dr hab. Mieczysław Miazga, profesor WSPA  

Planowanie rozwoju lokalnego i regionalnego - konspekt wykładów 

 
0. ZAGADNIENIA WSTĘPNE 
 
1. SAMORZĄD TERYTORIALNY JAKO PODMIOT PLANOWANIA I REALIZACJI 
ROZWOJU 
 
Zagadnienia wstępne 
Wahadło przemian – czyli o chybionych proroctwach,  
o żywotności układów lokalnych i o zwiększonych możliwościach wyboru 
Znaczenie własnego miejsca na ziemi i pojęcie glokalizacji 
Polska przestrzeń i problemy z planowaniem jej zagospodarowania - czyli o aktualności starożytnych 
pojęć: κόσμος i κ

αλϖς 

Samorząd terytorialny a kształtowanie przestrzeni 
Nowe możliwości techniczne – czyli szczypta optymizmu 
 
Samorząd terytorialny jako podmiot planowania i realizacji rozwoju  
 
Pojęcie rozwoju lokalnego i różne sposoby jego rozumienia  

 

Różne sposoby rozumienia rozwoju lokalnego: 
„zharmonizowane i systematyczne działanie, prowadzone w społeczności lokalnej, z udziałem 
zainteresowanych, którego rezultaty służą zaspokajaniu potrzeb społecznych miejscowej ludności i 
przyczyniają się do ogólnego postępu”  
- Rudolf Rezsohazy 
 
„proces, w którym władze lokalne lub (oraz) organizacje sąsiedzkie angażują się w celu stymulowania lub 
przynajmniej utrzymania działalności gospodarczej lub zatrudnienia. Głównym celem tego 
zaangażowania jest stworzenie lokalnych możliwości (powstania) zatrudnienia w dziedzinach 
korzystnych dla całej społeczności lokalnej. W procesie gospodarczego rozwoju lokalnego używane są 
miejscowe zasoby naturalne, ludzkie oraz instytucjonalne” 
- Edward J. Blakely 
 
„prowadzenie działań na rzecz rozwoju gospodarczego i społecznego danej jednostki terytorialnej 
(miasta, gminy) z wykorzystaniem jej zasobów, uwzględnieniem potrzeb mieszkańców oraz przy ich 
udziale w podejmowanych działaniach”.  
- Jerzy Parysek 
 
„pożądane, pozytywne przeobrażenia ilościowych, jakościowych i strukturalnych właściwości danego 
układu [będącego] wyodrębnioną strukturą społeczno-terytorialną, posiadającą zbiór charakterystycznych 
dla siebie cech gospodarczych, przestrzennych i kulturowych, wyrażającą własne potrzeby oraz hierarchię 
wartości”  
- A. Sztando 
 
Wspólne elementy w określaniu rozwoju lokalnego: 

1.  dynamika - proces, działanie 
2.  lokalna wspólnota jako podmiot 
3.  czynniki endogenne, lokalne 
4.  nie ograniczanie się do sfery gospodarczej 
5.  zaspokojenie potrzeb i aspiracji mieszkańców 

Propozycja odwołania się do zadowolenia mieszkańców i poziomu zaspokojenia ich aspiracji jako 
głównego kryterium rozwoju (J. Warda, W. Kłosowski) 
Rozwój lokalny - systematyczny i trwały proces takich zmian w układzie lokalnym, które zwiększają sumę 
szans indywidualnego rozwoju poszczególnych mieszkańców 
Rozwój regionalny - systematyczny i trwały proces takich zmian zachodzących w układzie regionalnym, 
które zwiększają sumę szans lokalnego rozwoju poszczególnych gmin. 
Ocena krytyczna  
 
Analiza pojęcia rozwoju lokalnego 
 
Rozwój lokalny to proces zmian ukierunkowanych na zamierzoną poprawę stanu istniejącego 
A. Noworól 
 
Podstawowe terminy: „terytorium” oraz „ukierunkowane zmiany”  
Terytorium: 

−  przestrzeń wyznaczona granicami administracyjnymi 

−  wspólnota zamieszkująca tę przestrzeń 
−  występujące w niej więzi społeczno-gospodarcze 

Zmiany w zakresie środowiska przestrzennego: 

−  racjonalne wykorzystanie zasobów i ochrona środowiska 

−  poprawa zagospodarowania terenów zdegradowanych 
−  zagospodarowywanie przez lokalizowanie nowych inwestycji 

Zmiany w sferze społecznej: 

−  procesy demograficzne; 

−  poprawa stanu zdrowia i poczucia bezpieczeństwa 
−  wzrostu poziomu „jakości” zasobów ludzkich 

Zmiany w sferze gospodarczej  

−  aspekt ilościowy zachodzących zmian (kapitał, inwestycje, produkcja, zatrudnienie, dochody, 

spożycie, PKB). 

−  aspekt jakościowy (konkurencyjność gospodarki, unowocześnienie jej struktury, postęp 

techniczny, innowacyjność, kwalifikacje). 

Rozwój lokalny - ukierunkowane zmiany w jednostce samorządu terytorialnego w celu poprawy jakości 
środowiska przestrzennego i zasobów ludzkich, podniesienia poziomu życia mieszkańców oraz 
wzmocnienia lokalnych podmiotów gospodarczych i społecznych 

 

Czynniki rozwoju lokalnego 
Oddolny charakter i wykorzystanie wewnętrznego potencjału danego terytorium:  

−  wykorzystanie lokalnej aktywności, 
−  wykorzystanie miejscowych zasobów, 

−  skoordynowanie zasobów z uwarunkowaniami zewnętrznymi, 

−  wykorzystanie lokalnego potencjału do stymulowania innowacyjności i nowej aktywizacji 

Akceptacja i pozytywne postawy wobec zmian  
Kompleksowość zmian 

−  Aspekt ekonomiczny - optymalne wykorzystanie wewnętrznych i zewnętrznych czynników 

rozwoju 

−  Czynniki psychospołeczne - siła napędowa rozwoju lokalnego 

Bariery rozwoju lokalnego 

−  niedostatek środków własnych i zasilania z zewnątrz 
−  słabość władz lokalnych 

−  niesprawność przepływu informacji 

−  braki wyposażenia,   
−  degradacja środowiska 

−  społeczna inercja i niechęć do zmian 

 

Operacjonalizacja pojęcia - wskaźniki rozwoju lokalnego: 
−  wysokość dochodów samorządów lokalnych 

−  wysokość dochodów gospodarstw domowych i przeciętnej płacy 
−  bezrobocie 

−  poziom wykształcenia 

−  przeciętna długość życia 
−  stan komponentów środowiska  

−  wielkość i wyposażenie mieszkań 

−  infrastruktura techniczna 
−  dostępność usług i urządzeń z zakresu infrastruktury społecznej, 

−  mieszkania oddawane do użytku 
 
Typy rozwoju lokalnego 
(Podstawa rozróżnienia: zaangażowanie uczestników i zasobów wewnętrznych i zewnętrznych): 

1.  Rozwój endogeniczny (wykorzystanie zasobów lokalnych przez podmioty lokalne) 
2.  Rozwój egzogeniczny (wykorzystywanie zasobów zewnętrznych przez zewnętrznych uczestników) 
3.  Rozwój pobudzający (zaangażowanie podmiotów zewnętrznych wykorzystujących zasoby lokalne)  
4.  Rozwój przyciągający (przyciąganie przez miejscowe podmioty zasobów zewnętrznych) 

Zalety rozwoju oddolnego, endogenicznego, inicjowanego lokalnie  
 
Rola i zadania władz lokalnych 
Przygotowywanie warunków do funkcjonowania zbiorowości terytorialnej i działania podmiotów 
gospodarczych  
Tworzenie infrastruktury technicznej i społecznej 
Dostarczanie usług publicznych 
Promowanie lokalnych podmiotów i zasobów 
Pobudzanie rozwoju gospodarczego  
 
Niezbędność posiadania odpowiedniej wiedzy, umiejętności i zdolności przez władze samorządowe i 
pracowników samorządowej administracji 
Znaczenie przywództwa 
Koordynacja działań stanowiących realizację strategii rozwoju.  
Prowadzenie polityki rozwoju lokalnego 
 
Polityka rozwoju lokalnego (jako element zarządzania jednostką terytorialną) 

−  działania planistyczne (opracowywanie strategii rozwoju, programów, planu zagospodarowania 

przestrzennego) 

−  marketing terytorialny i zwiększanie atrakcyjności 
−  wdrażanie opracowanych planów i programów 

 

Pojęcia  regionu  i rozwoju regionalnego 
 
Pojęcie regionu w różnych dziedzinach nauki.  
w geografii (względnie wewnętrznie jednorodny obszar różniący się od terenów przyległych cechami 
środowiska geograficzno-przyrodniczego), 
w ekonomii (obszar o określonej specjalizacji gospodarczej, powstałej w wyniku sposobu wykorzystania 
zasobów oraz przepływu czynników wzrostu: kapitału, siły roboczej, technologii,  informacji) 
w etnologii, socjologii, politologii itd. 
 
Istota i cechy regionu w ujęciu teorii systemów (za A. Potoczkiem; Polityka regionalna i gospodarka 
przestrzenna, Toruń 2003): 
1.  zorganizowanie celowe 
2.  ustrukturyzowanie i hierarchiczność 
3.  wyodrębnienie z otoczenia i otwartość 
4.  dysponowanie zasobami niezbędnymi do prowadzenia działalności 
5.  przetwarzanie tych czynników w dobra i usługi zgodnie z założonymi celami 
6.  zdolność do samodzielnego określania, wyboru i modyfikacji celów oraz zwiększania stopnia 

sprawności  

 
Rozwój regionalny rozpatrywany jako proces zmian zachodzących w złożonym systemie społeczno-
ekonomiczno-przestrzennym – jakim jest region.  
Wzajemnie powiązanie zmian (komplementarność, substytucja, wspomaganie, neutralność, sprzeczność)  
 
Zakresy zmian:  
1.  kontekst ekonomiczny - wzrost gospodarczy, poziom produkcji dóbr i usług jako podstawa poziomu i 

jakości życia mieszkańców regionu  

2.  zmiany w strukturze, stosunkach społecznych, postawach i zachowaniach mieszkańców regionu 
3.  postęp techniczny i technologiczny 
4.  relacje ze środowiskiem przyrodniczym 
5.  rozmieszczenie i przestrzenny wymiar przekształceń 
 

 

Podmioty polityki regionalnej 
 
Dwutorowość polityki regionalnej w Polsce prowadzonej przez  

−  władze centralne i administrację rządową 
−  samorząd województwa 

 
Polityka rozwoju kraju prowadzona przez władze centralne  - obowiązki państwa 

−  Realizacja celów ogólnych (np. stabilność prawna, gospodarcza, bezpieczeństwo państwa i 

obywateli) 

−  Polityka regionalna państwa i jej terytorialne zróżnicowanie 
−  Polityki o charakterze sektorowym 

 
Polityka regionalna państwa i Unii Europejskiej 
Cel - wspieranie, podnoszenie konkurencyjności, poprawa warunków życia na poszczególnych obszarach 
kraju, osiąganie spójności 
Spójność i ograniczanie nadmiernego zróżnicowania – a przynależność do Unii Europejskiej 
Dokumenty UE i rozróżnienie trzech segmentów: 
−  społeczny (poziom wykształcenia, aktywność społeczna i polityczna, bezrobocie) 

−  ekonomiczny (poziom PKB w przeliczeniu na mieszkańca oraz z ogólny stan gospodarki) 
−  przestrzenny (charakter systemu osadniczego, dostępność komunikacyjna, wykorzystanie walorów)  
 

Wspieranie rozwoju regionalnego przez państwo 
- terytorialnie ukierunkowany zespół działań rządu i administracji rządowej na rzecz trwałego rozwoju 
społeczno-gospodarczego i ochrony środowiska prowadzonych przy współpracy z jednostkami samorządu 
terytorialnego i partnerami społeczno-gospodarczymi 
(wg ustawy z 12 maja 2000 r. o zasadach wspierania rozwoju regionalnego)  
 
Polityka rozwoju 
 - zespół wzajemnie powiązanych działań podejmowanych i realizowanych w celu zapewnienia trwałego i 
zrównoważonego rozwoju kraju oraz spójności społeczno-gospodarczej i terytorialnej, w skali krajowej, 
regionalnej lub lokalnej 
(wg ustawy o zasadach prowadzenia polityki rozwoju z dnia 6 grudnia 2006 r. ze zm.) 
 
Cele polityki regionalnej realizowanej przez samorząd wojewódzki: 

−  tworzenie warunków rozwoju gospodarczego, 

−  utrzymanie i rozbudowa infrastruktury społecznej i technicznej, 
−  pozyskiwanie i łączenie środków finansowych, publicznych i prywatnych, w celu realizacji zadań z 

zakresu użyteczności publicznej, 

−  racjonalne korzystanie z zasobów przyrody oraz kształtowanie  środowiska zgodnie z zasadą 

zrównoważonego rozwoju, 

−  wspieranie rozwoju kultury oraz ochrona i racjonalne wykorzystanie dziedzictwa kulturowego, 
−  promocja walorów i możliwości rozwojowych województwa. 
Działania niezbędne dla prowadzenia polityki regionalnej przez samorząd: 
1.  zgromadzenie i uporządkowanie wiedzy o zasobach i czynnikach stanowiących podstawę rozwoju, 
2.  diagnozowanie stanu i uwarunkowań przestrzenno-ekologicznych w oparciu o zaktualizowane dane 

dotyczące przeobrażeń strukturalnych i uwarunkowań przestrzenno-ekologicznych. 

3.  prognozowanie, czyli określenie pola prawdopodobnego rozwoju, 
4.  działania planistyczne (zwłaszcza opracowywanie strategii i programów rozwoju oraz planu 

zagospodarowania przestrzennego), a także ich wdrażanie oraz promowanie pożądanych kierunków 
rozwoju 

5.  monitorowanie zmian oraz podejmowanie odpowiednich decyzji dotyczących kształtowania rozwoju 

w oparciu o stale aktualizowane informacje 

Współdziałanie w zakresie polityki regionalnej 
 
Główne podmioty uczestniczące w grze interesów: 
−  Unia Europejska - z jej funduszami 

−  miasta i gminy (zwłaszcza wielkie) 

−  podmioty gospodarcze  
−  organizacje i grupy obywatelskie 
 
Kategorie instrumentów polityki regionalnej: 
−  bezpośrednie instrumenty finansowe 

−  infrastruktura i dostępne urządzenia 
−  instrumenty niematerialne (szkolenie, doradztwo, technologie, zaplecza naukowe, zapewnienie 

stabilności prawnej) 

 
Sprzyjanie rozwojowi jako zadanie władz publicznych - najważniejsze sfery: 
1.  Stabilność i bezpieczeństwo 
2.  Kapitał  
3.  Kadry 
4.  Infrastruktura techniczna  
5.  Środowisko 
6.  Infrastruktura gospodarcza 
7.  Obsługa ludności 
8.  Promocja  

Pojęcie zrównoważonego rozwoju (ekorozwoju) 
 
Łączenie trwałości ekologicznej, rozwoju gospodarczego oraz sprawiedliwości społecznej - między 
pokoleniami i w obrębie każdego pokolenia 
Godzenie celów ekonomicznych z ekologicznymi i społecznymi w poszczególnych skalach 
przestrzennych 
 
Rozwój zrównoważony lub ekorozwój we współczesnym rozumieniu oznacza –  
„taki rozwój społeczno-gospodarczy, w którym następuje proces integrowania działań politycznych, 
gospodarczych i społecznych, z zachowaniem równowagi przyrodniczej oraz trwałości podstawowych 
procesów przyrodniczych, w celu zagwarantowania możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb 
poszczególnych społeczności lub obywateli zarówno współczesnego pokolenia, jak i przyszłych pokoleń”. 
(zgodnie z ustawą z 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska) 
 
Kierunek działań wyznaczony przez art. 5 Konstytucji, według którego  Rzeczpospolita Polska „zapewnia 
ochronę środowiska, kierując się zasadą zrównoważonego rozwoju”.  
 
Zrównoważony rozwój jako dążenie do poszanowania zasad równego dostępu do środowiska 
przyrodniczego w czterech relacjach (za Andrzejem Kassenbergiem): 
1.  sprawiedliwości międzypokoleniowej 
2.  sprawiedliwości międzyregionalnej i międzygrupowej  
3.  równoważenia szans między tym, co lokalne i regionalne, a tym, co ogólnospołeczne 
4.  równoważenia szans pomiędzy człowiekiem a przyrodą 
 
Ograniczenia związane z funkcjonowaniem gospodarki rynkowej: 
−  brak ujmowania w cenach rynkowych skutków szkodliwych dla środowiska, 

−  krótkoterminowa perspektywa (ograniczona tzw. terminem zwrotu kapitału) powodująca 

niedoszacowanie potrzeb przyszłych pokoleń, 

−  promowanie indywidualizmu i wartości materialnych przeciwstawnych do wspólnego dobra i 

wartości publicznych, 

−  tendencja rynku do skupiania władzy i bogactwa w nielicznych rękach. 
 
Zasady gospodarowania przestrzenią zgodne z polityką ekorozwoju 
1.  preferowanie rozwiązań wykorzystujących zasoby odnawialne i podnoszenie efektywności 

wykorzystywania zasobów nieodnawialnych, 

2.  ograniczanie uciążliwości dla środowiska, 
3.  stała ochrona i odtwarzanie różnorodności biologicznej, 
4.  tworzenie warunków do uczciwej konkurencji w dostępie do ograniczonych zasobów i możliwości 

odprowadzania zanieczyszczeń, 

5.  uspołecznienie procesów podejmowania decyzji dotyczących lokalnego środowiska, 
6.  dążenie do zapewnienia poczucia bezpieczeństwa ekologicznego.