Extract 

abo

okiełznanie 

podręcznika 

H. Izdebskiego „Doktryny polityczno-prawne: fundamenty 

współczesnych państw” 

wyd. 1 (Warszawa, AD MMX), 

w przyswaianiu trudnego, w zawartość bogatego, do namysłu 

przymuszayącego

 k studentów grzecznych a pilnych pociesze, dla repetycyj skwapliwych, 

na oceny lepsze y na przytomność w przedmiocie więcszą

przez imć T. I. Konstancinianina złożony i spisany.  

Za pracowitego skrybę zmów pacierz, wędrowcze!

Po lekturze wnikliwey dopiero przystąpić do skryptu zechciey – w innym razie, biada.

Nie wszytko przerobione tak, iako byś chciał (co nie co szerzej, co nie co węziej).

SCRIPTVS PRAEPARATVS A.D. MMXII

 

*

*

*

Prawica i lewica

Pochodzenie architektoniczne podziału – budynek parlamentu brytyjskiego

Cała 1. połowa XIX wieku



liberałowie (usiedliby po lewej patrząc od strony prezydium)



konserwatyści (usiedliby po prawej)

Od   połowy   XIX   wieku  pojawiają   się   socjalizmy   (i   te,   z   których   wywodzi   się   dzisiejsza 
socjaldemokracja, i te, z których wywodzą się kierunki komunizujące).

Druga  połowa  XIX  wieku  to   okres  pojawiania   się  coraz   nowszych   kierunków:  nacjonalizmy, 
agraryzmy (ludowcy)

Od   końca   XIX   wieku  –   wraz   z   oddziaływaniem   nauki   społecznej   Kościoła   –   chrześcijańska 
demokracja

Początek XX wieku faszyści, komuniści, potem zieloni

I tak, co było lewicą kiedyś, przesunęło się na pozycje prawicowe. Merytoryczne pojęcie lewicy 
uległo gruntownej redefinicji, liberałowie usiedliby po środku.
Wrażliwość   społeczna   taka   jaką   chełpią   się   partie   lewicowe   cechuje   takoż   konserwatyzm 
ewolucyjny   (najważniejsze   reformy   były   autorstwa   konserwatystów:   Bismarck   i   ubezpieczenia 

społeczne, de Gaulle i reformy we Francji itd.)

Konwergencja kierunków politycznych zbliżania się



„teflonowość” kierunków politycznych, trudność aksjologicznego odróżnienia się;



W   tym   kontekście   wyłania   się   techniczne   pojęcie   demokracja   (ugruntowana   przez 
socjalizmy, równość) liberalna (liberalizm, wolność) – sam konsens co do podstawowych 
wartości musiał wymusić zarazem liczne kompromisy;



jednak jakaś identyfikacja wewnętrzna wyraźnie nadal występuje.

Etatyzm 

–   (franc.  Etat  –   państwo;   ang.  Statism,   statist)   –   tym   wokół   czego   ogniskuje   się 

społeczeństwo, co stanowi podstawę dla życia społecznego – państwo



statolatria we Włoszech, ubóstwienie państwa



różne   znaczenia   słowa   etatyzm,w   Polsce   teorie   samorządowe   etatyści   (samorząd 
terytorialny,   efekt   dobrowolnej   decentralizacji   władzy   państwowej)   i   naturaliści;   w 
gospodarce etatyści i liberałowie



nie   tylko   korygowanie  market   failure,   państwo   powinno   byś   głównym   inicjatorem 
gospodarki, inwestorem, graczem, właścicielem, na nim spoczywa pełna odpowiedzialność, 
ale i pełnia praw; government failure nie istnieje;



powyższe rozumienia to tylko aspekty angielskiego statism



nie ma miejsce na tworzenie doktryn praw przyrodzonych



człowiek o tyle ważny, o ile państwo to przyzna



etatyzm funkcjonuje odtąd, odkąd istnieje państwo (najlepszy przykład, despotie wschodnie, 
Aleksander   Wielki,   Dominat,   Średniowieczne   monarchie,   władcy   włoscy,   monarchowie 
absolutni, dyktatorzy w XIX i XX wieku)



monarchia absolutna
◦

pełna centralizacja, zakres koncentracji zależny od woli władcy

◦

rozwinięcie biurokracji (termin Vincenta de Gournay)

◦

możliwość dowolnej ingerencji we wszelkie sprawy poddanych (ustrój widzimisię);



przekształcenie m absolutnych w oświecone w imię suwerenności ludu i podziału władz
◦

monarcha = najbardziej oświecony z mieszkańców/pierwszy sługa państwa

◦

ius   politiae  (prawo   podejmowania   wszelkich   działań   uznanych   za   właściwe   dla 
zapewnienia szczęścia i dobrobytu poddanych) => państwo policyjne



reżim   Napoleona   jako   swoisty   pre-autorytaryzm   (oparcie   na   wysokim   autorytecie 
władającego)



powstawanie etatyzmów socjalistycznych
◦

Saint-simonizm – tworzenie społeczeństwa industrialnego (zapowiedź technokratyzmu)

◦

marksizm 

◦

socjalizm państwowy (Ferdynand Lassalle) => ruch socjaldemokratyczny (państwo jako 
instrument generowania pożądanych przemian społecznych)



podstawowymi przeciwnikami etatyzmu byli przedstawiciele liberalizmu;



twardy etatyzm XX wieku
◦

faszyzm, komunizm;

◦

homo sovieticus=homo etativus?

◦

Welfare state – państwo dobrobytu

Republikanizm

 – modna treściowo i godna uwagi ideologia



skonceptualizowany przez Arystotelesa (państwo – wspólnota wspólnot-rodzin, obywatelski 
charakter państwa-miasta), a dalej na gruncie przez M. T. Cycerona
◦

republika – wspólna sprawa, o którą dbamy zjednoczeni uznawaniem prawa i pożytków 

płynących z życia we wspólnocie



koinonia politike, societas civilis = państwo



obywatele zaangażowani, odpowiedzialni, osoby mające prawa i obowiązki;



Podstawy republikanizmu:
◦

wolność jako brak zależności od czyjejś arbitralnej woli (wolność publiczna warunkuje 
wolność prywatną;

◦

prymat dobra wspólnego – rzutujący na stosunek między wolnością i równością oraz 
między prawami obywatela a jego powinnościami;

◦

państwo polega na zachowaniu pewnej harmonii między jego częściami składowymi 
(jednostkami, czy stanami społecznymi);



KOMUNITARYZM – nurt republikański, skrajnie podkreślający wartość wspólnot w życiu 
jednostki (jest zakorzeniona w sieci różnych wspólnot, przez nie zdeterminowany), ideowo 
niejednolity;
◦

Alisdair MacIntyre – głosi bezpośredni powrót do idei Arystotelesa i Cycerona;

◦

Amitai Etzioni – praktyk, sieć komunitariańska, propagowanie zmiany kulturowej w 
kierunku kształtowania responsive coummunities; 

Liberalizm

 – wolność każdego, naturalna przyrodzona, która może być ograniczona tylko do 

określonego stopnia, z określonych powodów, tylko po to by korzystając z własnej wolności nie 
naruszać wolności innych (wolność nie jest dowolna);



najwcześniej wiek XVII,   John Locke „Dwa traktaty o rządzie” - ludzie zawarli umowę 
społeczną w celu wzajemnego zachowania swych naturalnych, otrzymanych od natury z 
chwilą urodzin praw do życia wolności i mienia



władza   –   o   zakresie   działania   ograniczonym   do   ochrony   wolności   i   mienia   obywateli 
(poddana kontroli społeczeństwa), stąd też podział władz;



XVIII wiek a aspekty wolności:
◦

wolność polityczna – Monteskiusz

◦

wolność gospodarcza – fizjokraci

◦

wolność sumienia, wyznania, obyczajów (libertynizm), wolność intelektualna Wolter



„Prawo   czynienia   wszystkiego,   co   nie   przeszkadza   komu   innemu,   wykonywanie   praw 
przyrodzonych   przez  każdego  człowieka  nie  ma  innych  granic  niż  te,  które  zapewniają 
innym członkom społeczeństwa korzystania z tych samych praw” - wolność w znaczeniu 
negatywnym (wolność od) wyrażona w Deklaracji Praw Człowieka i Ob 1789



Klasyczny liberalizm

 

  – elitaryzm (możliwość uczestnictwa w życiu publicznym tylko 

◦

termin wywodzi się dopiero z 1 poł XIX wieku.

◦

B. Constant – niedemokratyczny liberalizm integralny
▪

klasyczna lib teoria wolności – wolność starożytnych a wolność nowożytnych

▪

wypowiadał się przeciwko suwerenności ludu (groźba tyranii większości)

▪

prawdziwym suwerenem może być tylko jednostka

◦

A. de Tocqueville – Liberalizm sceptyczny
▪

metoda empiryczna

▪

pierwsza teoria społeczeństwa masowego;

▪

odnalezienie sprzeczności między wolnością a równościa

◦

J. S. Mill – Liberalizm demokratyczny – zniesienie sprzeczności między liberalizmem a 
demokracją, choć postawa nie bezkrytyczna



liberalizm   socjalny

 

   –   coraz   więcej   wrażliwości   społecznej,   uwzględnienie   potrzeby 

zapewnienia   wolności   pozytywnej   (wolności   do)   do   podmiotowego   traktowania   przez 
państwo w sferze gospodarczej i społecznej – pewne wpływy Milla, zwłaszcza jego wątek 
handlu jako czynności społecznej;
◦

socjalizm brytyjski jako prekursor socjaldemokratyzmu;

◦

Leonard Hobhouse – rozwijanie kwestii „wolności do”: wolność obywatelska, fiskalna, 
osobista,   społeczna,     ekonomiczna,   rodzinna,   lokalna,   rasowa,   narodowa, 
międzynarodowa,   polityczna.   Ale   to   tylko   jedna   strona,  drugą   jest   solidarność 
społeczna,   podstawa   własności   jest   społeczna   –   państwo   zapewnia   ochronę, 
społeczeństwo nieodzownym partnerem w wytwarzaniu;

◦

zaliczyć   do   tego   nurtu   należy   Johna   Keynesa   (autor   makroekonomicznej   teorii 
interwencjonizmu  państwowego) i  W.H. Boveridge (autor  reformy ochrony zdrowia, 
przymosowe ubezpieczenie społeczne);

◦

neoliberalizm rozumiany jako ordoliberalizm (A. Rustow)

◦

w Ameryce – liberalizm progresytistyczny, jako program umiarkowanie etatystyczny – 
progresywizm Th. Roosevelta, Th. Wilsona, F. D. Roosevelta i pragmatyzm J. Deweya;



John   Rawls   –  justice   as   fairness,   przedstawił   dwie   zasady   sprawiedliwości:   klasyczna 
zasada liberalizmu i zasada zróżnicowania przy równości szans; jednostki są racjonalne i 
rozsądne, posiadają pewien „rozum publiczny”;



w   XX   odpowiednikiem   klasycznego   liberalizmu   stał   się   nade   wszystko   konserwatyzm 
indywidualistyczny (Russel Kirk)



neoliberalna szkoła chicagowska
◦

F. A. Von Hayek – wyższość społeczeństwa spontanicznego i porządku rynkowego nad 
społeczeństwem zbiurokratyzowanym; wyższość nomokracji (rządy prawa szanującego 
wolność indywidualną) nad teleokracją (rządy kierujące się celem społ-ekonom.)

◦

L. Von Mises – niemożliwość racjonalnego funkcjonowania gospodarki planowej;

◦

M. Friedman – zwolennik monetaryzmu;



R. Nozick – państwo minimalne (patrz wyżej J. Locke), krytyka wszelkich rozwiniętych 
form działania państwa; teoria sprawiedliwości dystrybutywnej (w opozycji do J. Rawlsa);



Libertarianizm – na antypodach etatyzmu;
◦

absolutyzowanie instytucji własności;

◦

obrona wolnego rynku;

◦

poddanie funkcji państwa konkurencji na zasadzie rynkowej.



Ogólne cechy współczesnego liberalizmu
◦

uznanie wolności za najwyższą wartość;

◦

przekonanie o podstawowej roli kontraktowej samoorganizacji ludzi;

◦

założenie uniwersalności praw rządzących ludźmi i społeczeństwami
▪

operowanie   abstrakcyjną   kategorią   człowieka   (jednostki),   posiadającego   prawa   i 
dokonującego racjonalnych (egoistycznych).

Konserwatyzm



sto lat późniejszy od liberalizmu (2 poł XVIII wieku), Edmund Burke (sam nie wiedział, że 
jest   „konserwatystą”);   twórcą   pojęcia   Fr.   R.   De   Chateaubriand;   pierwszy   znamienny 
myśliciel:   Heraklit,   dalsze   ikony   Starożytności   zdradzające   konserwatyzm:   Platon, 
Arystoteles, Cyceron.



jest to  doktryna wyrażająca niechęć do zbyt gwałtownych zmian i przywiązanie do 
tego,   co   znane   i   ustalone,   do   tradycji.   Tradycjonalizm,   zachowawczość   –   postawy 
występujące powszechnie, cechy współwystępujące:
◦

organiczna wizja społeczeństwa;

◦

przywiązanie do porządku moralnego i społecznego

◦

orientowanie się na ustalone autorytety.



Konserwatyzm ewolucyjny Edmunda Burke'a (Rozważania o rewolucji we Francji, 1790);
◦

zasada zachowania i zasada naprawy – jednoczesne reformowanie i zachowywania

▪

reforma jest konieczna jako korekta – ale są to korekty ewolucyjne;

▪

za wzór stawia brytyjskie przemiany polityczne;

◦

tezy ogólne
▪

istota państwa – państwo = społeczństwo;

▪

wolność   jako   sprawiedliwość,   czyli   warunki,   jakie   w   ramach   społeczeństwa 
człowiek uzyskuje dla swojego rozwoju;

▪

prawo jako wytwór społeczeństwa obywatelskiego;

▪

wysoka rola religii

▪

polityka jako nauka empiryczna, praktyczna, realistyczna – nauka o konstruowaniu, 
odnawianiu,   reformowaniu   państwa   –   jest   to   dziedzina   zbyt   potężna,   o   nazbyt 
wielkiej ilości czynników i składników, by móc skonstruować ją a priori;



następcy Burke'a – J. De Maistre, Louis de Bonald, ks. F. De Lamenne; niejako też Hegel;



Konserwatyzm rewolucyjny 
◦

we Francji: Ch. Maurras – Akcja Francuska, założona przez przeciwników rewizji proc. 
Dreyfusa, nacjonalizm integralny, nakładał metkę katolickości (ekskomunika 1926);

◦

w   Niemczech   –   Fr.   Nietzsche   –   antypozytywizm,   antychrześcijaństwo,   ideał 
nadczłowieka; C. Schmitt – decyzjonizm (koncepcja zakładająca potrzebę dyktatury w 
celu obrony zagrożonego ładu);



Pewne cechy ogólne:
◦

ewolucyjność – przeprowadzanie nieuniknionych reform (Disraeli, Bismarck, de Gaull);

◦

odrzucenie abstrakcyjnych modeli jednostek czy społeczeństw;

◦

wrażliwość społeczna (S. T. Coleridge – konserwatyzm socjalny?).

Socjalizmy

  –  socius, towarzysz,  societas  – towarzystwo (jeszcze Staszic) jako społeczeństwo, 

socius wspólnik spółki. Omówione w niniejszym pliku najobszerniej, albowiem nieprzyjaciół trzeba 
znać najwnikliwiej (podobnie poniżej New Left).



Socjalizm – system organizacji społecznej, w którym własność prywatna i dystrybucja 
dochodu są poddane kontroli społecznej



pojawił się jako reakcja na skutki rewolucji przemysłowej, występuje wraz z postulatem 
równości i demokracji społecznej



socjalizm chrześcijański lata 40. XIX wieku (Felicite de Lamennais);



socjalizm utopijny

 

 

◦

R. Owen. Ch. Fourier – wiara w samoorganizację producentów i możliwość zmiany 
systemu   gospodarczo-społecznego   poprzez   wykazanie   wyższości   organizacji 
gospodarczych opartych na wspólnej własności nad przedsiębiorstwami kapitalist.
▪

Pośrednio wpływ na powstanie pierwszej spółdzielni i w rezultacie spółdzielczości

▪

inspirujący dla socjalizmu fabiańskiego – nawiązanie do idei Owena, gradualizm – 
stopniowe przejście od kapitalizmu do socjalizmu przez dokonywanie reform (G. B. 
Shaw, B. Russel, H. G. Wells)

◦

C. de Saint-Simon – socjalizm industrialny
▪

zastąpienie rządu politycznego gospodarczym

▪

kształtowany odgórnie, etatystyczny i technokratyczny;



Anarchizm

 

  (an-arche)

◦

podstawową wartością jest wolność organicznie związana z równością

◦

stworzenie samoorganizującego się społeczeństwa, bez potrzeby zewnętrznej władzy; 
opierającego się na współdziałaniu dobrowolnych zrzeszeń wytwórców i konsumentów;

◦

twórcą   Pierre   J.   Proudhon;   mutualistyczna   wersja   anarchizmu   indywidualistycznego 
(własnosć to kradzież, jeżeli nie uzyskało się jej za własną pracę)

◦

anarchizm kolektywistyczny – M. Bakunin – wizja społeczeństwa jako samorządowych 
wspólnot wolnych ludzi

◦

anarchosyndykalizm – G. Sorel – podstawą przyszłego ustroju syndykaty, tj związki 
zawodowe, będące zarazem organami władzy polit gosp i kulturalno-ideologicznej;



socjalizm naukowy

 

  (marksizm), K. Marks, Fr. Engels

◦

determinizm   –   sformułowanie   praw   rządzących   całością   świata   przyrodniczego, 
społecznego; scjentyzm – przekonanie o możliwości poznania obiektywnego porządku 
świata; ponadto złożenie następujących inspiracji filozoficznych;

◦

wpływ Hegla na różnych poziomach – za pośrednictwem Ludwiga Feuerbacha;
▪

historiozofia rozwoju dziejów;

▪

sprzeciw wobec idealizmu, jako rzeczywistości absolutnej, duchowej;

▪

sprzeczność jako źródło dynamizmu społecznego;

◦

ekonomistyczna perspektywa patrzenia na społeczeństwa rodem z A. Smitha
▪

narzędzie intelektualne do ujrzenia walki przeciwieństw;

▪

pokazanie całej historii społeczeństwa jako historii stosunku środków produkcji do 
tego w jaki sposób produkcja ma miejsce;

◦

socjalizm utopijny, oświeceniowe szkoły;

◦

historia – walka klasowa między właścicielami środków produkcji a klasą pracującą i

 

  

wyzyskiwaną; 
▪

społeczeństwo burżuazji jest tylko efektem dotychczasowego procesu dziejowego; 

▪

zastąpiło system feudalny, ale nie pogodziło sprzeczności;

▪

warstwa burżuazyjna zostanie zanegowana przez warstwę proletariacką;

◦

jak   ma   dojść   do   wybuchu   rewolucji   robotniczej   –   w   wyniku   nawarstwiania   się 
sprzeczności wewnątrz w systemie kapitalistycznym
▪

walka   rynkowa,   inwestycja   kapitału,   kurczenie   się   klasy   kapitalistów,   burżuazja 
tworzy klasę robotniczą;

▪

wybuch   rewolucji

 

   –   pojednanie,   uspołecznienie   prywatnej   własności   środków 

produkcji.

◦

władza polityczna – przemoc narzucająca wolę klasy panującej;
▪

dyktatura   proletariatu   –   kogo   mam   teraz   gnębić,   nie   ma   kogo,   wszyscy   równi, 
własność wspólna, wszyscy za wszystkich

◦

jak   ma   dojść   do   wybuchu   rewolucji   robotniczej   –   w   wyniku   nawarstwiania   się 
sprzeczności wewnątrz w systemie kapitalistycznym
▪

walka rynkowa, inwestycja kapitału, kurczenie się klasy kapitalistów

▪

wybuch   rewolucji   –   pojednanie,   uspołecznienie   prywatnej   własności   środków 
produkcji.

◦

marksizm jako pewna idea eschatologiczna
▪

ład, komunistyczna, wizja zbawcza, bez władzy politycznej, rozwój każdego jest 
warunkiem rozwoju każdej innej osoby, nowy stan natury na końcu dziejów, obraz 
jak ze scenek pasterskich;

▪

byt   kształtuje   świadomość;   człowiek   z   natury   dobry,   to   stosunki   społeczne   go 
wypaczają;

◦

nie tylko podbudowa teoretyczna, ale i nawoływanie do aktywizmu
▪

I Międzynarodówka 1864, II Międzynarodówka 1889;

▪

rewizjonizm (Eduardo Bernstein) – socjaldemokratyzm, odejście od idei rewolucji;

▪

centryzm (Karol Kautsky) – między rewolucjonizmem a rewizjonizmem;



Szkoła frankfurcka – rehabilitacja freudyzmu, silne wpływy marksizmu
◦

skupiona wokół Instytutu Badań Społecznych Uniwersytetu we Fr nad Menem;

◦

M. Horkheimer, Th. Adorno, E. Fromm, W. Benjamin, H. Marcuse;

◦

kontynuatorem – J. Habermas;



komunizm – Wł. I. Lenin
◦

partia kadrowa, zdyscyplinowana, monopolistyczna;

◦

praktyka skrajnie etatystyczna, kolektywistyczna, antyliberalna, niedemokratyczna;

◦

powstawanie licznych partii komunistycznych, w 1919 Komuntern;

◦

od stalinizmu przez chruszczowowski leninizm do realnego socjalizmu

◦

titoizm (socjalizm samorządowy), maoizm, hochiminizm, 

◦

eurokomunizm  –  zwł.  Włoch   (A.  Gramsci),   odrzucenie  teorii  dyktatury ploretariatu; 
stworzenie   zdecentralizowanych   instytucji   demokratycznych   i   pluralistycznych, 
gospodarka mieszana (państwowo-prywatna).



Zwycięstwo formuły socjaldemokratycznej 
◦

Międzynarodówka Socjalistyczna (est. 1951);

◦

liczne partie socjaldemokratyczne, w krajach postkomunistycznych również; mniej lub 
bardziej silne związki z marksizmem;

◦

jednak ciągłe ciążenie ku ideałom demokratycznym



Doktryna trzeciej drogi – Anthony Giddens
◦

hasło demokratyzacji demokracji;

◦

akceptacja potrzeby i prymatu wolnego rynku (uznając jego globalny i innowacyjny 
charakter);

◦

Blair i Schroeder 1999 Europa. Trzecia droga: modernizacja idei państwa dobrobytu, 
rezygnacja z zapędów etatystycznych, rolą państwa „wiosłowanie”, nie: sterowanie; 

◦

dziesięć zasad naszej wspólnej przyszłości (2006): 
1. prawa i obowiązki dla wszystkich, 
2. pełne zatrudnienie, 
3. inwestowanie w ludzi, 
4. społeczeństwo inkluzyjne, 
5. powszechna opieka nad dziećmi, 
6. równouprawnienie, 
7. dialog społeczny,
8. uwzględnienie różnorodności i integracja,
9. zrównoważone społeczeństwa
10. aktywna europa dla wszystkich

Społeczne nauczanie Kościoła – 

pewien aspekt teologii moralnej i politycznej



Pius IX – obrona przedrewolucyjnych stanowisk, pozycja najmocniej konserwatywna;
◦

Quanta cura (1864) + Syllabus errorum, lista stanowisk, które Kościół potępiał:
▪

rozdział Kościoła i państwa;

▪

zakaz używania siły przez Kościół;

▪

prawo swobody wyboru wyznania;

▪

protestantyzm jako akceptowalna forma chrześcijaństwa;

▪

prawo odmowy posłuszeństwa legalnym włładzom,



Leon XIII

 

  (Gioacchino Pecci, zm. 1903) – zmiana stanowiska

◦

Immortale Dei (1985) – odrzucenie teorii suwerenności;

◦

Libertas Prestantissimum (1888) – przeciwstawienie dwóch koncepcji wolności;

◦

Aeterni Patris (1879) – odrzucenie idei samodzielności rozumu ludzkiego;

◦

przyjęcie i propagowanie neotomizmu – i związanego z nim neotomizmu;

◦

Rerum novarum (1891): socjalizm jako fałszywe rozwiązanie kwestii robotniczej, przede 

wszystkim próba naszkicowania właściwego rozwiązania:
▪

solidaryzm społeczny – harmonijna współ-egzystencja klas

▪

naturalne prawo do posiadania dóbr materialnych na własność (przy zachowaniu 
społecznej funkcji własności odpowiadającej społecznej naturze człowieka;

▪

potrzeba odpowiednich urządzeń i działalności władzy państwowej;

▪

istnienie naturalnych granic interwencji państwowej;

▪

rozwijanie chrześcijańskich stowarzyszeń samopomocowych;

◦

Graves de communi  (1901) – odniesienie się do kwestii chrześcijańskiej demokracji 
(termin kontynuatorów de Lamennais'ego) – nie: działalność ściśle polityczna, ale raczej 
dobroczynna akcja chrześcijańska wśród ludu;



Pius XI (Achilles Ratti) – Quadragesimo Anno (1931) – kontynuacja wątków z RN;
◦

gwałtowna polemika z marksizmem i komunizmem, a także z liberalizmem;

◦

rozwinięcie teorii własności jako funkcji społecznej;

◦

sformułowanie  zasady   pomocniczości  (subsydiarności):    jak   nie   wolno   jednostkom  
wydzierać i na społeczeństwo przenosić tego, co mogą wykonać z własnej inicjatywy i  
własnymi   siłami,   podobnie   niesprawiedliwością,   szkodą   społeczną   i   zakłóceniem  
porządku  jest   zabierać   mniejszym  i   niższym  społecznościom   te   zadania,   które   mogą  
spełnić,   i   przekazywać   je   społecznościom   większym   i   wyższym.   Wszelka   bowiem  
działalność   społeczności   mocą   swojej   natury   winna   wspomagać   człony   społecznego  
organizmu, nigdy zaś ich nie niszczyć ani nie wchłaniać.



Jan XIII – Mater et Magistra (1961) – zasada dobra wspólnego, prawa człowieka, stosunki 
międzynarodowe (pomysł globalnego rządu), konieczność zapewnienia sprawiedliwości w 
gospodarce (rolnictwo, obszary opóźnione w rozwoju). Paweł VI – Populorum Progressio 
(1967)  kontekstem proces dekolonizacji i postawione żywo zagadnienie rozwoju.



Jan Paweł II – wątki RN: Laborem exercens (1981), Centessimus annus (1991), wątki PP: 
Sollicitudo rei socialis (1987):
◦

podkreślanie   roli   pracy   koniecznej   dla   rozwoju   człowieka   i   porządku   społecznego 
(podmiotowość pracy);

◦

krytyka konsumpcjonizmu (potrzeba poszanowania przyrody);

◦

przestrzeganie przed fundamentalizmem (ekumeniczna wrażliwość);

◦

pozytywny stosunek do demokracji;

◦

neoliberalizm jako współczesne zagrożenie (mimo kompromitacji marksizmu);

◦

humanistyczna wizja osoby ludzkiej w solidarnym społeczeństwie i świecie oraz dialog.



Benedykt XVI
◦

Deus caritas est (2006) – źródła i cel polityki znajdują się w sprawiedliwości;

◦

Spe salvi (2007) – niebezpieczeństwo pokładania wiary w postępie;

◦

Caritas in veritate  (2009) – dostosowanie nauki Kościoła do warunków światowego 
kryzysu. M. in. podkreślenie roli decentralizacji, wykorzystywania potencjału, jaki tkwi 
w organizacjach pozarządowych, obywatelskich



Zaś ChD ostatecznie nie działała wedle wizji LXIII, ale przyjęła postać ruchu politycznego, 
często nipsoniwydrowatego.

Nacjonalizm

  –  doktryna,   która  zakłada   istnienie  nieformalnych,  ale   fundamentalnych   więzi 

społecznych, postulująca wytworzenie owej więzi, jej podtrzymanie i wzmacnianie – uznając więź 
narodową za podstawę prawidłowego rozwoju jednostki i społeczeństwa.



Termin po raz  pierwszy użyty przez Murice'a Barresa  – przeciwstawienie  nacjonalizmu 
kosmopolityzmowi;



Macchiavelli, rewolucja francuska?



Hegel: naród jako wspólnota duchowa (a nie obywatelska)

◦

romantyzm i sakralizacja narodu;



Nacjonalizm integralny – dopiero 2. poł XX wieku
◦

darwinizm społeczny (przekonanie o naturalnym w walce o byt konflikcie między lepiej 
a słabiej przystosowanym);

◦

naród jako wspólnota kulturowa; religijno-kulturowa; biologiczna (więc i rasizm);

◦

zawsze   programowo   przeciwny   liberalizmowi,   znoszącego   więzi   łączce   jednostkę   z 
narodem (kosmopolityzm) – nacjonalizm nastawiony wspólnotowo, solidarystycznie;

◦

R. Dmowski – Myśli nowoczesnego Polaka; Kościół, naród, państwo
▪

spełnia powyższe cechy (np niechęć do liberalizmu);

▪

aprobatywnie o faszyzmie

▪

potrzeba istnienia silnej elity narodowej w państwie narodowym

◦

Wielomski: nacjonalizm jako doktryna jest dość przezroczysty, może współwystępować 
w różnych konfiguracjach.

Faszyzm

 – wiele cech wspólnych z totalitaryzmem: 

−

skrajny antydemokratyzm

−

antyliberalizm, etatyzm

−

pogarda dla godności człowieka

−

władza monopartyjna skupiająca się w osobie wodza

−

narzucenie ideologicznej wyłączności

−

terror

−

skuteczna demagogia

Poza tym: wykorzystanie elementów heglowskiej wizji historii i narodu oraz odwołanie się do 
irracjonalnych koncepcji Fr. Nietzschego 



nazizm  i  faszyzm  wiele cech wspólnych – zwłaszcza radykalny nacjonalizm i elementy 
socjalizmu rewolucyjnego; więcej jednak różnic wynikające z różnic kulturowych;



faszyzm włoski (nazwa od fasci di combattimento, bojowe związki kombatantów, od 1921 
Narodowa Partia Faszystowska)
◦

spirytualizm;

◦

italianita – po części analogiczna do latinitas

◦

ideologiczne oparcie na statolatrii (państwo jest absolutem, czymś bezwzględnym)



niemiecki narodowy socjalizm – cechą wyraźnie odróżniającą jest występujący tu rasizm;
◦

eugenika, darwinizm społeczny => program eksterminacyjny

◦

kultura   germańska   –   antyracjonalistyczna,   antyempiryczna,   odwołania   do   religii 
pragermańskiej; Alfred Rosenberg plecie o Widukindzie – wodzu Sasów;

◦

podstawową kategorią Volk (ideologia volkistowska);



Frommowska kategoria „ucieczki od wolności” - przerzucanie odpowiedzialności za własne 
losy indywidualne i zbiorowe na czynnik zewnętrzny.

Nowa lewica 

(New Left) itd. - poszukiwacze remediów na bolączki demokracji liberalnej;



podwaliny:
◦

ruch   studencko-intelektualny   stawiający   sobie   za   cel   wprowadzenie   rzeczywistej 
demokracji partycypacyjnej 
▪

respektującej prawa obywatelskie i prawa studentów;

▪

i postulat zakończenia wojny wietnamskiej;

◦

„ruch ruchów”, które wpłynęły na kształt Nowej Lewicy lub z niej wypłynęły

▪

ruch pacyfistyczny – civil rights movement;

▪

ruch wyzwolenia kobiet (druga fala ruchu feministycznego);

▪

i wiele innych – główną cechą kontrkulturowość i działania przeciw dyskryminacji



Herbert Marcuse (szkoła frankfurcka) – główny ideolog;
◦

marksizm korygowany przez heglizm;

◦

freudyzm   (irracjonalność   człowieka,   niezmienność   jego   natury,   pozostawanie   w 
konflikcie ze społeczeństwem)

◦

krytyka   społeczeństwa   kapitalistycznego  –  problem  „człowieka   jednowymiarowego”, 
społeczeństwa tylko z pozoru wolnego, tak naprawdę totalitarnego, zuniformizowanego
▪

potrzeba wyzwolenia („Esej o wyzwoleniu”);



Główne postulaty Nowej Lewicy:
◦

komunitaryzm - „hipisowski”

◦

pełna równość;

◦

wolność osobista (wolność od restryktywnej kultury, prawo do wyboru stylu życia);

◦

niezależność od dóbr materialnych (wedle terminologii Fromma być, a nie mieć);

◦

demokracja partycypacyjna;



rewolucja jako narzędzie dla spełnienia postulatów;
◦

zrazu wizje pastersko-idylliczne, z czasem coraz bardziej radykalne

◦

fascynacje Ernesto „Che” Guevarą

◦

ostatecznie nie doszło do żadnej rewolucji, atoli kto był zbuntowanym młodzieńcem za 
młodu, później się stawał profesorem czy politykiem – idee kiełkują dalej;

◦

znoszenie faktycznej i prawnej dyskryminacji, afirmacja prawa do podkreślania różnic;



krytyczne studia nad prawem (Critical Legal Studies);
◦

lata 70-80. XX wieku na Uniwersytecie Harvarda;

◦

demistyfikacja teorii i praktyki prawa w interesie emancypacji grup defaworyzowanych;

◦

jako rezultat – outsider jurisprudence – zjawisko analizowania prawa z punktu widzenia 
osób społecznie defaworyzowanych;



w   tym  feministyczna   teoria   prawa,   wg   której   prawo   stanowiło   dotąd   seksistowski 
instrument podporządkowania kobiety mężczyźnie
◦

Janet Radcliffe  – kształt instytucji i urządzeń społecznych nie jest dostosowany do 
kobiet,   gdyż   kobiety   były   wykluczone   od   jego   formowania.   Np.   rynek   jest   dla 
mężczyzn, bo przez mężczyzn był kształtowany
▪

pewien obraz antropologiczny, powolne kształtowanie się świadomości kobiecej

◦

Catherine   MacKinnon  –   żyjemy  w   społeczeństwie   seksistowskim,   ukształtowanym 
przez mężczyzn dla mężczyzn
▪

kultura źródłem dyskryminacji – należy ją przekształcić;

▪

wzrost funkcji państwa: żeby zrównać jednostki, należy umożliwić państwu aktywne 
działanie na polu oświaty, ekonomii, kultury

▪

np. tworzyć zachęty ekonomiczne dla kobiet;

◦

oprócz instrumentów prawnych, konieczny jest rozwój świadomości kobiecej
▪

najwięcej wpływu na świadomość mają stosunki prywatne, to jest właściwe źródło 
dyskryminacji

▪

państwo tedy powinno zmoderować stosunki prywatne;



Nowa fala feminizmu  – kobiecy ruch społeczny i ideologie (wypływające z założeń, że 
kobiety są dyskryminowane ze względu na płeć i brak równouprawnienia powinien zostać 
wyeliminowany => prowadząc do nowych treści ogólnokulturowych)
◦

konieczne odróżnienie  gender  od  sex  (gender nie są uwarunkowane biologicznie, ale 
kulturowo);

◦

protofeministki: Olimipia de Guoges i Marry Wollstonecraft (2.poł. XVIII w);

◦

pierwsza fala feminizmu, ruch sufrażystek: XIX/XX wiek – żądanie praw wyborczych 

dla kobiet

◦

druga   fala   feminizmu   związana   z   pisarkami:  Virginią  Woolf   i   Simone   de   Beauvoir 
(autorka „Drugiej płci”);

◦

ważną książką „Mistyka kobiecości” Betty Friedan

◦

feminizm liberalny (B. Friedan), radykalny (de Beauvoir), socjalistyczny (skupiający się 
na poprawie warunków życia kobiet);



Doktryna politycznej poprawności (political correctness) – powstała w latach 70.
◦

podstawą mowy nienawiści (hate speech) – słownictwo o cechach dominacji, oprecji, 
dyskryminacji, nietolerancji,



Pluralistyczna ideologia społeczeństwa wielokulturowego;
◦

affirmative action, edukacja multikulturowa

◦

W. Kymlicka

Każdy „Postępowiec” kończył się zdaniem: „polipy obmacywały się nieufnie”.

Ekologizm

 („enwironmentalizm”)



kilka uwag wstępnych:
◦

hinduizm, buddyzm, taoizm – człowiek jako nierozerwalna cząstka całości świata;

◦

w cywilizacji zachodniej człowiek stawia się w pozycji pana przyrody, jej ujarzmiciela 
co najmniej od Renesansu – uzasadnienie w Księdze Rodzaju

◦

antropocentryzm polegający na skupianiu się na człowieku i zaspakajaniu jego potrzeb 
uzyskał   apogeum   w   czasach   oświecenia   (wyjątkiem   Th.   Malthus,   który   w   „Prawie 
ludności” zwracał uwagę na naturalne granice wzrostu gospodarczego);

◦

dopiero   z   czasem   poczęto   powszechnie   dostrzegać   ujemne   strony   skutków 
industrializacji i urbanizacji



Agraryzm (wprowadzony przez Alberta von Schaffle 2. poł. XIX wieku);
◦

podkreślenie walorów gospodarki przed industrialnej;

◦

naturalność stosunków gospodarczych i społecznych wsi;

◦

najpierw ideologia obszarnicza, później indeologia klasy chłopskiej;

◦

powiązania z konserwatyzmem

◦

z tych tradycji wywodzi się PSL – przywiązanie do narodowego dziedzictwa, troska o 
zachowanie naturalnych walorów wsi;



Doktryna zrównoważonego rozwoju (patrz dalej); 



Ekologia – słowo wprowadzone przez niemieckiego zoologa Ernsta Hackela (XIX/XX);
◦

nauka badająca zależności miedzy organizmami  i ich zespołami a ich środowiskiem 
prowadzącym do opisu gospodarki przyrody i występujących w niej zjawisk wspólnych 
wszystkim organizmom;;

◦

przyroda   rozumiana   jako   sieć   ekosystemów;   człowiek   jako   element   wielkiej   siatki 
przyrodniczej, który począł ingerująco i inwazyjnie wpływać na przyrodę;



Społeczny  ruch   zielonych  =>   ruch   polityczny   –   dziś   ekologia   jest   hasłem   wielkiej 
polityczno-finansowej stawki
◦

ostrzeżenie przed nadmierną eksploatacją Ziemi

◦

sformułowanie zasad etyki ekologicznej (Hans Jonas)

◦

koncepcja praw zwierząt (Peter Singer)
▪

czym się różnimy od zwierząt, niczym takim, co pozwoliłby traktować nas w sposób 
uprzywilejowany – człowieczeństwo to przynależność do gatunku homo sapiens;

▪

gatunkowizm jest porównywalny z rasizmem czy seksizmem;

▪

trudno o granicę między ludźmi a zwierzętami



ekologizm płytki a głęboki:
◦

shallow   ecology  –   humanistyczna,   poszukiwanie   rozwiązań   łączących   ze   sobą 
poszanowanie środowiska i zapewnienie zaspokajania potrzeb ludzi żyjących  w krajach 
wysoko rozwiniętych);

◦

deep   ecology  –   poszukiwanie   nowych   rozwiązań   w   skali   światowej   opartych   na 
założeniu,   że   jedynym   celem   człowieka   jest   zapewnienie   samopodtrzymywania   się 
natury, Ziemia jako Gaja, istota żywa, widzieliście to i śmialiście się z tego w Awatarze;



ekocentryzm  –   natura   jako   sieć   żywotnych   i   delikatnych   stosunków   między   istotami 
żywymi – odrzucenie wyżej wspomnianego antropocentryzmu 
◦

homo oeconomicus => homo sustinens

◦

holistyczne traktowanie świata;

◦

konieczność uświadomienia sobie nieodnawialności wielu zasobów przyrody;

◦

nowy styl myślenia politycznego – wyjście nie od potrzeb człowieka, ale od potrzeb 
przyrody, ekologizm nie jest politycznie jednolity.

Zarządzanie publiczne

 (public management, la management public)



chęć zapewnienia najwyższej efektywności aparatu państwowego ku zaspakajaniu potrzeb

 

  

obywateli i innych podmiotów;



wielowiekowy   i   wielopłaszczyznowy   rozwój   (tak   w   krajach   anglosaskich   jak   na 
kontynencie);



lata 90. XX wieku New Public Management;
◦

próba zbliżenia administracji publicznej do gospodarki rynkowej w celu zapewnienia jej 
sprawności   w   kategoriach   należytego   wykorzystywania   środków   publicznych   dla 
osiągnięcia zaprogramowanych celów;

◦

deregulacja;

◦

urynkowienie administracji (stworzenie form poddawanych prawu cywilnemu);

◦

traktowanie interesariusza niczym konsumenta

◦

wprowadzenie rozliczalności (accountability) – i ponoszenie odpowiedzialności;

◦

outsourcing – zlecanie realizacji zadań publicznych podmiotom niepublicznym;

◦

ostatecznie  pewne  rozczarowanie   –  złożoność   wielkich   organizacji   nie  pozwoliła  na 
satysfakcjonujące rozwiązanie problemów za pomocą tak prostych sposobów.
▪

Konieczność wzbogacania dotychczasowych idei, np przez budowanie zarządzania 
instytucjami publicznymi na zasadzie przywództwa (leadership);



Good   public   governance   –  (jeszcze   nowsze)   podejście   mające   za   punkt   odniesienia 
społeczeństwo   obywatelskie   oraz   społeczne   potrzeby   interesariuszy;   przy   zachowaniu 
niektórych powyższych elementów, konieczny jest następny:
◦

powiązanie z ideami demokracji partycypacyjnej  –  potrzeba partycypacji w procesie 
podejmowania rozstrzygnięć publicznych; 

◦

oraz z kwestią prawa do dobrego rządzenia

◦

znaczące przejścia:
▪

od odpowiedzialności przedmiotowej do podmiotowej;

▪

od linearności zarządzania do sieciowości;

▪

od koordynacji biurokratycznej do partnerstwa i przywództwa;

▪

od statyczności do dynamizmu i adapcyjności;

▪

od niezawodności do realistycznego probabilizmu;

▪

od   monocentrycznego   etatystycznego   państwa   do   zdekoncentrowanej   i 
zdecentralizowanej „poliarchii”.

Doktryna demokracji liberalnej



połączenie historycznie sprzecznych elementów: liberalizmu oraz demokratyzmu;



poddanych wpływowi wartości, jaką jest solidarność.



Na pierwszym miejscu próba uniknięcia mankamentów demokracji:
◦

ochrona pluralizmu wartości i pluralizmu opinii;

◦

„liberalna” nie jako absolutnie liberalistyczna, ale w sensie „technicznym”



 cechą substancjalną system demokracji przedstawicielskiej 
◦

działający w ramach otwartego społeczeństwa obywatelskiego

◦

z funkcjonującą jako ramy dla władzy konstytucją oraz zapewniającą gwarancje dla 
wszystkich jednostek

◦

suwerenność   ludu   (najczęściej   narodu)   z   regularnymi   wyborami   i   demokratycznym 
prawem wyborczym;

◦

podział władz,

◦

decentralizacja władzy publicznej;

◦

swoboda działalności partii politycznej i innych dobrowolnych zrzeszeń,

◦

związanie władzy z prawem (państwo prawne).



Veritatis   splendor  JP  II   –   uczciwość   w   kontaktach   rządzący-rządzeni,   bezstronność   w 
rozstrzyganiu   spraw   publicznych;   jawność   administracji   publicznej,   poszanowanie   praw 
przeciwników politycznych, ochrona praw ludzi stawianych przed sądem, sprawiedliwe i 
uczciwe   wykorzystanie   pieniędzy   publicznych,   odrzucenie   niegodziwych   metod 
zdobywania, utrzymywania i poszerzania władzy za wszelką cenę.



Preambuła   Traktatu   o   UE   –   wolność,   demokracja,   poszanowanie   praw   człowieka   i 
podstawowych   wolności   oraz   państwo   prawne,   poszanowanie   podstawowych   praw 
socjalnych i zasady pomocniczości... i tak w kole Macieju ad mortem defecatam;



Często mówi się o niej w innych terminach np.  poliarchia  – wg R. A. Dahla – ustrój w 
którym wszystkim przysługują prawa polityczne i osobiste, a obywatele mogą się sprzeciwić 
rządzącym   obalając   ich   w   głosowaniu   (w   ten   czy   inny   sposób,   np   kadencyjność 
przedstawicieli czy referendum)



Krytyka demokracji liberalnej

 

    (w podręczniku zwłaszcza J. Gray):

◦

niejasność pojęcia demokracji;

◦

pewne   problemy   związane   z   „łataniną”   połączenia   liberalizmu   (wolność)   i 
demokratyzmu (równość);

◦

odejście od ideałów republikanizmu;

◦

rozkładanie na czynniki pierwsze hierarchicznych struktur (rodzina, szkoła, Kościoły);



Doktrynalne początki w myśli XVII i XVIII wieku:
◦

istnienie   wyższych   norm,   ponadpozytywnych,   o   niezmiennej   treści   (jusnaturalizm 
materialny) – zadaniem doktryny uchwycenie ich, ustawodawcy – wcielenie;

◦

koncepcja praw podmiotowych jednostki (Hobbes, Locke, Kant);

◦

wolność jako sfera możności czynienia tego co nie-zabronione

◦

próba doskonalenia aparatu państwa – państwo prawne, rule of law;

◦

cel istnienia państwa i delimitacja granic działania władzy publicznej – w kategoriach 
racjonalizmu.



Nowoczesny konstytucjonalizm jako wynik długiej drogi od zarysowanego wyżej punktu 
wyjścia
◦

pojawianie   się   zrazu   deklaracji   praw   np   w   polsko-litewskiej   Rzeczpospolitej   (obok 
angielskich „ram rządu” i szwedzkich „form rządu”);

◦

Bill of riths Wirginii i Deklaracja Niepodległości (1776) – wpływy J. Locke'a

◦

na   kontynencie   skrajny   demokrata   J.   J.   Rousseau   i   Deklaracja   Praw   Człowieka   i 
Obywatela (1789);

◦

w   XIX   wieku   zaczyna   dominować   pozytywizm   prawniczy   –   subsumpcyjny   model 

rozumowania prawniczego;

◦

dziś znowu podejście niepoztywistyczne, model argumentacyjny.
▪

Kodyfikacje globalne i kontynentalne praw człowieka;

▪

rewolucja praw.

Zasady i reguły prawa a wartości



wartości prawne – wartości przeniesione z zewnątrz (np ze sfer moralności) do systemu 
prawa, odgrywające rolę zasad prawnych (zasad prawa);
◦

w tym znaczeniu Konstytucja RP to nie tylko ramy prawne, ale Konstytucja wartości;



związanie z teorią praw człowieka



związane z teorią zasad prawa
◦

równocześnie   i   niezależnie  Joseph   Esser  („Zasada   i   norma”)   i  Ronald   Dworkin 
(„Biorąc prawa na poważnie”) - próba znalezienia 3 drogi między pozytywizmem a jus 
naturalizmem

◦

Esser: normy-zasady i normy-reguły

◦

Dworkin: principles – w nich mieszczą się różne normy, pewne ogólne standardy, mogą 
być zastosowane we wszystkich hard cases; rules – normy zero-jedynkowe, albo jakieś 
zachowanie jest zgodne z regułą, albo i nie. Równolegle Dworkin wprowadza jeszcze 
reguły   polityczne:  policies  –   razem   z  principles  wyznaczają   standardy,   stanowią 
wartości, które trzeba uwzględniać w procesie stosowania prawa – przy czym policy jest 
jakby dalekoterminowym celem do osiągnięcia, zaś principle wyznacza 

◦

Robert  Alexy  rozwija   tę   teorię:  zasady  (Grundsatze)   –   rozkazy   optymalizowania, 
domagają się równoważenia z innymi zasadami, utożsamiane z prawami podstawowymi; 
normy (Normen) – rozkazy do zoptymalizowania, prosta subsumpcja.
▪

Doktryna równoważenia zasad/wartości w toku tworzenia i stosowania;

▪

wielki wpływ na orzecznictwo ETS i trybunałów konstytucyjnych.

◦

Zasady, principles, mają wyraźny związek z prawem naturalnym.



Gustaw Radbruch i jego formuła lex iniustissima non est lex;
◦

istniało bowiem „ustawowe bezprawie”, „pozaustawowe prawo”.

◦

L. L. Fuller i jego krytyka prawa pozytywnego



Pojęcie zasad prawa w historii
◦

 już w Digestach (De diversis regulis iuris antiqui)

◦

principles w Common Law

◦

Grocjusz

◦

adaptacja przez pozytywizm, ogólne zasady prawa uznane przez narody cywilizowane 
(art. 38, ust 1 lit. c statutu STSM)

◦

WE, RFN.

Prawa podstawowe



myślenie o prawie jako prawie podmiotowym wywodzi się od Hobbesa, Locke'a i Kanta, do 
obiegu politycznego zostało wprowadzone zwłaszcza za sprawą szkoły prawa natury doby 
Oświecenia (m.in. fizjokraci);
◦

ale pojęcie prawa naturalnego jako wzorca dla praw podmiotowych nie jest dostatecznie 
jasne, jasnym się staje zabezpieczone przez państwową sankcję (pozytywizm);

◦

interes   jako   pojęcie   aksjologiczne   =>   prawo   podmiotowe   nie   wyczerpuje   się   w 
pozytywnym prawie przedmiotowym;

◦

ostatecznie powiązanie praw podstawowych (fundamentalnych praw podmiotowych);



Prawa podstawowe (Grudnrechte) – termin pochodzi z czasów Wiosny Ludów, uchwalanie 
w 1848 roku ustawy o prawach podstawowych narodu niemieckiego;
◦

Robert von Mohl (1799-1875) – podział praw podstawowych na prawa polityczne i na 

prawa podstawowe;

◦

termin znalazł miejsce i zagościł na stałe w konstytucjonalizmie od czasów konstytucji 
weimarskiej;
▪

konstytucja RFN, nowa konstytucja Szwajcarii, konstytucja Szwecji, Finlandii itd.

◦

Szerokie zastosowanie w UE (Trybunał, pierwsze zastosowanie w Jednolitym  Akcie 
Europejskim)



Trzy kierunki teorii praw podstawowych:
◦

literalne traktowanie praw podstawowych – prawem podstawowym ejst to, co się za nie 
uważa, pewna płynność;

◦

pozytywistyczne podejście – prawem podstawowym jest takie, które zostało prawidłowo 
przyjęte w procesie prawotwórczym i mocą prawa obowiązuje;

◦

obiektywizm praw podstawowych – jusnaturalistyczne podejście, oparte na pewnych 
apriorycznych przesłankach wynikających z natury ludzkiej.



Prawa   podstawowe   w   USA   –   prawa   bez   których   nie   może   istnieć   wolność   ani 
sprawiedliwość, wywodzą się z tradycji i sumienia narodu.



W Polsce recepcja terminologiczna bezpośrednio z Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela
◦

coraz bardziej zaciera się różnica między prawami obywatela a człowieka



Termin   prawa   człowieka   (human   rights,   „człowiecze”)   wywodzi   się   bardziej   z   tradycji 
anglosaskiej   (Preambuła   KNZ,   Powszechna   Deklaracja   Praw   Człowieka   ONZ)   i   trwale 
przyjęty został przez prawo międzynarodowe.



Warto   zwrócić   uwagę   na   subtelności   w   odmianie   myślenia   o   prawach   człowieka   w 
nauczaniu społecznym Kościoła: nb 213



Krytyka   Wielomskiego   –   prawa   człowieka   obarczone   wadą   niestałości   i   pączkowania, 
stosowane jako instrument ideologiczny.

Godność

 

 

 człowieka jako wartość podstawowa

 

 



niezupełnie   samo   prawo   (niekiedy),   ale   nade   wszystko  podstawa   praw:   człowieka, 
podstawowych
◦

art. 1 KPP: Godność człowieka jest nienaruszalna. Musi być szanowana i chroniona. 

◦

Art.   30   Konstytucji:   Przyrodzona   i   niezbywalna   godność   człowieka   stanowi   źródło 
wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i 
ochrona jest obowiązkiem władz publicznych.



Podmiotem jednostka, człowiek, osoba ludzka, ciekawe rozróżnienie:
◦

człowiek abstrakcyjny  – Kantowski  homo noumenon  (liberałowie, socjaliści); - wg 
Ferdinanda   Tonniesa   człowiek   abstrakcyjny   działa   w  stowarzyszeniu  (Gesellschaft), 
które ma charakter kontraktualny i jest efektem „woli racjonalnej” (stowarzyszeniem 
byłaby tedy umowa społeczna)

◦

człowiek konkretny  –  homo fenomenon  (personaliści, konserwatyści, komunitaryści), 
tworzy  wspólnotę  (Gemeinschaft) powstałą z „woli naturalnej”, konstytuowanej przez 
spersonalizowane więzi (zapewniające wspólnocie homogeniczność), wspólnotą byłoby 
tedy społeczeństwo obywatelskie w rozumieniu cycerońskim (patrz niżej)



Godność jako podstawa urządzenia ładu społecznego i publicznego:
◦

wyrok TK z 30.9.2009, K 44/07 – z uwagi na godność człowieka nie jest dopuszczalne 
ograniczanie prawnej ochrony do życia na rzecz ochrony prawa własności i innych praw 
majątkowych, ochrony środowiska czy nawet zdrowia innych ludzi.



Z   na   czym   umocowana   jest   godność   wedle   współczesnej   myśli   polityczno-prawnej?  W 
zasadzie   nie   wiadomo.   Na   gruncie  społecznej   nauki   Kościoła  jest   szczególny   status 
ontologiczny człowieka („na obraz i podobieństwo” Boże).

◦

Personalizm wspólnotowy – każdy człowiek numerycznie, konkretnie pojmowany jest 
pktem odniesienia dla wszystkiego, co jest na ziemi

◦

człowiek jest istotą z natury społeczną (wątek Arystotelejski)



Potrzeba dialogu między osobami i w różnych wymiarach społeczności; 
◦

Jan Paweł II i Martin Buber

◦

odmienności kulturowe należy postrzegać przez pryzmat jedności człowieczeństwa;

◦

krzewienie integralnego humanizmu – wymiar etyczny i religijny;



implikacjami godności są: wolność, równość i solidarność

 

 

Wolność

 (zarazem treści rozdziału XII Wolność a demokracja)

Jej ujęcie różni się w zależności od kontekstu filozoficznego



najczęściej   sprowadza   się   do   pojęcia   wolności   woli,   wolności   wyboru,   sposób 
występowania w relacjach z innymi;



od determinizmu (Spinoza) do indeterminizmu (Kant)

czy od kontekstu ideologicznego



anarchizm

 

  – żadnej władzy zwierzchniej nad jednostką, wolność w sensie uwolnienia się od 

wszelkich zewnętrznych instytucji;



konserwatyzm

 

  – instytucje przeznaczone są do ograniczenia wolności – wolność powiązana 

z takim poszanowaniem tradycji, jaki w danym momencie jest niezbędny, by społeczeństwo 
mogło zachować swoją tożsamość –  nie rozpatrywać człowieka w ujęciu abstrakcyjnym, bo 
człowiek zawsze jest konkretny, tak jak wolność jest kategorią konkretną;
◦

Stiffen: wolność jako woda płynąca w kanalizacji – by mogła komukolwiek służyć musi 
poddawana   siłom   hydrauliki   wykorzystywanych   przez   instalacje,   pompy,   zawory 
(mefafora wodociągowo-kanalizacyjna)



liberalizm

 

   –   wolność   (u   Locka)   podstawową   wartością,   ale   nie   istnieje   bez   określenia 

obowiązków wobec innych – odróżnienie freedom i licence (samowola)
◦

swojej wolności należy używać tak, by nie naruszać wolności innych;

◦

Locke („Drugi traktat o rządzie”): najpierw wolność naturalna, nieznajdująca żadnych 
ograniczeń zewnętrznych – ewentualnie ograniczenia wyznaczne przez prawa rozumu, 
prawo naturalne 

◦

pactum unionis  – powstanie  civil society  (nie może ono samo z siebie ustalać praw i 
sądzić)   =>  pactum   subiectionis  –   poddanie   się   członkowie   społeczeństwa   władzy, 
powołanie   jej   jako   kontrahenta,  trustee,   powiernik   (może   dokonywać   pewnych 
czynności w imieniu, na rachunek, na rzecz powierzającego);

◦

Benjamin Constant (1767-1830)
▪

wolność starożytnych (Rousseau, demokraci) – wyczerpuje się w sumie praw 
politycznych

▪

wolność nowożytnych – możność swobodnego dysponowania swoją sferą prywatną, 
wolność stroniąca od polityki, ale nie znikają tu uprawnienia polityczne (podział nie 
jest rozłączny)

▪

demokraci

 

  wyciągają konsekwencje z konstrukcji teoretycznych w pełni – i wolność 

i równość; liberałowie – wszyscy są wolni, ale nie można zapewnić wszystkim praw 
politycznych (dlaczego dopuszczać do władzy niepiśmiennych, do dyspozycji 
publicznych środków nędzarzy, którzy nie potrafią się zatroszczyć o własny interes)

▪

wolność to gwarancje dla naszych przyjemności (przyjemność jako pobudka 
wspólna dla całego rodzaju ludzkiego)

▪

ludzie goniąc za przyjemnością lub z braku czasu mogą przestać zważać na kwestię 
gwarancji praw politycznych i przestać się o nie troszczyć;

▪

twór nowożytny – reprezentacja, powierzenie swoich kompetencji kilku 

reprezentantom, by się odciążyć, nie musieć zajmować się na co dzień kwestiami 
politycznymi, jedynie kwestia nadzoru

▪

kwestia praw wyborczych – liberałowie podkreślają konieczność posiadania 
wolnego czasu, majątku, wykształcenia (argumentacja przednowoczesna)

▪

żeby nam się żyło przyjemne, potrzebne są struktury, i to nie tylko organ 
reprezentujący, ale i kolejne struktury, konieczne do funkcjonowania poprzednich 
struktur

▪

Constant   zaangażowany  w   dyskusję   nad   reglamentacją   praw   politycznych,   która 
nikogo,   jego   zdaniem,   nie   krzywdzi,   bo   pozwala   wszystkim   zająć   się   swoją 
przyjemnością.

◦

Alexis de Tocqueville – arystokratyczny liberał
▪

konfrontacja równości i wolności – stoją w sprzeczności – albo jedno, albo drugie

▪

społeczeństwo arystokratyczne dawne – uporządkowane w dawne hierarchie, krąg 
ludzi, z którymi człowiek się stykał, był wąski, zależności między nimi były bardzo 
silne i konkretne;

▪

w demokracji – ludzie gonią za przyjemnością, zainteresowani są swym interesem, 
biegiem życia, ale mają też potrzebę i tendencję do zawierania dużej ilości 
powierzchownych kontaktów, interesujemy się całym światem – ale związki te są 
nietrwałe, ostatecznie jesteśmy ujednostkowieni do imentu;

▪

demokratyzacja życia publicznego, sprzyja centralizacji; przykład Stępkowskiego z 
głośnym sąsiadem i wzywaniem policji;

◦

myśl liberalna ewoluowała 
▪

XVIII wiek – wojowanie intelektualne i nie tylko (rewolucja);

▪

XIX – pierwsza połowa podkreślanie „wolności od” (wolność negatywna), wolność 
polityczna tylko dla elity (tylko tacy, którzy mają niezależne źródło dochodu); z 
czasem   „wolność   do”   -   prawo   do   nauki,   prawo   do   gwarancji   socjalnych, 
pracowniczych – druga generacja praw człowieczych – społeczne i ekonomiczne – 
ELEMENT SPRAWIEDLIWOŚCI SPOŁECZNEJ (także u nas, art. 2 Konstytucji in 
fine)

◦

libertarianie



republikanizm

 

  – założenie (na pewno ojcowie założyciele USA), że człowiek dbały o interes 

rzeczy pospolitej potrafi sam się ograniczać, udzielać się na rzecz wspólnoty; wolność jak 
najbardziej istotna, ale z uwagi na status jednostki jako istoty społecznej – funkcjonowanie 
pewnych naturalnych obowiązków.

Z perspektywy prawniczej dla pojęcia wolności najwięcej wniosło stanowisko Kanta zakładające 
pełną autonomię woli i pełną odpowiedzialność za czyny.

Równość



isonomia – starożytny termin, pojawiający się u Peryklesa;
◦

wszyscy obywatele są nie tylko równi wobec praw;

◦

ale w ogóle są sobie równi – np. losowanie do objęcia urzędów;



Jackson w USA – nikt nie jest przeznaczony na urząd, żaden urząd nie jest dla kogokolwiek 
– tedy wszyscy tak samo się nadają;
◦

wszyscy pracownicy administracji federalnej od sekretarza stanu po sprzątacza ulic – 
spoil system:

◦

Lenin: lepiej mniej a lepiej – państwo powinno być tak urządzone, by rządy mogła 
sprawować kucharka;



mechanizm wyborów – co prawda wobec prawa wszyscy są równi, ale nie faktycznie, nie 
każdy ma równe zdolności przekonania do siebie wyborców;

◦

elementy   demokracji   bezpośredniej:   inicjatywa   ludowa,   weto   ludowe   (u   nas 
referendum);

◦

rozbudowanie bezpośredniej w statutach jednostek samorządu terytorialnego



TRZY PRAWNE ASPEKTY RÓWNOŚCI:
◦

równość wobec prawa w ogóle (równość każdego)

 

 ;

▪

o godności osoby ludzkiej mówić przy założeniu, że wszyscy są równi (art. 32. ust 1 
Konstytucji: „Wszyscy są wobec prawa równi. Wszyscy mają prawo do równego 
traktowania przez władze publiczne.”)

▪

zakaz dyskryminacji (art. 32 ust.2 Konstytucji: „Nikt nie może być dyskryminowany 
w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny”) - 
negatywne ujęcie

▪

pozytywne ujęcie: podobnych traktować podobnie;

▪

równość   wobec   prawa   to   także   konieczność   wyboru   sprawiedliwego   kryterium 
różnicowania   podmiotów   prawa   –   pokrewieństwo   z   pojęciem   sprawiedliwości 
rozdzielczej   i   wyrównawczej   –   podmioty   wykazujące  wspólną   cechę   prawnie 
relewantną winny być traktowane równą miarą; (por. wyrok TK 21.2.2006 K 1/05).

◦

równość w ramach możliwości udziału w wykonywaniu władzy publicznej i wpływania 
na działalność władz publicznych (równość polityczna);

◦

równość szans w sferze ekonomiczno-społecznej

 

 ;

▪

w doktrynie angielskiej equal opportunity; 

▪

odnosi się do II generacji praw podstawowych;

▪

związana z nią affirmative action.

Solidarność



w   słynnej   rewolucyjnej   triadzie   zrazu  braterstwo,  teraz   częściej   solidarność   i 
współuczestnictwo  (tak   w   dokumencie   „Godność   i   prawa   osoby   ludzkiej” 
Międzynarodowej Komisji Teologicznej (1984));



Zasada solidarności
◦

w Preambule Konstytucji wyrażony „obowiązek solidarności z innymi”

◦

w   art.   20   wraz   z   dialogiem   i   współpracą   partnerów   społecznych   jako   trzeci   filar 
społecznej gospodarki rynkowej;

◦

normatywnym odpowiednikiem sprawiedliwość społeczna

◦

Leon Duguit podkreślał znaczenie zasady: „postępuj solidarnie”.



Elementy   solidarnościowe   są   nawiązaniem   do   tez   o   społecznej   i   wspólnotowej   naturze 
człowieka, tzn uznaniu, iż człowiek nie jest wolnym atomem, ale tkwi w pewnym osoczu 
społecznym determinującym go, nadającym mu określone funkcje, od którego nie powinien 
się odcinać, ale ku któremu przynajmniej część swej aktywności winien kierować.

Prawa osobiste

 – jako szczegółowe implikacje godności

◦

prawo do życia i pewne jego aspekty:
▪

prawo   do   integralności   osobistej   (niedopuszczalność   poddawania   ludzi 
eksperymentom naukowym, torturom, poniżającemu karom, w tym cielesnym)

▪

zakaz stosowania kary śmierci;

◦

wolność i nietykalność osobista; 
▪

zasada nullum crimen sine lege;

▪

prawo do obrony w każdym stadium procesu karnego;

▪

domniemanie niewinności;

▪

prawo do sądu i sprawiedliwego rozpoznania sprawy (due process of law);

◦

prawo   do   ochrony   życia   prywatnego   rodzinnego,   czci,   dobrego   imienia,   oraz 

decydowania o swoim życiu osobistym;
▪

prawo wychowywania rodziców dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami;

▪

tajemnica komunikacyjna;

▪

nienaruszalność mieszkania

▪

prawo do ochrony danych osobowych;

◦

prawo swobodnego poruszania się;

◦

wolność   sumienia   i   religii   a   także   prawo   do   swobodnego   wyrażania   poglądów   i 
pozyskiwania i rozpowszechniania informacji

SPOŁECZEŃSTWO OBYWATELSKIE

  (kononia politike, societas civilis, civil  

society, burgerliche Geselschaft)



bardzo stary termin, już u M. T. Cycerona – „ius est vinculum civilis societatis”
◦

adaptacja filozofii greckiej, zwłaszcza Arystotelesa (koinonia politike);

◦

prawo jako organizator,  spoiwo społeczeństwa obywatelskiego (nie ma społeczeństwa 
obywatelskiego bez prawa);

◦

społeczeństwo polityczne, zaangażowane, świadome obowiązków;

◦

pojęcie niewymieniane przez Tomasza, ale pojawia się „opisowo”

◦

wprowadza do języka francuskiego Kalwin

◦

do   angielskiego   dopiero   Locke  pactum   unionis  =>  civil   society,   społeczeństwo 
zorganizowane;

◦

w Niemczech Kant



często się mówi civil society, w odróżnieniu od społeczeństwa obywatelskiego Hegla – czyli 
pozarządowa aktywność społeczeństwa;
◦

na jednym biegunie oikos, dom, na drugim państwo
▪

sugerowanie konfliktu między społeczeństwem obywatelskim a władzą 

◦

pomiędzy

 

  tymi biegunami społeczeństwo obywatelskie

◦

podstawowe instytucje: spółki i stowarzyszenia – zakres społeczno-ekonomiczny;

◦

A. Gambasci: Państwo = społeczeństwo polityczne + społeczeństwo obywatelskie;

◦

J. Habermas: społeczeństwo obywatelskie jako forum komunikowania się;

◦

Hegel w terminologii C. Castoriadisa: oikos – agora – ekklezja 

◦

We Włoszech rozróżnienie na palazzo i piazza.



Teza o trzech sektorach organizacji społeczeństwa:
◦

sektor publiczny – działanie na rzecz dobra wspólnego;

◦

sektor przedsiębiorczości – realizacja partykularnych interesów ekonomicznych;

◦

„trzeci sektor” - organizacje pozarządowe;
▪

najczęściej działanie w formie stowarzyszeń i fundacji;

▪

charakter niepubliczny; nieukierunkowanie na zysk

▪

samodecydowanie o własnych sprawach i dobrowolność;

▪

nastawienie się na realizację wartości (value-driven);

▪

korzystanie z wolontariatu

◦

heglowskie  rozumienie  społeczeństwa  obywatelskiego  zaczyna  więc  dominować  i w 
krajach anglosaskich = skomplikowana sieć organizacji pozarządowych;



art. 11-13 Konstytucji zawierają zasadę społeczeństwa obywatelskiego;
◦

udział obywateli w funkcjonowaniu państwa

◦

tworzenie różnorakich organizacji i struktur

◦

możliwość realizację swych interesów i wyrażania opinii.

Pomocniczość

 – patrz cytat przy Piusie XI



komentarz w Preambule Konstytucji:  zasada umacniająca uprawnienia obywateli i ich 
wspólnot;



art. 5 ust. 3 TUE – dotyczą kompetencji dzielonych, podjęcie decyzji, czy działania, które 
chce   powwziąć   UE,   nie   mogłyby   być   zrealizowane   co   najmniej   równie   efektywnie   i 
skutecznie na poziomie krajowym;



Pomocniczość   wertykalna,   będąca   przeciwieństwem   etatyzmu   i   centralizmu   i   jej   dwa 
aspekty:
◦

kluczowa do określenia co powinno być zadaniem publicznym
▪

zadaniem   publicznym   rozwiązywanie   problemów   jednostkowych   i   zbiorowych, 
których nie da się rozwiązać w obrębie społeczeństwa obywatelskiego

▪

zasada dobra wspólnego.

◦

Klucz do ustalenia podziału zadań pomiędzy różne szczeble aparatu władz publicznych.



Pomocniczość horyzontalna – maksymalne wykorzystanie instytucji społeczeństwa

Governance

 

  w społeczeństwie współczesnym

 

 



governance

 

   –  reguły,   procedury,   zachowania   odnoszące   się   do   sposobu   wykonywania 

władzy, w szczególności dotyczące otwartości, partycypacji, rozliczalności, efektywności i 
spójności;
◦

albo: zadanie zarządzania złożonymi społęcznościami poprzez koordynowanie działań 
podmiotów należących do różnych sektorów.



państwo/społeczeństwo   sieciowe   (network   society)   –   sieci   organów   państwowych, 
samorządowych w osoczu państwa obywatelskiego;



administracja publiczna nie funkcjonuje w dualizmie w stosunku do interesariuszy, jest 
część  składową  społeczeństwa,  uczestniczącą  w  rozwiązywaniu  problemów   zbiorowych 
przy udziale interesariuszy.



Good   government  jako   rzeczywiste   podporządkowanie   admministracji   pluralistycznemu 
społeczeństwo w ramach demokracji partycypacyjnej
◦

otwarty rząd;

Państwo prawne

 (Rehtsstat) – wykuć na pałę



do   obiegu   wprowadzone   przez  Roberta   von   Mohla  (1799-1875)   –   jako   opozycja   do 
państwa policyjnego; współcześnie wyróżniane cechy państwa prawnego:
◦

konstytucja jako oparcie dla istnienia i działania władz publicznych i funkcjonowania 
porządku prawnego;

◦

prawa podstawowe jako konstrukcja określająca stosunek między obywatelem, a władzą 
publiczną;

◦

formalna równość wobec prawa;

◦

legalizm jako zasada i granica działania organów władzy publicznejl

◦

działania   państwa   jako   podległe   kontroli   zgodności   z   prawem   sprawowanej   przez 
niezależne i niezawisłe sądy;

◦

system   odpowiedzialności   prawnej   funkcjonariuszy   publicznej   wraz   z   możliwością 
uzyskania odszkodowania za naruszenia publicznych praw podmiotowych.



W Niemczech dwa rozumienia państwa prawnego
◦

w  znaczeniu   formalnym  –   zespół   formalnoprawnych   instytucji   i   gwarancji 

praworządności,   determinujących   zakres,   formę   i   metody   działania   organów   władzy 
publicznej, oparty na ustawie jako podstawowym źródle prawa (Gesetzstaat);

◦

w znaczeniu materialnym – państwo obiektywnych wartości, państwo sprawiedliwości 
(Gerechtigkeitstaat) – ten element wyróżniony po okrucieństwach IIWŚ.



Demokratyczne państwo prawne

 

   jako efekt połączenia idei państwa prawnego z innymi 

dalszymi   wartościami   i   standardami,   jego   klauzula   stosowana   w   (niedługiej)   tradycji 
naszego konstytucjonalizmu pozwoliła TK wyprowadzić następujące zasad:
◦

pewności prawa;

◦

ochrony zauwania obywateli do państwa i stanowionego przezeń prawa
▪

zasada przyzwoitej legislacji

◦

ustawowej określoności prawa

◦

nieretroakcji

◦

zachowania odpowiendiej vacatio legis;

◦

dotrzymywania zobowiązań (pacta sunt servanda);

◦

ochrony praw słusznie nabytych;

◦

pewności podatków.



Rządy prawa

 

  – nie powinny być traktowane zamiennie z pojęciem „państwo prawne”

◦

powiązanie z tradycją anglosaską (rule of law, and not of a man);

◦

konstrukcja   żywotna   w   Europie   kontynentalnej   w   Średniowieczu   (potem   jeszcze   w 
Szwecji i Polsce);

◦

konstrukcja   przedabsolutystyczna,   zaś   państwo   prawne   jest   konstrukcją   anty-
absolutystyczną i postabsolutystyczną;
▪

pozytywistyczny akcent konstrukcji

◦

od początku towarzyszy materialny aspekt (w przypadku państwa prawa dopiero po 
wojnie => to stanowi o obecnej nierozróżnialności);

◦

w wypadku rządów prawa nie ma ostrej granicy między prawem a innymi normami 
społecznymi (zwłaszcza system anglosaski);
▪

kontynent z bagażem Rechsstaat długo funkcjonował jeno na orbicie hard law.

Ius i lex

  (o kwestiach źródeł prawa uczyliście się na prawie konstytucyjnym, nie opracuję tu 

owego przelotnego przeglądu stanu konstytucji);



kwestia zakresu pojęć – tożsamość, częściowa, całkowita odrębność?



Grecy i Rzymianie u zarania uznawali tożsamość tego co głosi prawo stanowione z prawem 
w ogóle; później stopniowo prawo stanowione było uznawane za jedynie część porządku 
prawnego;



ius est ars boni et aequi – Celsus;



u   nas   też   sinusoida:   pozytywizm-jusnaturalizm   =>   obecnie   bardzo   dużo   mówi   się   o 
porządku ponad-pozytywnym.

Zasada legalizmu

,   art.   7   Konstytucji:   organy   władz   publicznych   działają   na   podstawie 

i w granicach prawa.



Praworządność dziś = legalizm, za komuny: obowiązek przestrzegania prawa przez organy 
władz publicznych i przez obywateli (zacieranie legalizmu);



obowiązek wykazania się odpowiednią podstawą prawną:
◦

konieczność oparcia w prawie materialnym

◦

konkretność i szczegółowość podstawy zależy od kategorii organu i charakteru działania

◦

im bardziej władcza kompetencja, tym bardziej potrzebna wyraźna podstawa



w   granicach   prawa   –   ten   wymóg   starszy   niż   ów   powyższy,   związany   ściśle   z   ideą 
Rechtsstaat

◦

prawo   tworzy   wewnętrzne   ograniczenia   i   wytycza   określone   pole   swobody 
dyskrecjonalnej
▪

tak   we   władzy   ustawodawczej   i   wykonawczej   w   trakcie   tworzenia   aktów 
normatywnych – związanie aktami wyższego rzędu i innymi upoważnieniami;

▪

jak w odniesieniu do indywidualnych aktów stosowania praw;

◦

akty związane i dyskrecjonalne => odchodzenie od związania tak w sferze sądowej jak 
w sferze administracyjnej.



Legalność jako kryterium nadzoru i kontroli:
◦

legalność zewnętrzna – kryterium odnoszące się do badania, czy decyzja miesci się w 
ramach prawa

◦

legalność   wewnętrzna   –   badanie   nad   proporcjonalnością   danego   rozstrzygnięcia 
władczego w ramach luzu decyzyjnego (władzy dyskrecjonalnej);

◦

jedyne kryterium nadzoru organów państwowych nad organami samorządowymi.

„Ograniczenia   ograniczeń   praw”

  –   specyfika   demokracji   liberalnej   implikuje 

konieczność poszukiwania równowagi pomiędzy korzystaniem przez wszystkich zainteresowanych 
z  wolności  a   potrzebą   działania   na   rzecz  dobra   wspólnego;   wyważenie   czasem   polega   na 
ograniczeniu tej pierwszej – jakie są dopuszczalne metody, jakie są dyrektywy ograniczeń praw?



W polskim porządku  prawnym  istnienie tak  klauzul ogólnych  (uniwersalnych wzorców, 
zasad ograniczeń, o nich dalej) jak szczególnych (np przesłanki wywłaszczenia)



Zasada pomocniczości – omawiana wyżej;



Zasada substancjalności praw - Niedopuszczalność naruszeń istoty danej wolności.

 

Opiera 

się   ona   na   założeniu,   że   w   ramach   każdego   konkretnego   prawa   i   wolności   można 
wyodrębnić:
◦

pewne elementy podstawowe (rdzeń, jądro), bez których takie prawo czy wolność w 
ogóle nie będzie mogła istnieć, 

◦

oraz   pewne   elementy   dodatkowe   (otoczkę),   które   mogą   być   przez   ustawodawcę 
zwykłego   ujmowane   i   modyfikowane   w   różny   sposób   bez   zniszczenia   tożsamości 
danego prawa czy wolności

◦

art. 31 ust. 3 in fine



Zasada proporcjonalności

 

  – ogólna zasada konstytucyjna i zasada prawa wspólnotowego, 

nawiązanie   do   dyrektywy   poszukiwania   złotego   środka   (Arystoteles)   czy   też   kategorii 
użyteczności (utylitaryzm);
◦

pierwszy   jej   wyraz   dotyczył   prawa   karnego   i   proporcjonalności   kar   (idea 
oświeceniowego zwolennika humanitaryzmu – C. Beccarii)

◦

później występowała jako zasada w prawie konfliktów zbrojnych;

◦

nade wszystko jej znaczenie w zakresie ograniczeń praw (prawotwórstwo, ale nie tylko);

◦

Warunkiem ograniczenia prawa jest  nie tylko formalna legalność (w drodze ustawy), 
ale spełnione muszą zostać dalsze warunki:
▪

konieczność  w demokratycznym państwie prawnym dla jego bezpieczeństwa lub 
porządku   publicznego,   bądź   dla   ochrony   środowiska,   zdrowia   i   moralności 
publicznej, albo wolności i praw innych osób; conditio sine qua non

▪

skuteczność (ograniczenie wystarczy, by doprowadzić do zamierzonego celu);

▪

współmierność do oczekiwanego efektu (jak najmniejsza uciążliwość).

◦

Coraz częściej chce się poddać reżimowi zasady proporcjonalności również  decyzje 
administracyjne.



Inne granice prawa

Sprawiedliwość społeczna



powiązanie z demokratycznym państwem prawnym i równością wobec prawa, solidarnością 
społeczną etc;



można rzec: sprawiedliwość społeczna = sprawiedliwość rozdzielcza w orzecznictwie TK
◦

służy korygowaniu społecznie niekorzystnych skutków działania mechanizmów rynku.



po raz pierwszy w nauczaniu społecznym Kościoła;
◦

sprawiedliwość społeczna jako podstawa rozwiązywania konfliktów społęcznych

◦

Luigi Taparelli d'Azeglio



niejako zawłaszczona przez socjalizmy:
◦

istotne hasło socjalnie zorientowanych przedstawicieli myśli liberalnej (L. Hobhouse, F. 
Zweig, J. Rawls)



obecnie atrakcyjność jej słabnie

Państwo socjalne – jako konstrukt europejski przeciwstawiany wolnorynkowej Ameryce. Michel 
Albert w książce „Kapitalizm kontra kapitalizm” wykazał różnice w organizowaniu i dostarczaniu 
usług zbiorowych. Np. Karta Praw Podstawowych dość „od serca” potraktowała tak zwane prawa 
człowieka II generacji.

Społeczna gospodarka rynkowa

 (Soziale Marktwirschaft)



Doktrynalne podwaliny
◦

ordoliberalizm – doktryna głosząca konieczność zagwarantowania stabilności państwa, 
pokoju   społecznego,   harmonijnego   układu   społecznego.   Dużo   zawdzięcza   szkole 
fryburskiej:

◦

A. Rustow, W. Ropke, Walter Eucken, Ludwig Erhard, Alfred Mulller-Armack;



UE   w   art.   3   ust.   3  TUE  społeczna   gospodarka   rynkowa   o   wysokiej   konkurencyjności 
zmierzająca do pełnego zatrudnienia i postępu społecznego wymieniona jest jako jedna z 
podstaw rynku wewnętrznego;



Społeczna gospodarka rynkowa jest podstawą ustroju gospodarczego RP. Składowymi 
w świetle art. 20 Konstytucji:
◦

z jednej strony swoboda działalności gospodarczej i własność

◦

z drugiej solidarność, dialog, współpraca partnerów społecznych.



Normatywny charakter społecznej gospodarki rynkowej
◦

od strony negatywnej: zakaz centralnego planowania i absolutnie pojmowanej 
gospodarki liberalnej;

◦

od strony pozytywnej: punktem wyjścia gospodarka liberalna, ale korygowana przez 
państwo.

Własność



występuje w triadach od czasów Rewolucji Francuskiej – wolność, równość, własność (w 
czasach,   których   doszło   do   olbrzymich   przekształceń   własnościowych);   krzewienie 
„świętego” prawa własności;



jeden z fundamentów społeczeństwa obywatelskiego
◦

nie   ma   sensu   mówić   o   społeczeństwie   obywatelskim,   gdy   nie   ma   poszanowania 
własności

◦

Cyceron – ius est vinculum civilis societatis 
▪

prawo spoiwo społeczeństwa obywatelskiego ale jakie prawo?

▪

Ius   civile   –   prawo   obywateli   (Burgerliches   recht)   –   odnosi   się   najczęściej   do 
stosunków własnościowych (prawo rzeczowe, zobowiązania



Dziś   coraz   wyraźniej   absorbujemy   arestotelejsko-cycerońską   koncepcję   społeczeństwa 
obywatelskiego => stąd owa ważna pozycja własności;



Nie ma świętego prawa własności
◦

Tomasz – principia => conclusiones 
▪

własność jako implikacja prawa naturalnego, a nie jako prawo naturalne

◦

L. Duguit – socjalizacja prawa, w tym własności 

◦

podobnie Rerum novarum (1891) – własność jako konstrukcja społeczna

◦

Konstytucja RFN – „Własność zobowiązuje.”

◦

W   Polskim   konstytucjonalizmie   jest   tradycja   wywłaszczania   (w   uzasadnionym   celu 
publicznym za słusznym odszkodowaniem);

◦

prawo do zabudowy wchodzi w skład prawa własności w USA, ale w Europie już nie 
(decyzje planistyczne w Wlk. Brytanii)



W polskiej Konstytucji: art. 20, 21, 31 ust. 3, art. 64;

Wolność działalności gospodarczej



„Wszystko, co nie jest zakazane przez ustawę, nie może być zabronione” - blisko związana 
z prawem własności.



Może być ograniczana ze względu na ważny interes publiczny.
◦

Reglamentacja gospodarcza w ramach interesu społeczno-gospodarczego
▪

instrumenty reglamentacji, jak koncesje, zezwolenia, rejestry;

◦

regulacja dziedzin infrastrukturalnych;

◦

ochrona konkurencji;

◦

ochrona konsumentów;



domniemanie swobody działalności gospodarczej => in dubio pro libertate

Solidaryzm społeczny



preambuła konstytucji: obowiązek solidarności z innymi



podkreślenie   antropologicznej   wizji   człowieka   jako   istoty   społecznej   (Arystoteles,   Św. 
Tomasz)
◦

odrzucenie   wizji   społeczeństwa   jako   forum   walki   interesów   jednostek   (klasyczny 
liberalizm);

◦

czy walki interesów grupowych (klasowych, rasowych, narodowych)”



Leon Duguit: „postępuj solidarnie!” - jako główna dyrektywa prawa.



Współzależność i współodpowiedzialność wszystkich uczestników życia społecznego;
◦

wzajemne zrozumienie między jednostkami, grupami społecznymi a państwem;

◦

negocjacyjny tryb załatwiania spraw spornych;



Dialog partnerów społecznych, tzn organizacje reprezentujące pracowników i organizacje 
reprezentujące pracodawców – kwestia szeroko omawiana w dokumentach wspólnotowych
◦

Europejski dialog społeczny – czynnik innowacji i zmiany

◦

ustawa o Trójstronnej Komisji ds Społeczno-gospodarczych i wojewózkich komisjach 
dialogu społecznego

Ekonomia społeczna



stara ekonomia społeczna (XIX wiek) związana była z ideami spółdzielczości;
◦

połączenie spółki handlowej i stowarzyszenia

◦

ukierunkowana na korzyści członków;



Nowa ekonomia społeczna
◦

działanie na zasadzie autonomii i dobrowolności (jak sektor przedsiębiorców i trzeci 
sektor)

◦

Główne cechy wyliczane przez Komisję Europejską:
▪

zysk  nie  służy  tylko  zaspakajaniu  własnych  potrzeb,  ale  i  potrzeb  o  charakterze 
ogólnospołecznym;

▪

podstawową zasadą zarządzania jeden członek-jeden głos;

▪

elastyczne i innowacyjne;

▪

dobrowolność uczestnictwa, zazwyczaj członkostwo (zamiast zatrudnienia)

▪

obrona i realizacja wartości takich jak solidarność i odpowiedzialności społeczna;

▪

demokratyczna kontrola

◦

różne kierunki działalności
▪

aktywizacja osób społecznie defaworyzowanych;

▪

kompensowanie niewydolności rynku a nawet państwa socjalnego;

▪

poszukiwanie alternatywnego projektu społecznego;

▪

rola   piorunochronu   w   burzy   między   tendencjami   deregulacji   rynku   pracy   i 
upowszechnienia elastycznych form zatrudnienia, a kszatłtowaniem się nowych form 
zabespieczenia społecznego.

◦

Spółdzielnie socjalnego



Społeczne uzupełnienie normalnej przedsiębiorczości
◦

związek z etyką biznesu

Zobowiązania   wobec   przeszłych   i   przyszłych   pokoleń   (Solidarność 
międzypokoleniowa)

art.   5     Konstytucji   –   nie   tylko   niepodległość   i   nienaruszalność   terytorium,   wolność   i   prawa 
człowieka oraz bezpieczeństwo obywateli – ale także:



ochrona dziedzictwa narodowego i ochrona środowiska;
◦

organy zobowiązane interpretować przepisy w sposób umożliwiający skuteczną ochronę 
tej i następnych wartości;

◦

TUE:   solidarność   między   narodami   w   poszanowaniu   ich   historii,   kultury,   tradycji; 
ochrona środowiska;

◦

Konwencja ws ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego – Paryż '72

◦

myśl   konserwatywna   –   Burke:     nikt   nie   ma   prawa   do   wydziedziczania   następców, 
ogałacania ich, rujnowania;

◦

Th.   Malthus   (XVIII/XIX   w.),   L.   Duguit   (XIX/XX   w.),   agraryzm,   współczesny 
ekologizm, Jan Paweł II (XX/XXI w)



zasada zrównoważonego rozwoju
◦

najpierw w XVIII wieku Carlowitz w odniesieniu do gospodarki leśnej (rozwój stały);

◦

idea nabiera mocy w latach 80. XX wieku – raport Brundtland (Światowa Komisja 
Środowiska i Rozwoju przedłożona ZO ONZ w 1987);
▪

ZR   =   rozwój,   który   zaspakaja   potrzeby   obecnego   pokolenia,   nie   zagrażając 
zdolności pokoleń przyszłych do zaspokajania potrzeb własnych

◦

ZR uwzględnia zawsze: potrzeby i ograniczenia;

◦

Filozofia ZR przeciwstawiona z jednej strony neoliberalnej globalizacji, z drugiej: anty- 
i alterglobalizmowi;

◦

art. 3 pkt 50 ust z 2001 prawo ochrony środowiska: taki rozwój społ-gosp, w którym 
następuje   proces   integrowania   działań   polit.gosp.społ   z   zachowaniem:   równowagi 
przyrodniczej oraz trwałości podstawowych procesów przyrodniczych
▪

w   celu   zagwarantowania   możliwości   zaspokajania   podstawowych   potrzeb 
poszczególnych społeczności lub obywateli zarówno współczesnego pokolenia jak i 
przyszłych pokoleń

Podział i współdziałanie władz



Ustrój   RP   opiera   się   na  podziale   i   równowadze  władzy   ustawodawczej,   władzy 
wykonawczej i władzy sądowniczej. - art. 10 ust. 1 Konstytucji, „ustanawiamy Konstytucję 
(...) jako prawa oparte na (...) współdziałaniu władz”. - Wstęp do Konstytucji
◦

tradycja sięgająca Konstytucji Trzeciego Maja.

◦

Istnienie wewnętrznych mechanizmów zapobiegających koncentracji i nadużyć władzy

◦

każda z władz ma zagwarantowane pewne minimum kompetencji materialnych

◦

podział   władz   jako   przeciwstawienie   zasadzie   „rządów   zgromadzenia”   (dominacji 
parlamentu);

◦

przy czym nie  jest  to zasada  bezwzględna  (nie wszystkie  organy muszą należeć  do 
któregokolwiek z członów, np. KRRiT); 

◦

W niektórych konstytucjach europejskich brak takich deklaracji (hiszpańska, francuska, 
szwajcarska)

◦

tymczasem w Wlk Brytanii „preponderancja” parlamentu;
▪

„parlament może uczynić wszystko z wyjątkiem przemiany kobiety w mężczyznę”



funkcja   gwarancyjna   podziału   władz   –   chęć   ustrzeżenia   się   przed   efektami   znanymi   z 
historii (jakobini, realny socjalizm);



Locke
◦

odłącza egzekutywę od legislatywy, dostrzegając, że są to inne aspekty władzy;

◦

legislatywa:   gromadzi   się   okresowo,   uchwala   prawo,   któremu   sami   deputowani 
podlegają   (stąd   nie   będą   stanowić   prawa   złego   –   jak   egoiści   dojdą   do   władzy, 
mechanizm sprawnie funkcjonującego ustroju napędza się sam);

◦

władza   federatywna   –   zapewnia   kontakty   ze   światem   międzynarodowym,   zawiera 
umowy międzynarodowa; Locke: władza odrębna od egzekutywy, ale pożyteczne jest, 
kiedy wykonywają ją ci sami ludzie

◦

Locke – jednakże nie ma żadnych wątpliwości, że jest jeden, jedyny suweren, że jest 
nim piastun władzy legislacyjnej



Moteskiusz
◦

ustawodawcza

◦

wykonawcza – ius gentium (Locke - federatywna)

◦

wykonawcza – ius civile, czyli sądownicza (Locke – wykonawcza);

◦

konieczność zapewnienia rozdziału

◦

zupełnie   nie   pasuje   to   do   współcześnie   panującego   w   państwach   demoliberalnych 
modelu parlamentarno-gabinetowego – mniejszy wpływ Monteskiusza niż się uważa;

◦

liberałowie chcą rozbicia władzy na trzy niezależne siły, bo wtedy jest władza słabsza, 
mniej dolegliwa; czyli pewne aspekty liberalistyczne



Rousseau – jako przeciwnik podziału władzy z pozycji XVIII-wiecznego demokratyzmu;
◦

suwerenności nie da się podzielić – suweren jest albo całym ludem, albo nie obejmuje 
wszystkich obywateli i wtedy suwerenem nie jest;

◦

podział władz – to pomyłka; przedmiot władzy może być różny, ale z tego nie wynika, 
że są różne władze;

◦

odrzuca ideę reprezentacji i Lockowskiego pactum subiectionis;

◦

zwierzchnik-ustawodawca   tworzy   prawa   –   abstrakcyjne   i   generalne   –   ale   nie   może 
wykonywać   prawa   –   czyli   rozstrzygnięcia   konkretne   indywidualne   –   bowiem 
pomieszałyby mu się te dwa porządki;

◦

jednak wykonawcy prawa nie są inną władzą, są tą samą, ale wyrażają inny jej aspekt;

◦

to  Rousseau zrealizowane najwięcej w modelu parlamentarno-gabinetowej;

◦

system gwarancji dla jednostek jest pomysłem chybionym (volenti non fit iniuria);

◦

zmuszenie człowieka do wolności – jeżeli nie ma innego sposobu na uzyskanie konsensu



dicefalizm władzy wykonawczej w krajach systemu parlamentarnego (monarcha/prezydent 
oraz   premier)   a   monocefalizm   systemu   prezydencjalnego   (prezydent   nieponoszący 
politycznej odpowiedzialności przed władzą ustawodawczą);



Inne koncepcje podziału władz:
◦

Emanuel Sieyes (XVIII/XIX w)
▪

wyjście poza podział monteskiuszowski

▪

wprowadzenie   władzy   konstytuującej   (ustawodawca   konstytucyjny),   władzy 
nadzorczej   (nadzór   nad   przestrzeganiem   konstytucji)   oraz   władzy   neutralnej 
(spoistość i koordynacja);

▪

pewien wpływ na konstytucję Konsulatu 1799

◦

Beniamin Constant
▪

władza królewska – władza neutralna, pośrednia, zestrajająca

▪

władza wykonawcza, przedstawicielska, sądowa – trzy główne sprężyny

▪

municypalna   –   władza   oddolna,   związana   z   poziomym   podziałem   władz, 
podkreślenie znaczenia samorządu terytorialnego

Decentralizacja i pionowy podział władz



samorząd terytorialny jest wynikiem decentralizacji władzy wykonawczej
◦

sprawy przewidziane dla samorządu należą do dziedziny władzy wykonawczej;

◦

stosowane przez samorząd środki działania są administracyjne

◦

samorząd nie działa suwerennie:
▪

działa w ramach i na podstawie obowiązującego prawa;

▪

zgodność działania z prawem podlega nadzorowi organów państwa;

◦

konstytucyjne przepisy dotyczące samorządu umieszczone rozdziale o RM;

◦

decentralizacją ustawodawstwa jest autonomia;

◦

decentralizacją wszystkich trzech władz jest federalizm.



Art.   3   Konstytucji   –   zasada   państwa   jednolitego   –   rzutuje   na   interpretację   zasady 
decentralizacji
◦

niemożność wprowadzenia autonomii regionalnej (jak w Portugalii i Włoszech);

◦

art. 15. ust. 1 Konstytucji wyraża obowiązek przeprowadzenia decentralizacji przez 
wprowadzenie   samorządu   terytorialnego   w   jednostkach   zasadniczego   podziału 
terytorialnego państwa przy uwzględnieniu zasady pomocniczości;

◦

zakaz etatyzmu i centralizmu

◦

w sporze naturaliści-etatyści (o status samorządu) z konstytucją kwietniową wygrała 
koncepcja   etatystyczna,   głosząca   stanowisko,   iż   samorząd   jest   kreacją   władzy 
państwowej, a nie tylko deklaratoryjnym zatwierdzeniem uprzednie istnienia gmin

◦

trzeba jednak przyznać, że trudno uznać samorząd po prostu jako prerogatywę dawaną 
albo   nie   dawaną   przez   państwo.   Współcześnie   należy   do   warunków   sine   qua   non 
konstytuujących ustrój demokratyczny



W Polsce: domniemanie kompetencji na rzecz gmin (art. 163) – w ramach zadań własnych 
„istotna część zadań publicznych” (art. 16. ust. 2);

Prawo do samorządu



right to self-government – jako prawo do stanowienia o sobie, self-rule, self-derermination, 
self-management; w tym znaczeniu, jako aspekt ogólnej wolności politycznej występuje 
takie prawo w kulturze anglosaskiej;



dosłowne   tłumaczenie   powyższego   terminu   brzmiałoby   „prawo   do   samorządu”,   u   nas 
jednak   słowo   „samorząd”   rozwinęło   swoją   konotację   w   kontekście   niemieckim 
„Selbstverwaltung” - w tym kontekście samorząd jest słowem o węższym znaczeniu niż 
self-government, znaczy bowiem samoadministrowanie;



w naszym porządku prawnym  podmiotami  prawa do samorządu są  obywatele, a treścią 
tego prawa jest dostępność i wzrastająca sprawność samorządu (w innych sam podmiotami 
są   same   jednostki   samorządu,   a   treścią   prawa   gwarancje   niezmienności   pewnych 
pryncypiów, jak integralność terytorialna).

Multi-level governance



wieloszczeblowa   współpraca  podmiotów   państwowych,   samorządowych   i   podmiotów 
niepublicznych
◦

włącznie   z   wykraczaniem   poza   granice   państw   (powstawanie   różnorakich   szczebli 
ponadpaństwowych i międzypaństwowych);

◦

podstawą dialog społeczny;



szczególny związek z wizją sieciowego społeczeństwa obywatelskiego.

Wymiar sprawiedliwości



stosowanie   prawa

 

   –   dokonywanie   zgodnie   z   odpowiednimi   procedurami   czynności 

będących wykonywaniem kompetencji prawnych, polegających na ustaleniu na podst. norm 
prawnych   konsekwencji   prawnych   danego   zdarzenia   faktycznego   poprzez   określenie 
(w sposób wiążący w orzeczeniu wydanym w danej sprawie) praw i obowiązków stron.
◦

Władza „poniekąd żadna”, „czyste” stosowanie prawa – Monteskiusz;



wymiar sprawiedliwości

 

   – działalność państwa polegająca na wiążącym  rozstrzyganiu 

sporów o prawo, których co najmniej jedną stroną jest jednostka;



następuje analiza stanu prawnego



dostęp do wymiaru sprawiedliwości

 

 

◦

prawo do sądu jako oczywiste prawo podstawowe we współczesnym świecie;

◦

Każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej 
zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd – art. 45 ust.1 K



zasada due process of law i fair trial
◦

rodowód prawnomiędzynarodowy (art. 12 MPPOiP oraz art. 6. ust. 1 EKPCz)

◦

prawo każdego człowieka do
▪

sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy 

▪

w rozsądnym terminie 

▪

przez niezawisły sąd ustanowiony w ustawie

▪

przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym albo o 
zasadności każdego oskarżenia w wytoczonej przeciw niemu sprawie;

Niezawisłość sędziów i niezależność sądów, rządy sędziów:



Niezawisłość polega na tym, że organ sądowy podlega tylko normom prawnym i swojemu 
sumieniu/uznaniu. 
◦

Aspekty niezawisłości (z orzecznictwa):
▪

bezstronność w stosunku do stron

▪

niezależność wobec organów instytucji pozasądowych

▪

samodzielność sędziego wobec organów sądowych;

▪

niezależność sędziego od wpływów politycznych;

▪

wewnętrzna niezależność;

▪

umiejętność odcięcia się od nastrojów społecznych i nacisków medialnych.

◦

Niezawisłość sądu zasada bezwzględna, wspierana zasadą separacji od innych władz;



Niezależność sądów (element zasady separacji), stosunkowo młodo; nie zależenie od innych 
władz (brak stosunku nadzoru, kierownictwa itd.)
◦

wprowadzono ustawą z 1989 o Krajowej Radzie Sądownictwa

◦

art. 173 K: sądy i trybunały jako władza odrębna i niezależna od innych władz;



Rządy sędziów, rządy prawa
◦

coraz trudniej oddzielić interpretowania prawa od jego tworzenia;

◦

doktryna aktywizmu sądowego (judicial activism) czyli konstruktywizmu sądowego
▪

stosowanie prawa to stosowanie argumentacji, rozważenie wszystkich za i przeciw, 
najlepsza decyzja to nie tylko decyzja zgodna z prawem, ale też racjonalna, 
uzasadniona aksjologicznie i ekonomicznie – najlepsza decyzja to taka, która w 
najlepszy sposób uwzględnia wszystkie te sfery

▪

nie ma dobrej wykładni bez wykładni funkcjonalnej

▪

sędzia ma prawo w koniecznych wypadkach korygować obowiązujące przepisy, a 
wręcz w ostateczności tworzyć nowe normy

▪

sędzia odpowiedzialny za wszystkie konsekwencje swych decyzji (prawne, 
polityczne, ekonomiczne, moralne).

◦

Zagrożenie dla pewności prawa?

◦

Władza sądownicza coraz bardziej „widzialna” (wbrew postulatom Monteskiusza);

Państwo drogi sądowej

 (Justizstaat)



Warto rozszerzyć treść prawa do sądu przez łączne potraktowanie obu zapisów:
◦

art. 45 ust. 1 Konstytucji: „Każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia 
sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły 
sąd” – prawo do rozpatrzenia przez sąd każdej sprawy

◦

art.   77   ust.   2   Konstytucji:   „Ustawa   nie   może   nikomu   zamykać   drogi   sądowej 
dochodzenia naruszonych wolności lub praw” – dostęp do sądu z dochodzeniem praw



w takim kontekście państwo drogi sądowej jawi się jako szczególny aspekt współczesnego 
państwa prawnego. Komponentnymi następujące prawa (wedle orzecznictwa TK):
◦

dostępu do sądu – iustitia neminem neganda

◦

do odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej (sprawiedliwość proceduralna

◦

do wyroku sądowego;

◦

do   odpowiedniego   ukształtowania   ustroju   i   pozycji   organów   rozpoznających 
sprawy.

Prawo do dobrego rządzenia

 – prawo do rzetelnego i sprawnego działania instytucji 

publicznych  (Wstęp   do   Konstytucji);   Komisja   Praw   Człowieka   ONZ   w   Rezolucji   2005/68: 
transparentny, odpowiedzialny, rozliczalny i partycypacyjny system władz publicznych, reagujący 
na potrzeby i aspiracji ludzi, w tym członków grup pozbawionych obrony i zmarginalizowanych 
jako fundament dobrego rządzenia.



Dobra administracja

 

 

◦

prężna,   aktywna,   z   inicjatywą   w   zorganizowanym   rozwiązywaniu   problemów 
zbiorowych;   i   Locke   zlewając   władzę   wykonawczą   z   sądowniczą,   i   Monteskiusz 

całkowicie je separując – poszli za daleko

◦

Rozdzielenie funkcji politycznej i administracyjne – od czasów Napoleona;
▪

z powodu negatywnych doświadczeń w dobie absolutyzmu czy rządów jakobinów;

▪

stworzenie służby cywilnej;

▪

coraz   trudniej   jednak   rozdzielać   czynnik   kreatywny   i   inicjatywny   od   czysto 
wykonawczego;

◦

dzielenie się polityki na politics (dążenia związane ze zdobyciem i utrzymaniem władzy) 
a  policy  (systematyczny   zespół   zadań   ukierunkowane   wg   wcześniejszego   planu)   – 
administracja nie może się mieszać w politics, ale musi być dopuszczona do policy



Prawo   do   dobrej   administracji

 

   –   art   41   KPP,   nie   zostało   jeszcze   odzwierciedlone   w 

konstytucjach;
◦

odchodzenie   od   francuskiego   podejścia:   administracja   jako   instrument   sprawnego 
wykonywania politics;

◦

administracja  musi  dbać o realizację wartości zawartych w prawach  podstawowych: 
konieczność eliminacji złej administracji (maladministration):
▪

niewystąpienie cech złej administracji nie świadczy o zachodzeniu dobrej

◦

Prawa implikowane przez prawo do dobrej administracji:
▪

do rzetelnego postępowania administracyjnego;

▪

do wynagrodzenia za szkody wyrządzone przez instytyucje i funkcjonariuszy;

▪

respektowanie zasady proporcjonalności w zakresie wydawania decyzji (novum!)

◦

Kodeks Dobrej Administracji (załącznik zalecenia (2007)7). Dobra administracja zależy 
nie tylko od realizacji postulatów państwa prawnego, ale też od:
▪

jakości organizacji i zarządzania

▪

spełnienia wymogów skuteczności, efektywności i związku z potrzebami społ

▪

ochrony interesów publicznych

▪

liczenia się z wymogami budżetowymi

▪

wykluczenia wszelkich postaci korupcji.

◦

Należy do praw trzeciej generacji.



Prawo dostępu do informacji publicznej

 

 

◦

pionierem w tej dziedzinie Szwecja (początki w jeszcze w XVIII wieku);

◦

do 2.poł XX wieku standardem niedostępność obywatela do spraw wewnętrznych (res 
internae)

◦

otwartość łączy się z przekonaniem o służebnej roli władzy publicznej;

◦

W USA Freedom of Infromation Act – po aferze Watergate – mniej więcej w tym czasie 
przejęcie standardu w Europie; w Polsce ustawa o dostępie do informacji publicznej;

◦

Celem usprawnienie demokracji przez:
▪

dysponowanie   informacjami   niezbędnymi   do   pełnego   uczestnictwa   w   procesie 
demokratycznym;

▪

ponoszenie przez polityków i biurokratów odpowiedzialności przed społeczeństwem



Służba publiczna

 

   – pojęcie szerokie: tak służba państwowa jak samorządowa; obywatele 

polscy korzystający z pełni praw publicznych mają prawo dostępu do służby publicznej na 
jednakowych zasadach



Służba cywilna

 

 

◦

działa   w   celu   zapewnienia   zawodowego,   rzetelnego,   bezstronnego   i   politycznie 
neutralnego wykonywania zadań państwa

◦

zwierzchnikiem PRM, występuje tylko w administracji rządowej;

◦

zakaz ingerencji i zawłaszczania aparatu państwowego;

◦

nadmierne   zmiany  stanu  prawnego  służby  cywilnej   nie  zapewniły jej  stałości,  która 
pozwoliłaby na zakrzepnięcie i ustabilizowanie tej struktury.



koncepcja wyważania zasad



TK uznaje art. 31. ust. 3 za wyraz zasady proporcjonalności – jako instrument wyważania 
zasad prawa

 czy zasada proporcjonalności funkcjonując w większym zbiorze 

innych   zasad   i   w   związku   z   tym   może   pozostając   kolizji   w 
innymi zasadami podlega jakiemuś innemu 



istota proporcjonalności
◦

dążąc   do   osiągnięcia   jakiegoś   celu   należy   używać   środków   koniecznych,   ale   i 
wystarczających



proporcjonalność jako zasada nie tylko stanowienia, ale również stanowienia prawa
◦

TK sformułował jako zasada obowiązująca ustawodawcę



zasada proporcjonalności od nie dawna jako zasada stosowania prawa
◦

w   wypadku   decyzji   uznaniowej   –   zwłaszcza   NSA  umacnia   możliwość   ograniczenia 
władzy dyskrecjonalnej przez zasadę proporcjonalności

◦

pojawiła się w XVIII wieku w Prusach w sprawach karno-administracyjnych

U nas w Konstytucji jest jedna taka, która ma charakter bezwzględny: zasada godności

Rewolucja praw:



dwutorowość w rozwoju konstytucjonalizmu
◦

jakie funkcjonują organy, jakie mają kompetencje, jakie stosunki są miedzy nimi (Magna 
Charta Libertatum, Konstytucja nihil novi, Frame of government 

◦

rozwój   systemu   praw   i   wolności   –   przywileje   ziemskie,   wielka   karta   wolności, 
Deklaracja;



Rewolucja praw: teraz za istotę konstytucjonalizmu (który ma zapewnić funkcjonowanie 
norm prawnych najwyższej rangi) – ustrój badamy z punktu widzenia praw, a nie prawa z 
punktu widzenia ustroju, mechanizmy: ombudsmana trybunały praw człowieka;

Demokratyczne państwa prawne



formalne wymogi państwa prawnego



materialne   wymogi   państwa   prawnego   –   chronić   wartości,   wynikające   z   nich   zasady 
(uznane w danym kręgu politycznym) i prawa

Międzynarodowa Komisja Teologiczna 
Sprawa   Scarlett   Extended   v.   Beligijskie   Stowarzyszenie   Kompozytorów,  Autorów,   Wydawców 
(Sabam)

Recenzent przed trybunałem – studium przypadku



problem wyważania różnych praw podstawowych, różnych zasad



swoboda   badań   naukowych,   krytyki,   wypowiedzi   naukowych   przeciwko   implikacji 
godności

Sprawiedliwość   społeczna   –   to   nie   jest   termin   komunistyczny,   czy  socjalistyczny,   socjaliści   ją 
zawłaszczyli. 

Market failure / government failure
konieczność znalezienie ruchomego środka

Zdawałam dziś egzamin i było całkiem dobrze, nie ma się czym stresować :) 
Pan dr pytał wg listy społecznej, po trzy osoby, dość długo, około 1 godz. na trzy osoby. Liczba pytań to różnie, zwykle 2, 
czasem coś dopytał w ramach tego zagadnienia. 
Od rana oceny były: I trójka: 3,5; 4; 4 II trójka: 3, 3, 4 III trójka: 4,5; 5-; 5- 
Niektóre pytania się powtarzały, to wszystkie, jakie zapamiętałam z całego dnia: 
komunitaryzm 
zasada proporcjonalności 
państwo wymiaru sprawiedliwości (Justizstaat) 
nauka społeczna kościoła katolickiego 
podziały władzy (różne koncepcje) 
Critical Legal Studies 
socjalizm 
New Public Management 
coś z koncepcją Piusa XI (jak umocnić autorytaryzm), ale to nie pamiętam dokładnie 
Pan dr zadaje pomocnicze pytania (ale to nie są na pewno betonowe koła ratunkowe) i wydaje mi się, że ocenia 
przychylnie.