operator_urzadzen_przemyslu_chemicznego_815[01].Z2.02

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

Wprowadzenie

Wymagania wstępne

Cele kształcenia

Przykładowe scenariusze zajęć

Ćwiczenia

5.1.

Technologia wody

5.1.1.

wiczenia

5.2.

Produkcja kwasu siarkowego(VI)

5.2.1.

wiczenia

5.3.

Technologia związków azotu

5.3.1.

wiczenia

5.4.

Technologia związków fosforu

5.4.1.

wiczenia

5.5.

Procesy elektrochemiczne

5.5.1.

wiczenia

Ewaluacja osiągnięć ucznia

Literatura

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Przekazujemy Państwu Poradnik dla nauczyciela, który będzie pomocny w prowadzeniu

zajęć dydaktycznych w szkole kształcącej w zawodzie operator urządzeń przemysłu
chemicznego w jednostce modułowej „Wytwarzanie podstawowych półproduktów
i produktów nieorganicznych”.

W poradniku zamieszczono:

−

wymagania wstępne,

−

wykaz umiejętności, jakie uczeń opanuje podczas zajęć,

−

przykładowe scenariusze zajęć,

−

propozycje ćwiczeń, które mają na celu ukształtowanie umiejętności praktycznych
uczniów,

−

wykaz literatury, z jakiej uczniowie mogą korzystać podczas nauki.
Wskazane jest, aby zajęcia dydaktyczne były prowadzone róŜnymi metodami ze

szczególnym uwzględnieniem:

−

tekstu przewodniego,

−

metody projektów,

−

wiczeń praktycznych.

Z powodu obszernego materiału nauczania objętego programem jednostki modułowej

815[01].Z2.02  w  poradnikach  zawarto  tylko  wybrane  ćwiczenia  zawarte  w  programie
jednostki  jako  najbardziej  reprezentatywne  dla  specyfiki  nauczania  przedstawionych
w Materiale nauczania jednostki zagadnień.

Formy organizacyjne pracy uczniów mogą być zróŜnicowane, począwszy od

samodzielnej pracy uczniów do pracy zespołowej.

W celu przeprowadzenia sprawdzianu wiadomości i umiejętności ucznia, nauczyciel

moŜe posłuŜyć się zamieszczonym w rozdziale 6 zestawem zadań testowych i sprawdzianem
praktycznym. W rozdziale 6 podano równieŜ:

−

plan testu,

−

punktację zadań,

−

propozycje norm wymagań,

−

instrukcję dla nauczyciela,

−

instrukcję dla ucznia,

−

kartę odpowiedzi,

−

zestaw zadań testowych.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej uczeń powinien umieć:

–

korzystać z róŜnych źródeł informacji,

–

wykonywać podstawowe czynności laboratoryjne,

–

posługiwać się podstawowy pojęciami i wzorami z zakresu chemii nieorganicznej,

–

wykonywać podstawowe obliczenia chemiczne,

–

rozróŜniać symbole graficzne aparatów, maszyn i urządzeń przemysłu chemicznego,

–

charakteryzować wymagania dotyczące bezpieczeństwa pracy przy obsłudze aparatów,
maszyn i urządzeń przemysłu chemicznego,

–

charakteryzować budowę i zasadę działania podstawowych aparatów maszyn i urządzeń
przemysłu chemicznego,

–

posługiwać się podstawowymi pojęciami technologicznymi,

–

rozróŜniać zastosowane zasady technologiczne,

–

posługiwać się normami, ustawami, rozporządzeniami,

–

obsługiwać komputer,

–

współpracować w grupie.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji jednostki modułowej, uczeń powinien umieć:

−

scharakteryzować podstawowe wymagania jakości wody (zasilającej kotły, uŜywanej do
celów chłodniczych, technologicznej) stosowanej w typowych procesach produkcji
chemicznej,

–

określić skład ścieków pochodzących z typowych procesów produkcji chemicznej,

–

rozróŜnić metody oczyszczania ścieków przemysłu chemicznego,

–

scharakteryzować zanieczyszczenia wód, metody ich oczyszczania i uzdatniania,

–

wskazać najwaŜniejsze surowce, z których wytwarza się półprodukty i produkty
nieorganiczne,

–

określić metody wydobycia i oczyszczania surowców przemysłu nieorganicznego,

–

określić wpływ zmiany parametrów procesowych na przebieg procesów wytwarzania
produktów

przemysłu

siarkowego,

azotowego,

fosforowego,

sodowego

oraz

elektrochemicznego i nawozów sztucznych,

–

rozróŜnić symbole aparatury, punktów pomiaru parametrów, urządzeń regulacji i
sterowania stosowanych w procesach wytwarzania półproduktów i produktów
nieorganicznych,

–

scharakteryzować budowę i zasady działania aparatów i urządzeń stosowanych w
procesie wytwarzania podstawowych produktów przemysłu nieorganicznego,

–

posłuŜyć się uproszczonymi schematami technologicznymi procesów wytwarzania
produktów

przemysłu

siarkowego,

azotowego,

fosforowego,

sodowego

oraz

elektrochemicznego i nawozów sztucznych,

–

wskazać wpływ instalacji wytwarzania produktów nieorganicznych na stan środowiska
naturalnego,

–

ocenić stopień zagroŜenia środowiska pracy podczas eksploatacji aparatów i urządzeń
stosowanych w procesach wytwarzania produktów przemysłu siarkowego, azotowego,
fosforowego, sodowego oraz elektrochemicznego i nawozów sztucznych,

–

ocenić toksyczność substancji stosowanych w procesach wytwarzania produktów
nieorganicznych na podstawie analizy karty charakterystyki substancji niebezpiecznych,

–

scharakteryzować skład i warunki pracy katalizatorów stosowanych w procesach
wytwarzania produktów nieorganicznych,

–

wyjaśnić, w oparciu o schemat ideowy, chemiczną koncepcję procesu wytwarzania
produktu nieorganicznego,

–

sporządzić schematy ideowe procesów wytwarzania produktów przemysłu siarkowego,
azotowego, fosforowego, sodowego oraz elektrochemicznego i nawozów sztucznych,

–

wskazać stosowanie zasad technologicznych w procesach wytwarzania produktów
nieorganicznych,

–

wyjaśnić istotę, przebieg oraz wskaźniki przebiegu procesów elektrochemicznych,

–

zapisać i zinterpretować reakcje elektrodowe zachodzące w procesach elektrolizy,

–

wskazać najwaŜniejsze powiązania nieorganicznych procesów technologicznych z
procesami przemysłu syntez organicznych,

–

zastosować zasady bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony przeciwpoŜarowej i ochrony
ś

rodowiska obowiązujące na stanowiskach pracy.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. PRZYKŁADOWE SCENARIUSZE ZAJĘĆ

Scenariusz zajęć 1

Osoba prowadząca

……………………………………….……………………

Modułowy program nauczania:

Operator urządzeń przemysłu chemicznego 815[01]

Moduł:

Technologie wytwarzania podstawowych półproduktów
i produktów przemysłu chemicznego 815[01].Z2

Jednostka modułowa:

Wytwarzanie podstawowych półproduktów i produktów
nieorganicznych 815[01].Z2.02

Temat: Wpływ produkcji kwasu siarkowego na środowisko naturalne.

Cel ogólny: Kształtowanie umiejętności określania wpływu instalacji produkcyjnej na

rodowisko naturalne.

Po zakończeniu zajęć edukacyjnych uczeń potrafi:

−

oceniać toksyczność substancji stosowanych w procesie produkcji kwasu siarkowego,

−

korzystać z kart charakterystyki substancji niebezpiecznych,

−

wskazać wpływ instalacji produkcji kwasu siarkowego na stan środowiska naturalnego.

Metody nauczania–uczenia się:

−

wiczenia praktyczne.

Formy organizacyjne pracy uczniów:

−

grupowa jednolita.

Czas trwania zajęć: 1 godzina dydaktyczna.

Środki dydaktyczne:

−

karty charakterystyki substancji niebezpiecznych,

−

uproszczony schemat technologiczny produkcji kwasu siarkowego,

−

literatura z rozdziału 7 poradnika dla nauczyciela.

Zadanie dla ucznia
Określ co najmniej 5 moŜliwych sposobów skaŜenia środowiska naturalnego przez instalację
produkcji kwasu siarkowego powstałych na wskutek awarii tej instalacji. Ponadto określ
rodzaj powstałego skaŜenia.

W tym celu:

−

określ wpływ substancji występujących w procesie produkcji kwasu siarkowego na
ś

rodowisko naturalne,

−

wypisz wpływ substancji występujących w procesie produkcji kwasu siarkowego na
ś

rodowisko naturalne,

−

określ co najmniej 5 moŜliwych sposobów skaŜenia środowiska naturalnego przez
instalację produkcji kwasu siarkowego,

−

określ rodzaj skaŜenia.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przebieg zajęć:
1.

Sprawy organizacyjne.

Nawiązanie do tematu, omówienie celów zajęć.

Zorganizowanie stanowiska pracy do wykonania ćwiczenia.

Realizacja zajęć:
–

zapoznanie się z kartami charakterystyki substancji niebezpiecznych,

–

zapoznanie się z uproszczonym schematem produkcji kwasu siarkowego,

–

określenie wpływu substancji występujących w procesie produkcji kwasu siarkowego
na środowisko naturalne,

–

wypisanie wpływu substancji występujących w procesie produkcji kwasu siarkowego
na środowisko naturalne,

–

określenie moŜliwych sposobów skaŜenia środowiska naturalnego przez instalację
produkcji kwasu siarkowego,

–

wypisanie moŜliwych sposobów skaŜenia środowiska naturalnego przez instalację
produkcji kwasu siarkowego.

Po wykonaniu ćwiczenia uczeń określa, jakie zagroŜenia stanowi produkcja kwasu
siarkowego.

Nauczyciel analizuje prace uczniów.

Grupa wspólnie z nauczycielem dokonuje oceny prac.

Zakończenie zajęć

Praca domowa
Odszukaj w literaturze informacji dotyczących zasadności stosowania metody podwójnej
absorpcji.

Sposób uzyskania informacji zwrotnej od ucznia po zakończonych zajęciach:

−

anonimowe ankiety ewaluacyjne dotyczące sposobu prowadzenia zajęć i zdobytych
umiejętności.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Scenariusz zajęć 2

Osoba prowadząca

……………………………………….…………………

Modułowy program nauczania:

Operator urządzeń przemysłu chemicznego 815[01]

Moduł:

Technologie wytwarzania podstawowych półproduktów
i produktów przemysłu chemicznego 815[01].Z2

Jednostka modułowa:

Wytwarzanie podstawowych półproduktów i produktów
nieorganicznych 815[01].Z2.02

Temat: OdŜelazienie wody przez napowietrzanie i filtrację.

Cel ogólny: Kształtowanie umiejętności odŜelazienia wody w warunkach laboratoryjnych.

Po zakończeniu zajęć edukacyjnych uczeń potrafi:

−

przeprowadzić proces napowietrzania wody,

−

przeprowadzić proces filtracji wody na złoŜach filtracyjnych Ŝwirowych,

−

określić zawartość jonów Ŝelaza(III) w wodzie metodą kolorymetryczną.

Metody nauczania–uczenia się:

−

wiczenia praktyczne.

Formy organizacyjne pracy uczniów:

−

grupowa jednolita.

Czas trwania zajęć: 2 godziny dydaktyczne.

Środki dydaktyczne:

−

stanowisko do napowietrzania i filtracji wody,

–

kolba miarowa 50 cm

–

pipety,

–

roztwór NH

CNS o stęŜeniu 20%,

–

roztwór HCl o stęŜeniu 2 mol/dm

–

roztwór H

o stęŜeniu 3%,

–

kolorymetr,

–

krzywa wzorcowa,

−

instrukcja oznaczania zawartości jonów Ŝelaza(III) metodą kolorymetryczną,

−

rodki ochrony indywidualnej.

Zadanie dla ucznia
Określ skuteczność odŜelazienia wody metodą jonitową.

W tym celu:

−

sporządź wykaz niezbędnego sprzętu laboratoryjnego i odczynników,

−

zaplanuj konieczne czynności laboratoryjne,

−

określ warunki bhp niezbędne do bezpiecznego wykonywania czynności laboratoryjnych,

−

pobierz od nauczyciela niezbędny sprzęt i odczynniki,

−

przeprowadź zaplanowane czynności laboratoryjne,

−

zapisz obserwacje w dzienniku laboratoryjnym,

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przebieg zajęć:
1.

Czynności porządkowe.

Omówienie celów lekcji oraz przepisów bhp.

Omówienie szczegółowych zasad sporządzania sprawozdania.

wiczenia praktyczne:

–

zgromadzenie niezbędnego sprzętu i odczynników,

–

oznaczenie zawartości jonów Ŝelaza(III) w badanej wodzie metodą kolorymetryczną,

–

wykonanie procesu napowietrzania badanej wody,

–

oznaczenie zawartości jonów Ŝelaza(III) w wodzie przed napowietrzeniem i po jej
napowietrzaniu metodą kolorymetryczną.

Przygotowanie tabeli wyników.

Uporządkowanie stanowiska pracy.

Zakończenie zajęć

Praca domowa
Przygotuj sprawozdanie z dzisiejszego ćwiczenia. Pamiętaj o podaniu wniosków.

Sposób uzyskania informacji zwrotnej od ucznia po zakończonych zajęciach:

−

anonimowe ankiety ewaluacyjne dotyczące sposobu prowadzenia zajęć, trudności
podczas realizowania zadania i zdobytych umiejętności.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

ĆWICZENIA

5.1. Technologia wody

5.1.1. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Sklasyfikuj wodę mineralną na podstawie danych zaczerpniętych z etykiety na butelce.

Kationy:
wapniowy Ca

96,19 mg/l

magnezowy Mg

12,76 mg/l

sodowy Na

3,75 mg/l

potasowy K

1,17 mg/l

Wskazówki do realizacji
Przed przystąpieniem do realizacji ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać fragment

rozdziału „Materiał nauczania” dotyczący twardości wody. Nauczyciel powinien omówić
zakres ćwiczenia oraz sposób wykonania. Ćwiczenie moŜe być wykonywane indywidualnie
lub w grupach 2–4-osobowych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

określić, które jony wymienione na etykiecie tworzą twardość wody,

wyznaczyć twardość wody w mg CaO/dm

wyznaczyć twardość wody w stopniach niemieckich [

n],

określić na podstawie tabeli załączonej poniŜej jaka klasa wody znajduje się w butelce.

Tabela do ćwiczenia 1

Klasyfikacja wody pod względem twardości

twardość wody [

rodzaj wody

0–4

bardzo miękka

4–8

miękka

8–20

twarda

ponad 20

bardzo twarda

Zalecane metody nauczania–uczenia się:

−

wiczenie.

rodki dydaktyczne:

−

papier formatu A4, kalkulator,

−

Poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 7 poradnika dla nauczyciela.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Oznacz twardość ogólną (całkowitą) wody wodociągowej zmiękczonej metodą

termiczną.

Wskazówki do realizacji
Przed przystąpieniem do realizacji ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać fragment

rozdziału  „Materiał  nauczania”  dotyczący  metod  usuwania  twardości  wody.  Nauczyciel
powinien  omówić  zakres  ćwiczenia,  sposób  wykonania  oraz  warunki  zachowania
bezpieczeństwa  pracy.  Ćwiczenie  moŜe  być  wykonywane  indywidualnie  lub  w  grupach
2–4-osobowych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

wnikliwie przeczytać instrukcję wykonania ćwiczenia,

dobrać sprzęt, przyrządy pomiarowe i urządzenie,

dobrać niezbędne do zapewnienia bezpiecznej pracy środki ochrony indywidualnej,

wykonać czynności laboratoryjne opisane w instrukcji wykonania ćwiczenia,

wyznaczyć twardość wody w mmol CaO/dm

wyznaczyć twardość wody w stopniach niemieckich [

n],

uzupełnić tabelę,

określić klasę wody na podstawie tabeli załączonej poniŜej.

Tabela do ćwiczenia 2.

Klasyfikacja wody pod względem twardości

twardość wody [

rodzaj wody

0–4

bardzo miękka

4–8

miękka

8–20

twarda

ponad 20

bardzo twarda

Zalecane metody nauczania–uczenia się:

−

metoda tekstu przewodniego.

Ś

rodki dydaktyczne:

−

zlewka o pojemności 400 cm

−

trójnóg,

−

palnik,

−

płytka metalowa,

−

biureta,

−

pipeta jednomiarowa o pojemności 100 cm

−

3 kolby stoŜkowe o pojemności 250 cm

−

roztwór wersenianu dwusodowego (EDTA) o stęŜeniu 0,02 mol/dm

−

bufor amonowy (pH = 10),

−

nasycony roztwór czerni eriochromowej T w etanolu,

−

rodki ochrony indywidualnej,

−

instrukcja wykonania ćwiczenia.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Stosowane oznaczenia w instrukcji wykonania ćwiczenia
T

– twardość ogólna (całkowita) [mmol CaO/dm

EDTA – wersenian dwusodowy,
V

próbki

– objętość próbki wody wzięta do oznaczenia [cm

EDTA

– objętość wersenianu dwusodowego zuŜyta na zmiareczkowanie próbki wody [cm

EDTA

– stęŜenie uŜytego roztworu EDTA [mol/dm

UŜyteczne wzory

próbki

EDTA

1000

⋅

Instrukcja wykonania ćwiczenia
1.

Do kolby stoŜkowej odmierz pipetą 100 cm

wody wodociągowej, dodaj 10 cm

buforu

amonowego oraz 5 kropli czerni eriochromowej T. Zmiareczkować tak przygotowaną
wodę roztworem EDTA o stęŜeniu 0,02 mol/dm

, aŜ

do momentu zmiany zabarwienia

z czerwonego na niebieskie. Odczytaj z biurety objętość zuŜytego roztworu wersenianu.
Wykonaj trzy powtarzalne miareczkowania.

Doprowadź do wrzenia około 350 cm

wody wodociągowej w zlewce na płytce

umieszczonej na trójnogu nad palnikiem, utrzymuj wodę w stanie wrzenia przez około
5 minut. Następnie zakończ ogrzewanie i po ostudzeniu wody do temp. pokojowej
pobierz trzy próbki ostudzonej wody po 100 cm

. Miareczkuj próbki tak jak w punkcie 1.

Wyniki pomiarów

Tabela do ćwiczenia 2. Wyniki oznaczenia twardości wody

Wyniki miareczkowania [cm

]

woda wodociągowa

woda zmiękczona termicznie

Ćwiczenie 3

Narysuj schemat ideowy procesu mechanicznego oczyszczania wody na podstawie tabeli 1

zawartej w Poradniku dla ucznia opisującej metody uzdatniania wody do celów spoŜywczo-
gospodarczych.

Wskazówki do realizacji
Przed przystąpieniem do realizacji ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać fragment

rozdziału „Materiał nauczania” dotyczący oczyszczania wody do celów gospodarczych
i przemysłowych. Nauczyciel powinien omówić zakres ćwiczenia oraz sposób jego
wykonania. Ćwiczenie moŜe być wykonywane indywidualnie lub w grupach 2–4-osobowych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

odszukać w Poradniku dla ucznia informacje dotyczące metod oczyszczania wody do
celów gospodarczych i przemysłowych,

odszukać w materiałach dydaktycznych dowolny schemat ideowy w celu przypomnienia
sobie jego struktury,

narysować schemat ideowy procesu mechanicznego oczyszczania wody.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5.2. Produkcja kwasu siarkowego(VI)

5.2.1. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Określ, jakie procesy zachodzą w elementach oznaczonych cyframi na uproszczonym

schemacie produkcji kwasu siarkowego przedstawionym na rysunku.

Rysunek do ćwiczenia 1

Wskazówki do realizacji
Przed przystąpieniem do realizacji ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać fragment

rozdziału „Materiał nauczania” dotyczący produkcji kwasu siarkowego. Nauczyciel powinien
omówić zakres ćwiczenia oraz sposób wykonania. Ćwiczenie moŜe być wykonywane
indywidualnie lub w grupach 2–4-osobowych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

odszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące produkcji kwasu
siarkowego,

dokonać analizy schematu ideowego produkcji kwasu siarkowego,

rozpoznać na załączonym do ćwiczenia rysunku elementy instalacji produkcji kwasu
siarkowego.

Zalecane metody nauczania–uczenia się:

−

pokaz z objaśnieniem,

−

tekstu przewodniego.

rodki dydaktyczne:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

Poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 7 poradnika dla nauczyciela.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Naszkicuj wykres Sankeya dla węzła kontaktowego instalacji produkcji kwasu

siarkowego korzystając z danych zawartych w tabeli.

Tabela do ćwiczenia 2

Przychód

Rozchód

składnik

masa [kg]

składnik

masa [kg]

dwutlenek siarki
tlen
azot

657
246

1890

trójtlenek siarki
dwutlenek siarki
tlen
azot

818

1890

Wskazówki do realizacji
Przed przystąpieniem do realizacji ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać fragment

rozdziału „Materiał nauczania” dotyczący produkcji kwasu siarkowego(VI). Nauczyciel
powinien omówić zakres ćwiczenia oraz sposób jego wykonania. Ćwiczenie moŜe być
wykonywane indywidualnie lub w grupach 2–4-osobowych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

zapisać równanie reakcji utleniania dwutlenku siarki,

dowiedzieć się, co opisuje wykres Sankeya,

dowiedzieć się, jaka jest konstrukcja wykresu Sankeya,

naszkicować obraz graficzny przychodu,

naszkicować obraz graficzny rozchodu.

Zalecane metody nauczania–uczenia się:

−

wiczenie.

rodki dydaktyczne:

−

papier formatu A4,

−

Poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 7 poradnika dla nauczyciela.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5.3. Technologia związków azotu

5.3.1. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Oblicz zawartość azotu, w przeliczeniu na N

, w azotanie amonu oraz w moczniku. Do

obliczeń moŜesz wykorzystać uproszczone równania:

CONH

Wskazówki do realizacji
Przed przystąpieniem do realizacji ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać fragment

rozdziału „Materiał nauczania” dotyczący nawozów azotowych. Nauczyciel powinien omówić
zakres ćwiczenia oraz sposób jego wykonania. Ćwiczenie moŜe być wykonywane
indywidualnie lub w grupach 2–4-osobowych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące produkcji saletry
amonowej,

zapisać wzory opisujące zawartość procentową azotu, w przeliczeniu na N

, w azotanie

amonu i moczniku,

wyznaczyć masę cząsteczkową (molową) azotanu amonu i mocznika,

obliczyć zawartość azotu, w przeliczeniu na N

, w azotanie amonu oraz w moczniku.

Zalecane metody nauczania–uczenia się:

−

pokaz z objaśnieniem,

−

wiczenie.

rodki dydaktyczne:

−

kalkulator,

−

papier formatu A4,

−

Poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 7 poradnika dla nauczyciela.

Ćwiczenie 2

Produkcja saletry amonowej polega na zobojętnianiu roztworu kwasu azotowego

amoniakiem. Oblicz objętość amoniaku niezbędną do zobojętnienia 1 tony roztworu kwasu
azotowego o stęŜeniu 63%.

Wskazówki do realizacji
Przed przystąpieniem do realizacji ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać fragment

rozdziału „Materiał nauczania” dotyczący nawozów azotowych. Nauczyciel powinien omówić
zakres ćwiczenia oraz sposób jego wykonania. Wskazane jest, aby nauczyciel przypomniał
uczniom takŜe obliczenia stechiometryczne w zakresie ujętym w ćwiczeniu. Ćwiczenie moŜe
być wykonywane indywidualnie lub w grupach 2–4-osobowych.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

1) zapisać równanie reakcji neutralizacji kwasu azotowego amoniakiem,
2)

obliczyć masę czystego kwasu azotowego zawartą w 1 tonie roztworu kwasu azotowego
o stęŜeniu 63%,

obliczyć objętość amoniaku wykorzystując zaleŜność stechiometryczną pomiędzy
kwasem azotowym a amoniakiem.

Zalecane metody nauczania–uczenia się:

−

pokaz z objaśnieniem,

−

wiczenie.

rodki dydaktyczne:

–

kalkulator,

–

papier formatu A4,

–

Poradnik dla ucznia,

–

literatura zgodna z punktem 7 poradnika dla nuczyciela.

Ćwiczenie 3

Wyznacz procentową zawartość gazu syntezowego otrzymanego w wyniku katalitycznej

konwersji metanu z przegrzaną parą wodną. Do wykonania obliczeń przyjmij, Ŝe zareaguje
tylko połowa początkowej ilości metanu. Uzupełnij tabelę.

Tabela do ćwiczenia 3

Gazy poddawane konwersji

Gazy po konwersji

Substancje

Objętość [m

]

Substancje

Objętość [m

]

Zawartość procentowa

CO
H

1
1
0
0

CO
H

Razem:

Razem

Wskazówki do realizacji
Przed przystąpieniem do realizacji ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać fragment

rozdziału „Materiał nauczania” dotyczący produkcji gazu syntezowego. Nauczyciel powinien
omówić zakres ćwiczenia oraz sposób jego wykonania. Ćwiczenie moŜe być wykonywane
indywidualnie lub w grupach 2–4-osobowych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące produkcji gazu
syntezowego,

zapisać równanie reakcji konwersji metanu z przegrzaną parą wodną,

obliczyć objętość gazu po konwersji korzystając z prawa Avogadro,

obliczyć zawartość procentową składników gazu po konwersji.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5.4. Technologia związków fosforu

5.4.1. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Oblicz zawartość fosforu, w przeliczeniu na P

, w diwodorofosforanie wapnia,

głównym składniku superfosfatu potrójnego. Do obliczeń moŜesz wykorzystać uproszczone
równania:

Ca(H

)

Wskazówki do realizacji
Przed przystąpieniem do realizacji ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać fragment

rozdziału „Materiał nauczania” dotyczący nawozów fosforowych skoncentrowanych.
Nauczyciel powinien omówić zakres ćwiczenia oraz sposób jego wykonania. Ćwiczenie moŜe
być wykonywane indywidualnie lub w grupach 2–4-osobowych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące produkcji nawozów
fosforowych,

zapisać wzory opisujące zawartość procentową fosforu, w przeliczeniu na P

w diwodorofosforanie wapnia,

wyznaczyć masę cząsteczkową (molową) diwodorofosforanu wapnia,

obliczyć zawartość fosforu, w przeliczeniu na P

, w diwodorofosforanie wapnia.

Zalecane metody nauczania–uczenia się:

−

pokaz z objaśnieniem,

−

wiczenie.

rodki dydaktyczne:

−

kalkulator,

−

papier formatu A4,

−

Poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 7 poradnika dla nauczyciela.

Ćwiczenie 2

Narysuj schemat ideowy procesu otrzymywania superfosfatu potrójnego. W czasie

opracowywania schematu ideowego tego procesu skorzystaj z następujących wskazówek:

−

produkcja superfosfatu prostego wymaga stosowania kwasu siarkowego, zaś produkcja
superfosfatu potrójnego wymaga stosowania kwasu fosforowego,

−

w produkcji superfosfatu prostego nie powstaje fosfogips, zaś w produkcji superfosfatu
potrójnego fosfogips powstaje,

−

procesy tęŜenia i dojrzewania występują zarówno w produkcji superfosfatu prostego, jak
i superfosfatu potrójnego.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wskazówki do realizacji
Przed przystąpieniem do realizacji ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać fragment

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

wyszukać w Poradniku dla ucznia informacje dotyczące produkcji nawozów fosforowych
oraz schemat ideowy produkcji superfosfatu prostego,

dokonać analizy schematu ideowego produkcji superfosfatu prostego,

narysować schemat ideowy produkcji superfosfatu potrójnego.

Zalecane metody nauczania–uczenia się:

−

pokaz z objaśnieniem,

−

metoda projektu.

rodki dydaktyczne:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

Poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 7 poradnika dla nauczyciela.

Ćwiczenie 3

Sprawdź doświadczalnie, dlaczego składnikiem nawozów fosforowych nie powinien być

fosforan wapnia.

Wskazówki do realizacji
Przed przystąpieniem do realizacji ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać fragment

rozdziału „Materiał nauczania” dotyczący nawozów fosforowych skoncentrowanych.
Nauczyciel powinien omówić zakres ćwiczenia, sposób wykonania oraz warunki zachowania
bezpieczeństwa pracy. Ćwiczenie moŜe być wykonywane indywidualnie lub w grupach
2–4-osobowych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące produkcji nawozów
fosforowych,

wykonać doświadczenie zgodnie z zamieszczoną instrukcją wykonania doświadczenia,

zapisać równanie zachodzących reakcji,

wyciągnąć wnioski z wyników doświadczenia.

Zalecane metody nauczania–uczenia się:

−

pokaz z objaśnieniem,

−

wiczenie laboratoryjne.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

rodki dydaktyczne:

−

3 zlewki o pojemności 200 cm

−

bagietka,

−

roztwór Na

o stęŜeniu 0,1 mol/dm

−

roztwór NaH

o stęŜeniu 0,1 mol/dm

−

roztwór CaSO

o stęŜeniu 0,1 mol/dm

−

rodki ochrony indywidualnej,

−

dziennik laboratoryjny,

−

Poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 7 poradnika dla nauczyciela.

Instrukcja wykonania doświadczenia

W celu wykonania doświadczenia:

−

przygotuj trzy zlewki o pojemności 200 cm

−

w pierwszej zlewce przygotuj 50 cm

wodnego roztworu Na

o stęŜeniu 0,1 mol/dm

−

w drugiej zlewce przygotuj 50 cm

wodnego roztworu NaH

o stęŜeniu 0,1 mol/dm

−

w trzeciej zlewce przygotuj 100 cm

wodnego roztworu CaSO

o stęŜeniu 0,1 mol/dm

−

dodaj do zlewki pierwszej i drugiej po 50 cm

wodnego roztworu CaSO

o stęŜeniu

0,1 mol/dm

, a następnie zamieszaj roztwory.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5.5. Procesy elektrochemiczne

5.5.1. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Korzystając z kart charakterystyki substancji niebezpiecznych określ podstawowe dane

dotyczące chloru, a mianowicie:

−

jego wpływ na środowisko naturalne,

−

postępowanie w przypadku uwolnienia się chloru do środowiska,

−

obchodzenie się z chlorem i jego magazynowanie,

−

rodki ochrony indywidualnej zapewniające bezpieczną pracę.

Wskazówki do realizacji
Przed przystąpieniem do realizacji ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać fragment

rozdziału „Materiał” nauczania dotyczący elektrolizy wodnego roztworu soli kamiennej.
Nauczyciel powinien omówić zakres ćwiczenia oraz sposób jego wykonania. Ćwiczenie moŜe
być wykonywane indywidualnie lub w grupach 2–4-osobowych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

wyszukać w kartach charakterystyki substancji niebezpiecznych dane dotyczące chloru,

wyszukać w tekście niezbędne informacje,

zapisać krótką charakterystykę dotyczącą chloru.

Zalecane metody nauczania–uczenia się:

−

pokaz z objaśnieniem,

−

wiczenie praktyczne.

rodki dydaktyczne:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

Poradnik dla ucznia,

−

karty charakterystyki substancji niebezpiecznych.

Ćwiczenie 2

Korzystając ze schematu ideowego produkcji chloru, wodoru i wodorotlenku sodu,

określ, w jakim celu dodawany jest dwutlenek węgla.

Wskazówki do realizacji
Przed przystąpieniem do realizacji ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać fragment

rozdziału „Materiał nauczania” dotyczący elektrolizy wodnego roztworu soli kamiennej.
Nauczyciel powinien omówić zakres ćwiczenia oraz sposób jego wykonania. Ćwiczenie moŜe
być wykonywane indywidualnie lub w grupach 2–4-osobowych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

wyszukać w Poradniku dla ucznia schemat ideowy produkcji chloru, wodoru
i wodorotlenku sodu,

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wyszukać w literaturze podanej w poradniku lub w Internecie informacje dotyczące
elektrolizy przeponowej wodnego roztworu soli kamiennej,

zapisać krótką informację dotyczącą zasadności stosowania dwutlenku węgla w procesie
oczyszczania solanki.

Zalecane metody nauczania–uczenia się:

−

pokaz z objaśnieniem,

−

metoda tekstu przewodniego.

rodki dydaktyczne:

−

papier formatu A4, flamastry,

−

Poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 7 poradnika dla nauczyciela.

Ćwiczenie 3

Oblicz maksymalną objętość chloru, jaką moŜna uzyskać w czasie elektrolizy wodnego

roztworu soli kamiennej metodą przeponową, jeŜeli elektrolizę prowadzono przez trzy
godziny prądem o natęŜeniu 1000 A.

Wskazówki do realizacji
Przed przystąpieniem do realizacji ćwiczenia uczniowie powinni przeczytać fragment

rozdziału  Materiał  nauczania  dotyczący  elektrolizy  przemysłowej.  Nauczyciel  powinien
omówić  zakres  ćwiczenia  oraz  sposób  jego  wykonania.  Wskazane  jest,  aby  nauczyciel
przypomniał  uczniom  podstawowe  obliczenia  chemiczne  ujęte  zakresem  ćwiczenia.
Ć

wiczenie moŜe być wykonywane indywidualnie lub w grupach 2–4-osobowych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

wyszukać w Poradniku dla ucznia informacji dotyczących elektrolizy przemysłowej.

wyszukać wzór opisujący masę wydzielonej substancji,

wyznaczyć masę molową cząsteczki chloru,

obliczyć masę wydzielonego chloru,

przeliczyć masę chloru na objętość gazowego chloru, wykorzystując objętość molową
gazu.

Zalecane metody nauczania–uczenia się:

−

pogadanka,

−

wiczenie praktyczne.

rodki dydaktyczne:

−

kalkulator,

−

papier formatu A4, flamastry,

−

Poradnik dla ucznia,

−

literatura zgodna z punktem 7 poradnika dla nauczyciela.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. EWALUACJA OSIĄGNIĘĆ UCZNIA

Przykłady narzędzi pomiaru dydaktycznego

TEST 1
Test dwustopniowy do jednostki modułowej

„Wytwarzanie podstawowych

półproduktów i produktów nieorganicznych”

Test składa się z 30 zadań wielokrotnego wyboru, z których:

−

zadania 1, 2, 5, 7, 8, 9, 11, 14, 17, 18, 19, 21, 22, 25, 26, 27, 28, 29, 30 są z poziomu
podstawowego,

−

zadania 3, 4, 6, 10, 12, 13, 15, 16, 20, 23, 24 są z poziomu ponadpodstawowego.

Punktacja zadań: 0 lub 1 punkt

Za kaŜdą prawidłową odpowiedź uczeń otrzymuje 1 punkt. Za złą odpowiedź lub jej brak

uczeń otrzymuje 0 punktów.

Proponuje się następujące normy wymagań – uczeń otrzyma następujące
oceny szkolne:

−

dopuszczający – za rozwiązanie co najmniej 10 zadań z poziomu podstawowego,

−

dostateczny – za rozwiązanie co najmniej 15 zadań z poziomu podstawowego,

−

dobry – za rozwiązanie 22 zadań, w tym co najmniej 5 z poziomu ponadpodstawowego,

−

bardzo dobry – za rozwiązanie 27 zadań, w tym co najmniej 8 z poziomu
ponadpodstawowego.

Klucz odpowiedzi: 1. b, 2. c, 3. c, 4. b, 5. d, 6. a, 7. d, 8. d, 9. c, 10. c, 11. c,

12. d, 13. b, 14. b, 15. b, 16. b, 17. c, 18. a, 19. c, 20. c, 21. c,
22. c, 23. c, 24. b, 25. b, 26. d, 27. a, 28. d, 29. d, 30. c.

Plan testu

zad.

Cel operacyjny

(mierzone osiągnięcia ucznia)

Kategoria

celu

Poziom

wymagań

Poprawna

odpowiedź

1. Rozpoznać jony tworzące twardość wody

2. RozróŜnić metody usuwania twardości wody

3. Wyznaczyć podstawowy parametr wody

4. RozróŜnić metody uzdatniania wody

5. Określić parametry procesu

6. Określić zapotrzebowanie surowców

7. Scharakteryzować elementy procesu

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

8. Zdefiniować produkty procesu

9. Zidentyfikować surowiec podstawowy

10. Ocenić zagroŜenie środowiska naturalnego

11.

Rozpoznać elementy uproszczonego schematu
procesu

12. Uzasadnić stosowanie zasad technologicznych

13. Określić skład produktu

14. Wskazać zastosowanie produktów ubocznych

15.

Wyjaśnić wpływ zmiany parametrów na przebieg
procesu

16. Wyjaśnić koncepcję chemiczną procesu

17. Wskazać metody pozyskiwania surowców

18. Scharakteryzować produkty procesu

19. Rozpoznać znak ostrzegawczy

20. Wyznaczyć ilość produktu

21. Scharakteryzować koncepcję chemiczną procesu

22. RozróŜnić produkty procesu

23.

PosłuŜyć się uproszczonym schematem ideowym
procesu

24. Wyznaczyć ilość surowca

25. Określić przebieg procesu elektrochemicznego

26. Scharakteryzować metody uzdatniania wody

27.

Określić materiały stosowane do budowy
urządzeń

28.

Określić materiały stosowane do budowy
urządzeń

29. Ocenić stopień zagroŜenia środowiska pracy

30. Scharakteryzować metody oczyszczania wody

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przebieg testowania

Instrukcja dla nauczyciela

Ustal z uczniami termin przeprowadzenia sprawdzianu z wyprzedzeniem co najmniej
jednotygodniowym.

Omów cel stosowania pomiaru dydaktycznego.

Zapoznaj uczniów z rodzajem zadań podanych w zestawie oraz z zasadami punktowania.

Omów z uczniami sposób udzielania odpowiedzi (karta odpowiedzi).

Zapewnij uczniom moŜliwość samodzielnej pracy.

Rozdaj uczniom zestawy zadań testowych i karty odpowiedzi, podaj czas przeznaczony
na udzielanie odpowiedzi.

Postaraj się stworzyć odpowiednią atmosferę podczas przeprowadzania pomiaru
dydaktycznego (rozładuj niepokój, zachęć do sprawdzenia swoich moŜliwości).

Kilka minut przed zakończeniem sprawdzianu przypomnij uczniom o zbliŜającym się
czasie zakończenia udzielania odpowiedzi.

Zbierz karty odpowiedzi oraz zestawy zadań testowych.

Sprawdź wyniki i wpisz do arkusza zbiorczego.

10.

Przeprowadź analizę uzyskanych wyników sprawdzianu i wybierz te zadania, które
sprawiły uczniom największe trudności.

11.

Ustal przyczyny trudności uczniów w opanowaniu wiadomości i umiejętności.

12.

Opracuj wnioski do dalszego postępowania, mającego na celu uniknięcie niepowodzeń
dydaktycznych – niskie wyniki przeprowadzonego sprawdzianu.

Instrukcja dla ucznia

Przeczytaj uwaŜnie instrukcję.

Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.

Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.

Test zawiera 30 zadań wielokrotnego wyboru o róŜnym stopniu trudności. W kaŜdym
zadaniu tylko jedna odpowiedź jest prawidłowa.

Udzielaj odpowiedzi tylko na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej
rubryce znak X. W przypadku pomyłki naleŜy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem,
a następnie ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową.

Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.

Kiedy udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóŜ jego rozwiązanie
na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci czas wolny.

W czasie pracy moŜesz korzystać z kalkulatora do wykonywania niezbędnych obliczeń
oraz układu okresowego pierwiastków.

Na rozwiązanie testu masz 60 minut.

Powodzenia!

Materiały dla ucznia:

−

instrukcja,

−

zestaw zadań testowych,

−

karta odpowiedzi.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

Twardości wody nie powoduje jon
a)

Do wstępnego usuwania twardości wody moŜna zastosować metodę sodową – wapienną.
Polega ona na dodaniu do wody
a) Ca(OH)

i NaCl..

b) Na(HCO

)

i Ca(OH)

c) NaCl i Ca(OH)

d) Na

i Ca(OH)

Twardość całkowita wody wynosi 26,2

n. JeŜeli twardość niewęglanowa tej wody

wynosi 9,2

n, to twardość węglanowa wynosi

a) 18,4

b) 52,4

c) 17,0

d) 4,6

Usuwając  twardość  wody  metodami  chemicznymi  powinna  być  zachowana  następująca
kolejność dodawania odczynników
a)  soda, wapno, fosforan trójsodowy.
b)  wapno, soda, fosforan trójsodowy.
c)  fosforan trójsodowy, wapno, soda.
d)  fosforan trójsodowy, soda, wapno.

Reakcja spalania siarki w piecu wtryskowym przebiega
a)  bez uŜycia katalizatora w niskiej temperaturze.
b)  bez uŜycia katalizatora w wysokiej temperaturze.
c)  z uŜyciem katalizatora w niskiej temperaturze.
d)  z uŜyciem katalizatora w wysokiej temperaturze.

Do spalenia 1000 kg siarki o czystości 95% naleŜy zuŜyć
a) 665 m

tlenu.

b) 333 m

tlenu.

c) 66,5 m

tlenu.

d) 33,3 m

tlenu.

Tlenki siarki(VI) nie mogą być absorbowane w
a)  roztworze kwasu stęŜonego.
b)  roztworze kwasu rozcieńczonego.
c)  oleum.
d)  wodzie.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Oleum to
a)  rozcieńczony kwas siarkowy(VI).
b)  stęŜony kwas siarkowy(VI).
c)  kwas siarkowy o stęŜeniu 100%.
d)  roztwór SO

w kwasie siarkowym(VI).

Surowcem stosowanym do produkcji superfosfatu jest
a)  baryt.
b)  luizyt.
c)  apatyt.
d)  iperyt.

10.

Produkcja kwasu fosforowego z fosforytów jest uciąŜliwa dla środowiska naturalnego ze
względu na
a)  zuŜycie duŜych ilości powietrza.
b)  powstawanie duŜych ilości tlenków siarki.
c)  powstawanie fosfogipsów.
d)   powstawanie duŜych ilości tlenków azotu.

11.

Na rysunku, przedstawiającym schemat instalacji produkcji kwasu siarkowego,
elementem oznaczonym cyfrą 2 jest

a) mieszalnik.
b) wieŜa absorpcyjna.

c) aparat kontaktowy.

d) piec do spalania siarki.

12.

Konieczność  absorpcji  fluorowodoru  powstającego  w  procesie  produkcji  kwasu
fosforowego i superfosfatu potrójnego
a)  powoduje znaczny wzrost kosztów produkcji tych substancji.
b)  powoduje nieznaczny wzrost kosztów produkcji tych substancji.
c)  nie zmienia kosztów produkcji tych substancji.
d)  powoduje obniŜenie kosztów produkcji tych substancji.

13.

Zawartość procentowa P

w Ca(H

)

wynosi około

a)  27%.
b)  60%.
c)  40%.
d)  13%.

14.

Fosfogipsy powstające w czasie produkcji kwasu fosforowego
a)  znalazły szerokie zastosowanie w budownictwie.
b)  nie znalazły szerszego zastosowania.
c)  znalazły szerokie zastosowanie w drogownictwie.
d)  znalazły zastosowanie jako nawóz fosforowy.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

15.

Zgodnie z regułą przekory (Le Chateliera – Brauna) reakcja konwersji metanu z parą
wodną opisywana równaniem CH

+ H

CO + 3 H

∆

H = 200 kJ powinna

przebiegać
a)  w wysokiej temperaturze i przy wysokim ciśnieniu.
b)  w wysokiej temperaturze i przy niskim ciśnieniu.
c)  w niskiej temperaturze i przy wysokim ciśnieniu.
d)  w niskiej temperaturze i przy niskim ciśnieniu.

16.

Stosunek objętościowy produktów gazowych powstających w wyniku reakcji zgazowanie
węgla kamiennego przegrzaną parą wodną wynosi
a)  2:1.
b)  1:1.
c)  1:2.
d)  4:2.

17.

Azot (niezbędny składnik gazu do syntezy amoniaku) moŜna uzyskać w reakcji
a)  konwersji metanu z parą wodną.
b)  konwersji etanu z parą wodną.
c)  półspalania etanu lub węgla.
d)  termicznego rozkładu metanu.

18.

Skutecznym nawozem fosforowym nie jest
a) CaHPO

b) Ca

(PO

)

c) NH

d) (NH

)

HPO

19.

Przedstawiony znak ostrzegawczy określa
a)  substancje bardzo łatwo palne.
b)  substancje bardzo toksyczne.
c)  substancje Ŝrące.
d)  substancje niebezpieczne dla środowiska.

20.

Z 6 moli wodoru moŜna uzyskać w bezpośredniej reakcji katalitycznej z azotem
a)  6 moli amoniaku.
b)  2 mole amoniaku.
c)  4 mole amoniaku.
d)  3 mole amoniaku.

21.

Kwas azotowy uzyskuje się obecnie przemysłowo w trzech etapach
a) utlenianie katalityczne azotu, utlenianie NO do NO

, absorpcja powstałych tlenków

azotu w wodzie.

b) utlenianie katalityczne azotu, utlenianie NO do NO

, adsorpcja powstałych tlenków

azotu w wodzie.

c) utlenianie amoniaku, utlenianie NO do NO

, absorpcja powstałych tlenków azotu w

wodzie.

d) utlenianie amoniaku, utlenianie NO do NO

, adsorpcja powstałych tlenków azotu w

wodzie.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

22.

Saletrę amonową (popularny nawóz azotowy) przedstawia wzór
a) Ca(NO

)

b) NH

CONH

c) NH

d) NH

OCONH

23.

Na schemacie ideowym brak jest dwóch wpisów. W pustych miejscach powinny znaleźć
się wpisy
a) H

O i NaCl

(s)

b) CO

i H

c) CO

i NaCl

(s)

d) CaO i H

24.

Aby uzyskać 10 dm

solanki o stęŜeniu 310 g/dm

naleŜy rozpuścić w wodzie

a)  31 kg czystego NaCl.
b)  3,1 kg czystego NaCl.
c)  31000 g czystego NaCl.
d)  310 kg czystego NaCl.

25.

Stosunek molowy produktów powstających w wyniku przeponowej elektrolizy wodnego
roztworu NaCl wynosi
a)  1:2:4.
b)  1:1:1.
c)  1:2:1.
d)  2:1:1.

26.

Kamień osadzający się na dnie naczyń w czasie gotowania wody zawiera głównie
a) CaO i MgCO

b) CaCO

i MgO.

c) Ca(OH)

i Mg(OH)

d) CaCO

i Mg(OH)

27.

Kwas siarkowy stęŜony przewozimy w cysternach zbudowanych
a)  ze stali węglowych.
b)  z Ŝeliwa.
c)  ze stali stopowych.
d)  z aluminium.

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko..................................................................................................................

Wytwarzanie podstawowych półproduktów i produktów nieorganicznych

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem:

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

TEST 2
Test typu próba pracy do jednostki modułowej „Wytwarzanie
podstawowych półproduktów i produktów nieorganicznych”

Proponowany test sumujący jest przeznaczony do przeprowadzenia po zakończonym

procesie kształcenia w module „Wytwarzanie podstawowych produktów i półproduktów
nieorganicznych”. Test ma charakter próby pracy i pozwala na ocenę umiejętności uczniów
w zakresie:
–

posługiwania się instrukcją,

–

organizacji stanowiska pracy laboratoryjnej,

–

oznaczania twardości wody,

–

wyznaczania wartości twardości wody na podstawie danych analitycznych,

–

interpretacji wyników pomiarów.
Test ma charakter sprawdzający, tzn. ukierunkowany jest na porównanie wyników

z załoŜonymi w programie celami kształcenia.

Instrukcja dla nauczyciela

Czas trwania testu 120 minut.

NaleŜy przygotować indywidualne stanowisko pracy dla kaŜdego ucznia.

Zapewnić dostęp do literatury potrzebnej do wykonania zadania.

Omówić z uczniami przebieg testu praktycznego.

Podczas testu nauczyciel pełni rolę obserwatora.
Uczeń moŜe maksymalnie otrzymać 12 punktów.

Punktacja dla testu
–

test uczeń zaliczy jeśli uzyska 5 punktów,

–

ocena dostateczna 6–8 punktów,

–

ocena dobra 9–10 punktów,

–

ocena bardzo dobra 11–12 punktów.

Instrukcja dla ucznia

Przeczytaj uwaŜnie instrukcję wykonania zadania.

Zanim przystąpisz do wykonania zadania, zaplanuj pracę. PomoŜe Ci w tym KARTA
PRACY.

Odpowiedzi wpisuj w wyznaczonych miejscach KARTY.

Pracuj samodzielnie.

Po zakończeniu zadania oddaj nauczycielowi KARTĘ PRACY.

Powodzenia.

Na wykonanie zadania masz 90 minut.

Powodzenia!

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Treść zadania

W wielu gałęziach przemysłu stosuje się wodę pozbawioną praktycznie twardości wody.

Najczęściej w tym celu stosuje się metodę jonitową, w której woda przepuszczana jest przez
kationit. Twoje zadanie polega na przeprowadzeniu procesu usuwania twardości wody metodą
jonitową oraz na określeniu skuteczności tej metody..

Instrukcja wykonania zadania

Aby wykonać zadanie, powinieneś:

przeczytać instrukcję wykonania zadania,

wykonać czynności opisane w instrukcji obsługi kolumny jonitowej,

wykonać czynności laboratoryjne opisane w instrukcji oznaczania twardości wody,

wyznaczyć twardość wody [mmol CaO/dm

wyznaczyć twardość wody w stopniach niemieckich [

n],

uzupełnić tabelę z wynikami pomiarów,

określić klasę wody wodociągowej i wody po przejściu przez kolumnę jonitową na
podstawie tabeli 1.

Tabela 1. Klasyfikacja wód

Klasyfikacja wody pod względem twardości

twardość wody [

rodzaj wody

0–4

bardzo miękka

4–8

miękka

8–20

twarda

ponad 20

bardzo twarda

WyposaŜenie stanowiska pracy
–

kolumna jonitowa wypełniona kationitem,

–

zlewka o pojemności 400 cm

–

biureta,

−

pipeta jednomiarowa o pojemności 100 cm

–

3 kolby stoŜkowe o pojemności 250 cm

–

roztwór wersenianu dwusodowego (EDTA) o stęŜeniu 0,02 mol/dm

–

bufor amonowy (pH = 10),

–

nasycony roztwór czerni eriochromowej T w etanolu.

Stosowane oznaczenia w instrukcji wykonania zadania
T

– twardość ogólna (całkowita) [mmol CaO/dm

EDTA – wersenian dwusodowy,
V

próbki

– objętość próbki wody wzięta do oznaczenia [cm

EDTA

– objętość wersenianu dwusodowego zuŜyta na zmiareczkowanie próbki wody [cm

EDTA

– stęŜenie uŜytego roztworu EDTA [mol/dm

UŜyteczne wzory

próbki

EDTA

1000

⋅

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Instrukcja obsługi kolumny jonitowej
1.

Wlej do zbiornika wody wodociągowej około 1 dm

wody pobranej z sieci

wodociągowej.

Otwórz zawory nr 2 i 3 na tyle, aby złoŜe jonitu cały czas było zalane wodą.

Zakończ proces zmiękczania wody w momencie uzyskania około 400 cm

wody

zmiękczonej.

Po zakończeniu procesu zmiękczania wody zamknij zawór nr 3, a następnie zawór nr 2.

Rysunek. Kolumna jonitowa: 1 – kolumna z kationitem; 2, 3 – zawory, 4 – zbiornik wody twardej,

5 – zbiornik wody zmiękczonej

Instrukcja oznaczania twardości wody

Do kolby stoŜkowej odmierz pipetą 100 cm

badanej wody, dodaj 10 cm

buforu

amonowego oraz 5 kropli czerni eriochromowej T. Zmiareczkować tak przygotowaną wodę
roztworem EDTA o stęŜeniu 0,02 mol/dm

, aŜ

do momentu zmiany zabarwienia

z czerwonego na niebieskie. Odczytaj z biurety objętość zuŜytego roztworu wersenianu.
Wykonaj trzy powtarzalne miareczkowania.

Wyniki pomiarów

Tabela 2. Wyniki oznaczenia twardości wody

Wyniki miareczkowania [cm

]

woda wodociągowa

woda po przejściu przez kolumnę
jonitowa

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Karta pracy

Nazwisko i imię ucznia

Data

Uzyskana liczba punktów

Lp.

Elementy zadania

Odpowiedź

WyposaŜenie stanowiska pracy

Oznaczenia twardości wody

wodociągowej

Uruchomienie kolumny

jonitowej

Zakończenie pracy kolumny

jonitowej

Oznaczenie twardości wody

zmiękczonej

Określenie klasy wody

wodociągowej

Określenie klasy wody

zmiękczonej

Wnioski

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Karta obserwacji

Lp.

Czynność

Maksymalna

liczba

punktów

Uzyskana

liczba

punktów

WyposaŜenie stanowiska pracy

Wyniki oznaczenia

Obliczenie twardości wody
wodociągowej

Oznaczenia
twardości wody
wodociągowej

Przestrzeganie zasad bhp

Uruchomienie kolumny jonitowej

Zakończenie pracy kolumny jonitowej

Wyniki oznaczenia

Obliczenie twardości wody
zmiękczonej

Oznaczenie
twardości wody
zmiękczonej

Przestrzeganie zasad bhp

Określenie klasy wody wodociągowej

Określenie klasy wody zmiękczonej

Wnioski