Dominikanie w Lublinie, konspekt dla gimnazjum 

1 

 

Konspekt lekcji historii dla gimnazjum 

 

Temat: Dominikanie w Lublinie 

 

1)

 

Cele operacyjne:  
Po zakończeniu zajęć uczeń:  

•

 

potrafi  operować  pojęciami:  reguła,  generał  zakonu,  prowincjał,  prowincja  zakonna, 
przeor, 

•

 

zna i potrafi przytoczyć treść legendy dotyczącej relikwii KrzyŜa Świętego,  

•

 

potrafi  podać  daty  powstania  zakonu  O.O.  Dominikanów,  przybycia  do  Polski 
(Krakowa) i do Lublina, 

•

 

ocenić wkład klasztoru O.O. Dominikanów w rozwój miasta, 

•

 

potrafi współpracować w grupie. 

 

2)

 

Metody  

•

 

pogadanka, 

•

 

praca z tekstem, 

•

 

gra dydaktyczna – krzyŜówka, mapa mentalna, szyfry. 

 
3)

 

Formy   

•

 

zbiorowa,  

•

 

grupowa, 

•

 

indywidualna. 

 

4)

 

Ś

rodki dydaktyczne 

•

 

karty pracy,  

•

 

teksty, 

•

 

zdjęcia, ilustracje. 

 
 
 
 

Przebieg lekcji 

 
1)

 

Wspólne wypisywanie wszystkich znanych uczniom zakonów.  

2)

 

Uczniowie  otrzymują  wyjaśnienie  terminu  DOMINIKANIE  wg  Encyklopedii 
Staropolskiej Aleksandra Brőcknera z 1939 roku, zapoznają się z tekstem.   

3)

 

Wyjaśnienie  niezrozumiałych  pojęć:  reguła  zakonna,  generał  zakonu,  prowincjał, 
prowincja zakonna, przeor. 

4)

 

Omówienie tekstu i wspólne rysowanie mapy mentalnej: 

Dominikanie w Lublinie, konspekt dla gimnazjum 

2 

ś

w. Albert Wielki                                                           zakon        prowincja       klasztor 

                                św. Tomasz z Akwinu                                                                                      

                                                           generał         prowincjał        przeor              
                                    struktura 
znani 

ś

w. Wincenty                                             

z  Beauvais                        

Dominikanie

 

                                            studia 

zadania 

 głoszenie Ewangelii 

w Polsce                                                                            
                           powstanie 

od 1222 roku                                                                                    kaznodziejstwo 
w Krakowie                                                               1216 r.                               

 sprowadził             załoŜyciel           (zatwierdzenie reguły) 
Iwo OdrowąŜ                   
 

ś

w. Dominik 

 
 

 
5)

 

Informacje o przybyciu i początkach dominikanów w Lublinie.  
Uczniowie  podzieleni  na  trzyosobowe  grupy  otrzymują  fragment  „Księgi  uposaŜeń 
diecezji  krakowskiej”  Jana  Długosza  oraz  tekst  podania  na  podstawie  kroniki  Jana 
Długosza.  Ich  zadaniem  jest  ustalenie  kolejności  wydarzeń:  przybycie  dominikanów  do 
Lublina,  fundacja  kościoła  przez  Kazimierza  Wielkiego,  przywiezienie  relikwii. 
Prezentacja i omówienie wniosków na forum klasy.  

 
6)

 

Prezentacja zdjęć klasztoru i bazyliki – omówienie. 

 
7)

 

W parciu o podane teksty uczniowie rozwiązują krzyŜówkę:  

A)

 

– Autor legendy o znalezieniu relikwii KrzyŜa Świętego – Długosz.  

B)

 

– Imię władcy Rusi i Kijowa, który przywiózł relikwie do Lublina – Grzegorz.  

C)

 

– Imię biskupa, który chciał przenieść relikwie do Krakowa – Andrzej.  

D)

 

– Wydobyła z ziemi resztki KrzyŜa Świętego – Helena.  

E)

 

–  Pod  wezwaniem  jakiego  świętego  jest  kościół  O.O.  Dominikanów  w  Lublinie  –  
Stanisław.  

F)

 

– Gdzie biskup Andrzej umieścił relikwie, chcąc je potajemnie wywieźć z Lublina do 
Krakowa – powóz. 
 
 
rozwiązanie: 

 R  – B2   

        E  – D4 
        L  – F13 
        I  – F4 
        K – F14 
        W – C6 
        I  – E5 
        E  – B4 

Dominikanie w Lublinie, konspekt dla gimnazjum 

3 

 

 

 

1 

2 

3 

4 

5 

6 

7 

8 

9 

10  11  12  13  14  15 

A 

D 

Ł 

U 

G 

O 

S 

Z 

 

 

 

 

 

 

 

 

B 

G 

R 

Z 

E 

G 

O 

R 

Z 

 

 

 

 

 

 

 

C 

A 

N 

D 

R 

Z 

E 

J 

 

 

 

 

 

 

 

 

D 

H 

E 

L 

E 

N 

A 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

E 

S 

T 

A 

N 

I 

S 

Ł 

A  W 

 

 

 

 

 

 

F 

K 

A 

Z 

I 

M 

I 

E 

R 

Z  W 

I 

E 

L 

K 

I 

G 

P 

O  W  Ó 

Z 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
 
8)

 

Znaczenie i rola Klasztoru  
Uczniowie  otrzymują  karty  pracy,  i  ich  zadaniem  jest  odczytanie  zaszyfrowanych 
wiadomości oraz wskazanie, określenie roli i znaczenia klasztoru w Ŝyciu miasta.  
 

A)

 

GA–DE–RY–PO–LU–KI 

     Wszystkie litery alfabetu z wyjątkiem tych, które znajdują się w słowie GA–DE–RY–
PO–LU–KI  uŜywane  są  normalnie.  Te,  które  składają  się  na  słowo  GA–DE–RY–PO–
LU–KI uŜywane są zamiennie, tzn. zamiast G piszemy A, zamiast A – G itd.  
   OYZDCHPWRWGNP/ EPILMPNTR/ TYRBLNGŁL/ IPYPNNDAP/ - od 1585 roku.  

 
      B)  

 

1 

2 

3 

4 

5 

6 

1 

A 

B 

C 

D 

E 

F 

2 

G 

H 

I 

J 

K 

L 

3 

Ł 

M 

N 

O 

P 

R 

4 

S 

T 

U 

W 

Y 

Z 

 

 
Odczytujemy „współrzędne litery”, najpierw poziomo, potem pionowo np.: M – 32, Y – 45  

46,11,35,36,46,45,41,23,15,46,15,33,23,15/  
43,33,23,23,26,43,12,15,26,41,25,23,15,24/ - 1569 rok 

 
9)

 

Podsumowanie, prezentacja prac poszczególnych grup  

 
10)

 

 Praca domowa  
Przeprowadź  sondę  uliczna.  Zapytaj  10  osób  w  róŜnym  wieku,  gdzie  znajduje  się  
w Lublinie klasztor O.O. Dominikanów i co wiedzą na jego temat? 

Dominikanie w Lublinie, konspekt dla gimnazjum 

4 

Aneks – teksty do wykorzystania w czasie lekcji 

 
1) Encyklopedia Staropolska, opr. A. Brőckner, Warszawa 1939 
 
 

DOMINIKANIE – pochodzą od św. Dominika, załoŜeni z początkiem XIII w., jako 

zakon  duchownych,  nie  mnichów.  śyją  wedle  reguły  św.  Augustyna  (zatwierdzonej  przez 
papieŜa w 1216 r.). Zakon powstał był za walk z heretykami i w szerzeniu prawdziwej wiary 
upatrywał  główne  zadanie,  a  ośrodkiem  tego  miało  być  kazanie,  stąd  i  zakon  zowie  się 
kaznodziejskim: „praedicatorum”. Dominikanie to zupełnie nowy typ zakonny, dawny mnich, 
benedyktyn  lub  cysters,  osiadał  na  odludziu,  nie  opuszczał  klasztoru,  karczował  
i  uprawiał  okoliczną  puszczę.  Dominikanin  osiadał  w  największym  mieście,  opuszczał 
klasztor  nieraz  zupełnie,  uprawiał  serca  i  sumienia  (...),  obowiązany  do  ścisłego  ślubu 
ubóstwa (...). Wedle habitów nazywano dominikanów białymi, pasy niegdyś nosili czerwone, 
na świadectwo wylewania krwi za wiarę.  Zakon  zostawał pod władzą  generała wybieranego 
co  pewien  czas  na  kapitułach,  na  które  zjeŜdŜali  prowincjałowie  i  delegaci  wszystkich 
prowincji  zakonnych  (...).  Zwierzchnika  klasztoru  czyli  przeora  wybierali  zamieszkujący 
klasztor (...).  
 

Ś

więty  Dominik  ubolewał  nad  upadkiem  wiary,  a  wzrostem  kacerstw,  więc 

przepowiadanie  wiary  dla  odzyskania  tłumów  było  głównym  zadaniem,  to  wymagało  nauki, 
więc i reguły zakonne kładły na nią wielką wagę. Z widocznym skutkiem skoro trzy wielkie 
ś

wiatła  średniowiecza:  Tomasz  z  Akwinu,  Albert  Wielki  i  Wincenty  z  Beauvais  byli 

dominikanami  (...).  Starano  się  w  kaŜdej  prowincji  zakonnej  urządzić  lektoraty  teologiczne 
i „Studium  generalne”  –  teologiczne  dla  braci  (...).  Biskup  krakowski  Iwo  OdrowąŜ 
przebywając  w  Rzymie  uprosił  św.  Dominika,  aby  mu  oddał  kilku  swoich  braci.  Dwaj 
OdrowąŜowie,  Jacek  i  Czesław,  oraz  trzej  inni  bracia  wstąpili  do  zakonu  i  w  1222  roku 
wrócili  do  Krakowa.  Tu  otrzymali  kościół  Świętej  Trójcy  i  przy  nim  powstał  najstarszy 
klasztor tego zakonu w Polsce.  
 
 
2) Z „księgi uposaŜeń diecezji krakowskiej” J. Długosza  
 

   „(...)  Siódmy  klasztor  zakonu  Kaznodziejów  w  królewskim  mieście  Lublinie, 

w diecezji  Krakowskiej  leŜący,  poświęcony  św.  Stanisławowi  Kazimierz  II  (Wielki)  król 
Polski  ufundował  i  wystawił  w  1342  roku.  Plac  rozległy  i  szeroki  na  budynki  klasztorne  
i  dla  zamieszkania  braci  w  sąsiedztwie  murów  miejskich  w  części  południowej  
i wschodniej dał i zapisał, kościół zaś z cegły wystawił.”  

 
 

3) Relikwia KrzyŜa Świętego w kościele dominikańskim. Podanie o dwóch ambonach 
 

W 1342 r. Kazimierz Wielki ufundował i uposaŜył kościół Ojców Dominikanów pod 

wezwaniem św. Stanisława wraz z zabudowaniami klasztornymi, prawdopodobnie w miejscu, 
gdzie niegdyś stała drewniana kaplica Świętego KrzyŜa. Usytuowany był w obwodzie murów 
miejskich, a prezbiterium stanęło w części na stoku wzgórza staro miejskiego.  

JuŜ  wówczas  kościół  posiadał  wielką  relikwię  drzewa  KrzyŜa  Świętego.  KrzyŜ,  na 

którym  zginął  Jezus,  odnaleziono  prawdopodobnie  w  326  r.,  a  św.  Helena,  matka  cesarza 
rzymskiego  Konstantyna,  zwiedzając  miejsca  ziemskiego  pobytu  Chrystusa,  postarała  się 
o wydobycie  z  ziemi  szczątków  KrzyŜa.  Drzewo  zostało  podzielone  na  części,  umieszczone 
w Jerozolimie,  Konstantynopolu  i  Rzymie,  mniejsze  części  rozeszły  się  po  róŜnych 
kościołach świata, równieŜ i polskich.  

Dominikanie w Lublinie, konspekt dla gimnazjum 

5 

Istnieje  legenda  (podanie  według  Jana  Długosza)  mówiące  o  sposobie  umieszczenia 

drzewa KrzyŜa Świętego w Lublinie.  

W  XIV  w.  władcą  Rusi  i  Kijowa  był  ksiąŜę  Grzegorz,  czciciel  sprawiedliwości 

i miłośnik prawdy, przez co naraził się ksiąŜętom ruskim i kijowskim. Został więc wygnany 
razem z Ŝoną Maryną i synem Ignacym. Zrzucony z księstwa i stolicy kijowskiej, udał się do 
polskiego króla Kazimierza Wielkiego. Król ulokował ich w lubelskim zamku i utrzymywał 
aŜ  do  śmierci.  Wygnany  z  Rusi  Grzegorz  wywiózł  ze  sobą  relikwię  KrzyŜa  Świętego 
i pozostawił  ją  w  darze  kościołowi  klasztornemu  św.  Stanisława.  Po  śmierci  Grzegorza 
i Maryny, ich prochy spoczęły w tym kościele, pod ołtarzem KrzyŜa Świętego.  

W związku z istnieniem drzewa KrzyŜa Świętego w Lublinie mieszkańcy miasta byli 

ś

wiadkami  licznych  cudów  w  uzdrawianiu  chorych  przez  tę  relikwię.  Andrzej,  biskup 

kijowski, bawiąc w Lublinie około 1420 r., za zezwoleniem zapewne zwierzchności zakonnej, 
powziął  zamiar  przewiezienia  lubelskiej  relikwii  do  klasztoru  Ojców  Dominikanów 
w Krakowie.  Gdy  chciał  tego  dokonać  potajemnie,  umieściwszy  relikwię  w  powozie,  by 
razem  z  nią  wyjechać  z  Lublina,  konie  nie  chciały  ruszyć.  Kiedy  zdziwiony  biskup  wysiadł 
z powozu  i  wyniósł  relikwię,  konie  natychmiast  zaczęły  biec.  Gdy  za  drugim  razem 
powtórzyło  się  to  samo,  uznał  w  tym  zdarzeniu  wolę  BoŜą,  aby  relikwia,  którą  chciał 
umieścić  w  Krakowie,  pozostawała  na  zawsze  w  Lublinie.  Pragnął  jednak  przynajmniej 
w części obdarzyć nią klasztor krakowski, którego zapewne był wychowankiem. Po pewnym 
czasie  pleban  kościoła  farnego  św.  Michała  równieŜ  poprosił  o  część  KrzyŜa.  Wówczas 
biskup Andrzej korzystając z okazji, postanowił wykonać swój zamiar.  

Kiedy  jednak  uderzył  w  relikwię,  dłuto  ześlizgnęło  się  przebijając  mu  rękę. 

PrzeraŜony  padł  na  kolana,  przepraszając  Boga  za  swój  upór  w  sprzeciwianiu  się  Jego  woli 
i uczynił  postanowienie  zostawienia  relikwii  w  całości  w  Lublinie.  Doznawszy  zaś 
natychmiastowego  uzdrowienia  skaleczonej  dłoni,  osiadł  na  stałe  w  lubelskim  klasztorze, 
wystawił kaplicę dla relikwii KrzyŜa Świętego, a gdy zmarł około 1432 roku, pochowano go 
w pobliŜu wielkiego ołtarza. 

Kościół  dominikański,  obok  świętej  relikwii  i  wspaniałych  kaplic,  posiada  jeszcze 

inną osobliwość: dwie ambony z aniołami i płaskorzeźbami, zbudowane w stylu francuskim. 
Obie  są  białe,  z  pięknymi  złoceniami,  nad  jedną  z  nich  unosi  się  postać  św.  Dominika. 
W niewielu  kościołach  spotkać  moŜna  podobne  podwójne  ambony,  których  przeznaczenie, 
jak głosi podanie, było następujące: w czasie sporów religijnych słuŜyły one do prowadzenia 
dysput  z  róŜnowiercami  i  teologami  róŜnych  wyznań  i  narodowości.  Tu,  po  naboŜeństwie, 
odbywały się sejmy i sejmiki wojewódzkie. 

 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 

© Opracowała Agnieszka Kami

ń

ska