i gruszy mają 

wiele odmian. Powstawały one w ciągu wie­

ków w wyniku wielokrotnego krzyżowania 

kilku  dzikich jabłoni  pochodzących z po­

łudniowo-wschodniej  Europy  i południo-

sce szuka się tych nowych. Nowe odmiany 

powstają w ośrodkach naukowych, ale po­

chodzą także z prywatnych hodowli, które 

chcąc czerpać korzyści finansowej próbują 

tworzyć ciekawsze. Polskie odmiany jabło­

ni  pochodzą  przede wszystkim z trzech 

ośrodków -  Uniwersytetu  Przyrodnicze­

go  w Poznaniu,  Szkoły  Głównej  Gospo­

darstwa Wiejskiego  (SGGW) w Warszawie 

oraz instytutu Sadownictwa i Kwiaciarstwa 

w Skierniewicach,

staci owoców mają również wpływ warunki 

atmosferyczne. Poszczególne odmiany róż­

nią się trwałością,  poziomem odporności 

na  choroby  (np.  na  parcha  i mączniaka) 

i warunki  klimatyczne,  lepszymi cechami 

jakościowymi  owoców,  szybkością owo­

cowania. Równie istotne są coraz to nowe 

kształty i  kolory owoców,  gdyż takie jest 

zapotrzebowanie rynku. W  związku z tym 

bardzo dużo sprawdzonych odmian zostało 

dziś niestety zapomnianych, a w ich miej­

wo-zachodniej  Azji.  Otrzymały zbiorową 

nazwę jabłoń domowa 

(M a l u s  d o m e stica ). 

Od jabłoni dzikiej odróżniają je owłosione 

pędy oraz większe  liście,  kwiaty i owoce. 

Trudno jednak dokonać tego rozróżnienia, 

kiedy zdziczeją. Szczepione są najczęściej 

na podkładkach dzikich jabłoni. Formuje się 

je w najprzeróżniejszy sposób, począwszy 

od koron  szerokich  i okazałych  po wąskie 

kolumnowe. Odmiany jabłoni, podobnie jak 

gruszy, nie są samopylne, a na sukces w po­

Nazwa łacińska

Wysokość

Obwód w  pierśnicy

Długość życia

Obecnie jabłoń dzika występuje 

w  Polsce dość rzadko.

O

wo co we

Gatunek ten, wraz z innymi przedstawicielami należącymi 

do rodzaju Prunus, skupia rośliny drzewiaste lub krzewiaste

0 dużym znaczeniu dla gospodarki. Zawdzięcza je jadalnym 

owocom lub nasionom oraz bardzo ozdobnemu wyglądowi 

w okresie kwitnienia. Tarnina jest ciernistym krzewem 

tworzącym gęste zarośla 

w których znajdują kryjówki ptaki

1 liczne zwierzęta. Rzadziej przyjmuje postać małego drzewa.

Owoce [4] 

są kuliste, wielkości wiśni. Po 

dojrzeniu stają się niebieskoczarne z wosko­

wym nalotem. W  smaku są bardzo cierpkie. 

Dojrzewają w sierpniu, ale pozostają na ro­

ślinie macierzystej aż do zimy. Po przemro­

żeniu stają się smaczne i jadalne.

Kora 

zawiera  garbniki. Młode pędy są 

delikatnie omszone, potem przybierają kolor 

czerwonawobrunatny z drobnymi licznymi 

plamkami.

Tarnina  ma  średnie  wymagania  gle­

bowe, dlatego zalicza  się ją do gatunków 

pionierskich. Jest odporna na mróz i suszę. 

Wymaga dużej ilości światła. W  Polsce jest 

pospolita  na  nizinach i w niższych  położe­

niach górskich.

Liście[2] 

ustawione są skrętolegle.  Mają 

małe ogonki,  są  nieduże o eliptyczno-ja- 

jowatym   kształcie z tępymi  wierzchołka­

mi.  Brzegi  blaszek  liściowych  są  drobno 

piłkowane  lub  karbowane. Górna  strona 

liści jest ciemnozielona, a dolna jaśniejsza. 

W  młodości liście są owłosione, cecha ta nie 

występuje w starszym wieku. Liście zawie­

rają witaminę C.

Kwiaty [3] 

mają biały kolor i pojawiają 

się zwykle po jednym z każdego pąka kwia­

towego. Roślina kwitnie w kwietniu i w maju, 

kwiaty ukazują się licznie jeszcze przed roz­

wojem  liści. Zawierają olejek kamforowy. 

Ze względu na kwiaty krzew ten jest cenną 

rośliną miododajną.

Zakwitające w iosną 

tarniny zwabiają 

liczne pszczoły, 

trzmiele 

i muchówki.

Nazwa łacińska

Wysokość

Obwód w pierśnicy

Długość życia

Prunus spinosa

do 2 (3) m

ok. 40 lat

O

wo co we

Drewno  ma  ciężkie, drobnowłókniste 

i błyszczące. Może służyć do wyrobów sto­

larskich oraz tokarskich.

Gatunkiem bardzo zmiennym, wielopo- 

staciowym, nieznanym w stanie dzikim, jest 

śliwa domowa (

P. dom estica).

 Prawdopodob­

nie jest to mieszaniec P. 

cerasifera

 i P 

spinosa . 

W  jego obrębie wyróżnia się kilka  podga- 

tunków,  np. śliwę domową typową, znaną 

nam jako węgierka, mirabelkę i renklodę. 

Owoce sprzedawane pod  niewłaściwą na- 

zwą„mirabelki"to tak naprawdę owoce śliwy 

wiśniowej (fi 

divaricata,

 ałycza) pochodzącej 

prawdopodobnie z Półwyspu  Bałkańskie­

go  i południowo-zachodniej  Azji. Jest ga­

tunkiem  uprawianym, często dziczejącym. 

Właściwa  mirabelka to owoc uprawianej 

śliwy domowej. Jego słodki  miąższ łatwo 

oddziela się od pestki, w przeciwieństwie do 

owoców ałyczy, co może ułatwić odróżnianie 

ich od siebie.

Zawarte  w kwiatach  tarniny związki 

mogą być  używane w leczeniu  przewle­

kłych zakażeń dróg  moczowych  w kamicy 

moczowej. Uszczelniają też ściany naczyń 

krwionośnych  i pobudzają przemianę ma­

terii. Medycyna zielarska wykorzystuje tak­

że owoce tej  rośliny. Otrzymywane z nich 

substancje  czynne  hamują  krwawienia 

i wykazują działanie przeciwzapalne. War­

tości lecznicze mają również napary sporzą­

dzane z liści tarniny oraz wywary z jej kory. 

Przemarznięte owoce po usunięciu pestek 

nadają się też do wyrobu win.

Gałązki tarniny pokryte są gęsto zaostrzonymi cierniami.

m

im

k

Nazwa łacińska

Wysokość

Obwód w pierśnicy

Długość życia

Cerasus avium

d o 2 0 m

1  m, najgrubsze do 3,5 m

ok. 50 lat, najstarszy okaz w  Polsce ma 123 lata

Wiśnia ptasia występuje pod postacią drzewa z wysoko 

wyskiepioną koroną i konarami skierowanymi ku górze. Od 

tego gatunku pochodzą liczne odmiany owocowe mające dla 

człowieka znaczenie gospodarcze. Czereśnie są najwyższymi 

drzewami owocowymi uprawianymi w Polsce.

Liście 

Q ] są osadzone skrętolegle, na pięcio- 

centymetrowych ogonkach mających dwa- 

trzy czerwone gruczołki miodnikowe u nasady. 

Blaszki liściowe przyjmują eliptyczno-jajowa- 

ty kształt z zaostrzonym wierzchołkiem. Ich 

brzegi są nierówno piłkowane. Z wierzchu 

są ciemnozielone, pomarszczone i nagie, od 

spodu mniej lub bardziej owłosione.

Kwiaty 

f2l obupłciowe w białym  kolo­

rze,  pięciokrotne, wyrastają na  pięciocen- 

tymetrowych  szypułkach. Zebrane są po 

dwa-cztery (sześć) w  baldaszki. Zapylane 

przez owady.  Drzewo  kwitnie w kwietniu 

i w maju, równocześnie z rozwojem liści.

Owoce 

[Tl to kuliste, czarnoczerwone 

pestkowce, zazwyczaj gorzkie i niesmaczne. 

Dojrzewają w czerwcu.

Kora [4] 

w młodości jest gładka i błysz­

cząca  w  kolorze  czerwonawobrązowym. 

Z czasem  zaczyna  się  łuszczyć  okrężnie 

cienkimi  pasmami, a u starych  osobników 

jest ciemna i płytko spękana.

Gatunek światłożądny  o dużych  w y­

maganiach  glebowych, ale  małych  co do 

wilgoci. W  Polsce rośnie pospolicie na  po­

łudniu.

Drewno wiśni ptasiej jest średnio cięż­

kie,  miękkie  i nietrwałe.  Może  służyć  do 

wyrobów stolarskich i tokarskich.

Uprawa odmian owocowych tego drze­

wa udaje się na terenach o dosyć łagodnych 

zimach, gdyż pędy i kwiaty są wrażliwe na 

mróz. Większość odmian potrzebuje do za­

pylenia i zapłodnienia pyłku innej odmiany. 

Na  siłę wzrostu  uprawianej  odmiany ma 

zasadniczy wpływ podkładka wiśni ptasiej, 

na  której  się ją szczepi. Tworzy ona  istot­

ną część rośliny - system  korzeniowy oraz 

niedużą przyziemną część pnia. W  Polsce 

w naturze oprócz wiśni  ptasiej występuje 

jeszcze wiśnia  karłowata  (C. 

fruticoso,

 wi­

sienka stepowa) objęta ochroną ścisłą oraz 

rzadka i dziczejąca wiśnia pospolita (C. 

vu l­

garis,

 w. szkliwka).

Odm iany uprawne o dużych, słodkich owocach znane 

są pod nazwą czereśni.

Gatunek występujący pod postacią krzewu albo drzewa o szerokiej koronie i zwisających 

gałęziach. Gałęzie wywróconych pni po zetknięciu się z ziemią często wypuszczają korzenie 

przybyszowe. Umożliwiają one wegetatywne (bezpłciowe) rozmnażanie rośliny.

Liście 

są  eliptyczne  albo  podłużnie  od­

wrotnie jajowate, brzegiem ostro piłkowa- 

ne, zaostrzone. Ogonki  liściowe są krótkie 

i czerwone z jednym-trzema  gruczołkami 

m iodnikowym i  u nasady  lub  bez  nich. 

Z wierzchu są matowozielone i pomarszczo­

ne, od spodu szarozielone, nagie albo z kęp­

kami włosków w kątach nerwów.  Roztarte 

liście wydzielają przykry zapach.

Kwiaty 

rozwijają się z bocznych pąków 

pędów rocznych. Są białe, zebrane począt­

kowo w  stojące,  później  zwisające  luźne 

grona  o długości  10-15  cm. Wydzielają 

intensywny zapach. Czeremcha zwyczajna 

kwitnie w maju.

Owoce 

to  kuliste, czarne  i błyszczące 

pestkowce, które dojrzewają pod  koniec 

lipca. Roślina ta zawiera  amigdalinę, która 

w organizmie rozkłada się  m.in. do trują­

cego cyjanowodoru.  Mimo to, jej  owoce 

są jadalne i wykorzystywane w medycynie 

ludowej.

Kora 

w młodości jest szara z licznymi 

dużymi  i jasnobrązowymi przetchlinkami.

Gatunek preferujący gleby żyzne i wil­

gotne, dobrze znosi zacienienie. W  Polsce 

występuje pospolicie nad brzegami wód, na 

stanowiskach wilgotnych, w łęgach, olsach 

i grądach.

W naszym kraju rośnie jeszcze czeremcha 

skalna 

(P.petraea).

 Jest bardzo rzadkim gatun­

kiem  ujętym w Polskiej Czerwonej Księdze 

Roślin, a jej stanowiska w Tatrach, Karkono­

szach i Bieszczadach Zachodnich znajdują się 

w obrębie parków narodowych.

Nazwa łacińska

Wysokość

Obwód w  pierśnicy

Długość życia

Owoce czeremchy 

zwisają zebrane 

w  charakterystyczne grona.

Według Krajowego Rejestru Odmian obecnie hoduje się 

w Polsce następujące gatunki drzew owocowych: brzoskwinię, 

czereśnię, gruszę, jabłoń, leszczynę pospolitą, morelę, orzech 

włoski, wiśnię i śliwę domową. Prace hodowlane zmierzają 

w kierunku tworzenia i wprowadzania nowych odmian, 

które będą pod wieloma względami lepsze od tych aktualnie 

znajdujących się w uprawie. Przykładem mogą być liczne 

odmiany pochodzące od wiśni ptasiej. Ich owoce, większe 

i smaczniejsze od owoców rośliny macierzystej, zwane 

przez nas popularnie czereśniami, znajdują zastosowanie 

w produkcji napojów, win, koncentratów i konfitur. Gromadzą 

w sobie dużo łatwo przyswajalnych węglowodanów, potas, 

magnez i wiele innych cennych dla zdrowia pierwiastków oraz 

witaminy C, A, B2, Bv Mogą być czerwone, żółte lub czarne.

Są łubiane przez ludzi, wróble i szpaki.

Niższymi drzewkami od czereśni są wiś­

nie.  Liczne formy owocowe  uprawiane 

w Polsce pochodzą od dzikiej wiśni po­

spolitej. W  ich przypadku, podobnie jak 

u grusz, jabłoni i czereśni, należy pamię­

tać, że wymagają tzw. zapylenia krzyżo­

wego, czyli pyłkiem innego osobnika na­

leżącego do gatunku. Różne pożyteczne 

owady, w tym pszczoły, trzmiele i motyle, 

pobierają pyłek z kwiatów i przenoszą go, 

przelatując z rośliny na  roślinę. Zapyle­

nie krzyżowe jest dużo korzystniejsze od 

zapylenia własnym  pyłkiem - znajduje 

to odzwierciedlenie w wyglądzie owo­

ców i żywotności nasion. Plony są wtedy 

obfitsze, same owoce większe i bardziej 

kształtne, a ich nasiona sprawnie kiełkują 

w wytrzymałe rośliny potomne.

Najbardziej znanym i łubianym owo­

cem jest jabłko. Wśród odmian  upraw-

nych jabłoni  istnieje  bardzo duża  różnorodność  Dotyczy ona  między innymi  czasu  doj­

rzewania  owoców,  bo waha  się od  czerwca  do  października. W   początkach  września 

zbiera  się cenione od dawna owoce antonówki, a w październiku  najpierw jabłka jona- 

than, później rubin. Różni je smak owoców, poza tym jedne z nich są smaczne w stanie su­

rowym, inne dopiero po przetworzeniu. Najstarszą polską odmianą jest fantazja. Wytrzymała 

na mrozy i dająca smaczne owoce została jednak wycofana z masowej uprawy, gdyż była 

bardzo podatna na parcha jabłoni (chorobę wywołaną przez grzyby). Poza tym jej owoce 

łatwo ulegały uszkodzeniom podczas transportu. Z kolei jedną z nowszych polskich odmian 

jest ligolina, którą wyhodowano w Skierniewicach w instytucie Sadownictwa i Kwiaciarstwa. 

Wytwarza średnie lub duże owoce o chrupiącym i soczystym miąższu. Dosyć dobrze znosi 

nasze zimy, ale jest bardzo  podatna  na zarazę ogniową (chorobę  bakteryjną), w wyniku 

której porażone zostają pędy, liście, kwiaty i owoce. Warto pamiętać, że najwięcej cennych 

dia zdrowia substancji znajduje się w skórce jabłka i bezpośrednio pod nią, dlatego przed 

spożyciem powinno się owoc umyć, ale nie należy go obierać

Grusze i ich owoce, cenione za swoje wysokie wartości smakowe, cieszą się u nas dużą 

popularnością, zaraz po jabłkach.  Nie są jednak łatwe w przechowywaniu  i  transporcie. 

Niektóre polskie odmiany to faworytka, konferencja czy lukasówka ISK.

Brzoskwinie, nektarynki (odmiana brzoskwini o nieomszonej skórce) i morele to drzewa 

ciepłolubne, dlatego też w Polsce uprawiane są na większą skalę jedynie w okolicach Sandomie 

rza i Wrocławia. Obecnie mamy wśród nich również odmiany o większej odporności na mróz, 

na przykład polską odmianę moreli - somo -  wytwarzającą jednak niezbyt duże owoce.

Długą tradycję mają w Polsce także krzewy owocowe: agrest, maliny, jeżyny i porzeczki. 

Powstały nawet mieszańce takie jak porzeczkoagrest i jeżynomalina.

K

asztanowiec

 

biały

Nazwa łacińska

Wysokość

Obwód w pierśnicy  f i

Długość życia

Liście 

[T] są długoogonkowe i dłoniaste, zło­

żone z pięciu do siedmiu listków, podłużnie 

i odwrotnie jajowatych, krótko zaostrzonych, 

klinowatych u nasady. Listki na brzegach są 

pojedynczo lub podwójnie piłkowane. Roz­

wijające się liście są kosmato owłosione.

Obupłciowe albo jednopłciowe 

kwia­

ty 

H3 , wydzielające dużo nektaru, są zapy­

lane przez pszczoły i trzmiele. Grzbieciste 

i białe zżółtoczerwonymi  plamami są ze­

brane w duże, stożkowatego kształtu, prosto 

wzniesione  kwiatostany.  Drzewo  kwitnie 

w maju i czerwcu po rozwoju liści.

Owoce 

00 to  kolczaste torebki z gru­

bymi zielonymi klapami. Przy dojrzewaniu 

pękają na trzy części, uwalniając jeden do 

trzech dużych brązowych nasion. Dojrzewa­

ją we wrześniu. W lasach są pokarmem dla 

zwierząt, ponieważ zawierają dużo skrobi.

Kora 

jest szarobrązowa i łuskowata.

Gatunek wymagający pod  względem 

gleby, wilgoci i światła. Najbardziej lubi gle­

by żyzne, zasobne w wapno. W  Polsce jest 

jednym z pierwszych drzew obcego pocho-

Z powodu coraz wcześniejszych i cieplejszych wiosen 

kwitnące kasztanowce powoli przestają być symbolem  

zbliżających się egzam inów  maturalnych.

dzenia, które do nas dotarły. Uważa się go 

za gatunek zadomowiony, sadzi w parkach, 

wzdłuż alei i ulic.

Drewno ma  lekkie, miękkie, o niewiel­

kim znaczeniu gospodarczym. Używane jest 

tylko okazjonalnie.

Dość często sadzonym w Polsce drze­

wem ozdobnym jest kasztanowiec czerwo­

ny (/A. 

carnea).

 Jego owoce prawie nie mają 

cierni, a kwiaty są w odcieniach od różu do 

purpury.  Krzaczastą formą  ozdobną jest 

kasztanowiec drobnokwiatowy 

(A.  p a r v i-  

flora).

 Pochodzi z Ameryki Północnej, gdzie 

jego kwiaty są zapylane przez kolibry. Najle­

piej prezentuje się na otwartej przestrzeni 

i jest ceniony za późne kwitnienie.

W  ostatnich  latach  kasztanowce mają 

groźnego  wroga.  To  owad  -   szrotówek 

kasztanowcowiaczek.  Larwy tego motyla 

przegryzają się do wnętrza  liści, w których 

tworzą korytarze, tzw. miny. Prowadzi to do 

przedwczesnego usychania i opadania liści, 

a przy nasileniu szkodnika nawet do śmierci 

drzewa. Jedynym  skutecznym sposobem 

walki z nim jest palenie opadłych liści.

Często mylimy dwa niespokrewnione ze 

sobą gatunki - kasztanowiec biały i kasztan 

jadalny. Pierwszy należy do rodziny kaszta- 

nowcowatych (

H ip p o c a st a n a c e a e

), drugi do 

rodziny bukowatych (

F a g a c e a e

).  Brązowe 

kasztany nie są jadalne, gdyż zawierają dużą 

ilość saponin mogących stanowić truciznę 

dla ludzi. Natomiast owoce kasztana jadal­

nego to duże, brązowe i smaczne orzechy.

i  

' 

■

Kora starych drzew porozrywana jest na liczne, łuszczące się, dość cienkie płytki.

Dużo rzadszy w Polsce kasztanowiec czerwony.

A  PARKOWE

M

agnoliowate

Rodzaj magnolia (Magnolia) skupia drzewa i krzewy.

Ich liście są jednosezonowe, niekiedy zimotrwałe, zazwyczaj 

duże, błyszczące, ułożone skrętolegle na gałęziach.

Rosną dziko w Azji i Ameryce. Większość gatunków 

to rośliny ciepłego klimatu, dlatego niewiele z nich 

dobrze znosi nasze warunki klimatyczne. Ze względu 

na ich główną ozdobę, jaką są kwiaty, pełnią u nas, 

wspólnie z przedstawicielami rodzaju tulipanowiec 

(Liriodendron), funkcję ozdobną. Magnolie 

i tulipanowce rosły na terenie Polski w trzeciorzędzie 

przed zlodowaceniem. Ich szczątki odnalezione zostały 

w pokładach plioceńskich w okolicach Krościenka.

Niektóre gatunki zakwitają 

w  lecie, już po rozwinięciu

Dzięki pokaźnym  kwiatom 

m agnolie są cenionymi 

drzewami dekoracyjnymi.

Liście 

są odwrotnie jajowate, w górnej czę­

ści  blaszki  rozszerzone 

i 

nagle zaostrzone, 

całobrzegie.  Na  dolnej  stronie  blaszki  liś­

ciowej nerwy są owłosione.

Kwiaty 

mają sześć płatków korony, są 

szeroko otwarte, białe i pachnące. U nasady 

na zewnętrznej stronie  różowo zabarwio­

ne.  Roślina ta  kwitnie z końcem  kwietnia 

i w maju, jeszcze przed  rozwojem  liści, ale 

dopiero w wieku około  10 lat.

Owocem 

jest  mieszek zjednym   lub 

dwoma  nasionami  okrytymi  czerwoną 

osnówką.

Magnolia japońska (

M . k o b u s )

 w Polsce 

przyjmuje postać wysokiego krzewu i szyb­

ko rośnie. Pochodzi z Japonii i wśród gatun­

ków azjatyckich jest najbardziej odporna na 

mróz. Wymaga jednak żyznych  i ciepłych 

gleb o odczynie  lekko kwaśnym. Najlepiej 

sadzić ją w miejscach ciepłych, osłoniętych 

od wiatru. Osiąga wysokość do  10 m.

Tulipanowiec amerykański 

(Liriodendron 

tulipifera)

 to jedyny z dwóch znanych gatun­

ków tulipanowców, który wytrzymuje nasz 

klimat. Jest też jednym  z najpiękniejszych 

drzew  parkowych.  Ma  oryginalne,  duże 

liście, przebarwiające się jesienią na poma­

rańczowo, i ozdobne kwiaty,  które  ukryte 

w liściach są niestety słabo widoczne.

Gatunek ten to jedyny współczesny przedstawiciel 

miłorzębowych (Ginkgoopsida), wymarłych już roślin, 

będących w rozkwicie w dawnych epokach, zwłaszcza 

w mezozoiku. Naturalnie występuje tylko w południowo- 

wschodniej części Chin, gdzie jest gatunkiem endemicznym 

i reliktowym. Inne jego nazwy to miłorząb chiński 

i miłorząb dwudzielny.

DWUKLAPOWY

Liście 

jT] są  długoogonkowe  o wachla- 

rzowatej  blaszce, zwykle pośrodku wcięte 

(dwuklapowe). Ich jasnozielony kolor zmie­

nia się przed opadnięciem na żółty.

Kwiaty [2] 

kwitną w  maju  wraz z roz­

wojem liści.

Nasiona 

QT] swoim wyglądem przypo­

minają  kulistą  niewielką śliwkę o żółtym

zabarwieniu. Rosną na długich szypułkach 

i z zewnątrz są pokryte woskiem. Zewnętrz­

na część dwuwarstwowej okrywy nasiennej 

jest mięsista  i ciemnożółta, a po dojrzeniu 

nasion wydziela nieprzyjemny zapach kwa­

su masłowego.

Już w XI w. miłorząb dwuklapowy został 

rozpowszechniony jako drzewo owocowe 

i ozdobne. W  Chinach i Japonii jest często spo­

tykany przy świątyniach, a w Europie (gdzie 

dotarł między  1727 r. a  1737  r.) i w Polsce 

sadzi się go w parkach jako drzewo alejowe 

oraz w ogrodach botanicznych. Za najstarszy 

okaz uważa się drzewo rosnące w ogrodzie 

botanicznym w Utrechcie, u nas także rośnie 

wiele osobników w wieku powyżej 100 lat.

Nazwa łacińska

Wysokość

Obwód w pierśnky

Długość żyda

Miłorząb dw uklapow y to jedno z wielu drzew liściastych 

spotykanych w  parkach lub przydomowych ogrodach.

do 2000 lat

D

r z e w a

 

p a r k o w e

K

asztan

 

jadalny

W umiarkowanej strefie półkuli północnej występuje około 

12 gatunków z rodzaju kasztan. Mają one znaczenie jako 

drzewa ozdobne oraz dostarczające jadalnych owoców, 

a także bardzo trwałego i cennego drewna. Kasztan jadalny 

jest drzewem o rozłożystej koronie, która u osobników 

rosnących samotnie przybiera czasem piętrowy układ.

Nazwa łacińska

Wysokość

Obwód w  pierśnicy

Długość życia

Castanea sativa

d o 3 0 m

1 ,5 -2  m 

ok. 500 lat

Liście są podłużnie lancetowate z zaostrzo­

nym wierzchołkiem, grube i ostro piłkowane. 

Blaszka  liściowa jest  skórzasta, z wierzchu 

ciemnozielona, od spodu początkowo owło­

siona, potem prawie naga.

Kwiaty męskie są zebrane w długie wy­

prostowane kłosy, kwiaty żeńskie są ustawio­

ne u nasady kłosów męskich, zwykle po trzy 

wjednym  kwiatostanie, otoczone  miseczką 

owocową. Ich charakterystyczna cecha to nit­

kowate  białawe znamiona  słupka.  Drzewo 

kwitnie w maju i czerwcu po rozwoju liści.

O w oce  to  błyszczące  brązowe  orze­

chy zwane  kasztanami. Zebrane są po trzy

w kolczastej  okrywie.  Dojrzewają we wrześ­

niu  i w październiku. Jadalne  kasztany sta­

nowią  pokarm  dla zwierząt. Także człowiek 

przyrządza je na różne sposoby i stosuje jako 

nadzienie czy dodatek do  potraw mięsnych, 

a zmielone do wyrobów cukierniczych.

Nasz klimat jest dla  tego gatunku zbyt 

surowy, w mroźne zimy kasztan  przemarza, 

ale po ścięciu szybko odrasta w formie krza­

czastych  grup. Jedynie  na  zachodzie  kraju 

spotykane są drzewiaste  osobniki, których 

kształt jest zmieniony przez mrozy. Mimo to 

wydają one dużo owoców. Czasem sadzony 

jest w parkach i ogrodach.

P om im o podobnej nazw y kasztan jadalny nie jest bliskim 

kuzynem   kasztanowca -  owoce też są nieco odmienne.

90

Nazwa łacińska

Wysokość

Obwód w pierśnicy

Długość życia

Juglans regia

do 300 lat

D

r z e w a

 

p a r k o w e

Rodzaj orzech skupia głównie drzewa, dużo rzadziej krzewy. 

Rośliny te rozpowszechnione są w strefie umiarkowanej, 

ciepłej tub gorącej półkuli północnej, Orzech włoski, inaczej 

królewski, to drzewo o niedużej i wysoko ©sadzonej koronie 

(w lesie) lub szerokiej i nisko osadzonej, kiedy rośnie na 

otwartej przestrzeni O. Nie jest gatunkiem rodzimym, ale od 

dawna zadomowionym.

O

rzech

 

włoski

Liście 0  

są złożone z pięciu  do dziewięciu 

(najczęściej z siedmiu)  listków.  Listek szczy­

towy jest ogonkowy i większy od  bocznych. 

Listki mają jajowaty kształt, najczęściej są ca- 

łobrzegie, ciemnozielone  i nagie, a  podczas 

rozcierania wydzielają korzenny zapach.

Kwiaty B  

są rozdzielnopłciowe, jedno- 

piennie  rozmieszczone.  Męskie zebrane są 

w  brązowo-zielone, wiszące  kotki.  Żeńskie 

występują pojedynczo albo zebrane w  kwiato­

stany na szczytach ulistnionych pędów. Kwitną 

w kwietniu i maju.

Owoce 

□  są kuliste, pokryte mięsistą, zie­

loną i biało  nakrapianą łupiną. We wrześniu 

i w październiku, kiedy dojrzeją, łupina  pęka. 

Wypadające nasiono ukryte jest w twardej sko­

rupie. W  latach urodzajnych z jednego drzewa 

o dużej koronie można zebrać do 150 kg orze­

chów! Spożywa się je bezpośrednio lub pozy­

skuje z nich olej orzechowy, który jest jadalny, 

palny i służy do produkcji farb olejnych.

Kora 

jest długo gładka i szara, z czasem 

staje się spękana i czernieje.

Gatunek  lubiący  głębokie,  wilgotne 

i żyzne  gleby,  bogate w  wapń.  Jest  świat- 

łożądny  i ciepłolubny, wrażliwy  na  późne 

wiosenne przymrozki. Choć nasz klimat znosi 

dobrze, to w czasie  ostrych  zim wymarza. 

Zarówno ten, jak  i inne wspomniane  niżej 

gatunki sadzi się u nas jako drzewa parkowe 

i owocowe.

Drewno wykorzystuje się do  produkcji 

mebli, instrumentów  muzycznych,  łubiane 

jest także przez rzeźbiarzy i tokarzy. Z uwagi 

na  dekoracyjność  bardziej ceni  się drewno 

pozyskiwane w rejonach  południowych  niż 

u nas.

innymi drzewami parkowymi są w Polsce 

orzech czarny 

(Juglans nigra),

 który lepiej znosi 

mrozy w starszym wieku  oraz orzech  szary 

(Juglans cinerea

) o liściach, pędach i owocach 

lepko owłosionych.

Szacuje się, że w  Polsce rośnie ok. 1,7 m in drzew, 

a zbiory osiągają wartość niemal  1 0 0 0 1 orzechów.

P

ozostałe

Północnej jest druga co do wielkości po sek­

wojach - najwyższych drzewach świata. Jej 

igły po roztarciu wydzielają zapach zielone­

go jabłka, a przemrożone czerwienieją i opa­

dają. U nas sadzona jest na terenie całego 

kraju. Cennym dla nas drzewem parkowym 

jest 

choina kanadyjska 

(T s u g a  c a n a d e n -  

sis),

 która występuje w Ameryce Północnej 

i zaadaptowała się do naszego klimatu. Lubi 

miejsca nad wodami, półcień i wilgotne po­

wietrze. Jest drzewem osiągającym do 30 m 

wysokości i około 0,9 m pierśnicy, choć kiedy 

rośnie w górach, te wartości są większe. Ma 

wąski pień i szeroką koronę oraz spłaszczo­

ne igły z dwoma  białymi  paskami  na  spo­

dzie.  Na górnej stronie gałązek występują 

dłuższe igły w sąsiedztwie  igieł krótszych, 

które odwracają się dolną stroną do góry.

W  Polsce dość często  można  spotkać 

morwę  białą 

(

M o r u s   o lb a )

  pochodzącą 

z Chin, Japonii i Indii. Jest uprawiana w Eu­

ropie ze względu  na  liście, które stanowią 

karmę  dla  gąsienic jedwabnika.  Dlatego 

najlepiej  sadzić morwę w formie krzewów 

- ułatwia to zrywanie liści. Poza plantacjami 

można ją sadzić jako żywopłoty, a ze wzglę­

du na zmienność w kształtach liści i barwie 

owoców także w celach ozdobnych  (choć 

czyni się to rzadko).

Do  najczęściej sadzonych drzew nale­

ży również 

daglezja zielona 

(jedlica zie­

lona, 

P s e u d o t s u g a  m e n zie sii

), sprowadzona 

w 1827 r. do Europy, gdzie znalazła zastoso­

wanie jako drzewo parkowe i leśne.Ta zimo­

zielona roślina osiąga do  100 m wysokości 

i 

A

 m pierśnicy. W zachodniej części Ameryki

Do  drzew  często  uprawianych  w  Polsce 

należą 

platany 

(rodzaj 

P la ta n u s)

 - drzewa 

o liściach opadających, jednopienne z roz- 

dzielnopłciowymi wiatropylnymi kwiatami. 

Kwiaty zebrane są w  kuliste  kwiatostany. 

Owoce  (orzeszki)  zebrane  są  w kuliste 

owocostany wiszące na długich szypułach. 

Częsty, zwłaszcza w Polsce zachodniej, jest 

platan klonolistny 

[ P la t a n u s x  h isp á n ica ). 

To parkowe drzewo ozdobne, sadzone też 

wzdłuż alei i ulic, dobrze rośnie w okręgach 

przemysłowych. Jego oryginalną cechą jest 

szarawa, łuszcząca się cienkimi płatami kora, 

która nadaje mu ciekawy wygląd.

« p o p u l a r n i e j s z e  

•  w  o g r o d a c h t p ą łk ą # ' 

stają się pochodzącej^  >, 

wschodniej Azji

wschpdniej Azji 

klony palmowe.

Osobniki uprawiane mogą być kilkupniowe. 

W  ogrodzie dendrologicznym w Giinnej pod 

Szczecinem rośnie 

mamutowiec olbrzymi

[S e ą u o ia d e n d r o n  g ig o n te u m ).

 Ma łuskowa- 

te, zimozielone  igły  ¡jest  przedstawicie­

lem jednych z najwyższych  i jednocześnie 

długowiecznych  drzew  iglastych  (wyso­

kości 80-100 m, czasem więcej, pierśnica 

10-12 m, żyje  3000-4000 lat).  Do innych 

drzew iglastych sadzonych u nas w parkach 

należą też 

świerk kaukaski 

(Piceo orientalis), 

biały 

(

P.  g l a u c a )   c z y

 

serbski 

(P 

o m o rik a ). 

Ten ostatni rósł w Polsce w trzeciorzędzie, 

a dowody na to odnaleziono w odkrywkach 

geologicznych w okolicach Krościenka nad 

Dunajcem  (Szafer w  1954r.).  Liściastymi 

drzewami  chętnie sadzonymi  w parkach 

oraz wzdłuż alei  i ulic  miejskich  są różne

Dojrzewające 

owocostany m orw y białej.

Uście klonu jesionolistnego 

przypominają raczej 

liście jesionu niż innego 

gatunku rodzimych klonów; 

owoce znacznie ułatwiają 

identyfikację.

Lipa srebrzysta -  owoce zaopatrzone 

w  skrzydełko ułatwiające ich rozsiewanie.

(żyje  do  100  lat).  Sadząc 

go  w  miastach,  powinno 

się  pamiętać, że w starszym 

wieku  jego  konary  mogą 

łamać się pod  wpływem wia­

trów i śniegu, więc należy właściwie

:usow\ 

(do 40

______

S

ł o w n i c z e k

Anemochotia 

- rozprzestrzenianie zarodni­

ków, nasion i owoców za pomocą ruchu powietrza 
(wiatr).

Betulina 

- substancja wchodząca w skład kory 

brzozy, wykorzystywana w medycynie,zielarstwie, 
kosmetologii oraz dermatologii.

Bioróżnorodność gatunkowa 

- róż

norodność form życia na Ziemi obrazująca boga­
ctwo roślin, zwierząt, grzybów i mikroorganizmów; 
wykorzystywana często do porównywania i oceny 
wartości przyrodniczej konkretnych obszarów.

BukieW 

- popularna nazwa owoców buka zwy­

czajnego, w rzeczywistości będących typowymi 
orzechami (owoc właściwy suchy, pojecynczy, nie- 

pękający), ze względu na niewielkie rozmiary zwa­
nymi orzeszkami. Zawiera w sobie do 30% tłuszczu, 
po uprażeniu staje się jadalny dla człowieka.

Długopęd 

- u roślin drzewiastych pęd boczny, 

który charakteryzuje się długimi międzywęźlami.

Gatunek reliktowy 

- gatunek dawniej cha­

rakteryzujący się dużym zasięgiem geograficznym 
oraz występujący w dużej liczebności, dziś poja­
wiający się na ograniczonym obszarze; w innym 
znaczeniu gatunek będący pozostałością dawniej 

znacznie liczniejszej grupy organizmów.

Grafioza 

- choroba  naczyniowa wiązów wy­

woływana przez pasożytniczy grzyb, który blokuje 
wiązki przewodzące, doprowadzając stopniowo do 
śmierci drzewa.

Klon 

- zbiór osobników potomnych, identycz­

nych genetycznie względem siebie oraz wzglę­
dem „rodzica", powstałych  na drodze rozmnaża­
nia bezpłciowego lub będących efektem procesu 
klonowania.

Krótkopęd 

- u roślin drzewiastych pęd o za­

hamowanym wzroście i krótkich  międzywęźlach. 
Wiele  drzew  wytwarza  na  krótkopędach  liście 
(np. modrzew) bądź kwiaty (np. jabłoń), u niektó­
rych przekształcają się one w ciernie (np. tarnina) 
bądź tworzą rozetki liściowe (rośliny zielne).

K w i a t o s t a n   -  skupienia  kwiatów  na  pę­

dach.

Ł o z o w i s k a   -  zarośla  łozowe,  fitocenozy 

o charakterze naturalnym lub antropogenicznym 
tworzone głównie przez niektóre krzewiaste ga­
tunki wierzb, np. łozowiska z wierzbą uszatą czy 
wierzbą szarą.

M i k o r y z a  -współżycie grzybów z korzeniami 
roślin. Grzybnia ułatwia roślinie pobieranie wody, 
a wydzielane przez nią enzymy rozkładają próchni­
cę, wzbogacając ją tym samym w łatwo dostępne 
dla rośliny substancje odżywcze; w zamian za to 
grzyb korzysta z substancji pokarmowych, które 
roślina produkuje w procesie fotosyntezy.

O s F IÓ W k a   - arylus, występuje u niektórych 
przedstawicieli nagonasiennych  (np. u cisa) jako 
mięsista i barwna osłona nasienia zwabiająca ptaki 
biorące udział w rozsiewaniu  nasion. Wyglądem 
przypomina soczystą owocnię.

O w o c n i a  - zewnętrzna część owocu okrywająca 

nasiona, sucha albo mięsista, może być zamknięta 
lub otwierać się po dojrzeniu, aby uwolnić nasio­
na.

Przetchlinki- 

u drzew, w warstwie korkowej, 

grupy cienkościennych komórek luźno ułożonych, 
by umożliwić wymianę gazową między organiz­
mem a środowiskiem zewnętrznym.

Roślina  pionierska 

-  gatunek  rośliny 

o małych wymaganiach życiowych, zasiedlający 
tereny, gdzie  panują trudne warunki  życiowe, 
np. ruchome piaski, nagie skały, miejsca po poża­
rach czy zniszczone działalnością człowieka. Stop­
niowo zmieniają one środowisko, przygotowując 
tym samym miejsce do życia gatunkom  bardziej 
wymagającym.

Skrzydlak 

- owoc właściwy suchy, niepęka- 

jący; oskrzydlony orzech lub niełupka; skrzydełko 

umożliwia rozsiewanie przez wiatr.

T a k s y n a  - trujący alkaloid występujący u cisa, 
powodujący zaburzenia w pracy serca, żołądka i jelit 
oraz porażający układ oddechowy. Preparaty go 
zawierające wykorzystywane są w chemioterapii, 
gdyż zaburza on podziały komórkowe.

Zapylenie krzyżowe 

-obcopylność, prze­

noszenie pyłku zjednej  rośliny na drugą będącą 
przedstawicielem tego samego gatunku. Umoż­
liwia większe zróżnicowanie genetyczne, a przez 

to zwiększa właściwości adaptacyjne organizmu 

potomnego.

I

n d e k s

 

n a z w

IN D E K S  N A Z W  P O L S K IC H

Głóg zajęczy

74

Kasztanowiec biały

86

Grab pospolity

56

Kasztanowiec czerwony

87

B

Grab wschodni

57

Kasztanowiec drobnokwiatowy

87

Grab zwyczajny

56

Klon cukrowy

94

Bez apteczny

70

Grochodrzew

68

Klon jawor

28

Bez czarny

70

Grusza polna

76

Klon jesionolistny

94

Bez koralowy

71

Grusza pospolita

77

Klon palnowy

94

Bez lekarski

70

Klon polny

30

Biała akacja

68

H

Klon pospolity

29

Białodrzew

46

70

Klon srebrzysty

31

Brzost

37

Holunder

Konopianka

41

Brzoza brodawkowata

48

Hyczka

70

Kosodrzewina

21

Brzoza karłowata

51

Hyćka

70

Kosówka

21

Brzoza niska

51

Kruszyna pospolita

33

Brzoza ojcowska

51

I

Brzoza omszona

50

Iglicznia trójcierniowa

94

L

Brzoza Szafera 

Buk pospolity

51

58

J

Leszczyna pospolita 

Leszczyna turecka

54

55

Buk zwyczajny

58

78

Limba

20

Bzi na

70

Jabłoń dzika

Bzowina

70

Jałowiec halny

24

Lipa drobnolistna

26

Jałowiec pospolity

24

Lipa  holenderska

94

Jałowiec sawina

24

Lipa pośrednia

94

c

Jałowiec wirginijski

24

Lipa srebrzysta

94

Choina kanadyjska

92

Jarząb brekinia

73

Lipa szerokolistna

27

Cis pospolity

75

Jarząb giecki

73

Lipa węgierska

94

Czeremcha skalna

83

Jarząb mączny

73

Lipa wielkolistna

27

Czeremcha zwyczajna

83

Jarząb pospolity

72

Czereśnia

82

Jarząb szwedzki

73

Ł

D

Jarząb zwyczajny

72

Łoza

43

Jarzębina

72

Daglezja zielona

92

Jawor

28

M

Dąb bezszypułkowy 

Dąb czerwony 

Dąb omszony

62
64

65

Jedlica zielona 

Jesion amerykański 

Jesion pensylwański

92
67

67

Magnolia japońska 

Mamutowiec olbrzymi 

Mąkinia

Miłorząb chiński 

Miłorząb dwudzielny 

Miłorząb dwuklapowy

88

93

73

Dąb północny 

Dąb szypułkowy 

Dziki bez czarny

64

60
70

Jesion wyniosły 

Jodła grecka 

Jodła kaukaska 

Jodła olbrzymia

66

15

15

15

89
89

89

G

Jodła pospolita

14

Modrzew europejski 

Modrzew japoński

18

19

Glediczja trójcierniowa

94

K

Modrzew polski

19

Głóg dwuszyjkowy

74

Modrzew syberyjski

19

Głóg jednoszyjkowy

75

Kasztan jadalny

90

Morwa biała

92

95