plik

dr Tomasz Budzyoski

wyk. Kinga Chmielewska

Finanse i rachunkowośd 2012/2013

20.10.2012r.

Finanse publiczne obejmują procesy związane z gromadzeniem środków publicznych oraz ich
rozdysponowywaniem, a w szczególności:

1.  Gromadzenie dochodów i przychodów publicznych
2.  Wydatkowaniem środków publicznych
3.  Finansowanie potrzeb pożyczkowych budżetu paostwa
4.  Zaciąganie zobowiązao angażujących środki publiczne
5.  Zarządzanie środkami publicznymi
6.  Zarządzenie długiem publicznym
7.  Rozliczenia z budżetem UE

Dobra publiczne – dobra, które z przyczyn naturalnych, fizycznych służą zbiorowości lokalnej lub
całemu społeczeostwu. Muszą byd one chronione i tworzone niezależnie od tego, czy obywatele chcą
i mogą ponosid ciężary finansowe na ten cel:

1.  Powietrze
2.  Rzeki, jeziora
3.  Bezpieczeostwo zewnętrzne
4.  Działalnośd służb dyplomatycznych

Dobra społeczne – takie dobra, które ze względów fizycznych mogłyby byd dobrami prywatnymi, ale
na skutek doktryny społecznej są dostępne dla każdego obywatela. Dotyczy to podstawowych
potrzeb ludzkich, np. ochrony zdrowia, edukacji.

Funkcje finansów publicznych:

1.  Fiskalna
2.  Alokacyjna
3.  Redystrybucyjna
4.  Stabilizacyjna

Dwie grupy łagodzenia cyklów koniunkturalnych:

1. Wydatki
2. Podatki

Środki publiczne:

1. Dochody publiczne – daniny publiczne (podatki, składki, opłaty, wpłaty z zysku PP i

jednoosobowych  spółek  SP,  inne  świadczenia  pieniężne,  których  obowiązek  ponoszenia  na
rzecz paostwa, JST, Paostwowych funduszy celowych oraz innych jednostek sektora finansów
publicznych wynika z przepisów), dochody budżetu paostwa, JST oraz innych jednostek SFP
należne  na  podstawie  umów  międzynarodowych,  wpływy  ze  sprzedaży  wyrobów  i  usług
świadczonych przez jednostki SFP, dochody z mienia jednostek SFP takie jak: wpływy z umów
najmu,  dzierżawy,  odsetki  od  środków  na  rachunkach  bankowych,  odsetki  od  udzielonych
pożyczek, od posiadanych papierów wartościowych czy dywidend; spadki, zapisy i darowizny

w postaci pieniężnej na rzecz jednostek SFP, odszkodowania należne jednostkom SFP, kwoty
uzyskane przez jednostki SFP z tytułu udzielonych poręczeo i gwarancji, dochody ze
sprzedaży majątku, rzeczy i praw nie stanowiące przychodów

2. Środki pochodzące z budżetu UE oraz niepodlegające zwrotowi środki z pomocy udzielanej

przez paostwa członkowskie Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA): środki
pochodzące  z  funduszy  strukturalnych,  funduszu  spójności,  europejskiego  funduszu
rybackiego;  Norweski  mechanizm  finansowy,  środki  z  mechanizmu  finansowego
europejskiego  obszaru  gospodarczego  (EOG),  ze  szwajcarsko-polskiego  programu
współpracy;  środki  przeznaczone  na  realizację  programów  przedakcesyjnych,  środki  na
realizację wspólnej polityki rolnej

3. Środki pochodzące ze źródeł zagranicznych niepodlegające zwrotowi inne niż wymienione

w pkt. 2

4. Przychody budżetu paostwa i budżetów JST oraz innych jednostek SFP pochodzące ze

sprzedaży papierów wartościowych, z prywatyzacji majątku SP, JST, ze spłat pożyczek lub
kredytów udzielonych ze środków publicznych, z otrzymanych pożyczek i kredytów, oraz z
innych operacji finansowych

5. Przychody jednostek SFP pochodzące z prowadzonej przez nie działalności oraz pochodzące

z innych źródeł

Środki publiczne przeznacza się na wydatki publiczne i na rozchody publiczne. Spłaty otrzymanych
pożyczek  i  kredytów,  wykup  papierów  wartościowych  –  rozchody  –  udzielone  pożyczki  i  kredyty,
płatności których źródłem finansowania są przychody z prywatyzacji majątku SP, operacje finansowe
związane  z  zarządzaniem  długiem  publicznym  i  płynnością,  płatności  związane  z  udziałem  SP  w
międzynarodowych instytucjach finansowych.

18.11.2012r.

Konsultacje: wtorek 13

-15

czwartek 11

-13

p. 403

tomasz.budzynski@umcs.lublin.pl

Literatura:

Stanisław Owsiak „Finanse publiczne. Teoria i praktyka” wyd. PWN Warszawa 2005

Tadeusz Juja „Finanse publiczne” wyd. Uniwersytet Ekonomiczny Poznao 2011

Jan Głuchowski, Jacek Patyk „Zarys polskiego prawa podatkowego” wyd. Lexis Nexis 2012

Ustawa o z 27.08.2009r. o finansach publicznych

Paostwo jako całośd gromadzi i rozdysponowuje fundusze pieniężne. System finansów publicznych
redystrybuuje  prawie  50%  PKB,  a więc  stosunkowo dużo.  Z  punktu  widzenia  strumieni  pieniężnych
jest to bardzo dużo, prawie 700 mld zł. Pieniądze są publiczne, istnieje dużo opcji, żeby te pieniądze
wykorzystad, nie zawsze zgodnie z celem. Cały system regulacji związany jest z tym, aby te pieniądze
były wykorzystywane we właściwy sposób (system kar). Aby te pieniądze były wydawane w sposób
prawidłowy  (szereg  instytucji  wykorzystuje  te  pieniądz)  powstał  system  zamówieo  publicznych.
System  ten  jest  ważny  także  z  ekonomicznego  punktu  widzenia,  paostwo  może  dzielid  te  środki  w
różny sposób, pobudzad aktywnośd w niektórych dziedzinach, w innych hamowad.

Co paostwo powinno robid? Jakie zadania powinno finansowad?

Dobra publiczne, społeczne  i prywatne.  Dobra  publiczne  mogą  byd  finansowane  tylko  ze  środków
publicznych. Wiele zadao paostwo wykonuje ze względu na pewne elementy społeczne, finansuje je,
ale nie musi. Tylko pewien zakres zadao paostwa będzie umożliwiał efektywne działanie. Podatki,
składki,  opłaty  –  nie  są  to  pieniądze  z  których  nie  korzystamy.  Paostwo  dostarcza  nam  dobra
publiczne,  zaspokaja  nasze  potrzeby,  poprzez  dobra  rzeczowe,  wspomaga  nas  materialnie  –  renty,
emerytury zasiłki.

Budżet paostwa: dochody publiczne, przychody publiczne przychody jst, z unii, z zagranicy nie
podlegające zwrotowi

BUDŻET PAOSTWA

Dochody – środki o charakterze bezzwrotnym, częśd z tych dochodów publicznych wpływa do
budżetu paostwa, pokrywają wydatki – środki na realizację różnych zadao i funkcji paostwa

Częśd wydatków nie znajduje odniesienia w dochodach.

Częśd krajów ma zaprogramowany deficyt budżetowy, z roku na rok się zadłuża, dług się kumuluje,
nie ma paostw które nie mają zadłużenia. Deficyt może występowad, ale musi byd mały, żeby w

Wpływy

Wydatki

Dochody bp

Wydatki bp

Przychody bp Rozchody bp

okresie ożywienia gospodarczego była nadwyżka w budżecie. Wiele paostw cały czas funkcjonuje na
kredycie, takie działanie powoduje że w czasie kryzysu deficyt staje się gigantyczny. Rosną odsetki
za pożyczenie pieniędzy, lub inne paostwa nie chcą pożyczad. Paostwo z góry zakłada że wyda więcej
niż zarobi.

Przychody  i  rozchody  w  budżecie  –  jest  to  strumieo  uzupełniający,  środki  o  charakterze
pożyczkowym, zwrotnym, częśd pieniędzy trzeba pożyczyd, trzeba je później oddad, rozchody – spłaty
wcześniej  zaciągniętych  pożyczek,  paostwo  rzadko  korzysta  z  tradycyjnych  pożyczek,  emituje
obligacje – skarbowe papiery wartościowe.

Sektor finansów publicznych – system finansów w Polsce, tworzą go jednostki publiczne, które
wypełniają zadania publiczne i społeczne, jednostki władzy, operacyjne, itp.

Typy jednostek (kategorie) tworzące sektor finansów publicznych:



organy władzy publicznej w tym organy administracji rządowej, kontroli paostwowej i
ochrony prawa, sądy i trybunały



JST oraz ich związki



jednostki budżetowe



samorządowe zakłady budżetowe



agencje wykonawcze



instytucje gospodarki budżetowej



paostwowe fundusze celowe



ZUS i zarządzane przez niego fundusze oraz KRUS i fundusze zarządzane przez prezesa kas



NFZ



SPZOZ



uczelnie publiczne



PAN



paostwowe i samorządowe instytucje kultury, paostwowe instytucje filmowe



inne paostwowe lub samorządowe osoby prawne, utworzone na podstawie odrębnych ustaw
w celu wykonywania zadao publicznych, z wyłączeniem przedsiębiorstw, instytutów
badawczych, banków i spółek prawa handlowego

Celem jednostek, które należą do SFP jest maksymalizacja korzyści społecznych, które trudno jest
zbadad. Celem nie jest maksymalizacja zysku.

Formy organizacyjne sektora finansów publicznych – specyficzne i typowe tylko dla sektora
finansów publicznych:



Jednostka  budżetowa  –  jednostki  organizacyjne  sektora  finansów  publicznych
nieposiadające  osobowości  prawnej,  które  pokrywają  swoje  wydatki  bezpośrednio  z
budżetu,  a  pobrane  dochody  odprowadzają  na  rachunek  odpowiednio  dochodów  budżetu
paostwa  lub  budżetu  JST.  Działa  na  podstawie  statutu.  Podstawą  gospodarki  finansowej
jednostki budżetowej jest plan finansowy, czyli plan jej dochodów i wydatków. Wyróżniamy
paostwowe i samorządowe jednostki budżetowe. W odniesieniu do paostwowych jednostek
budżetowych  zakładają  je,  łączą,    likwidują  ministrowie,  kierownicy  urzędów  centralnych,
oraz wojewodowie. W odniesieniu do samorządowych jednostek budżetowych uprawnienia

w  tym  zakresie  ma  organ  stanowiący  JST,  rada  gminy  –  organ  stanowiący,  wójt  –  organ
wykonawczy.  Przykłady:  US,  KWP,  urzędy,  zakłady  karne.  Jednostki  te  korzystają  z
osobowości prawnej paostwa lub JST. Jest to podstawowa forma organizacyjna, dopiero gdy
ta jest nieodpowiednia powinno się rozważyd powołanie innych form organizacyjnych. Cecha
charakterystyczna  finansowania  jb    -  jednostka  ma  pewne  dochody  i  wydatki,  nie  ma
powiązania  między  dochodami  i  wydatkami  w  jb,  jednostka  musi  mied  osobne  konto  dla
dochodów i osobne dla wydatków, wszystkie dochody jakie jednostka zbierze przekazuje na
rachunek  paostwa  lub  JST,  natomiast  na  wydatki,  koszty  działalności  z  budżetu  otrzymuje
pieniądze i z tych środków zgodnie z planem finansowym może pokrywad swoje wydatki, nie
można  mieszad  dochodów  z  wydatkami.  Nie  ma  wyniku  finansowego  –  dochodów  nie
porównuje się z wydatkami. Jednostka budżetowa nie może wydawad ile chce, tylko tyle ile
jest  w  planie  finansowym.  Dochody  nie  mają  znaczenia  dla  jej  wydatków.  Ta  forma
finansowania nazywa się formą budżetowania brutto.



Samorządowy  zakład  budżetowy  –  zakłady  mogą  byd  tworzone  wyłącznie  na  poziomie
samorządowym,  a  zatem  nie  ma  paostwowych  zakładów  budżetowych.  Organem
uprawnionym  do  tworzenia,  łączenia  lub  likwidacji  jest  organ  stanowiący  JST.  Zadania:
ustawa  pozwala  na  utworzenie  SZB  w  celu  realizacji  zadao  własnych  samorządu
terytorialnego.  Zasadniczo  JST  ma  różne  zadania:  zapewnienie  działania  wodociągów,
kanalizacji,  utrzymanie  dróg,  mostów,  zieleni  cmentarzy,  sportu,  transportu  miejskiego,
domów pomocy społecznej – działalnośd o charakterze publicznym o odpłatnym charakterze,
samorząd JST może utworzyd SZB do wykonania tych zadao, większe jednostki nie tworzą SZB
tylko spółki komunalne – prawa handlowego. Zadania SZB:
a)  gospodarka mieszkaniowa i gospodarowanie lokalami użytkowymi
b)  zadania dotyczą dróg, ulic, mostów, placów oraz organizacji ruchu drogowego
c)  wodociągi  i  zaopatrzenie  w  wodę,  kanalizacji,  usuwania  i  oczyszczania  ścieków

komunalnych, utrzymania czystości i porządku, urządzeo sanitarnych, wysypisk i
unieszkodliwiania odpadów komunalnych, zaopatrzenie w energię elektryczną, cieplną
oraz gaz

d)  lokalny transport zbiorowy
e)   targowiska i hale targowe
f)  zieleo gminna i zadrzewienie
g)  kultura fizyczna i sport
h)  pomoc społeczna, reintegracja i rehabilitacja osób niepełnosprawnych
i)  utrzymanie gatunków zwierząt egzotycznych i krajowych
j)  cmentarz

ZSB  nie  ma  osobowości  prawnej.  Gospodarka  finansowa  –  odpłatnie  wykonuje  zadania,
pokrywając  koszty  swojej  działalności  z  przychodów  własnych,  SZB  ma  swoje  przychody,
organ narzuca cennik. Ustawa pozwala, aby SZB otrzymywał dotacje:
a)  dotacja  przedmiotowa  –  polega  na  tym,  że  jest  to  dotacja  do  określonej  jednostki

wyrobu lub usługi

b)  dotacja celowa związana z wykorzystaniem środków europejskich
c)  dotacje celowa związana z kosztami realizacji inwestycji
d)  dotacja  podmiotowa  –  na  ogólną  działalnośd  SZB,  może  byd  udzielona  tylko  w  kilku

wypadkach

e) dotacja dla nowo utworzonego zakładu budżetowego na pierwsze wyposażenie w

środki obrotowe

Ustawa wprowadza limit dotowania SZB – suma dotacji dla SZB w wyłączeniem dotacji 2 i 3
nie może przekroczyd 50% kosztów jego działalności. SZB nie może się zadłużad. Mamy wynik
finansowy,  SZB  może  rozporządzad  pieniędzmi  które  zarabia.  Nadwyżka  jest  wpłacana  do
budżetu  JST.  Ten  sposób  finansowania  –  budżetowanie  netto  –  rozlicza  się  z  budżetem
wynikiem.  Jeżeli  zagrożona  jest  realizacja  planu  finansowego  –  może  dojśd  do  zwiększenia
dotacji, zmiana budżetu. Gdy nie można zwiększyd dotacji, strata pokrywana jest z budżetu
JST.



Agencja  wykonawcza  –  agencja  jest  paostwową  osobą  prawną  tworzoną  na  podstawie
odrębnej  ustawy,  w  celu  realizacji  zadao  paostwa.  Są  tworzone  tylko  na  szczeblu
paostwowym.  Ich  utworzenie  wymaga  ustawy,  może  byd  zlikwidowana  i  utworzona
wyłącznie w drodze ustawy. Gospodarka finansowa: oparta na zasadzie finansowania netto.
Agencje:  ARR,  ARiMR,  PARP,  Agencja  nieruchomości  rolnych,  wojskowa  agencja
mieszkaniowa, agencja mienia wojskowego, agencja rezerw materiałowych, NCBiR,



Instytucja  gospodarki  budżetowej  –  jednostka  SFP  tworzona  w  celu  realizacji  zadao
publicznych,  która  odpłatnie  wykonuje  wyodrębnione  zadania  oraz  pokrywa  koszty  swojej
działalności  i  zobowiązania  z  uzyskiwanych  przychodów,    IGB  ma  osobowośd  prawną  i
uzyskuje  ją  z  chwilą  wpisania  di  KRS,  tworzenie,  łączenie,  likwidacja  –  minister  bądź
kierownik jednostki centralnej.  JGB  może  otrzymywad  dotacje  z  budżetu  paostwa,  a  także
może otrzymad dotację na pierwsze wyposażenie w środki obrotowe.



Paostwowe fundusze celowe



Inne formy

16.12.2012r.

Paostwowy Fundusz Celowy – jest tworzony na podstawie odrębnej ustawy, parlament powołuje do
życia PFC. W sensie organizacyjno-prawnym PFC stanowi wyodrębniony rachunek bankowy, którym
dysponuje minister wskazany w ustawie, bądź którym dysponuje określony organ.

FUS – największy fundusz celowy

Fundusz Emerytalno-Rentowy Rolników – zarządza nim prezes KRUS, drugi największy fundusz
celowy

PFC także korzystają z dotacji paostwa.

W Polsce jest 27 funduszy celowych.

Gospodarka  funduszowa  rządzi  się  innymi  prawami,  środki  z  budżetu  paostwa  są  wyprowadzane.
Środki  są  przeznaczane  na  konkretne  cele. Wadą jest  to że  środki przeznaczone  na fundusz nie są
przeznaczone  na  realizację  celów  ogólnych.  Fundusze  celowe  powinny  działad  tylko  w  sferze
ubezpieczeo społecznych.

Pozostałe fundusze:



PFRON



Fundusz pracy



FGŚP



Narodowy Fundusz Gospodarki Wodnej i Ochrony Środowiska



NFZ



Narodowy Fundusz Rewaloryzacji Zabytków



Fundusz Kościelny

Paostwowy Dług Publiczny – obejmuje zobowiązania sektora finansów publicznych z następujących
tytułów:



Wyemitowanych skarbowych papierów wartościowych opiewających na wierzytelności
pieniężne



Zaciągniętych kredytów i pożyczek



Przyjętych depozytów



Wymagalnych zobowiązao
a) Wynikających z odrębnych ustaw i prawomocnych orzeczeo sądów lub ostatecznych

decyzji administracyjnych

b) Uznanych za bezsporne przez właściwą jednostkę sektora finansów publicznych

Jednym z problemów jest problem życia na kredyt. Deficyt przekształca się w dług publiczny.

Środki europejskie są przeznaczone na z góry określone cele – nie wchodzą do budżetu paostwa.

Częśd długu powstaje w sposób kontrolowany, w ustawie są określone limity. Problem jest taki, że
dług kontrolowany odbywa się w pewnych ramach (finansowych) potrzeba na to zgody organów.

Powstawanie  długu  w  sposób  nie  kontrolowany  -  gdy  wymagalne  stają  się  zobowiązania
(szczególnie  szpitale).  Duża  cześd  jednostek  ma  nałożone  zadania,  ale  nie  ma  wystarczających
środków na działalnośd. Zaciągają kredyty i nie regulują swoich zobowiązao.

Instrument związany z zaciąganiem długu publicznego – skarbowe papiery wartościowe.

Dług jest zaciągany głównie w oparciu o instrumenty rynkowe.

Skarbowe papiery wartościowe – są ona papierami wartościowymi, w których SP stwierdza, że jest
dłużnikiem  właściciela  takiego  papieru  i  zobowiązuje  się  wobec  niego  do  spełnienia  określonego
świadczenia, które może mied charakter pieniężny lub niepieniężny. Skarbowe papiery wartościowe
opiewające  na  świadczenia  pieniężne  emituje  wyłącznie  minister  finansów.  Natomiast  papiery
opiewające  na  świadczenia  niepieniężne  emituje  minister  skarbu  paostwa  w  porozumieniu  z
ministrem finansów. Jest typowym instrumentem o charakterze dłużnym. Świadczenia niepieniężne:
akcje lub udziały w spółkach w których właścicielem lub współwłaścicielem jest skarb paostwa.

Dług publiczny generuje wysokie koszty związane z obsługą długu – odsetki, dyskonto.

Rodzaje skarbowych papierów wartościowych:

1. Bony skarbowe – są krótkoterminowymi papierami wartościowymi oferowanymi do

sprzedaży  w  kraju,  na  rynku  pierwotnym  z  dyskontem  i  wykupowanym  wg  wartości
nominalnej  po  upływie  okresu  na  jaki  został  wyemitowany.  Maksymalny  okres  wykupu
wynosi  52  tygodnie.  Emitowane  są  najczęściej  na  okresy  tygodniowe.  Bony  skarbowe  są
przeznaczone dla inwestorów instytucjonalnych. Wartośd nominalna wynosi co najmniej 10
tys.  zł.  Bony  sprzedawane  są  na  aukcjach  organizowanych  przez  NBP.  Kupuje  ten  kto  da
mniej. Bon sprzedawany jest dyskontem.

2. Obligacja skarbowa – jest papierem wartościowym oferowanym do sprzedaży w kraju lub za

granicą,  oprocentowanym  w  postaci  dyskonta  lub  odsetek.  Może  byd  sprzedawana  wg
wartości nominalnej lub powyżej tej wartości. Okres na jaki są emitowane – minimum rok,
przeważają  3  i  5  letnie.  Emitowane  są  także  10-letnie  i  30-letnie.  Przy  jego  pomocy
zaciągamy  także  dług  walutowy  (dodatkowe  ryzyko  kursowe).  Obligacje  są  sprzedawane
czasami powyżej  wartości nominalnej  –  to wartośd  długu jaki zaciąga skarb paostwa równa
się wartości nominalnej. Mogą je kupid tylko inwestorzy instytucjonalni.

3. Skarbowy papier oszczędnościowy – papiery, które są przeznaczone do sprzedaży osobom

fizycznym  oraz  tzw.  organizacjom  non-profit.  Ustawodawca  zastrzega  sobie,  że  skarbowy
papier  wartościowy  może  byd  wyłączony  z  obrotu  na  rynku  wtórnym  lub  może  byd
przedmiotem sprzedaży tylko między podmiotami uprawnionymi do ich nabycia. Precyzują to
warunki emisji danej transzy.

Bony i obligacje charakteryzują się dużą płynnością, można je zbyd bez problemu na rynku
wtórnym.

Progi ostrożnościowe:

1.  50% PKB
2.  55% PKB
3.  60% PKB

Po przekroczeniu tych progów ustawa o finansach publicznych przewiduje podjęcie określonych
zadao, aby zadłużenie się nie zwiększało. Im próg jest niższy tym mniej działao jest podejmowanych.

Jeżeli przekroczony zostanie próg 50% PKB na kolejny rok RM uchwala projekt ustawy budżetowej, w
którym relacja deficytu budżetu paostwa do dochodów tego budżetu nie może byd wyższa niż w roku
poprzednim. To działanie polega na tym, że deficyt w ramach budżetu paostwa może rosnąd o tyle
o ile rosną dochody.

Jeżeli przekroczony zostanie próg 55% PKB – projekt ustawy budżetowej nie przewiduje się deficytu
budżetu  paostwa,  czyli  budżetu  musi  byd  zrównoważony  (cięcia  wydatków),  nie  przewiduje  się
wzrostu  wynagrodzeo  pracowników  paostwowej  sfery  budżetowej  oraz  pracowników  organów
władzy paostwowej, kontroli i ochrony prawa oraz trybunałów, waloryzacja rent i emerytur nie może
przekroczyd poziomu inflacji za rok poprzedni, wprowadza się zakaz udzielania kredytów i pożyczek z
budżetu, nie przewiduje się wzrostu wydatków organów władzy publicznej, kontroli i ochrony prawa
oraz  sądów  i  trybunałów  na  poziomie  wyższym  niż  w  administracji  rządowej.  Działania  poza
projektem  ustawy  budżetowej:  RM  ma  obowiązek  przedstawid  sejmowy  program  sanacyjny
(naprawczy),  RM  dokonuje  przeglądu  wydatków  oraz  przepisów  w  celu  zwiększenia  dochodów
budżetu, w tym przede wszystkim stawek podatku VAT, budżety samorządowe – zasadniczo budżety
JST nie mogą zawierad deficytu, PFRON – otrzymuje tylko 30% przewidzianej dotacji, wprowadza się
ograniczenia w zaciąganiu nowych zobowiązao przez organy administracji rządowej.

Przekroczenie  progu  60%  PKB  –  stosuje  się  praktycznie  wszystkie  instrumenty  zastosowane  w
poprzednim  progu  i  dodatkowo  jednostki  sektora  finansów  publicznych  nie  mogą  udzielad  nowych
poręczeo i gwarancji.

Zasady budżetowe

Nauka  finansów  zawiera  liczne  postulaty  odnoszące  się  do  problematyki  prawidłowego  oraz
optymalnego  opracowywania,  uchwalania  oraz  wykonywania  budżetu  paostwa,  które  stanowią
katalog zasad budżetowych.

Zasady budżetowe wskazują na podstawowe elementy istotne w toku gospodarowania środkami
budżetowymi sprzyjają właściwej realizacji funkcji budżetu.

Zasady budżetowe:

1.  Jedności
2.  Powszechności
3.  Szczegółowości
4.  Roczności
5.  Równowagi
6.  Uprzedniości
7.  Powiązania z innymi planami

Trzy pierwsze zasady budżetowe obejmują całokształt gospodarki budżetowej, a więc:

1. Zakres i treści formalne i merytoryczne budżetu oraz formy jego uchwalania i prezentacji
2. Sposoby i czas powiązania różnych dziedzin z budżetem

3. Techniki i formy uchwalania budżetu oraz jego powiązao z innymi planami finansowymi

Zasada jedności

– jednośd rozpatruje się od:

a) Strony formalnej – od strony formalnej zasada jedności oznacza koniecznośd uchwalania

jednego  łącznego  dokumentu  budżetowego,  aby  akt  prawny  obejmował  dochody  i
wydatki.  Korzyści  z  zachowania  zasady  jedności  formalnej:  umożliwia  w  łatwy  sposób
ustalenie  równowagi  budżetowej,  gdyż  wszystkie  dochody  i  wydatki  znajdują  się  w  jednym
dokumencie,  jest  to  uniknięcie  funkcjonowania  kont  pozabudżetowych  pozostających  poza
kontrolą  parlamentu.  Uniknięcie  pozornych  oszczędności  oraz  przejrzyste  i  mniej
skomplikowane  zaprezentowanie  całości  gospodarki  finansowej  paostwa.  Kontrola
gospodarki  środkami  budżetowymi  oraz  jej  racjonalizacja.  Ważne  jest  również,  aby  do
budżetu załączane były różnego typu tabele, załączniki, plany i projekty pozwalające uzyskad
pełny obraz sytuacji finansowej paostwa.

b) Strony materialnej – zasada jedności rozumiana od strony jedności materialnej jest to

inaczej  zasada  nie  funduszowania,  czyli  nie  określenia  przeznaczenia  dochodów
budżetowych  na  finansowanie  imiennie  oznaczonych  rodzajów  wydatków.  Nie  ma
konkretnego powiązania między dochodami a wydatkami. Zasada jedności materialnej jest
naruszana  poprzez  tworzenie  różnego  rodzaju  funduszy.  Fundusze  mogą  byd  tworzone  w
ramach  budżetu  jak  i  poza  budżetem.  Jeżeli  fundusz  tworzony  jest  poza  budżetem  to
naruszona jest jednośd materialna i formalna.

Zalety  gospodarki  funduszowej  –  jest  to  fundusz  wyodrębniony  prawno-organizacyjnie.  Jest  to
samodzielnośd  finansowa  związana  z  przekazanymi  własnymi  źródłami  dochodów.  Publiczne oraz
prywatne  źródła  finansowania  działalności  funduszu  umożliwiają  zaangażowanie  finansowe
szerokiego  kręgu  osób  i  instytucji  w  odróżnieniu  od  finansowania  budżetowego,  które  takiego
rozwiązania  nie  dopuszcza.  W  momencie  tworzenia  funduszu  celowego  określa  się  jego  cel  oraz
zakres realizowanych zadao, chod mogą byd tworzone również fundusze generalne, np. o charakterze
rezerwowym. Trwały charakter działalności, czyli powtarzalnośd dochodów oraz zadao. Finansowanie
ma  charakter  finansowania  netto,  stosuje  się  rachunkowośd  budżetową  lub  handlową,  fundusze
mogą  także  korzystad  z  kredytów  i  pożyczek  oraz  same  je  udzielad.  Środki  funduszu  są
wykorzystywane  w  ujęciu  wieloletnim,  nie  obowiązuje  zasada  wygasania  środków  wraz  z  koocem
roku.

Zasada zupełności (powszechności)

– zgodnie z tą zasadą budżet powinien obejmowad wszystkie

dochody i wydatki paostwa. Nie da się jej w pełni przestrzegad.

Zasada szczegółowości (specjalizacji)

– wynika z niej koniecznośd stosowania w trakcie

przygotowywania, uchwalania, wykonywania i kontroli budżetu klasyfikacji budżetowej. Budżet nie
może byd uchwalany tylko w stosunku do kwot ogólnych, środki te muszą byd przyporządkowane
do konkretnych działao i funkcji.

System klasyfikacji budżetowej:

a)  Części
b)  Działy
c)  Rozdziały

d) Paragrafy

Parlament

Rząd

JST

Częśd

Dział

Rozdział

Paragraf

Obejmuje dochody, przychody wydatki i rozchody budżetu.

Podział na części – jest to podmiotowy podział budżetu wskazujący na dysponentów środków
budżetowych pierwszego stopnia. Podział na części pokazuje nam kto dysponuje jaką częścią budżetu
paostwa. Podział na części jest to podział ze względu na instytucje.

Uszczegółowieniem podziału na części jest podział na działy – wskazuje dział gospodarki narodowej,
z którym są związane dane środki.

Podział na rozdziały (uszczegółowienie podziału na działy) – wskazuje po stronie dochodów źródło
tych dochodów, po stronie wydatków typ finansowanego zadania.

Podział na paragrafy wskazuje na konkretne typy wydatków: wynagrodzenia, amortyzacja, usługi,
diety, wydatki majątkowe, itp.

Zasada roczności

– mówi o tym, że budżet obejmuje okres jednego roku. Wynika z niej to że środki

zapisane w ustawie budżetowej wygasają z koocem roku.

Zasada równowagi

postuluje, aby budżet paostwa był budżetem zrównoważonym. Nie jest

przestrzegana w klasycznym rozumieniu. Teraz mówi, żeby nierównowaga w budżecie była na
racjonalnym poziomie. Traktat z Maastricht.

Zasada uprzedniości

– budżet paostwa musi byd uchwalony przed początkiem roku budżetowego.

Zasada jawności budżetu

– chodzi o to, żeby przekazad społeczeostwu informacje o budżecie oraz

o danych finansowych związanych z budżetem, poprzez udostępnienie treści budżetu na etapie jego
opracowywania, uchwalania, wykonywania oraz dostępności obrad budżetowych.

Wieloletni plan finansowy paostwa jest to dokument, którego obowiązek sporządzania wprowadziła
ustawa  o  finansach  publicznych  z  2009r.  Jest  to  plan  dochodów  i  wydatków  oraz  przychodów  i
rozchodów  budżetu  paostwa  sporządzany  na  4  lata  budżetowe.  Jest  to  dokument
średniookresowego planowania budżetowego. Wyznacza ramy, w których będą się zawierały kolejne
ustawy budżetowe. Bierze pod uwagę te strumienie, które mieszczą się w ramach budżetu. Planuje
się  w  nim  podstawowe  elementy  dotyczące  dochodów,  podział  ze  względu  na  źródła,  wydatki  ze
względu na funkcje paostwa, potrzeby pożyczkowe budżetu, dochody i wydatki oraz saldo środków
europejskich  jak  również  kształtowanie  się  paostwowego  długu  publicznego.  W  części  opisowej
zawiera  projekcję  podstawowych  wskaźników  makroekonomicznych  oraz  określenie  kierunku
polityki fiskalnej.

Wieloletni  plan  finansowy  paostwa  stanowi  podstawę  do  przygotowania  projektu  ustawy
budżetowej na rok następny. Są to tylko wielkości informacyjne. Przyjęty w ustawie poziom deficytu
nie  może  byd  większy  niż  zapisany  w  wieloletnim  planie  finansowym  paostwa.  Jest  to  wielkośd
obligatoryjna. W szczególnie uzasadnionych przypadkach RM może wpisad wyższy poziom deficytów
(szczegółowe uzasadnienie na forum sejmu).

Wieloletni  plan  finansowy  tworzy  i  przedstawia  RM  minister  finansów.  RM  uchwala  go  w  drodze
rozporządzenia. Wieloletni plan paostwa nie jest uchwalany przez parlament. Plan ulega corocznej
aktualizacji,  polega  to  na  tym,  że  plan  jest  dostosowywany  do  przyjętej  przez  parlament  ustawy
budżetowej oraz uwzględnia korektę i prognozy na kolejne 3 lata. Termin na wykonanie aktualizacji –
2  m-ce  od  ogłoszenia  ustawy  budżetowej.  Sprawozdawczośd  z  wykonania  –  do  15  kwietnia  należy
przedłożyd sprawozdanie z realizacji planu wszyscy ministrowie  przekazują ministrowi finansów. Na
tej podstawie minister finansów sporządza łączne sprawozdanie i przedstawia go RM , informacja ta
podlega ogłoszeniu.

Budżet paostwa – jest to plan obejmujący dochody i wydatki oraz przychody i rozchody organów
władzy publicznej organów kontroli i ochrony prawa sądów i trybunałów oraz organów administracji
rządowej, uchwalany jest w formie ustawy budżetowej przez sejm na okres roku budżetowego, który
pokrywa się z rokiem kalendarzowym. Nie zawiera przepisów zmieniających inne ustawy.

12.01.2013r.

Ustawa budżetowa – budżet paostwa i załączniki do ustawy budżetowej. Ustawa ta pod względem
treści składa się z części tekstowej i z załączników.

W pierwszej części (tekstowej) znajduje się prognoza przychodów, dochodów, limit wydatków, limit
rozchodów,  wielkośd  deficytu,  dopuszczalny  przyrost  zadłużenia  –  znajdują  się  tu  wielkości
finansowe,  nie są  szczegółowo opisane,  są  podane  w  kwotach  ogólnych.  Znajdują  się  tu  ponad  to
różnego  typu  ustalenia  istotne  dla  budżetu  paostwa:  wielkośd  przeciętnego  miesięcznego
wynagrodzenia  w  gospodarce,  przyjęty  wskaźnik  inflacji,  liczba  etatów  w  służbie  cywilnej,  liczba
etatów  w  policji.  W  części  tekstowej  znajdują  się  także  zapisy,  których  zamieszczenie  u  ustawie
budżetowej jest obowiązkowe: wysokośd składki na FP, FGŚP.

Załączniki do ustawy: pierwsze dotyczą rozpisania kwot zawartych w ustawie budżetowej: rozpisanie
dochodów na źródła, rozpisanie wydatków z uwzględnieniem klasyfikacji budżetowej (części, działy i
rozdziały klasyfikacji budżetowej), każdy wydatek jest przyporządkowywany w klasyfikacji rodzajowej,
szczegółowo rozpisane przychody i rozchody budżetu paostwa.

Kolejny załącznik dotyczy budżetu środków europejskich: dochodów i wydatków tego budżetu,
budżet wyodrębniony w sposób finansowy z budżetu paostwa, zawarte są w nim dochody jak i
pokrywane z nich wydatki.

Następne  załączniki  to  plany  finansowe  jednostek  należących  do  sfery  finansów  publicznych,
stanowią  ważne  ogniwo  systemu  finansów  publicznych:  plany  finansowe  paostwowych  funduszy
celowych, agencji wykonawczych, instytucji gospodarki budżetowej, osób prawnych utworzonych na
podstawie odrębnych ustaw wykonujących zadania publiczne.

Opracowywanie i uchwalanie budżetu paostwa:

Na  wiosnę  rozpoczynają  się  pierwsze  przymiarki  do  projektowania  nowego  budżetu  paostwa,  w
związku z tym minister finansów rozsyła do dysponentów części budżetowych tzw. notę budżetową –
jest to dokument, w  którym minister prosi o plany wydatków  na rok  następny. Również na wiosnę
(późną  wiosną)  przygotowywane  są  założenia  makroekonomiczne  dla  budżetu  paostwa:  prognozy
PKB,  inflacji,  tempa  wzrostu  spożycia,  informacje  dotyczące  kształtowania  się  wynagrodzeo  w
gospodarce, stopy bezrobocia, liczby emerytów i rencistów. Minister finansów musi obcinad wydatki,
aby  ich  wzrost  nie  był  zbyt  duży.  Na  tym  etapie  plany  finansowe  pewnych  jednostek  mogą  byd
zmieniane,  są  jednak  jednostki  których  planów  finansowych  nie  można  zmienid:  kancelaria
prezydenta, prezesa rady ministrów, sejmu, senatu, NSA, TS, rzecznik praw obywatelskich, KNF –  ich
plany finansowe może zmienid parlament.

Projekt budżetu paostwa trafia do RM. Inicjatywę ustawodawczą ma tylko RM jeśli chodzi o ustawę
budżetową – tylko RM może złożyd do marszałka sejmu projekt ustawy budżetowej. RM ma czas do
30 września na przedłożenie do marszałka sejmu projektu ustawy budżetowej. Ten termin jest ściśle
przestrzegany. Po wpłynięciu do sejmu, sejm rozpoczyna proces legislacyjny, sejm na uchwalenie
ustawy budżetowej ma 4 miesiące: muszą się odbyd 3 czytania.

1  czytanie  jest  wstępnym  –  stawiany  jest  wniosek  czy  sejm  ma  odrzucid  ustawę  budżetową  lub
skierowad ją do pracy komisji. Komisji jest wiele. Wszystkie wnioski o wprowadzenie poprawek do
budżetu  zbiera  i  ocenia  Komisja  Finansów  Publicznych  –  na  drugim  czytaniu  przedstawia
sprawozdania  z  obrad  komisji,  przedstawia  poprawki,  które  zostały  zgłoszone  razem  ze  swoimi
ocenami  tych  poprawek.  3  czytanie  to  głosowanie  nad  poprawkami  KFP,  po  głosowaniu  w  sejmie
uchwalona ustawa trafia pod obrady senatu.

Jeżeli chodzi o możliwości zmian proponowanych przez sejm, nie mogą byd zgłaszane poprawki,
które spowodują wzrost deficytu budżetu paostwa, mogą zgłaszad poprawki, które jeśli zakładają
wzrost wydatków muszą wskazad źródła ich finansowania. Limit wydatków nie może byd zmieniany.
Senat ma 20 dni na zaproponowanie swoich poprawek do ustawy budżetowej. Następnie sejm nad
tymi poprawkami głosuje.

Ostateczna  wersja  ustawy  budżetowej  trafia  do  prezydenta  -  ma  on  dwie  opcje:  podpisanie  lub
złożenie wniosku do trybunału, ma na to 7 dni. niezwłocznie po podpisaniu ustawy przez prezydenta
jest ona ogłaszana w  dzienniku ustaw  – koniec  stycznia, luty.  Ustawa  budżetowa  obowiązuje  od 1
stycznia.  Jeśli  nie  jest  uchwalona  przed  1  stycznia  to  gospodarka  jest  prowadzona  na  podstawie
projektu.

Oprócz  ustawy  budżetowej  –  prowizorium  budżetowe  –  jest  to  uproszczony  budżet  paostwa  na
okres  krótszy  niż  rok.  Ustawa  o  prowizorium  budżetowym  uchwala  się  w  sytuacji,  kiedy  trudna
sytuacja  gospodarcza  i  polityczna  nie  pozwala  na  przygotowanie  ustawy  budżetowej.  Wtedy  mamy
do czynienia z ustawą o prowizorium budżetowym.

Budżet paostwa w trakcie roku podlega realizacji.

Ustawa  budżetowa  podlega  zatwierdzeniu  jeśli  chodzi  o  jej  wykonanie.  RM  jest  zobowiązana  do
przygotowywania  sprawozdao  z  wykonania  budżetu  paostwa  i  taką  informację  z  wykonania
ustawy budżetowej RM przedstawia dwa razy: pierwszy raz za pierwsze półrocze, termin na złożenie
sprawozdania  10  września,  sprawozdania  składa  się  w  sejmie  (KFP)  i  w  NIK.  Drugie  sprawozdanie
obejmuje cały rok budżetowy, sprawozdanie to RM przedstawia całemu sejmowi oraz NIK do 31 maja
następnego roku.

Podczas, gdy ustawa budżetowa jest poddawana analizie jednostki sektora finansów publicznych nie
mogą  czekad  aż  zostanie  uchwalona  ustawa,  bo  zobowiązane  są  do  opracowania  swojego  planu
finansowego,  na  podstawie  tego  planu  będzie  prowadzona  gospodarka  środkami  tej  jednostki.
Projekt planu finansowego musi byd sporządzony i przekazany dysponentowi wyższego szczebla do
1 grudnia. Aby jednostka SFP mogła sporządzid plan finansowy musi znad pewne kwoty zapisane w
ustawie  budżetowej.  Takie  informacje  otrzymuje  od  dysponentów  części  budżetowej  –  mają  na  to
czas do 25 października, aby przekazad informacje o dochodach i wydatków. Po uchwaleniu ustawy
budżetowej dysponenci części budżetowych przekazują w terminie 21 dni od dnia ogłoszenia ustawy
budżetowej  podległym  jednostkom  ostateczne  informacje  o  dochodach  i  wydatkach  zawartych  w
ustawie budżetowej.

Następnym obowiązkiem MF jest sporządzenie harmonogramu realizacji budżetu paostwa. Jest to
podzielenie realizacji dochodów i wydatków na okresy miesięczne. Minister finansów zarządza
budżetem paostwa. Bankowa obsługa budżetu paostwa – rachunek centralny budżetu paostwa

prowadzi  NBP.  Minister  finansów  odpowiada  za  realizację  budżetu  paostwa,  ma  środki  które  mają
zapewnid  prawidłową  realizację  budżetu,  tzn.  nie  przekroczenie  określonego  w  ustawie  deficytu.
Realizowane  dochody  są  zbyt  małe  -  deficyt  nie  pokryje  realizowanych  wydatków.  MF  ma  prawo
dokonad  blokady  realizowanych  wydatków.  Wydatki,  które  zostały  zablokowane  zostają
przeniesione  do  nowej  rezerwy  celowej.  Oprócz  tego,  że  blokowanie  wydatków  może  nastąpid  w
trudnej  sytuacji  gospodarczej,  może  to  nastąpid  także  jeśli:  kiedy  zostanie  stwierdzona
niegospodarnośd  w  określonych  jednostkach,  w  przypadku  stwierdzenia  opóźnieo  w  realizacji
zadao,  stwierdzenie  nadmiaru  posiadanych  środków,  stwierdzenie  naruszenia  zasad  gospodarki
finansowej.  Blokowanie  może  mied  charakter  czasowy  lub  trwad  do  kooca  roku.  Blokowad  może
także  dysponent  części  budżetowej.  Blokowanie  wydatków  nie  może  dotyczyd  subwencji  ogólnej
dla JST.

Ważną  zasadą,  która  rządzi  środkami  budżetu  paostwa  jest  wygasanie  środków  w  budżecie  z
koocem  roku  budżetowego. Jednostka, która nie wykorzystała środków do kooca roku traci je. Nie
ma  zasady  oszczędności  i  przenoszenia  środków  na  następne  lata  –  prowadzi  to  czasem  do
nieracjonalnych  decyzji  i  marnotrawstwa  środków.  Zasady  gospodarowania  nie  zachęcają  do
oszczędzania środków budżetowych.

Szczególnym przypadkiem jest możliwośd, że pewne wydatki nie ulegną wygaśnięciu z koocem roku.
Jeżeli  są  to ważne wydatki,  które  nie zostały wykonane  w  danym  roku,  ale jest  koniecznośd,  aby
były  one  wykonane  to  MF  do  15  grudnia  może  podjąd  decyzję  że  pewne  wydatki  nie  wygasną  z
koocem roku. Te decyzję podejmuje w formie rozporządzenia. W ten sposób zawiesza tę klauzulę, że
wydatki wygasają z koocem roku. Maksymalnie można te wydatki zawiesid do 31 marca następnego
roku.

Przeniesienia  wydatków  –  zasadniczo  do  dokonywania  przeniesieo  wydatków  w  ramach  budżetu
paostwa  są  upoważnieni  dysponenci  części  budżetowych,  mogą  je  przenosid  między  rozdziałami  i
paragrafami  klasyfikacji  w  ramach  danej  części  i  działu  budżetu  paostwa.  Dysponenci  części
budżetowych mogą upoważnid kierowników jednostek do dokonywania  przeniesieo wydatków w
obrębie jednego rozdziału.

Dokonanie zmian w wydatkach, które związane są z finansowaniem z udziałem środków europejskich
wymaga  zgody  ministra  rozwoju  regionalnego.  Również  przeniesienia  wydatków  majątkowych  w
kwocie  powyżej  100  tys.  zł  wymaga  zgody  ministra  finansów.  Nie  można  zwiększad  wydatków
przeznaczonych na uposażenia i wynagrodzenia ze stosunku pracy.

Podatki

Podatki stanowią główne źródło dochodów paostwa.

Podatek – jest to publiczno-prawne pieniężne, nieodpłatne, przymusowe oraz bezzwrotne
świadczenie na rzecz skarbu paostwa lub JST wynikające z ustawy podatkowej.

Cechy podatku:

a) Świadczenie pieniężne – zapłata odbywa się tylko w pieniądzu

b) Świadczenie ustanawiane jednostronnie – przez podmiot czynny, nie dochodzi do negocjacji

i ustalania warunków, świadczenie ustalane z góry, jego wysokośd itp.

c) Ogólnośd – jest to świadczenie tak skonstruowane, że nie odnosi się do konkretnego

podmiotu

d)  Świadczenie zasadnicze – stanowi główne źródło dochodów budżetu
e)  Bezzwrotnośd – podatek raz zapłacony w prawidłowej wysokości nie podlega zwrotowi
f)  Nieodpłatnośd – nie ma bezpośredniego świadczenia wzajemnego ze strony paostwa
g)  Przymusowośd  –  podatek,  który  nie  jest  zapłacony  w  terminie  lub  w  należytej  wysokości

podlega ściągnięciu w drodze egzekucji administracyjnej

Cechy stałe podatku – każdy podatek te cechy spełnia

Elementy konstrukcyjne podatku – podatki różnią się tym między sobą

Podmiotem podatku jest zarówno ten, który na swoją rzecz podatek pobiera, jak też ten kto go
uiszcza:

1. Podmiot czynny – ten, kto na swoją rzecz podatek ustanawia, skarb paostwa lub JST
2. Podmiot bierny – osoba odpowiedzialna za uiszczenie podatku, jest to tzw. podatnik

Podatnik formalny – to ten, kto na podstawie konkretnej ustawy podatkowej jest zobowiązany do
zapłacenia podatku i rozliczenia się z tego tytułu z właściwym organem podatkowym

Podatnik rzeczywisty – to ten, kto ponosi ekonomiczny ciężar podatku

Podatek pośredni – następuje w nim rozszczepienie osoby podatnika formalnego i rzeczywistego

Podatek bezpośredni – podatnik rzeczywisty i formalny to ta sama osoba

Zjawisko przerzucalności podatku w przód – ustawodawca wymusza podwyższenie ceny towaru lub
usługi o kwotę podatku VAT. W ten sposób podatnikiem formalnym jest sprzedawca a podatnikiem
rzeczywistym jest kupujący. Przerzucalnośd jest wymuszona jeżeli chodzi o podatki pośrednie.

Przerzucalnośd w tył – zachodzi wtedy, kiedy ciężar podatku przenoszony jest na dostawców lub
pracowników poprzez zmniejszenie ceny towaru lub wynagrodzenia.

Tam gdzie się wprowadza ceny minimalne lub maksymalne (limit cenowy), jak również mogą byd
bariery ekonomiczne – wynikają z kształtowania się podaży popytu oraz cen na rynku.

Płatnik – pośrednik między podmiotem czynnym a podmiotem biernym, najczęściej pracodawcy,
organy emerytalno-rentowe, zobowiązany jest do: obliczenia podatku, pobrania podatku od
podatnika i wpłacenia podatku właściwemu organowi podatkowemu we właściwym terminie

Inkasent – pośrednik pomiędzy podmiotem czynnym i biernym, czynności przez niego dokonywane
sprowadzają się do pobrania podatku i odprowadzenia go do właściwego organu we właściwym
terminie

Przedmiot podatku – jest to rzecz lub zjawisko, które podlega opodatkowaniu, odnosi się zasadniczo
do dochodu lub do majątku podatnika

Podstawa opodatkowania – konkretyzacja przedmiotu opodatkowania, może mied charakter
ilościowy, powierzchnia nieruchomości w m2, powierzchnia użytków rolnych w ha przeliczeniowych
itp. może mied wartośd wartościową np. wysokośd dochodów. Postad wartościowa – jest ona
wyrażona w wartości rzeczywistej bądź w wartości szacunkowej.

Stawka podatkowa – relacja pomiędzy podatkiem a podstawą opodatkowania

Rodzaje stawek podatku

a)  Stawka procentowa
b)  Stawka kwotowa – 300 zł za tonę paliwa
c)  Stawka ułamkowa – wyrażona w formie ułamka naturalnego – w Polsce niespotykana
d)  Stawka wielokrotnościowa

Skala podatkowa – zbiór stawek występujących w danym podatku

a) Skala proporcjonalna (liniowa) – jedna niezmienna stawka podatku, stawka nie rośnie wraz

ze wzrostem podstawy opodatkowania

b) Skala nieproporcjonalna – stawka podatku ulega zmianie w związku ze zmianą podstawy

opodatkowania
1. Skala progresywna: globalna – polega na tym, że stosujemy jedną stawkę podatku

wynikającą z podstawy opodatkowania dla całości podstawy opodatkowania lub
szczeblowana – podstawę opodatkowania dzieli się na szczeble

2. Skala degresywna – stawka podatku maleje stawka podatku jak maleje podstawa

opodatkowania

3. Skala regresywna – polega na tym, że rośnie podstawa opodatkowania a stawka

podatkowa maleje

Tryb i warunki płatności podatku – wpłaca się na konto bankowe organu podatkowego: urzędy
skarbowe, izby celne – organ podatkowy dla akcyzy oraz dla podatku VAT w transakcjach
międzynarodowych oraz urzędy gminy

Termin płatności podatku – z góry ustalony dzieo np. 20 lub 25 danego miesiąca lub określony w
nawiązaniu do jakiegoś faktu lub zdarzenia, którego terminu nie da się z góry przewidzied np. w ciągu
14 dni od doręczenia prawomocnej decyzji w sprawie wymiaru podatku

Wyłączenia, zwolnienia i ulgi podatkowe

Wyłączenie podatkowe polega na tym, że nie powstaje nawet obowiązek podatkowy, ustawy nie
stosuje się do… - zapis w ustawie

Zwolnienia  podatkowe  –  polega  na  tym,  że  powstaje  obowiązek  podatkowy,  ale  nie  powstaje
zobowiązanie  podatkowe:  zwolnienia  podmiotowe  -  przyporządkowane  jest  do  danego  podatnika,
cały  jego  dochód  jest  zwolniony  od  podatku    lub  przedmiotowe  –  związane  z  konkretnym
przedmiotem opodatkowania, w VAT zwolnione są usługi ochrony zdrowia

Ulga podatkowa – polega na tym, że dochodzi do obniżenia ciężaru podatkowego, ulga polegająca
na obniżeniu podstawy opodatkowania – ulgi w podatku dochodowym od osób fizycznych – ulga na
Internet, darowizny, ulga rehabilitacyjna, ulga polegająca na zmniejszeniu stawki podatku - karta

19.01.2013r.

Elementy systemu podatkowego:

System podatkowy – zbiór podatków występujący w danym paostwie.

Powinien on byd:

a)  Spójny
b)  Logiczny
c)  Właściwie skonstruowany
d)  Przejrzysty
e)  Stabilny

Polski system podatkowy jest umiarkowanie rozbudowany, mamy kilkanaście tytułów podatkowych
(13 pozycji). Patrząc na obciążenia fiskalne to system podatkowy rozbudowany o niepodatkowe
obciążenia jest znacznie bardziej bogatym. W Polsce jest 40 rodzajów świadczeo o charakterze
podatkowym i niepodatkowym obciążającym osoby prowadzące działalnośd gospodarczą.

Klasyfikacja podatków:



miejsce do którego wpływają

 Paostwowe
 Samorządowe



z uwagi na tożsamośd podatnika formalnego i rzeczywistego

 podatki pośrednie
 podatki bezpośrednie

o osobiste – w których uwaga ustawodawcy koncentruje się na podmiocie opodatkowania, to

podatnik  pełni  centralną  funkcję  w  konstrukcji  podatku,  charakteryzuje  się  tym,  że  w  jego
konstrukcji  bierze  się  pod  uwagę  sytuację  osobistą  podatnika,  PIT  –  mamy  elementy
dotyczące zdrowia podatnika (ulga rehabilitacyjna), sytuacja rodzinna (ulga na dzieci),

o rzeczowe – konstrukcja podatku opiera się głównie o kwestię przedmiotu opodatkowania
 podatki zwyczajne – te podatki, które na stale mieszczą się w ramach danego systemu

podatkowego

 podatki nadzwyczajne – takie, które wprowadza się z określonej przyczyny, tymczasowo,

określony jest co do daty lub wydarzenia, w Polsce – popiwek, sytuacja – wysoka inflacja,
trudna sytuacja gospodarcza, problemy o charakterze politycznym

Klasyfikacja ze względu na źródło poboru:

a) Dochód

1. W toku wydatkowania – podatki konsumpcyjne: VAT i akcyza
2. W toku powstawania: w sposób wstępny – podatki o charakterze przychodowym – VAT i

akcyza od strony sprzedawcy, podatki od obrotu, wstępny i ostateczny – podatek rolny i
leśny , ostateczny – podatki dochodowe

b) Majątek

1. W stanie statycznym

2. Przyrost majątku – ilościowy lub wartościowy, w polskim systemie podatkowym nie

występuje, większośd krajów przewiduje taki podatek (katastralny), przyrost ilości
majątku (podatek od spadków i darowizn)

Zasady systemu podatkowego:

Adam Smith:

1. Zasada równości – powszechnośd podatku, likwidacja wszelkich przywilejów podatkowych

dla wybranych grup społecznych, proporcjonalnośd opodatkowania dochodów

2. Pewności – oznacza ona oparcie podatku na jawnych i konkretnych przepisach, ustalających

wysokośd podatku, terminy płatności i typ podatku

3. Taniości – rozumiana była dwojako, postulat minimalizacji kosztów utrzymania administracji

podatkowej – z jednej strony, ograniczenie kosztów ponoszonych przez podatników w
związku z uiszczeniem podatku z drugiej

4. Dogodności – postulowano, aby podatek pobierad w najbardziej dogodnym dla podatnika

czasie

Wagner:

1. Fiskalne – ich przestrzeganie miało zapewnid odpowiednie wpływy do skarbu paostwa z

tytułu podatków

2. Społeczne – równośd podatkowa – była rozumiana inaczej niż u Smitha – jest to równośd w

sensie subiektywnym a nie obiektywnym, powszechnośd opodatkowania, ale także
uwzględnienie możliwości płatniczych podatnika, równośd zapewniało progresywne
opodatkowanie dochodów

3. Techniczne – (taniości dogodności i pewności)

Podatek VAT

Dochody budżetu paostwa oparte są głównie oparte na tym podatku.

Funkcjonowanie jednolitego rynku europejskiego – opodatkowuje sprzedaż towarów i świadczenie
usług

VAT i akcyza – standardy międzynarodowe, muszą byd zgodne z unijną dyrektywą 28 listopada 2006r.
nr 2006/112/WE w sprawie wspólnego systemu podatku od wartości dodanej.

Cechy podatku VAT:

1. Podatek paostwowy, rzeczowy, jest to podatek o charakterze przychodowym dla

sprzedawcy i konsumpcyjnym dla nabywcy,

2.  Przerzucalny w przód
3.  Podatek pośredni
4.  Wielofazowośd  podatku, podatek  VAT  jest  pobierany w  każdej fazie obrotu, opodatkowuje

się zarówno wyroby gotowe jak i pośrednie

5. Powszechnośd opodatkowania – szeroki zakres przedmiotowy i podmiotowy, zwolnienia

tylko w wyjątkowych przypadkach

6. Podatek cenotwórczy

7. Odmiana opodatkowania wartości dodanej – w konstrukcji podatku nie pojawia się taka

wartośd jak wartośd dodana

8. Opodatkowuje wartośd netto
9. Potrącalnośd podatku – podatek należny i naliczony, zwolnienie i stawka 0%

Zwolnienie  –  nie  ma  podatku  należnego  przy sprzedaży,  przy  zakupie  –  nie można  odliczyd
podatku naliczonego. Zwolnienie oznacza utratę prawa do odliczenia podatku naliczonego,
jeżeli zwolnienie podmiotowe – nie może odliczad podatku naliczonego, sprzedaż zwolniona
i opodatkowana jednocześnie – przyporządkowanie zakupów do sprzedaży opodatkowanej,
a  które  do  nieopodatkowanej.  W  sytuacji,  gdy  podatnik  prowadzi  jednocześnie  sprzedaż
zwolnioną  i  opodatkowaną  jest  zobowiązany  do  przyporządkowania  zakupów  do  czynności
opodatkowanych  i  do  czynności  zwolnionych,  w  zakresie  zakupów,  których  nie  da  się
przyporządkowad  podatnik  odlicza  częśd  kwoty  podatku  naliczonego,  która  jest  równa
stosunkowi  sprzedaży  opodatkowanej  do  całości  sprzedaży  za  poprzedni  rok  podatkowy,
ma  obowiązek  skorygowad  na  koniec  roku  chyba,  że  równica  nie  przekracza  2  pkt
procentowych,  zakup  środków  trwałych  i  WNP  korektę  taką  robi  się  po  5  latach
podatkowych, w przypadku nabywania nieruchomości po 10 latach

10. Podatek VAT nie powinien wpływad na wynik finansowy przedsiębiorstwa, gdyż przychody i

koszty ewidencjonowane są w wartości netto  – zasada  neutralności  podatku VAT, wyjątki:
zastosowanie  zwolnienia, chod mamy sprzedaż opodatkowaną to ustawodawca wprowadza
ograniczenia  w  odliczaniu  podatku  naliczonego:  dotyczy  ono  zakupu  samochodów
osobowych, możemy odliczyd 60% kwoty podatku naliczonego, ale nie więcej niż 6000zł. Nie
mamy  możliwości  odliczenia  podatku  naliczonego  od  zakupu  paliw  i  części  związanych
dotyczących  samochodem osobowym, zakup usług hotelowo-gastromicznych,

11. Zasada terytorialności – czynności podlegające opodatkowaniu – dostawa towarów i

świadczenie usług na terytorium kraju za wynagrodzeniem, eksport i import towarów, WDT i
WNT

Dostawa towarów oznacza przeniesienie prawa do rozporządzania towarami jak właściciel

Towar – rzeczy ruchome, wszelkie postacie energii, budynki budowle oraz ich części oraz grunt,

Świadczenie usług – każde świadczenie na rzecz osoby fizycznej, osoby prawnej lub jednostki
organizacyjnej nie posiadającej osobowości prawnej, która nie stanowi dostawy towarów

Zwolnienia  przedmiotowe  –  zwolnione  są  usługi:  edukacja,  ochrona  zdrowia,  opieka  społeczna,
administracja publiczna, obrona narodowa, pośrednictwo finansowe, usługi świadczone przez pocztę
paostwową,  usługi  publiczne  radia  i  telewizji,  import  towarów  i  WNT,  które  są  zwolnione  od  cła,
dostawa  towarów  używanych,  dostawa  terenów  niebudowlanych,  działalnośd  w  zakresie  gier
losowych, zakładów wzajemnych i gier na automatach.

Zakres podmiotowy podatku – podatnikami podatku VAT są osoby fizyczne, osoby prawne i
jednostki organizacyjne nie posiadające osobowości prawnej, które wykonują samodzielnie
działalnośd gospodarczą bez względu na cel czy rezultat takiej działalności.

Podmiot podatku:

a) Mali podatnicy – podatnik, u którego wartośd sprzedaży w poprzednim roku podatkowym

wraz z kwotą podatku nie przekracza równowartości 1 200 000 euro, może skorzystad:
1. Może rozliczad się w okresach miesięcznych lub kwartalnych
2. Możliwośd wyboru kasowej metody rozliczenia

b) Rolnicy ryczałtowi – specjalny system

1. Byd normalnym podatnikiem – jego przychód musi przekroczyd 20 000 zł za poprzedni

rok podatkowy – czynny podatnik

2. Status rolnika ryczałtowego – polega on na tym, że podatnik jest zwolniony od

obowiązków  podatkowych,  sprzedaż  produktów  rolnych  podlega  zwolnieniu,  nie  ma
możliwości odliczenia podatku naliczonego, rolnik ma prawo do zryczałtowanego zwrotu
podatku  naliczonego  –  zryczałtowany  zwrot  odbywa  się  wtedy,  kiedy  rolnik  sprzedaje
swoje  produkty  innemu  podatnikowi  podatku  VAT,  wówczas  otrzymuje  zryczałtowany
zwrot podatku który wynosi 6% wartości sprzedaży – faktura VAT RR

Zwolnienia podmiotowe – ze zwolnienia można skorzystad na zasadzie fakultatywnej, mogą
skorzystad podmioty, u których:

a) Wartośd sprzedaży w poprzednim roku nie przekroczyła kwoty 150 tys. zł,
b) Ci którzy rozpoczynają prowadzenie działalności, z tym że kwota zwolnienia wynosząca

150 tys. zł jest rozliczana proporcjonalnie do okresu działalności pozostałego do kooca roku

Obowiązek podatkowy – moment powstania obowiązku podatkowego – powstaje z chwilą wydania
towaru lub wykonania usług, przesunięcie – dana transakcja jest potwierdzona fakturą VAT, wówczas
obowiązek podatkowy powstaje w 7 dniu od daty wydania towaru lub wykonania usługi.

Metoda kasowa – polega na tym, że obowiązek podatkowy powstaje z chwilą otrzymania zapłaty za
towar lub usługę, ale nie później niż w ciągu 90 dni od dnia wydania towaru lub wykonania usługi.

Podstawą opodatkowania jest obrót netto tzn. jest to kwota należna z tytułu sprzedaży
pomniejszona o kwotę należnego VAT od tej sprzedaży.

Import towarów – podstawa opodatkowania to wartośd celna towaru powiększona o należne cło

Jeśli towar jest objęty akcyzą to wartośd podatku akcyzowego zwiększa podstawę opodatkowania.

Stawki podatku – stawka podstawowa obejmuje te towary i usługi, na które nie przewidziano innej
stawki podatku lub zwolnienia

0% - obejmuje WDT i eksport