Ototoksykologia w środowisku pracy
– czy tylko hałas niszczy słuch?
materiał opracowany przez
inż. Agatę Kowalską
Sekcja prewencji OIP Gdańsk
Ototoksykologia w środowisku pracy
– czy tylko hałas niszczy słuch?
materiał opracowany przez
inż. Agatę Kowalską
Sekcja prewencji OIP Gdańsk
2
Ototoksykologia w środowisku pracy – czy tylko hałas niszczy słuch?
Europejska kampania walki z hałasem
Rok 2005 minął w Unii Europejskiej pod hasłem walki z hałasem na stanowiskach pracy.
Do akcji zorganizowanej przez Europejską Agencję Bezpieczeństwa i Zdrowia Pracy
z siedzibą w Bilbao w Hiszpanii przyłączyła się Państwowa Inspekcja Pracy.
Statystyki, zarówno te europejskie jak i rodzime nie są zbyt optymistyczne. W państwach
UE aż 1/3 ogółu pracujących skarży się na nadmierny hałas na stanowisku pracy.
W Polsce prawie 40% pracowników odczuwa hałas przez ¼ czasu pracy. Według
statystyk prowadzonych przez PIP, w województwie pomorskim zanotowano tylko w 2005
roku około 50 przypadków uznania przez Inspekcję Sanitarną choroby zawodowej jaką
jest obustronny ubytek słuchu (stanowi to około 34% wszystkich stwierdzonych w 2005
roku chorób zawodowych!). Większość zachorowań tj. około 86% zanotowano wśród
byłych lub wciąż aktywnych zawodowo pracowników stoczni. Biorąc pod uwagę pozostałe
województwa można stwierdzić, że przede wszystkim pracownicy produkcji metalowej,
przemysłu drzewnego, hut i odlewni oraz kopalni węgla kamiennego są najbardziej
zagrożeni hałasem.
Hałas
Hałas jako zagrożenie dla pracownika
Upośledzenie słuchu spowodowane przez hałas w środowisku pracy jest najczęściej
spotykaną chorobą zawodową w Polsce. Według statystyk około jednej czwartej
wszystkich zachorowań zawodowych stanowią uszkodzenia słuchu spowodowane
nadmiernym hałasem.
Uszkodzenia słuchu poważnie wpływają na komfort bytu. Upośledzenie słuchu jest
kalectwem nieodwracalnym, pozostającym do końca życia. W podeszłym wieku utrata
słuchu spowodowana starzeniem się organizmu zsumowana z zawodowym ubytkiem
słuchu powoduje istotne problemy w porozumiewaniu się z otoczeniem co prowadzi
3
do wyobcowania oraz zerwania rodzinnej i społecznej więzi. Uszkodzenie słuchu
w przypadku młodych pracowników bywa tak duże, że mimo braku głuchoty starczej
pojawiają się istotne utrudnienia w porozumiewaniu się mową. Z biegiem lat kalectwo
ulega pogłębieniu. Upośledzenie słuchu niesie ze sobą dodatkowe niebezpieczeństwo.
Otaczający świat bombarduje nas dziennie olbrzymią ilością dźwięków informujących nas
o środowisku i występowaniu w nim zmian. Łatwo jest przeoczyć dźwięki o zbliżającym
się zagrożeniu i ulec wypadkowi.
RODZAJE UBYTKÓW SŁUCHU
GŁUCHOTA ZAWODOWA
GŁUCHOTA STARCZA
zmiany w słuchu względem lat życia
WIEK
UBYTEK
SŁUCHU
20 LAT
30 LAT
40 LAT
50 LAT
60 LAT
70 LAT
80 LAT
1,3 dB
7,4 dB
12,7 d B
18,0 dB
27,4 dB
36,7 dB
44,0 dB
Ryzyko utraty słuchu
uzależnione jest od
równoważnego poziomu
dźwięku A i czasu narażenia
Im wyższy poziom hałasu i im
dłuższy czas ekspozycji tym
większe ubytki słuchu ( nawet
wielkości 85%)
Bodźce słabsze od 80 dB
nawet przy długotrwałym
nieprzerwanym działaniu nie
uszkadzają słuchu
Rys.1. Rodzaje ubytków słuchu
Pojęcie hałasu i dźwięku
Dźwięki towarzyszą nam już od samego początku, a według naukowców
już od życia płodowego. Dźwięki otaczają nas ze wszystkich stron i nawet kiedy mamy
upośledzony narząd słuchu jesteśmy w stanie je wyczuć (np. drgająca membrana
głośnika). Dzieje się tak, ponieważ dźwięk jest formą energii, która jest zorganizowanym
ruchem cząstek ośrodka materialnego. Dźwięk jest wywołany drganiami cząstek ośrodka
4
materialnego (powietrze, woda), które rozchodzą się w postaci zaburzeń falowych
w ośrodku sprężystym.
Rys.2 Podział dźwięków z uwzględnieniem ośrodka sprężystego
drgania
akustyczne powietrzne
ośrodkiem
sprężystym jest
powietrze
drgania
akustyczne materiałowe
ośrodkiem
sprężystym jest
ś
rodowisko stałe
drgania akustyczne ruch drgających cząsteczek ośrodka sprężystego
względem położenia równowagi
DŹWIĘKI
drgania akustyczne zdolne wytwarzać wrażenia słuchowe
5
DŹWIĘKI
proste (tony)
złożone
drgania akustyczne o
przebiegu sinusoidalnym
występują b. rzadko w
otaczającym nas świecie
dźwięki złożone składają się
z kilku pojedynczych tonów
Rys.3 Podział dźwięków ze względu na złożoność
Dźwięk słyszany przez nasz mózg może być odbierany jako przyjemny
lub nieprzyjemny, głośny lub cichy. Takie odczucia nie są jednak mierzalne. Słuchacz
może jedynie opisać swoje wrażenia. Istnieją jednak określone zależności pomiędzy
fizycznymi właściwościami dźwięku a naszymi odczuciami. Badaniem tych zależności
zajmuje się psychofizyka.
Kiedy dźwięk zaczynamy odbierać jako nieprzyjemny, wtedy najczęściej mówimy,
ż
e mamy do czynienia z hałasem.
W literaturze istnieje kilka definicji hałasu. Hałasem nazywa się każdy dźwięk
niepożądany lub określa się tak wszystkie nieprzyjemne dla ucha, dokuczliwe, uciążliwe
wręcz szkodliwe drgania akustyczne ośrodka sprężystego. Drgania te oddziaływują
na narząd słuchu i inne zmysły człowieka powodując u niego poczucie dyskomfortu,
czasem nawet bólu. Pamiętać jednak należy, że uznanie zjawiska dźwiękowego za hałas
jest każdorazowo oceną subiektywną.
6
Hałas jest zatem zjawiskiem akustycznym i do jego opisu można stosować
wszystkie wielkości akustyki. Podlega on także wszystkim prawom akustyki.
Klasyfikacja hałasu
Hałas występuje w różnych środowiskach i to one są istotnym parametrem
klasyfikacji tego zjawiska
KLASYFIKACJA HAŁASU ZE WZGLĘDU NA ŚRODOWISKO
HAŁAS
PRZEMYSŁOWY
HAŁAS
KOMUNALNY
HAŁAS
KOMUNIKACYJNY
STANOWISKA
PRACY
Ź
RÓDŁA
HAŁASU
MIESZKANIA
TERENY
OTWARTE
BUDYNKI
UŻYTECZNOŚCI
PUBLICZNEJ
DROGOWY
KOLEJOWY
LOTNICZY
NA STATKACH
Rys.4 Klasyfikacja hałasu ze względu na środowisko w jakim występuje.
Hałas można także podzielić ze względu na częstotliwość:
•
poddźwiękowy (infraakustyczny),
•
słyszalny (akustyczny),
•
naddźwiękowy (ultraakustyczny).
7
Rys.5 Podział hałasu słyszalnego (akustycznego)
RODZAJE HAŁASU SŁYSZALNEGO
ustalony
nieustalony
impulsowy
wielkość natężenia w
ciągu 1 zmiany
roboczej jest stała lub
zmienia się nie więcej
niż o 5 dB
• maszyny
włókiennicze
• silniki stacjonarne
• sprężarki
wielkość natężenia w
ciągu 1 zmiany
roboczej jest zmienna,
a różnice w natężeniu
są większe niż 5 dB.
• urządzenia
kruszące
• środki transportu
drogowego
• środki transportu
szynowego
składa się z jednego,
kilku lub serii impulsów
dźwiękowych, z których
każdy trwa mniej iż 0,2
s, a różnica poziomów
dźwięku A jest większa
niż 4 dB.
•
ręczne
narzędzia
pneumatyczne
• wystrzał
artyleryjski
8
Przebieg czasowy czyli czas trwania hałasu również pomaga nam określić rodzaj hałasu.
Mamy zatem:
PODZIAŁ HAŁASU ZE WZGLĘDU NA CZAS TRWANIA
HAŁAS CIĄGŁY
HAŁAS
PRZERYWANY
HAŁAS
IMPULSOWY
charakteryzuje się pewną
znaczną wartością energii
akustycznej utrzymującą
określoną wartość w trakcie
obserwacji np. dniówki
ustalony
nieustalony
energia ulega znacznym
zmianom w okresie
obserwacji
krótkotrwale zjawisko
dźwiękowe związane ze
strzelaniem i stosowaniem
materiałów wybuchowych lub
powstające w wyniku zderzenia
się ciał stałych występujące
samodzielnie jak i nakładające
się na tło akustyczne
mechaniczny
aero-
dynamiczny
Rys.6 Klasyfikacja hałasu ze względu na czas trwania
Monitoring hałasu na stanowiskach pracy
Najwyższe Dopuszczalne Natężenie (NDN)
Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej [1] wyraźnie określa, jakich
poziomów dźwięku podawanych w dB nie należy przekraczać na stanowisku pracy
w odniesieniu do ośmiogodzinnego dobowego wymiaru czasu pracy.
•
Równoważny poziom dźwięku L
eq
nie może przekraczać wartości 85dB
•
Maksymalny poziom dźwięku A nie może przekraczać wartości 115 dB
•
Szczytowy poziom dźwięku C nie może przekraczać wartości 135 dB
W przypadku stwierdzenia natężenia badanego czynnika szkodliwego (hałasu) powyżej
0,5 wartości NDN badania powtarza się co najmniej raz na rok. Jeśli krotność natężenia
9
hałasu w ostatnio przeprowadzonych badaniach była powyżej 0,1 ale nie przekraczała 0,5
badania należy powtórzyć co najmniej raz na dwa lata.
Wielkości i pojęcia stosowane przy pomiarach hałasu
Poziom ciśnienia akustycznego – ciśnienie akustyczne p wyrażone
w skali logarytmicznej:
L
p
=10 log (p/p
0
)
2
gdzie p
0
jest ciśnieniem odniesienia 20 µPa
Poziom dźwięku (skorygowany) hałasu A lub C – poziom ciśnienia
akustycznego skorygowany według charakterystyki częstotliwościowej A lub C.
Wyrażane w dB (A) lub dB (C).
Równoważny poziom dźwięku A L
eq
[dB] – średnia wartość poziomu dźwięku
zmienna w czasie, odpowiadająca reakcji narządu słuchu narażonego na działanie hałasu
o stałym poziomie w równoważnym okresie czasu.
Szczytowy poziom dźwięku C [dB] – maksymalna wartość chwilowa poziomu
dźwięku C jaką mierzony parametr osiąga w czasie obserwacji.
Maksymalny poziom dźwięku A [dB] – maksymalna wartość skuteczna poziomu
dźwięku A występująca w czasie obserwacji.
Poziom ekspozycji na hałas odniesiony do 8-godzinnego dnia pracy, L
ex,8h
[dB] [4]
L
ex,8h
= L
Aeq,T1
+ 10 lg T
e
/T
0
gdzie:
L
Aeq,T1
– równoważny poziom dźwięku A [dB]
T
e
– czas ekspozycji [s] w ciągu np. dnia roboczego lub tygodnia pracy
T
0
– czas odniesienia = 8h = 480 min = 28800s
10
KROTNOŚĆ
PRZEKROCZENIA
NORMY
Poziom natężenia
dźwięku w [dB]
odniesiony do 8
godzinnego dnia pracy
Krotność normy
k = 10
0,1 (Lex,8h –85)
80
0,32
81
0,40
82
0,50
83
0,63
84
0,79
85
1,00
86
1,26
87
1,58
88
2,00
89
2,51
90
3,16
91
3,98
92
5,01
93
6,31
94
7,94
95
10,00
96
12,59
97
15,85
98
19,95
99
25,12
100
31,62
101
39,81
102
50,12
103
63,10
104
79,43
105
100,00
Rys.7 Przykładowe krotności NDN zależne od wyliczonego poziomu natężenia dźwięku
L
ex,8h
11
dB
140
130
120
110
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
młot
pneumatyczn
y
Granica bólu
Próg słyszalności
Pa
100
10
1
0,1
0,001
100µ
20µ
POZIOM CIŚNIENIA AKUSTYCZNEGO
L
p
=10 log
p
2
p
2
0
[dB]
p
2
–
wartość skuteczna
ciśnienia akustycznego
p
2
0
–
ciśnienie odniesienia
p
0
=
2 x 10
-5
Pa
Ź
ródło: materiały firmy Brüel & Kjaer
Rys.8 Poziom ciśnienia akustycznego
Ucho ludzkie jest wrażliwe na częstotliwości w zakresie 16-20.000Hz. Zakres powyżej
15.000Hz jest słyszalny jedynie przez dzieci i w wieku starszym jest już trwale
niedostępny. Natomiast największą czułość ucho ludzkie wykazuje w częstotliwościach
2.000-3.000Hz. Górna granica słyszalności przebiega na poziomie 110-120 decybeli (dB).
Przy takim natężeniu występuje uczucie bólu w uszach, a przekroczenie tej granicy
12
powoduje uszkodzenie słuchu. Natężenia przekraczające o 30dB tę granicę bezpowrotnie
uszkadzają słuch.
Hałas a związki ototoksyczne
Hałas jest czynnikiem szkodliwym najczęściej spotykanym na stanowiskach pracy. Działa
on destrukcyjnie nie tylko na narząd słuchu ale także na wszystkie organy. Organizm
człowieka wystawiony na działanie hałasu reaguje jak w dużym stresie:
o
podnosi się ciśnienie krwi,
o
napinają mięśnie,
o
rośnie poziom adrenaliny we krwi,
o
zwiększa się uwaga,
o
zwalnia pracę układ trawienny.
Ciało przygotowane jest do walki, do której de facto nie dochodzi. Taki stan napięcia, jeśli
utrzymuje się długo, powoduje zmęczenie, ogólne osłabienie organizmu oraz zmiany
patologiczne w układach nerwowym, krwionośnym i pokarmowym.
Hałas przeszkadza w efektywnej pracy ponieważ dekoncentruje i odrywa od wykonywanej
czynności utrudniając możliwość skupienia na niej całej potrzebnej uwagi. Nikomu nie
trzeba przypominać, że przy obsłudze maszyn brak dostatecznej koncentracji uwagi może
doprowadzić do tragedii.
Zajmując się zagadnieniem hałasu na stanowiskach pracy często pomijamy ważny
aspekt występowania szkodliwych czynników chemicznych, które nie są bez
znaczenia dla naszego słuchu.
Organizm ludzki stanowi jedną integralną całość złożoną z organów połączonych ze sobą
skomplikowaną siatką nerwów oraz naczyń krwionośnych i limfatycznych. Zaburzenia
w funkcjonowaniu któregokolwiek z narządów odbijają się na działaniu pozostałych.
Narząd słuchu jest układem komórkowo-naczyniowo-nerwowy. Jak wszystkie narządy
w organizmie jest odżywiany poprzez krew płynącą naczyniami krwionośnymi. Substancje
odżywcze zawarte w krwi krążą po całym organizmie i dostarczane są do każdej żywej
komórki.
13
Do krwi trafiają także zbyteczne neutralne oraz szkodliwe substancje. Te pierwsze
z uwagi na obojętność wobec organizmu są wydalane bez uszczerbku na zdrowiu.
Substancje szkodliwe nawet kiedy zostaną szybko usunięte mogą wyrządzić wiele szkód
w organizmie. Wśród wielu rodzajów substancji szkodliwych znajdują się takie, które
ze względu
na
działanie
toksyczne
względem
narządu
słuchu
nazywamy
ototoksycznymi.
Związki ototoksyczne to takie, których działanie w organizmie może doprowadzić
do trwałego bądź tymczasowego upośledzenia słuchu. Obecnie znane są przynajmniej
743 leki oraz 148 substancji chemicznych o potwierdzonym działaniu ototoksycznym.
Rys.9 Budowa ucha wewnętrznego
W uchu wewnętrznym znajduje się aparat zmysłu równowagi – błędnik. Zbudowany jest
on ze ślimaka, wewnątrz którego znajduje się aparat zmysłu słuchu, przedsionka i trzech
kanałów półkolistych, w których znajduje się aparat zmysłu równowagi. Błędnik podzielony
14
jest na kostny i błoniasty. Błędnik błoniasty wypełniony jest płynem organicznym zwanym
endolimfą natomiast przestrzeń pomiędzy błędnikiem błoniastym a kostnym wypełnia
perilimfa.
Płyny ucha wewnętrznego mogą przechowywać szkodliwe substancje
przez tygodnie a nawet miesiące. Powoduje to istotne zagrożenie, ponieważ szereg
związków ototokszycznych podnosi wrażliwość narządu słuchu na emitowany przez
otoczenie hałas. Według rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej [1]
najwyższe dopuszczalne natężenie hałasu w środowisku pracy odniesione do 8
godzinnego dnia pracy wynosi 85dB. Jednak już przy hałasie rzędu 80 dB powinno się
wydawać pracownikom środki ochrony indywidualnej. Dla osób, które są pod wpływem
leków ototoksycznych (dotyczy to również osób, które kilka tygodni wcześniej zakończyły
kurację) wspomniany poziom hałasu 80dB może okazać się groźnym dla ich słuchu.
Leki
ototoksyczne podnoszą ryzyko wystąpienia uszkodzeń słuchu nawet jeśli poziom
hałasu nie przekraczał 85dB!
Narząd słuchu powiązany jest nie tylko ze zmysłem równowagi ale także z innymi
organami i zmysłami. Wchodzące w skład ślimaka mechanizmy odpowiedzialne za zmysł
słuchu oraz zmysł równowagi mają wspólny nerw czaszkowy (nerw VIII). Ponadto
korzystają z tych samych naczyń krwionośnych, oraz dzielą ten sam płyn ustrojowy –
endolimfę. Ponieważ zmysł równowagi w ogólnym rozumieniu podstawowych czynności
organizmu jest ważniejszy, to z jego strony najczęściej nadchodzą pierwsze objawy
działania lub zatrucia związkami ototksycznymi. Dopiero w późniejszych etapach
pojawiają się problemy ze słuchem.
Nerki są odpowiedzialne za oczyszczanie krwi ze szkodliwych substancji. Ich powiązanie
z narządem słuchu polega na usuwaniu związków ototoksycznych, które dla samych
nerek także mogą być szkodliwe. Słabe, wyniszczone lub o zredukowanej funkcyjności
nerki (np. poprzez środki moczopędne działające na pętlę nefronu) nie są w stanie
przefiltrować a tym samym usunąć z krwi ototoksycznych związków prowadząc tym
samym do ich koncentracji w organizmie. Zwiększone stężenie tych substancji
w połączeniu ze zdolnością przenikania niektórych związków chemicznych / leków do
płynów ustrojowych (także do płynów ucha) może prowadzić do zwiększenia ryzyka
uszkodzeń słuchu i zmysłu równowagi.
15
Wiele związków chemicznych i większość leków ototoksycznych w pierwszej kolejności
uszkadza słuch w zakresie wysokich częstotliwości. Zakres częstotliwości słyszanych
przez człowieka wynosi od 20Hz do 20kHz. Obecnie stosowane testy audiometryczne
przemysłowe i kliniczne badają częstotliwości w zakresie od 125Hz do 8kHz. Zakres ten
jest niewystarczający, ponieważ utrata słuchu wywołana przez związki ototoksyczne
rozpoczyna się powyżej 8kHz.
Wymienianych jest ok. 28 grup leków ototoksycznych, które mogą zniszczyć nasz słuch.
Do tych grup zaliczane są między innymi: salicylany (Aspiryna), inhibitory ACE, leki
przeciw nowotworowe, aminoglikozydy (gentamycyna, neomycyna, streptomycyna), leki
przeciwdrgawkowe (carbamazepina), leki przeciw malaryczne (chinina), benzodiazepiny
(diazepam), blokery H1 (cetirizyna) a także leki takie jak ibuprofen, naproksen, kodeina,
furosemid, Prosac i inne.
Jest to tylko fragment wyjątkowo długiej listy leków, które mogą oddziaływać na nasz
słuch. Należy jednak pamiętać, że często konieczność zastosowania wspomnianych
medykamentów przewyższa ryzyko wystąpienia efektów ubocznych. Nie należy więc
w trakcie leczenia odstawiać leków, o których teraz dowiadujemy się, że są ototoksyczne.
Nawet jeśli pojawiły się niepokojące reakcje ze strony naszego słuchu (np. szum
w uszach, dzwonienie, przytłumienie słyszanych dźwięków) to przed odstawieniem leku
powinniśmy najpierw skonsultować się w tej sprawie z lekarzem!
W wielu przypadkach dopiero długotrwałe stosowanie leku lub jego przedawkowanie
może doprowadzić do zaburzeń słuchu. Dzieje się tak w przypadku stosowania
pochodnych kwasu propionowego takich jak np. ibuprofen lub salicylanów.
Stopień oddziaływania leków ototoksycznych na narząd słuchu ma ścisły związek
z predyspozycjami osobniczymi. Innymi słowy dawki leku powodujące zaburzenia
lub uszkodzenia słuchu u każdego z nas są inne.
Niektóre z ototoksycznych leków obok samodzielnego uszkadzania słuchu mogą także
potęgować działanie hałasu. Dzieje się tak między innymi ze względu na budowę ucha
wewnętrznego.
16
Uwrażliwienie narządu słuchu na hałas oraz jego uszkodzenia powodują także substancje
i związki chemiczne występujące w środowisku pracy. Mechanizm działania tych
związków jest podobny do omawianych leków. Ich długą, zajmującą ok. 148 pozycji listę
rozpoczynają związki organiczne takie jak:
benzen, alkohol benzylowy, alkohol
butylowy, dwusiarczek węgla, czterochlorek węgla, heptan, heksan, styren, toluen,
trichloroetylen oraz ksyleny. Obok związków organicznych występują także
ototoksyczne metale ciężkie:
arsen, kobalt, ołów, mangan oraz rtęć. W wielu zakładach
produkcyjnych możemy natknąć się na wspomniane związki, ponieważ są one używane
w procesach technologicznych. Zakłady obuwnicze stosują często kleje na bazie toluenu
lub ksylenów. Toluen często wchodzi w skład klejów do metalu, drewna, skóry ale także
stosowany jest w produkcji przemysłu tworzyw sztucznych (gumy, żywice),
przy uzyskiwaniu barwników, detergentów a nawet perfum. Czterochlorek węgla
jest powszechnie stosowany jako rozpuszczalnik, często spotykany jest w pralniach
chemicznych jako środek czyszczący i myjący. Nawet w naszych domach można
się natknąć na: kleje, odplamiacze, preparaty przeciw owadom, preparaty grzybobójcze,
farby i lakiery, impregnaty do drewna a także odświeżacze powietrza, które w swoim
składzie zawierają związki ototoksyczne.
Związki chemiczne [2]
Gaz
Tlenek węgla (CO)
W niskich dawkach może spowodować łagodne przesunięcie progu słyszalności
we wszystkich badanych częstotliwościach. Przesunięcie to ma z reguły charakter
tymczasowy.
Przykładowy audiogram tabelaryczny:
Tlenek węgla (CO) niskie dawki
częstotliwość
kHz
0,5
1
2
3
4
6
8
przesunięcie
progu
słyszalności w
dB
20
20
20
20
20
20
20
17
Przy wysokich dawkach tlenek węgla powoduje zmiany tkankowe w narządzie Corti`ego.
Gaz ten synergicznie działa z hałasem powodując znaczne przesunięcie progu
słyszalności wszystkich częstotliwości.
Przykładowy audiogram tabelaryczny:
Tlenek węgla (CO) wysokie dawki
częstotliwość
kHz
0,5
1
2
3
4
6
8
przesunięcie
progu
słyszalności w
dB
30
35
40
45
50
45
40
Metale ciężkie
Ołów (Pb)
Powoduje demielinizację (rozpuszczenie osłonki mielinowej) VIII nerwu czaszkowego
nieuszkadzając
ś
limaka
w
uchu
wewnętrznym.
Przy
wszystkich
badanych
częstotliwościach obserwowana jest utrata słuchu, przy czym większe uszkodzenia
dotyczą wyższych częstotliwości. Częstym objawem towarzyszącym zatruciu ołowiem
są zawroty głowy. Zauważono także, że dłuższa ekspozycja na działanie ołowiu powoduje
drastyczna utratę słuchu.
Przykładowy audiogram tabelaryczny:
Ołów (Pb)
częstotliwość
kHz
0,5
1
2
3
4
6
8
przesunięcie
progu
słyszalności w
dB
30
35
40
45
40
60
70
18
Arsen (As)
Arsen w stężeniu ponad normatywnym
1
powoduje zaburzenia działania wierzchołka
narządu Corti`ego. Utrata słuchu jest większa przy niższych częstotliwościach tj. przy 125,
250 oraz 500 Hz. Notuje się także problemy z utrzymywaniem równowagi.
Przykładowy audiogram tabelaryczny:
Arsen (AS)
częstotliwość
kHz
0,5
1
2
3
4
6
8
przesunięcie
progu
słyszalności w
dB
45
30
10
5
10
15
15
Rtęć (Hg)
Rtęć znajduje się w lutach, stosowana jest do produkcji termometrów i detonatorów. Uraz
słuchu wywołany rtęcią występuje we wczesnych i środkowych stadiach zatrucia.
Powoduje zniszczenie komórek słuchowych w ślimaku. W późniejszych stadiach
uszkodzeniom ulega także obszar poza ślimakiem. Współdziałając z hałasem rtęć
powoduje obustronne problemy z przetwarzaniem słuchowym. Utrata słuchu dotyczy
całego zakresu częstotliwości ale największa pojawia się przy wysokich częstotliwościach.
Jednakże utrata słuchu nie zawsze występuje mimo drastycznych neurologicznych
objawów.
Przykładowy audiogram tabelaryczny:
Rtęć (Hg)
częstotliwość
kHz
0,5
1
2
3
4
6
8
przesunięcie
progu
słyszalności w
dB
25
30
35
40
45
50
55
Mangan (Mn)
Mangan stosowany jest do produkcji baterii i w galwanotechnice. Jego działanie
patologiczne na słuch nie jest do końca poznane. Wiemy jedynie, że mangan powoduje
1
Polskie przepisy określają NDS na poziomie 0,01mg/m
3
w przeliczeniu na As.
19
utratę zdolności słyszenia zarówno niskich jak i wysokich częstotliwości, chociaż
w środkowej części badanego pasma – utrata jest mniejsza.
Przykładowy audiogram tabelaryczny zaczerpnięty z literatury:
Mangan (Mn)
częstotliwość
kHz
0,5
1
2
3
4
6
8
przesunięcie
progu
słyszalności w
dB
40
20
25
40
45
50
55
Związki nieorganiczno-organicze: Trimetylo cyna (TMT), Trietylocyna (TET)
Związki te stosowane są jako stabilizatory polichlorku winylu, katalizatory pianki
poliuretanowej, występują w farbie do burt statków, środkach grzybobójczych, środkach
konserwujących drewno oraz stosowane są w przemyśle drobiarskim.
Spowodowane przez TMT uszkodzenia słuchu dotyczą ślimaka i są to zmiany
patologiczne, które jednak mogą okazać się odwracalne.
TET powoduje gwałtowne zmniejszenie mieliny zawartej w centralnym układzie
nerwowym i w istocie białej.
Przykładowy audiogram tabelaryczny:
TET
częstotliwość
kHz
0,5
1
2
3
4
6
8
przesunięcie
progu
słyszalności w
dB
25
30
35
30
35
35
40
Odczynniki organiczne
W początkowych stadiach oto-neurotoksyczne zakłócenia mogą polegać na zawrotach
głowy i nudnościach. Badania histopatologiczne pokazują, że zniszczeniom ulegają
komórki słuchowe w uchu wewnętrznym. W późniejszych stadiach pojawia się chroniczna
toksyczna encefalopatia. W pierwszym roku objaw (encefalopatia) rozwija się powoli bez
możliwości wykrycia zmian patologicznych. Późniejsze badania psychometryczne
i słuchowe oto-neurologiczne wykrywają uszkodzenia: zmiany patologiczne w obszarach
pnia mózgu i móżdżku. Badania przetwarzania słuchowego oraz słuchowej odpowiedzi
20
pnia mózgu mogą wskazywać na uszkodzenia. Nawet ze względu na czas trwania
ekspozycji i dawki nie wszyscy ulegają szkodliwym działaniom ototoksycznych związków
organicznych. Ważnymi pierwszymi objawami są bóle głowy, nudności, problemy z
utrzymaniem równowagi takie jak zawroty głowy, utrata pamięci, problemy ze słuchem
i zmęczenie.
Dwusiarczek węgla (CS
2
)
Stosowany jest jako rozpuszczalnik oraz środek owadobójczy; jego działanie patologiczne
dotyczy przede wszystkim obszarów poza ślimakowych. Przy poziomie hałasu od 86
do 89 dB zakres utraty słuchu wynosił 47% w ciągu dwóch lat. Zakres ten wzrasta do 71%
w czasie trzyletniej ekspozycji na ten związek i hałas. Typowy audiogram dla dwusiarczku
węgla pokazuje utraty zdolności słyszenia wyższych częstotliwości, chociaż duża liczba
badanych wykazuje się utratą słuchu w niższych częstotliwościach na skutek połączonego
działania wieku i CS
2
.
Przykładowy audiogram tabelaryczny:
Dwusiarczek węgla (CS
2
)
częstotliwość
kHz
0,5
1
2
3
4
6
8
przesunięcie
progu
słyszalności w
dB
30
35
45
55
70
75
-
Trichloroetylen
Ten rozpuszczalnik stosowany jest jako odtłuszczacz, środek do prania suchego
(czyszczenie chemiczne), odplamiacz i środek do czyszczenia dywanów. Jest stosowany
do produkcji farb, wosków, pestycydów, klejów i smarów. Trichloroetylen niszczy komórki
słuchowe w uchu wewnętrznym. Objawia się to obustronnym i symetrycznym głębokim
uszkodzeniem słyszenia wysokich częstotliwości na poziomie 2 lub 3 kHz i jest połączone
z problemami z utrzymaniem równowagi.
21
Przykładowy audiogram tabelaryczny:
Trichloroetylen
częstotliwość
kHz
0,5
1
2
3
4
6
8
przesunięcie
progu
słyszalności w
dB
20
20
40
60
65
65
50
Styren
Styren stosowany jest do produkcji tworzyw sztucznych (polistyren), syntetycznej gumy,
materiałów izolujących (styropian) i przewodzących. Uszkodzeniom ulegają komórki
słuchowe powodując zmiany w refleksie dźwiękowym i nietypowe słuchowe odpowiedzi
pnia mózgu. Obserwuje się diagnozowane problemy z mową. Niskie stężenia styrenu
uszkadzają zdolność słyszenia wyższych niż 8kHz częstotliwości.
Przykładowy audiogram tabelaryczny:
Styren
częstotliwość
kHz
0,5
1
2
3
4
6
8
przesunięcie
progu
słyszalności w
dB
10
10
10
30
50
45
30
Wyższe stężenia (1200 ppm
2
) powodują uszkodzenia w całym zakresie częstotliwości.
Przykładowy audiogram tabelaryczny:
Styren < 1200ppm
1
częstotliwość
kHz
0,5
1
2
3
4
6
8
przesunięcie
progu
słyszalności w
dB
25
30
40
60
65
70
65
2
Dane są zaczerpnięte z literatury amerykańskiej i dotyczą normatywów obowiązujących w USA,
które w stosunku do polskich normatywów są mniej restrykcyjne!
22
Ksylen
Jest najbardziej znanym i rozpowszechnionym, najbardziej toksycznym organicznym
związkiem chemicznym wykorzystywanym do produkcji farb, pokostów i rozcieńczalników.
Na ksyleny narażonych jest najwięcej pracowników. Ksyleny powodują uszkodzenia
komórek słuchowych w uchu wewnętrznym. W literaturze brak jest przykładowych
audiogramów.
Toluen
2,6 milionów ton rocznie trafia do powietrza jako zanieczyszczenia produkcyjne
i samochodowe. Toluen jest jednym z najbardziej przebadanym związkiem organicznym.
Stosowany jest w produkcji chemikaliów, leków, farb, lakierów, klejów adhezyjnych,
lepików, gumy, klejów, druku rotograwiurowego, garbowania skór, farb w sprayu itp.
Toluen powoduje zniszczenie komórek ślimaka. Synergiczny efekt działania z hałasem
powoduje wzrost ryzyka utraty słuchu 27,5 raza. Znaczącymi symptomami są problemy
z równowagą i nietypowy refleks dźwiękowy. Konfiguracja audiogramu może być płaska,
obustronna lub jednostronna, jednak większość konfiguracji pokazuje głębokie
uszkodzenia przy 3 do 6 kHz (jak hałas) nawet gdy w środowisku hałas nie występuje.
Przykładowy audiogram tabelaryczny:
Toluen
częstotliwość
kHz
0,5
1
2
3
4
6
8
przesunięcie
progu
słyszalności w
dB
20
20
30
40
45
60
40
Toluen jest jednym z najbardziej toksycznych otolaryngologiczne związków. Wyniki badań
przeprowadzonych w latach dziewięćdziesiątych wśród osób narażonych na działanie
toluenu oraz hałasu są alarmujące. U osób narażonych na działanie tylko hałasu
w środowisku pracy stwierdzono czterokrotnie większy ubytek słuchu niż u grupy
kontrolnej, która pracowała bez narażeń na czynniki szkodliwe. W grupie osób
pracujących w środowisku, w którym występował tylko toluen zaobserwowano
pięciokrotnie większy ubytek słuchu niż w grupie kontrolnej. Natomiast wyniki badań
trzeciej grupy pracowników, którzy pracowali w narażeniu na hałas i toluen okazały
się zatrważające. Stwierdzono aż
jedenastokrotnie większy ubytek słuchu niż u osób
23
z grupy kontrolnej. Wnioski?
Ototoksyczne substancje chemiczne nie tylko same
uszkadzają komórki słuchowe prowadząc do głuchoty ale także zwiększają
wielokrotnie ryzyko utraty słuchu na skutek działania hałasu [3].
W przeważającej mierze proces utraty słuchu spowodowany działaniem substancji
ototoksycznych jest powolny i podstępny, ponieważ nie zdając sobie sprawy
z zagrożenia nie podejmujemy z nim walki. Wdychanie oparów styrenu o niskim
stężeniu (!) na stanowisku pracy przez 5 lat powoduje zredukowanie wrażliwości
na dźwięk w wyższych zakresach. Początkowo następuje uszkodzenie komórek
słuchowych odpowiedzialnych za słyszenie dźwięków o wysokiej częstotliwości pomiędzy
10 a 16 kHz, co może wykazać dopiero badanie audiometryczne przeprowadzone w tym
właśnie zakresie. Im dłuższy jest staż na takim stanowisku pracy tym większych zaburzeń
ze strony słuchu możemy się spodziewać [4].
W środowisku pracy zagrożeniem dla słuchu pracownika nie jest jedynie hałas!
Dotychczasowe działania profilaktyczne stosowane w walce z hałasem opierały
się usuwaniu źródła hałasu ze środowiska pracy, zmianie organizacji pracy w zakładzie,
ograniczaniu emisji hałasu poprzez wydzielanie hałasujących maszyn, wyznaczaniu stref
zagrożenia hałasem, bądź wydawaniu i stosowaniu ochronników słuchu.
24
Rys.10. Metody ograniczania hałasu.
Jednak dodatkowo występujący czynnik uszkadzający słuch jakim jest grupa związków
ototoksycznych każe spojrzeć nam na zagrożenie w nieco odmienny sposób. Jak zatem
postępować jeśli na stanowisku pracy występują samodzielnie lub co gorsze razem
z hałasem ototoksyczne czynniki chemiczne? Przede wszystkim należy
usunąć źródło
zagrożenia ze środowiska pracy. Warto zastanowić się nad zmianą stosowanej
technologii lub używanych rozpuszczalników. Z całą pewnością należy
maksymalnie
ograniczyć stężenie tych substancji w powietrzu na stanowiskach pracy poprzez
METODY OGRANICZANIA HAŁASU
eliminacja
izolacja
wygłuszanie
ochronniki
słuchu
organizacja
pracy
• zmiana
hałaśliwego
procesu
technologiczne
go na mniej
hałaśliwy
• zastąpienie
hałaśliwej
maszyny
pracującą ciszej
• wytłumienie
głównych
ź
ródeł hałasu
maszyny (np. w
silnikach
spalinowych
stosuje się
tłumiki na
ssaniu i na
wydechu)
• izolowanie
maszyn
(obudowanie
całości lub
części
hałaśliwej
maszyny)
• izolowanie
pracowników
(dźwięko-
szczelne
kabiny
sterownicze i
aparaturowe)
• wygłuszanie
pomieszczeń
• wyłożenie
ś
cian i stropu
pomieszczeń
materiałem
dźwięko-
chłonnym
• pochłaniacze
• drzwi dźwię-
koszczelne
ś
rodki ochrony
indywidualnej:
• wkładki do
uszu
• słuchawki
przeciwhała-
sowe
• hełmy
przeciwhała-
sowe
• okresowe
zmiany
stanowisk
pracy (rotacja)
• kierowanie do
innych prac
pracowników,
których
obecność przy
ź
ródle hałasu
nie jest
wymagana (np.
na czas pracy
hałasującej
maszyny)
• przenoszenie
głośnych prac
na II i III zmianę
25
skuteczną i wydajną wentylację. W skierowaniach na badania okresowe pracodawca
powinien zaznaczyć, że pracownicy są narażeni na działanie szkodliwych czynników:
hałasu oraz ototoksycznych związków chemicznych. Systematyczne badania słuchu
pracowników, monitoring środowiska pracy oraz działania zapobiegawcze są niezbędne
aby chronić zdrowie pracownika.
opracowała
Agata Kowalska
Sekcja prewencji, OIP Gdańsk
Bibliografia
[1] – Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dn. 29.11.2002 w sprawie
najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia
w środowisku pracy (Dz.U. 02.217.1833 z późn. zmianami)
[2] – George Cook, Au. D., CCC-A “Ototoxic drugs, chemicals and metals In workplace”
[3] – Leonard Rybak, 1992 „Hearing: The effects of chemicals. Otolaryngology-Head and
Neck Surgery.”
[4] – Morioka, Ikuharu and Mototsugu Kuroda. 1999. Evaluation of organic solvent
ototoxicity by the upper limit of hearing. Archives of Environmental Health. 54(5):341