PRAWO RZYMSKIE 

Paremie i maksymy – objaśnienia 

 

Opracowanie: aga.kubuś 

Na podstawie dwiczeo dr Pauliny Święcickiej (notatki: aga.kubuś oraz Lyra) oraz skryptu dra Tomasza Palmirskiego 

(do rozróżnienia po czcionkach  ). 

 
 

A 

Accessio cedit principali (D. 34.2.19.13) – Rzecz przyłączona dzieli los rzeczy głównej. 



 

Przyłączenie;  właścicielem  przez  nabycie  w  sposób  pierwotny  staje  się  właściciel 

rzeczy  głównej  (nabycie  jest  niezależne  od  poprzednika).  Jakaś  rzecz  zostaje  trwale 
połączona z rzeczą główną.  Jej uszczegółowieniem jest zasada  superficies solo cedit. 
Ruchomośd + ruchomośd. 
 



 

Akcesje pozostają w ścisłym związku z rzeczą główną, stanowią jej część. 

o 

Zasada ta ma swoje odbicie w sposobie połączenia się dwu rzeczy accessio. Polegało 

ono  na  tym,  że  pewna  rzecz  samoistna  przez  połączenie  z  drugą  rzeczą  samoistną 

staje się częścią składową tej ostatniej jako rzeczy głównej (np. zasadzone na cudzym 
gruncie  drzewo  staje  się  własnością  właściciela  gruntu  w  momencie  zapuszczenia 
przezeń  korzeni  /tu:  superficies…/).  Wskutek  połączenia  gasła  własność  na  rzeczy 
ubocznej,  powiększając  tym  samym  prawo  właściciela  rzeczy  głównej.  W  pewnych 

przypadkach  właściciel  rzeczy  ubocznej  miał  roszczenie  o  odszkodowanie  przeciw 
właścicielowi rzeczy głównej. 

 
Actor sequitur forum rei (C. 3.19.3) – Powód idzie za sądem pozwanego. 



 

Zasada  właściwości  miejscowej  organu  do  wszczęcia  przed  nim  postępowania. 

Decydował  o  niej  domicyl  (miejsce  zamieszkania)  lub  origo  (miejsce  pochodzenia).     
Na zasadzie wyjątku możliwośd wyboru innego organu. 

 
Audiatur et altera pars (ad Sen.Med. 199-200, Dz. 25.17) – Niech będzie wysłuchana i druga 
strona. 



 

Istota  zasady  kontradyktoryjności.  Możliwośd  ustosunkowania  się  do  twierdzeo 

drugiej strony w postępowaniu spornym. 

 
B 

Bis de eadem re agi non potest  (ad Gai 4.107)  – Nie można  procesowad się dwa  razy o to 
samo. 



 

Dziś:  ne  bis  in  idem.  W  prawie  procesowym,  związane  ze  skutkami  ugruntowania 

sporu  (litis  contestatio)  pojęcie  konsumpcji  skargi.    Po  litis  contestatio  –  zawisłośd 
sporu (litis pendentio). 

  Kiedy  strony  otrzymały  wyrok,  jest  to  stan  rzeczy  osądzonej, 

stanowiący przesłankę negatywną dla wszczęcia kolejnego procesu na 
podstawie tej samej skargi. 

  Stan  sprawy  zawisłej  –  spór  został  ugruntowany  i  był  przedstawiony 

przed sądem – również negatywna przesłanka do wszczęcia kolejnego 
procesu na podstawie tej samej skargi. 

  Exceptio  rei  iudicatae  vel  in  iudicium  deductae  –  zarzut  rzeczy 

osądzonej lub doprowadzonej do osądzenia. 
 



 

Niedopuszczalność prowadzenia sporu o to samo na skutek  litis contestatio, a to ze względu   

na  niemożność  zmiany  materialnego  prawa  skargi,  ustalonego  przez  strony.  Stan  prawny  w 
chwili ustanowienia sporu był miarodajny dla sędziego. 

 
C 

Cessante  ratione  legis,  cessat  lex  ipsa  (ad  D.  35.1.72.6)  –  Gdy  ustaje  przyczyna,  dla  której 
wydano ustawę, traci moc sama ustawa. 

 
D 

Dura lex, sed lex (ad D. 40.9.12.1) – Twarde prawo, lecz prawo. 



 

Trzeba  się  stosowad  do  prawa  bez  względu  na  jego  postanowienia  –  Ulpian 

polemizował  z  surowością  prawa  dot.  Wyzwoleo  i  doszedł  do  takiego  wniosku. 
Zasada  najdawniejszej  warstwy  prawa  rzymskiego  –  ius  civile,  czyli  zasada  ius 
strictum.  

 
E 

Ei incumbit probatio, qui dicit non qui negat (D. 22.3.2) – Ciężar dowodu spoczywa na tym, 
kto twierdzi, a nie na tym, kto zaprzecza. 



 

Ekscepcja pozwanego względem powoda. Komplementarna do niej jest zasada reus in 

exceptionae actor est. 
 

Executio  iuris  non  habet  iniuriam  (D.  47.10.13.1)  –  Egzekwowanie  prawa  nie  jest 
bezprawiem. 



 

Wykonując  swoje  prawo  podmiotowe  działamy  w  granicach  prawa.  Dotyczy 

urzędników  paostwowych  sprawujących  władzę  w  paostwie,  którzy  wyrządzają 
szkodę w ramach kompetencji sprawowanego urzędu. 

 
H 

Heredis  institutio  caput  et  fundamentum  totius  testamenti  est  (Gai  2,229)  –  Za  początek        
i fundament całego testamentu uważa się ustanowienie dziedzica. 



 

Określa,  jaki  akt  mortis  causa  uznawano  za  testament  –  na  jego  początku  musiał 

zostad  wskazany  spadkobierca  (to,  co  wymieniono  przed  wskazaniem  spadkobiercy 
nie  miało  mocy  prawnej).  Dziedzica  ustanawiało  się  dla  całości  spadku,  nie  dla 
konkretnych rzeczy. 

 
Hereditas  nihil  aliud  est,  quam  successio  in  universum  ius,  quod  defunctus  habuerit  (D. 
50.16.24,  50.17.62)  –  Spadkobranie  to  nic  innego,  jak  sukcesja  w  całości  prawa,  jakie  miał 
zmarły. 



 

Definicja  dziedziczenia  jako  sukcesji  uniwersalnej:  przejęcie  wszystkich  dóbr  i  praw 

spadkodawcy, w tym odpowiedzialności za jego długi. 
 

Hominum  causa  omne  ius  constitutum  sit  (D.  1.5.2)  –  Wszelkie  prawo  ustanawia  się  ze 
względu na ludzi. 

 
I 

Ignorantia iuris nocet, ignorantia facti non nocet  (ad D. 22.6.9 pr.) – Nieznajomośd prawa 
szkodzi, nieznajomośd faktu nie szkodzi. 



 

Nie można powoływad się na nieznajomośd prawa lub błąd co do niego, żeby uniknąd 

odpowiedzialności prawnej. Na error iuris mogli powoład się jednak: 

  Niedojrzali/impuberes 
  Kobiety 
  Żołnierze 
  Wieśniacy (mieszkający poza miastem Rzym) 

 
 
Impossibilium  nulla  obligatio  est  (D.  50.17.185)  –  Zobowiązanie  do  (świadczenia) 
niemożliwego jest nieważne. 



 

Chodzi  o  świadczenie  pierwotne  i  obiektywnie  niemożliwe  do  spełnienia  (ważnym 

było zobowiązanie pierwotne i obiektywnie możliwe do spełnienia).  

o  Niemożliwośd pierwotna – od samego początku niemożliwe, 
o  Wtórna/późniejsza/następcza  –  stało  się  niemożliwe  z  powodu  vis  maior       

lub przyczyn leżących po stronie dłużnika 
 



 

Subiektywna niemożliwość (tj. uzależniona od konkretnego dłużnika) nie stanowiła przeszkody, 

bowiem  świadczenie,  którego  nie  jest  w  stanie  wykonać  dłużnik,  może  wykonać  ktoś  inny. 
Kwestia czy niemożliwość świadczenia ma charakter faktyczny, czy prawny nie ma znaczenia. 
 

In  dubiis  benigniora  (D.  50.17.56)  –  W  sytuacjach  dwuznacznych  (należy  przyjąd  pogląd) 
bardziej korzystny (dla stron). 
 
In dubio pro reo (ad D. 50.17.125) – W razie wątpliwości, na korzyśd pozwanego. 
 
Iuris prudentia est divinarum atque humanarum rerum notitia, iusti atque iniusti scientia 
(D. 1.1.10.2) – Biegłośd w prawie to znajomośd rzeczy boskich i ludzkich oraz wiedza o tym, co 
sprawiedliwe i niesprawiedliwe. 
 
Ius  civile  vigilantibus  scriptum  est  (D.  42.8.24)  –  Prawo  cywilne  tworzone  jest  dla  osób 
starannych. 
 
Ius est ars boni et aequi (D. 1.1.1 pr.) – Prawo jest sztuką tego, co dobre i sprawiedliwe. 
 
Iustitia  est  constans  et  perpetua  voluntas  ius  suum  cuique  tribuendi  (D.  1.1.10  pr.)  – 
Sprawiedliwośd jest niezmienną i trwałą wolą przyznawania tego, co się komu należy. 
 
Iustitias vestras iudicabo (ad Ps. 75.3) – Osądzę waszą sprawiedliwośd. 

 
L 

Lex posterior derogat priori (ad D. 1.4.4) – Ustawa późniejsza uchyla wcześniejszą. 



 

Reguła kolizyjna, sformułowana w stosunku do konstytucji cesarskich. Nie powoduje 

formalnej  derogacji.  Ustawa  wcześniejsza  i  późniejsza  mogły  się  uzupełniad,  jednak     
w razie ich sprzeczności co do danej materii należało stosowad ustawę nowszą. 
 

Lex retro non agit (ad C. 1.14.7) – Ustawa nie działa wstecz. 



 

Zakaz retroaktywności ustaw – mają dotyczyd przypadków przyszłych, które dopiero 

się wydarzą, a nie tych, które już miały miejsce. 

 
M 

Male  nostro  iure  uti  non  debemus  (Gai  1.53)  –  Nie  powinniśmy  źle  korzystad  z  naszego 
prawa. 
 
Mater  semper  certa  est,  pater  vero  is  est,  quem  nuptiae  demonstrant  (D.  2.4.5)  –  Matka 
jest zawsze pewna, ojcem zaś jest ten, na kogo wskazuje małżeostwo. 



 

Domniemanie (praesumptio) pozwalające ustalid pochodzenie dziecka. Domniemanie 

wzruszalne (praesumptio iuris tantum) – dopuszczalny przeciwdowód. 

 



 

Reguła  ta  w  procesie  o  uznanie  ojcostwa  była  rozumiana  jako  reguła  dowodowa.  Uważano,    

że dziecko prawe to takie, które przyszło na świat w ważnym małżeństwie. Gdy ono istniało – 
przemawiało  za  domniemaniem  ojcostwa  (ojcem  jest  małżonek).  Można  je  było  obalić  przez 
dowiedzenie, iż zrodzenie przez męża było niemożliwe. 

 
Melior est conditio possidentis (D. 20.1.10) – Lepsze jest stanowisko tego, który posiada. 



 

Dotyczy  skargi  petytoryjnej.  W  takich  samych  okolicznościach  2  osoby  nabywają         

tę samą rzecz od jej 2 różnych niewłaścicieli (niemożliwośd przeniesienia prawa, chod 
transakcja jak najbardziej w porządku – jak żeś głupi, to cierp) – ten, który w danym 
momencie posiada rzecz jest na lepszej pozycji. 

 

N 

Nasciturus pro iam nato habetur, quotiens de commodis eius agitur (ad D. 1.5.7) – Dziecko 
poczęte uważa się za już narodzone, ilekrod chodzi o jego korzyśd. 



 

Wyjątek  od  zasady  uzyskiwania  podmiotowości  prawnej  w  momencie  żywego 

urodzenia. Dotyczy prawa spadkowego. Warunek konieczny uzyskania skutecznego – 
żywe urodzenie. 

 
Nemo  audiatur  propriam  turpitudinem  allegans  (ad  C.  7.8.5)  –  Powołujący  się  na  własny 
występek nie będzie wysłuchany. 
 
Nemo est iudex in propria causa (ad C. 3.5.1) – Nikt nie jest sędzią we własnej sprawie. 
 
Nemo plus iuris ad alium transferre potest, quam ipse haberet (D. 50.17.54) – Nikt nie może 
przenieśd na drugiego więcej prawa, niż sam posiada. 



 

Wyjątek od tej zasady stanowi sprzedaż przez wierzyciela rzeczy obciążonej zastawem 

innej osobie (zysk ze sprzedaży zaliczany na poczet realizacji zastawu). 

 
Nemo pro parte testatus, pro parte intestatus decedere potest (ad I. 2.14.5) – Nikt sam nie 
może umrzed pozostawiając dziedzica do części spadku, częśd zaś beztestamentowo. 



 

Niedopuszczalne  jest  ustanowienie  dziedziczenia  częściowo  na  podstawie 

testamentu,  częściowo  ustawowego  –  zasada  musi  byd  jednolita:  albo  wyłącznie          
z testamentu, albo wyłącznie z ustawy. Wyjątki: 

  Testament  żołnierski  (testamentum  militis)  –  przywilej  ustanowiony  przez 

Juliusza Cezara 

  Dziedziczenie przeciwtestamentowe (zbliżone do dzisiejszego zachowku) 

 



 

Dziedziczenie musi polegać na jednej właściwej podstawie powołania, gdyż obejmuje spadek 

jako  całość.  Spadkodawca  nie  mógł  więc  rozporządzić  w  drodze  testamentu  tylko  częścią 
swojego  majątku,  a  resztę  pozostawić  dziedzicom  ustawowym.  Oznaczało  to  niemożliwość 
wystąpienia  obok  siebie  dwóch  sposobów  powołania  do  spadku:  testamentowego                       
i ustawowego. 

 
Nemo  sibi  ipse  causam  possessionis  mutare  potest  (D.  41.2.3.19)  –  Nikt  nie  może  sobie 
zmienid podstawy posiadania. 



 

Posiadacz  (cywilny  –  possesio  civilis,  dzierżyciel  -  detentio  lub  naturalny  –  possesio 

naturalis) nie może nagle stad się właścicielem – niezbędna do tego jest dodatkowa 
umowa lub porozumienie. 

 



 

Nikt sam nie mógł zadecydować o podstawie swojego posiadania. Sama wola osoby władającej 

rzeczą  nie  wystarczała  do  zmiany  jej  dotychczasowego  stosunku  do  rzeczy  wobec  osób 
trzecich.  Np.  najemca  po  śmierci  wynajmującego  nie  mógł  sam  zadecydować  o  tym,                

że zasiaduje rzecz jako spadkobierca. 

 
Non  omne  quod  licet  honestum  est  (D.  50.17.144  pr)  –  Nie  wszystko,  co  dozwolone,  jest 
uczciwe. 
 
Nuptias  non  concubitus,  sed  consensus  facit  (D.  50.17.30)  –  małżeostwo  tworzy 
porozumienie, a nie faktyczne pożycie. 



 

Małżeństwo  powstawało  przez  porozumienie  (consensus,  affectio  maritalis).  Zawarcie             

go wymagało zgodnej woli stron. Rzymskie małżeństwo trwa więc dopóty, dopóki małżonkowie 
kontynuują wspólnotę małżeńską. Brak affectio maritalis w jakimkolwiek momencie małżeństwa 
kładł  mu  kres.  Czasem,  poza  porozumieniem,  potrzebna  była  zgoda  innych  stron  (np.  pater 

familias). 

 
O 

Omnis  definitio  in  iure  civili  periculosa  est:  parum  est  enim,  ut  non  subverti  posset  (D. 
50.17.202) – Wszelka definicja w prawie cywilnym jest niebezpieczna, ponieważ rzadko kiedy 
nie można jej podważyd. 



 

Próba  ujęcia  zasad  w  formie  definitywnych  i  jednoznacznych  norm,  podobnie            

jak  mechaniczne  stosowanie  reguł  (bez  samodzielnej  oceny  ze  strony  jurysty)  może 
prowadzid  do  skostnienia  prawa  i  niemożliwości  osiągnięcia  celu  –  słusznego 

rozstrzygnięcia.  Element  aksjologiczny  pozostaje  poza  ramami  reguły  prawnej  jako 
domniemana i niewyrażona wprost przesłanka prawidłowego stosowania. 

 
 
P 

Pacta sunt servanda (ad D. 2.14.7.7) – Umów należy dotrzymywad. 



 

Podstawa nowożytnej zasady swobody umów. 

 

Prior tempore, potior iure (C. 8.17.3) – Pierwszy w czasie, lepszy w prawie. 



 

W przypadku ustanowienia kilku zastawów w różnym czasie lub kiedy 2 osoby kupują 

od  1  właściciela  –  rzecz  należy  wydad  temu,  kto  nabył  ją  pierwszy,  jako  pierwszy 
zawarł  umowę.  Zgodnie  z  tą  zasadą  ten  zastawnik,  dla  którego  najwcześniej 
ustanowiono  prawo  zastawu  sprzedawał  rzecz  i  realizował  swą  wierzytelnośd.  Dalsi 
wierzyciele otrzymywali jedynie nadwyżkę (wg kolejności zastawów). 
 



 

Przyjęcie  tej  zasady  oznaczało  rozstrzygnięcie  kolizji  praw  podmiotowych  na  korzyść 

zastawnika,  którego  prawo  powstało  najwcześniej,  bowiem  tylko  pierwszy  zastawnik  mógł 
żądać  posiadania  i  sprzedaży  przedmiotu  zastawu.  Istniały  pewne  uprzywilejowane  zastawy, 

które wyprzedzały te wcześniejsze czasowo. 

 
 
Q 

Qui  tacet  consentire  videtur  (Lib.Sex.  5.13.43;  ad  D.  50.17.142)  –  Milczenie  uważa  się  za 
oznakę zgody. 



 

Formuła  miała  zastosowanie  np.  przy  pozornym  procesie  windykacyjnym  in  iure  cessio,            

w  którym  chodziło  o  nabycie  pochodne  własności.  Pretor  przysądzał  rzecz  powodowi,  tj. 
nabywcy, wnioskując z milczenia pozwanego (pozbywcy) o jego zgodzie. 

 
Quis custodiet ipsos custodes (Juv.Sat. 6.347-348) – Kto upilnuje samych strażników? 
 
Quod ab initio vitiosum est, non potest tractu temporis convalescere (D. 50.17.29) – Co od 
początku jest wadliwe, przez (sam) upływ czasu nie może byd uzdrowione. 



 

Zakaz konwalidacji, źródło w prawie spadkowym. 

 



 

Nieważna czynność prawna nie może ulec konwalidacji (stać się ważna) przez fakty późniejsze. 

Wyjątki: 

 

Nieważna darowizna między małżonkami stawała się ważna przez śmierć darczyńcy 

 

Przypadki konwersji 

 
Quod  omnes  similiter  tangit,  ab  omnibus  comprobetur  (C.  5.59.5.2)  –  Co  wszystkich 
podobnie dotyczy, przez wszystkich winno byd zatwierdzone. 
 
Quod principi placuit, legis habet vigorem (D. 1.4.1 pr.) – Co podoba się cesarzowi, zyskuje 
moc prawa. 
 
Quod principi placuit nemini licet (A. 1.1.1) – Co wolno wojewodzie, to nie tobie, smrodzie. 

 
Quot generationes, tot gradus (ad D. 38.10.10.9) – Ile urodzeo, tyle stopni. 



 

Dotyczy sposobu obliczania stopni pokrewieostwa w komputacji rzymskiej. 

 
R 

Reformatio  in  peius  iudici  appellato  non  licet  (ad  D.  49.1.1  pr.)  –  Sędziemu  apelacyjnemu  
nie wolno zmieniad (wyroku) na niekorzyśd (odwołującego się). 



 

Ustanowione przez Justyniana. 

 
S 

Salus  populi  suprema  lex  esto  (Cic.leg.  1.77)  –  Dobro  ludu  niechaj  będzie  najwyższym 
prawem. 
 
Scire leges non hoc est verba earum tenere, sed vim ac potestatem (D. 1.3.17) – Znad prawa 
nie znaczy trzymad się słów ustaw, lecz ich treści i mocy działania. 
 
Semel heres, semper heres (ad D. 28.5.89) – Kto raz został spadkobiercą, jest nim na zawsze. 



 

Dziedziczenie nie jest ograniczone czasowo. 

 



 

Ze względu na pewność prawną, prawo rzymskie nie dopuszczało ustanowienia dziedzica pod 

warunkiem  rozwiązującym,  jak  i  terminem  końcowym,  które  to  klauzule  uważano                     
za nieodłączne (wyjątek: testament żołnierza). Zgodnie z powyższą zasadą przy zbyciu spadku 
w drodze in iure cessio hereditatis zbywca pozostawał nadal spadkobiercą i dlatego to on, a nie 

nabywca spadku, odpowiadał za długi spadkowe. 

 
Sensum, non verba spectamus (ad C. 6.28.3, D. 34.4.3.9) – Patrzymy na sens a nie na słowa. 
 
Sententia ius facit inter partes (ad D. 5.2.17.1) – Wyrok tworzy prawo między stronami. 



 

Prawomocność wyroku oznaczała, że stanowi on podstawę stosunku między osobami, których 

dotyczył. 

 
Summum ius, summa iniuria (Cic.off. 1.33) – Najwyższe prawo, najwyższym bezprawiem. 



 

Przenikająca do Rzymu filozofia stoicka sprzyjała dyskusji nad potrzebą uwzględnienia 

w interpretacji prawa nie tylko jego formy, ale i celu, jakiemu powinno służyd. Coraz 
częściej  krytykowano  rygoryzm  dawnego  ius  civile  dostrzegając,  że  często  prowadzi 
ono do skutków sprzecznych z poczuciem sprawiedliwości, co spotkało się z krytyką 
Cycerona. 

 
Superficies  solo  cedit  (Gai  2.73)  –  To,  co  znajduje  się  na  powierzchni  gruntu,  staje  się  jego 
częścią składową. 



 

Rzymianie  znali  jedynie  nieruchomości  gruntowe.  Coś  połączone  z  gruntem  stawało 

się  jego  częścią,  a  właściciel  gruntu  stawała  się  właścicielem  wszystkiego,  co  było 
trwale z gruntem połączone. Nieruchomośd + ruchomośd. 

 



 

W zachodniorzymskim prawie wulgarnym nie znajduje ta zasada zastosowania, kiedy budujący 

uzyskał zgodę właściciela gruntu, na którym chciał budować. 

 
T 

Testamentum ambulatoria est enim voluntas defuncti usque ad vitae supremum exitum (D. 
34.4.4) – Testament zmienną jest bowiem wolą zmarłego aż do samego kresu życia. 



 

Testament może zostad zmieniony w dowolnym momencie. 

 
Testis unus testis nullus (ad C. 4.20.9) – Jeden świadek, żaden świadek. 



 

Najczęstszym dowodem w procesie były zeznania świadków. Od Konstantyna Wielkiego dowód 

stanowiło zeznanie co najmniej 2 świadków, choć czasem wymagano ich większej liczby. 

 
Tres faciunt collegium (D. 50.16.85) – Trzech tworzy stowarzyszenie. 



 

Wg  ustawy  XII  tablic  istniała  swoboda  stowarzyszeń,  co  przejawiało  się  m.in.  tym,                    

że do powstania stowarzyszenia konieczny był udział co najmniej 3 członków. 

 
V 

Vanae  voces  populi  non  sunt  audiendae  (C.  9.47.12)  –  Nie  należy  dawad  posłuchu  czczym 
głosom ludu. 
 
Venire  contra  factum  proprium  nemini  licet  (ad  D.  1.7.25  pr.)  –  Nie  wolno  występowad 
przeciwko temu, co wynika z własnych czynów. 
 
Vim vi repellere licet (D. 43.16.1.27) – Siłę wolno odeprzed siłą. 



 

Zezwolenie na samopomoc i obronę konieczną 

 
Vis  maior,  cui  humana  infirmitas  resistere  non  potest  (D.  44.7.1.4)  –  Siła  wyższa,  której 
ludzka słabośd nie jest w stanie się oprzed. 



 

Siła wyższa – zdarzenie o charakterze katastrofalnych działań przyrody (np. trzęsienie ziemi), 

czy  też  nadzwyczajnych  zaburzeń  życia  zbiorowego.  Jako  przyczyna  zwalniająca  dłużnika        
z  obowiązku  świadczenia  występuje  w  tych  sytuacjach,  w  których  dłużnik  otrzymał  rzecz           

z majątku wierzyciela, by następnie ją zwrócić, a uczynić tego nie mógł, bo rzecz utracił – jeśli 
nastąpiło to z powodu działania vis maior, to dłużnik był wolny od odpowiedzialności 

 
Volenti non fit iniuria (ad D. 47.10.1.5) – Chcącemu nie dzieje się krzywda.