Usta (Mouth)

Porażenie nerwu twarzowego: charakterystyczny objaw to wygładzenie fałdu.
Z zewnątrz widać:

–

nasolabial crest,

–

oral fissure, 

–

lower/upper lip, 

–

angle of mouth

Przód jamy ustnej to przedsionek (vestible). Z tyłu od wyrostków zębodołowych dziąseł i łuków 
zębów jest jama ustna właściwa (cavum oris proper).
Zakończenie   jamy   ustnej,  jej  tylna   część  to  gardziel  (fauces);  stanowi   połączenie   jamy   ustnej 
właściwej z gardłem. Ograniczona jest przez podniebienie miękkie i języczek (uvula), odchodzą 
od   nich  łuk  podniebienno-językowy  (palatoglossal   arch)   -    przedni  oraz  łuk 
podniebienno-gardłowy (palatopharyngeal arch).
Pomiędzy łukami znajduje się migdałek podniebienny (palatine tonsil).
Z przodu przedsionek ograniczony jest  wargami  i z boku  policzkami. Od zewnątrz przedsionek 
jest pokryty skórą owłosioną, która przechodzi w czerwień wargową, a ta w błonę śluzową.
Błona   śluzowa   wytwarza   dwa   fałdy,  czyli  wędzidełka  (frenulum   of   upper/lower   lip).  Mają 
znaczenie w stomatologii: sztuczna szczęka musi być dopasowana do wędzidełka.
Ujście  przewodu wyprowadzającego  ślinianki  przyusznej  w przedsionku jamy ustnej  znajduje 
się na wysokości I zęba trzonowego górnego. U stomatologa wkłada się gazik do jamy ustnej na 
wysokości ujścia, by zbierać wytwarzaną ślinę.
Skóra oraz błona śluzowa pokrywają wargi, pomiędzy nimi (w środku) jest mięsień okrężny ust.
Czerwień wargowa ma specyficzną budowę, gdyż jest to skóra nieowłosiona z powierzchownymi 
naczyniami   i   zespoleniami   →  stąd  czerwone   zabarwienie.   Łatwy  wskaźnik   patologicznych 
objawów krążenia: powinna być zaróżowiona, a jeśli jest blada, sina bądź bordowa mają wpływ 
różne   czynniki:   wypełnienie   łożyska   naczyniowego   krwią   (małe   to   blade   usta),   temperatura   – 
wychłodzony   organizm   z   prawidłową   zawartością   hemoglobiny   i   łożyskiem   naczyniowym   ma 
obkurczone   naczynia   i   blade   usta,   wysoka   temperatura:   zaczerwieniona   czerwień.  Nie   bez 
znaczenia jest też  s  kład krwi

 

 : przy  anemii  czerwień wargowa jest  blada, jeśli krwinek będzie za 

dużo   przy  czerwienicy,   usta   mogą   być  bordowe.   Z   niedotleniem   krwi   występuje  sinica 
obserwowalna na czerwieni wargowej.

Policzek

Na   zewnątrz  znajduje   się  skóra   owłosiona,   wewnątrz   błona   śluzowa,   pomiędzy   nimi  jest 
poduszeczka tłuszczowa pomiędzy mięśniem żwaczem a mięśniem policzkowym.

Ograniczenia jamy ustnej właściwej:

Wyróżniamy strop, dno, ścianę przednią i boczną.
Strop
Podniebienie   twarde   i  miękkie  (hard/soft   palate).   Podniebienie   twarde   składa   się   z  wyrostka 

podniebiennego   szczęki  i  blaszki   poziomej   kości   podniebiennej.   Podniebienie   miękkie  jest 
ruchome,   unosi   się   do   góry/opuszcza   ku   dołowi.  Mięsień  dźwigacz   i   napinacz   podniebienia 
miękkiego.
Dno
Warstwa podstawowa to przepona jamy ustnej, zbudowana z warstwy mięśniowej:

–

m. żuchwowo-gnykowego,

–

m. bródkowo-gnykowego.

Mięsień  bródkowo-gnykowy  tylko uzupełnia część środkową jamy  ustnej, w całości tworzy  ją 
mięsień żuchwowo-gnykowy.
Na wierzchu położony jest język (tongue), zlokalizowany na błonie śluzowej, stanowiącej pokrycie 
zewnętrzne jamy ustnej.
Przód i bok
Łuk zębowy górny i dolny, wyrostki zębodołowe z dziąsłami.

Zaciśnięte zęby: czy jest komunikacja między przedsionkiem a jamą właściwą? U nieprzytomnego 
pacjenta ze szczękościskiem, skurczem mięśni żwaczy, którego chcemy karmić dojelitowo, można 
wprowadzić   rurkę   w  przestrzeni   zazębowej,   wprowadzając   zgłębnik.   Można   też   środkami 
rozkurczowymi rozkurczyć żwacze, ale na krótko.

Strop jamy ustnej

Wyróżnić można tu następujące struktury

–

Mięśnie dźwigacz i napinacz podniebienia miękkiego,

–

mięsień języczka, 

–

łuk   podniebienno-językowy   i   podniebienno-gardłowy   utworzone   przez   mięśnie: 
podniebienno-językowy i podniebienno-gardłowy, które są pokryte błoną śluzową.

Mięsień   dźwigacz  podniebienia  miekkiego  (levator  veli  palatini)  zaczyna  się  na  powierzchni 
dolnej   piramidy   kości   sk

 

 r  oniowej

 

   do   przodu   od   otworu   tętnicy   szyjnej,   biegnie   do   przodu   ku 

podniebieniu miękkiemu, przyczepia się rozcięgnem do kości podniebiennej.
Mięsień naprężacz  podniebienia  (tensor veli  palatini)  rozpoczyna  się  do  przodu, u  podstawy 
skrz

 

 y  de

   ł  

   w

   i  ększych   kości   klinowej

 

 ,   biegnie   do   podniebienia   miękkiego,   zawija   się   dookoła 

haczyka skrzydłowego  (kolca odchodzącego  od kości klinowej, tworzy coś w stylu bloczka)  i 
dochodzi do podniebienia miękkiego.  Ma kontakt z częścią chrzęstną trąbki słuchowej.  Posiada 
wpływ na szerokość, jego funkcja to rozszerzanie gardła. 

Migdałek podniebienny (palatine tonsil)

Dawniej   nagminnie   usuwano   go   operacyjnie.   Jest   bogato   unaczyniony   →   ryzyko   krwotoku. 
Unaczynienie:

–

ascending palatine and tonsilar branches of facial artery

–

descending palatine branch of the maxillary artery

–

a palatine branch of ascending pharyngeal artery

–

the dorsal lingular branches of the lingular artery

Unerwiony przez glossopharyngeal nerve and lesser palatine branch of the maxillary nerve.
Powiększenie migdałka podniebiennego utrudnia oddychanie oraz przełykane pokarmów i może się 
stać źródłem zakażenia → zapalenia migdałka przechodzącego w ropień okołomigdałkowy. Jest to 
nieprzyjemne   i   poważne   powikłanie   zapalenia   migdałków,   bo   ropień   okołomigdałkowy   to   ból 
gardła, gorączka, trudności w mówieniu i przełykaniu, może być włączony w to nerw trójdzielny, 
co może powodować skurcz mięśnia żwacza i człowiek nie może wtedy otwierać ust. Stosuje się 
antybiotyki, czasem aspirację ropnia bądź tonsilektomię.
Tonsilektomia.  Podczas jej wykonywania może się pojawić krwotok przez silne unaczynienie, 
może   zostać  uszkodzony  nerw   językowo-gardłowy,  co   spowoduje  utratę  smaku   z   1/3   tylnej 
języka, zwłaszcza części bocznej oraz zaburzenia czucia z tyłu języka.

Migdałek gardłowy

Powiększenie   migdałka   gardłowego  niesie   ze   sobą  ryzyko  zamkni

 

 ę  cia   ujśc

 

 i  a   trąbki   słuchowej

 

 , 

oddychania   przez   nos,   unoszenie  podniebienia,   ryzyko   przeniesienia   infekcji   do   ucha   do   jamy 
bębenkowej przez niedostateczne przewietrzanie trąbki →  jest to potencjalna przyczyna głuchoty.

Unerwienie stropu jamy ustnej

Część przednia zaopatrywana  jest  przez  nerw nosowo-podniebienny  przebiegający  przez  kanał 
przysieczny  (incisive   canal),   pozostała   część   poza   ¼   przednią   zaopatrzona   jest  od  nerwu 
podniebiennego   większego.   Zakończenie   koło   kanałów   podniebiennych,  okolica   podniebienia 
miękkiego   unerwiona   jest  od  nerwu   podniebiennego   mniejszego.   Wyżej:   nerwy   z   otworu 
podoczodołowego sięgają do dziąseł i przedsionka jamy ustnej.

Dno jamy ustnej

Błona śluzowa pokrywa dno i dolną powierzchnie języka. Wędzidełko języka (frenulum) mocuje 
język do  dolnej powierzchni dna jamy ustnej. Po obu stronach  znajduje się  fałd podjęzykowy 
(sublingual fald), gruby, bo utworzony przez śliniankę podjęzykową. W przedniej części po obu 
stronach   są   dwie   małe   brodawki:  mięski   podjęzykowe  (sublingual   papilla).   Po   obu   stronach 
znajduje się otwór z  przewodem śliniaki podżuchwowej i podjęzykowej (submandibular duct). 
Śliniaka   podjęzykowa  posiada   również   drobne   przewody   uchodzące   bezpośrednio   na   błonie 
śluzowej fałdu.
Po   obu   stronach   fałdu   występują  fałdy   strzępiaste  (fimbriated   fold)  o   sinawym   zabarwieniu, 
spowodowanym przez żyłę głęboką języka.

Przepona jamy ustnej

Głęboko  znajduje się mięsień żuchwowo-gnykowy rozpięty między  kresą żuch

 

 w

   owo-gnykową

 

  a 

ko

   ś  cią   gnykową

 

 .   Przebieg   włókien   jest   poprzeczny.   W   części   środkowej   przebiega  mięsień 

bródkowo-gnykowy  (geniohyoid)   od  guzków   dolnych   kolca   bródkowego

 

    do  ko

   śc

   i   gnykowe

 

 j  , 

uzupełnia przeponę w części środkowej, leżąc na jej powierzchni.

Przestrzeń podjęzykowa:

Przestrzeń pomiędzy błoną śluzową jamy ustnej a przeponą.  Ograniczenia to:

–

błona śluzowa,

–

mięsień żuchwowo-gnykowy, 

–

trzon żuchwy, 

–

brak ograniczenia tylnego. 

Zawartość  to  ślinianka   podjęzykowa  (cała)  (sublingual   salivary   gland),   mająca  ujście   na 
caruncula sublingualis, choć posiada też mniejsze ujścia.
Ślinianka  podżuchwowa  w  2/3   pozostaje   poniżej   m.   żuchwowo-gnykowego,   a   1/3   zawija   się 
dookoła  tylnego  brzegu   przepony   i   wkracza   do   przestrzeni   podjęzykowej;  odchodzi  od   niej 
przewód ślinianki podżuchwowej, który kieruje się do mięska.
W przestrzeni podjęzykowej przebiega nerw językowy (lingual nerve), gałąź nerwu żuchwowego, 
prowadzi on włókna czuciowe zaopatrujące okolicę języka i język. Czucie jest czuciem ogólnym, 
przewodzącym dotyk, ucisk, ból, temperaturę.

Przestrzeń podżuchwowa:

Górne   ograniczenie   to  mięsień   żuchwowo-gnykowy,   dolne   ograniczenie   to  powięź   szyjna 
głęboka.   Główna   część   ślinianki,   żyła   i   tętnica   twarzowa  leżą   właśnie  w   przestrzeni 
podżuchwowej, znajdują się tu węzły chłonne podżuchwowe i podbródkowe.

Ślinianki  podżuchwowa  i  podjęzykowa  potrzebują  unerwienia autonomicznego, wydzielniczego 
regulującego   produkcję   śliny.   Pochodzi  ono  z  włókien   ws

 

 p  ółczulnych  

 

 odchodzących   od  pnia 

współczulnego w części szyjnej, natomiast włókna przyw

 

 s  półcz

 

 u  lne

      biegną od nerwu twarzowego 

drogą  struny   bębenkowej  (gałąź   nerwu   twarzowego   opuszczająca   czaszkę   przez  szczelinę 
skalisto-bębenkową).   Dochodzą   do   ślinianek   podżuchwowej  i   podjęzykowej.   Włókna 
przywspółczulne  muszą   być   pozazwojowe,   a   struna   prowadzi   przedzwojowe,   czyli   po   drodze 
potrzebny jest zwój przywspółczulny: rolę tę pełni zwój podżuchwowy.

Topografia nerwu językowego (lingual nerve): położenie jest powierzchowne, zwłaszcza w części 
tylnej, gdzie krzyżuje trzonowce, przy drugim i trzecim łatwo o uszkodzenie.

Powyżej poza mięśniami żuchwowo-gnykowym i bródkowo-gnykowym (geniohyoid) jest mięsień 
bródkowo-językowy. Unerwienie pochodzi z C1, gałęzie dołączają się do nerwu podjęzykowego 
zdążając do mięśnia bródkowo-językowego.
Tętnica podjęzykowa jest gałęzią tętnicy szyjnej zewnętrznej, wyżej leży tętnica twarzowa.

Narządy jamy ustnej

Zaliczamy do nich ślinianki, język, zęby.

Język

Język   to   narząd   mięśniowy:  mięśnie  wewnętrzne  i  zewnętrzne  są  pokryte   błoną   śluzową. 
Wyróżniamy mięsień podłużny górny języka, mięsień podłużny dolny języka, mięsień poprzeczny 
języka, mięsień pionowy języka. Włókna biegną w każdym kierunku, dzięki czemu jest to bardzo 
sprawny narząd.

Mięśnie zewnętrzne języka:

–

m. bródkowo-językowy  (genioglosssus),  leży na  mięśniu  bródkowo-gnykowym,  znajduje 
się  pomiędzy   przednią   częścią  powierzchni  tylnej   trzonu   żuchwy   a   językiem.  Skurcz 
wypycha język do przodu.

–

m.   gnykowo-jezykowy  (hyoglossus),   leży  od   przodu   od   kości   gnykowej   i   do   góry   do 
języka. Skurcz przesuwa język do dołu i tyłu.

–

m. rylcowo-językowy (styloglossus), dzięki niemu kęs w jamie ustnej przesuwany do tyłu 
do gardzieli i przełyku musi być przesunięty. Fazę przełykania można jeszcze zatrzymać do 
momentu, kiedy mija ten mięsień; jeśli kęs trafi niżej, nie jest to możliwe. Skurcz powoduje 
przesunięcie 

 

 języka

 

  do tyłu i do góry.

 

 

Zarówno powierzchnia górna,  jak i dolna języka  pokryte są błoną śluzową, ale wyglądają one 
inaczej. Na powierzchni górnej są brodawki języka. Pow

 

 i  erzchnia grzbietowa

 

  jest podzielona na 

część przednią – trzon ze szczytem języka i część tylną tworzącą podstawę, a granica pomiędzy 
nimi to bruzda o kształcie litery V, nazywana bruzdą graniczną (sulcus terminalis); z tyłu znajduje 
się jest korzeń lub inaczej nasada języka.
Podłużna bruzda to bruzda pośrodkowa.
Brodawki: charakterystyczne są koło bruzdy granicznej o kształcie płaskich, małych obręczy; są to 
brodawki   okolone  z  charakterystycznymi  zagłębieniami,  odbierają  one  smak   gorzki.   W 
zagłębieniach są kubki smakowe. 
Brodawki liściaste znajdują się dookoła okolonych.  
Brodawki grzybkowate mają kształt grzyba.
Brodawki nitkowate  mają formę szczątkową, o  ostrych skeratynizowanych zakończeniach, nie 
mają kubków smakowych, nie są u człowieka czynne i nie odbierają smaku.

Unerwienie smakowe języka
2/3 przednie  jest unerwione przez  strunę bębenkową  (gałąź  nerwu  twarzowego),  1/3 tylna  za 
pomocą  nerwu  językowo-gardłowego  (IX para  nerwów  czaszkowych), zwłaszcza na bokach, a 
nagło

 

 ś  nia i część środkowa 

 

 unerwiona jest od nerwu błędnego (X para nerwów czaszkowych).

Rozwinięte unerwienie ogólne, co pozwala na dokładne czucie faktury materiału.
Od   tyłu  nerw  podjęzykowy   zaopatruje   wszystkie   mięśnie   języka   wewnętrzne   i   zewnętrzne. 
Dołączają też inne włókna nerwowe (C1 dla mi

 

 ęśn

   ia bródkowo-gnykowego

 

 ).

Tętnica tworzy gałąź podjęzykową i tętnicę głęboką języka.

Unaczynienie chłonne języka 
2 grupy węzłów. Są to  węzły chłonne  podbródkowe  (submental lymph nodes) i  węzły chłonne 
podżuchowe  (submandibular   lymph   nodes).   ¼   przednia   języka  jest   drenowana   przez   węzły 
podbródkowe, dalsza część przez podżuchwowe. Jeszcze dalej chłonka idzie do węzłów szyjnych 
głębokich, tak jak i z głowy.

Ślinianka przyuszna (parotid salivary gland) 

Leży  w dole zażuchwowym.  Dół zażuchowy  jest ograniczony elementami czaszki: do tyłu od 
gał

   ęzi

     żuchw

 

 y  ,   do   dołu  od  łuku   jarzmo

 

 w

   ego

   ,   do   przodu   od  wyrostka   sutkowego  i   otworu 

słuchowego zewnętrznego. Normalnie jest niewidoczna, ale jeśli jest powiększona, twarz zmienia 
swój kształt:  widać to w wirusowym zapaleniu ślinianki przyusznej  (śwince), twarz jest  wtedy 
popisowo nabrzmiała.
Wirusowe   zapalenie   śliniaki   przyusznej  jest   często   połączone   z  zapale

 

 n  iem   najądrzy

 

 ,   zatem 

efektem może być niepłodność, gdyż przewód najądrza może się stać niedrożny.
Produkcja śliny o innej konsystencji: jest rzadsza, bardziej wodnista i surowicza.
Przewód  wychodzi   powierzchownie   w   stosunku   do   mięśnia   żwacza,   zawija   się   do   przodu   od 
poduszeczki tłuszczowej, przeb

 

 i  ja mi

 

 ę  sień policzkowy

 

 , i trafia do jamy ustnej na wysokości I z

   ę  ba

    

trz

   o  nowego górnego

 

 .

Patologia śliniaki przyusznej  to  nie tylko świnka, nieraz występuje  kamica przewodów,  wtedy 
blokuje się jakiś przewód i występują bóle w okolicy policzkowej.

Istnieją też mniejsze gruczoły w obrębie błony śluzowej jamy ustnej.

Zęby

Wyróżniamy  dwie  części:   wystającą  koronę  i  zagłębiony  w   dziąśle  korzeń  zwężający   się   ku 
dołowi, gdzie ma swój szczyt.
Inne pokrycie: korona pokryta jest szkliwem (enamel), jest substancją wysoce twardą i połyskliwie, 
biało zabarwioną. Korzeń pokryty jest kostniwem (cementum) o żółtawej barwie, powierzchnia nie 
jest gładka, lecz lekko chropowata. Zasadnicza część zęba to zębina (dentinum).
Połączenie szkliwo/kostniwo to szyjka zęba. Różna może być jej budowa: najlepiej, jeśli szkliwo 
kończy   się   i  od   razu  zaczyna   kostniwo,  gdy  nie   nachodzą   na   siebie   i   nie   ma   przerw. 
Przerwy/rozejścia to szyjki obnażone ujawniające zębinę; często dochodzi w takich miejscach do 
ubytków, zęby psują się przyszyjkowo.
Wewnątrz   zęba   jest   przestrzeń   szersza   w   obrębie   korony   –  komora   zęba  (cavitas   coronae); 
znajdują się tu naczynia krwionośne i nerwy, tworzące miazgę zęba.
Kanał korzenia przebiega w osi pośrodkowej, kończy się otworem szczytowym, przez który do 
komory docierają naczynia i nerwy.
Więzozrost  nazywa  się  wklinowaniem  (gomphosis),   włókna   mocują   korzeń   do   wyrostka 
zębodołowego, mają układ promienisty i częściowo okrężny. Przymocowanie to jest dość mocne, 
ludzie   mogą   w   zębach   podnosić   ciężkie   przedmioty,  ale   jest   takie   tylko  w   prawidłowych 
warunkach.
Chwianie   zębów  powoduje,  że   mogą   samoistnie   wypadać:   fizjologicznie   to   wymiana   zębów 
mlecznych   na   stałe.   U   dorosłych  przyczyną   tego   zjawiska   często  są   zmiany   chorobowe:   np. 
szkorbut czy zapalenie przyzębia.
Zęby dzielimy na stałe i mleczne. Mlecznych jest 20, stałych jest 32.
Zęby mleczne: 5 zębów w 1 ćwiartce.

–

dwa siekacze (incisive): boczny i przyśrodkowy, 

–

kieł (canine)

–

ząb trzonowy I i II (molar teeth)

Zęby stałe: 8 zębów w 1 ćwiartce.

–

siekacz przyśrodkowy i boczny, 

–

kieł, 

–

zęby przedtrzonowe I i II, 

–

zęby trzonowe I, II i III (trzeci to inaczej ząb mądrości).

Zęby mogą być jednokorzeniowe, dwukorzeniowe i wielokorzeniowe.
Jednokorzeniowe to siekacze, kły i zęby przedtrzonowe dolne.
Dwukorzeniowe to przedtrzonowce górne i trzonowce dolne,
Trójkorzeniowe są zwykle trzonowce górne.
Rozkład   korzeni   może   być   jednak   różny,   zęby   mądrości   mogą   mieć   1  korzeń   lub   zaznaczoną 
trójdzielność.

Zęby człowieka są dwupokoleniowe, a dzięki cywilizacji trójpokoleniowe → sztuczna szczęka. U 
ludzi zęby są różnokształtne.