Korektor_i_stroiciel_instrumentow_ muzycznych_311[01].Z2.03

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

Wprowadzenie

Wymagania wstępne

Cele kształcenia

Materiał nauczania

4.1.

Organizacja stanowiska pracy

4.1.1 Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2.

Dobór technik, materiałów i narzędzi do napraw instrumentów

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3.

Przeprowadzenie

korekty

konserwacji

napraw

instrumentów

muzycznych

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy i umiejętności w zakresie

wykonania napraw, korekty i konserwacji instrumentów muzycznych.

W poradniku znajdziesz:

–

wymagania wstępne – wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć juŜ ukształtowane,
abyś bez problemów mógł korzystać z poradnika,

–

cele kształcenia – wykaz umiejętności, jakie ukształtujesz podczas pracy z poradnikiem,

–

materiał nauczania – wiadomości teoretyczne niezbędne do opanowania treści jednostki
modułowej,

–

zestaw pytań, abyś mógł sprawdzić, czy juŜ opanowałeś określone treści,

–

wiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować

umiejętności praktyczne,

–

sprawdzian postępów,

–

sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Schemat układu jednostki modułowej

311[01].Z2

Korekta i strojenie instrumentów

muzycznych

311[01].Z2.01

Ocenianie jakości instrumentów

muzycznych

311[01].Z2.03

Wykonywanie napraw, korekty

i konserwacji instrumentów

muzycznych

311[01].Z2.05

Posługiwanie się językiem

obcym zawodowym

311[01].Z2.04

Strojenie instrumentów muzycznych

311[01].Z2.02

Regulacja mechanizmów instrumentów

muzycznych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

zorganizować stanowisko pracy do wykonywania naprawy, korekty i konserwacji
instrumentów, zgodnie z wymogami ergonomii,

−

wyjaśnić pojęcia: korekta, renowacja, rekonstrukcja i konserwacja instrumentów
muzycznych,

−

rozpoznać stopień zuŜycia elementów,

−

zaplanować korektę i renowację instrumentów muzycznych,

−

wymienić uszkodzone elementy instrumentu,

−

dobrać narzędzia korektorskie,

−

dobrać materiały do wykonania korekty i renowacji instrumentu,

−

dokonać korekty elementów instrumentu,

−

dobrać sposób naprawy i remontu instrumentu muzycznego,

−

dobrać materiały do naprawy i konserwacji instrumentu muzycznego,

−

zastosować róŜne metody i techniki wykonywania korekty instrumentu muzycznego,

−

wykonać zabiegi biglowania w fortepianach i pianinach,

−

ocenić wstępnie poprawność intonacji instrumentów muzycznych,

−

zastosować modele i szablony do korekty i renowacji instrumentów muzycznych,

−

zastosować specjalistyczne narzędzia i środki do korekty, konserwacji i naprawy
instrumentów muzycznych,

−

dokonać konserwacji instrumentów muzycznych,

−

obliczyć koszt wykonania naprawy i korekty instrumentu muzycznego,

−

zastosować przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy oraz ochrony przeciwpoŜarowej
obowiązujące na danym stanowisku pracy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1.

Organizacja stanowiska pracy

4.1.1.

Materiał nauczania

Stanowisko pracy

Zgodnie z wymogami ergonomii stanowisko pracy korektora i stroiciela instrumentów

muzycznych, musi posiadać odpowiednie wymiary i odpowiednią ilość pomieszczeń.
Wymagane są przynajmniej dwa pomieszczenia o powierzchni łącznej od 25 do 80 m

. Gdy

mamy  do  dyspozycji  trzy  pomieszczenia  dzielimy  je  w  następujący  sposób:  największe
przeznaczamy  na  prace  naprawcze  –  wyłączając  z  tego  pomieszczenia  prace  z  lakierem,
średnie  pomieszczenie  przeznaczamy  na  spotkania  z  klientem,  najmniejsze  pomieszczenie
przeznaczamy na lakierowanie. Jeśli jednak jest ono jednak tak małe, Ŝe uniemoŜliwia pracę
z instrumentem, wtedy pomieszczenie średniej wielkości przeznaczamy na pomieszczenie do
lakierowania.

Wyjątek od przyjętych wielkości stanowi pracownia do korekty i naprawy fortepianu.

Jego minimalna powierzchnia to ok. 40 m

. NaleŜy takŜe, wyodrębnić osobne pomieszczenie

dla lakierni. Jego minimalne gabaryty to 3 x 5 metrów.

cisłe zachowanie wymienionych wyŜej wymiarów pomieszczeń jest niezwykle istotne,

poniewaŜ zbyt małe pomieszczenie utrudnia zastosowanie wymogów ergonomii, zbyt duŜe
natomiast, powoduje zwiększenie odległości pracownika od narzędzi, które z reguły są
rozmieszczone na ściennych półkach.

Podłoga – powinna być wykonana z linoleum, PCV lub paneli. Taka nawierzchnia,

pozwala zachować czystość przy jednoczesnym zachowaniu ostrości narzędzi, które bardzo
często, w trakcie pracy, upadają.

Narzędzia – powinny być rozmieszczone na ściennych półkach, co zapewnia do nich

stały, komfortowy dostęp.

Szafy – są przeznaczone do przechowywania instrumentów gotowych, oczekujących na

opuszczenie pracowni.

Pozostałe wyposaŜenie to: taborety, stół stolarski, stół do montaŜu oraz stoły do

lakierowania. Aby szybko i sprawnie móc wykorzystywać wszystkie większe narzędzia
(tokarka, szlifierka, wiertarka stołowa, frezarka) naleŜy umieścić je na specjalne półki.

Oświetlenie

adne sztuczne światło nie jest w stanie zastąpić światła dziennego.

Światło  słoneczne  po  odbiciu  przez  warstwy  atmosfery  zapewnia  najlepsze  i  komfortowe
oświetlenie.  Nie  moŜe  jednak  padać  bezpośrednio  do  pracowni,  poniewaŜ  zubaŜa  wygląd
kształtów  i  kolorów  instrumentów.  Ściany  pomieszczenia  powinny  być  w  jasnych  kolorach.
MoŜna  pracować  przy  oświetleniu  sztucznym,  choć  jest  ono  znacznie  mniej  korzystne.
NaleŜy w takim wypadku stosować światło o barwie zbliŜonej do światła dziennego (stosując
np.  specjalne  Ŝarówki  ze  światłem  białym  albo  światło  lamp  halogenowych  lub
ksenonowych).

Naprawa korekta, renowacja, rekonstrukcja i konserwacja – pojęcia i ich znaczenie

Pracownia korektora i stroiciela moŜe słuŜyć do naprawy, korekty, renowacji,

rekonstrukcji i konserwacji instrumentów. Te bliskoznaczne pojęcia kryją jednak za sobą
róŜne znaczenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Naprawa – to termin obejmujący wszystkie czynności mające na celu przywrócenie

pierwotnego,  lub  poŜądanego  (w  razie  gdy  jest  źle  wykonany)  stanu  instrumentu.  Poniekąd
naprawa w swym szerokim zakresie obejmuje wszystkie typy przedstawiane w tym rozdziale.
Szczególnie  jednak,  termin  „naprawa”  jest  stosowany  do  przywróceniu  instrumentowi  jego
właściwości gdy ulegnie on mechanicznemu uszkodzeniu.

Korekta – to termin obejmujący czynności zmierzające do naprawy, ale stosuje się go

raczej do drobnych napraw tych części instrumentu, które w wyniku naturalnego zuŜycia
niszczą się w kaŜdym instrumencie, nie pasują do przyjętych standardów albo w jakimś
stopniu nie odpowiadają muzykowi uŜytkującemu ten instrument.

Renowacja – to termin, który dotyczy przede wszystkim starych instrumentów,

przewaŜnie dawno nie remontowanych, takich, które wymagają przywrócenia im wszystkich
funkcji uŜytkowych.

Rekonstrukcja – to termin obejmujący odtworzenie instrumentu z istniejących

dokumentów, rysunków, szkiców, fotografii, obrazów lub jakiekolwiek innego źródła. Jest to
niewątpliwie najtrudniejsza ze sztuk. Nie jest ona jednak niemoŜliwa. Historia tego zawodu
zna liczne przypadki rekonstrukcji instrumentów dziś niespotykanych.

Konserwacja – to czynności zapobiegające niszczeniu instrumentów przez ich naturalne

zuŜycie.

KaŜda pracownia naprawy, korekty, renowacji, rekonstrukcji i konserwacji jest w stanie

wykonać  wszystkie  wymienione  czynności,  ale  z  biegiem  czasu  specjalizuje  się  w  jednym
zakresie.  Do  kaŜdej  z  czynności  potrzebne  są  specyficzne  narzędzia.  Jeśli  pracownia  nie
wyspecjalizowała  się  w  wykonywaniu  określonych  zadań,  często  w  praktyce  okazuje  się,  Ŝe
niektórych narzędzi nie uŜywa się przez dłuŜszy czas. NaleŜy wtedy ograniczyć ich ilość.

Stopień zuŜycia elementów

Oprócz całościowej oceny zakresu naprawy, naleŜy oszacować stopień zuŜycia

poszczególnych  elementów  instrumentu.  Do  tego  celu  słuŜą  w  pracowni  szablony
i przymiary.  Równie  przydatne  są  urządzenia  do  przenoszenia  profili,  suwmiarka,
cytomierz  oraz  miarka  twarda.  Po  przyłoŜeniu  szablonu,  względnie  przymiaru  moŜemy
doskonale  ocenić  poziom  zuŜycia  materiału  lub  jego  ewentualne  odkształcenia.  MoŜemy  to
zrobić równieŜ przy pomocy wzoru, rysunku czy modelu – przenosząc poszczególne wymiary
z wzorów i szacując zuŜycie elementów.

Zapobieganie przedwczesnemu zuŜyciu elementów instrumentów

KaŜdy instrument opuszczający pracownię, powinien być poddany konserwacji mającej

na  celu  zapobieŜeniu  przedwczesnemu  zuŜyciu  materiałów  uŜytych  do  budowy  danego
elementu.  Mamy  tu  do  czynienia  przede  wszystkim  z  dwoma  materiałami:  drewnem
lakierowanym  oraz  metalem  lakierowanym.  Tak  wykończona  jest  większość  powierzchni
instrumentów.

Proces konserwacji naleŜy wykonać w dwóch etapach:

−

W pierwszej kolejności uŜywamy środków czyszczących, moŜe być to woda i mydło lub
w  przypadku  lakieru  nierozpuszczalnego  w  spirytusie  właśnie  spirytus.  Przy  lakierach
spirytusowych lub rozpuszczalnych w spirytusie uŜywamy mieszaniny: 30 proc spirytusu
+ 50 proc wody  przegotowanej + 10 proc pumeksu drobnego  + 8 proc oleju lnianego  +
2 proc.  kwasu  solnego.  Taka  substancja  powinna  po  zmieszaniu  emulgować  (tworzyć
emulsję)  i  przez  to  dawać  odpowiednią  konsystencję  do  oczyszczenia  instrumentu  –
starcia  wierzchniej  warstwy  nalotu  stworzonej  przez  kalafonie,  brud,  kurz  i  substancje
wchodzące w skład potu, śliny itd. Zwykle usuwanie tego nalotu to proces długotrwały.

−

Drugą czynnością, jaką musimy wykonać podczas konserwacji jest napuszczenie lakieru
lub politury odpowiednim materiałem. W przypadku surowego drewna będą to olejki

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

eteryczne, w wypadku drewna lakierowanego będzie to politura, a w wypadku metalu
lakierowanego – będą to specjalne rzadkie, nie schnące olejki na bazie olejów
syntetycznych

Planowanie korekty i renowacji instrumentów muzycznych

Aby odpowiednio zaplanować prace związane z korektą i renowacją, naleŜy kolejne

czynności właściwie rozłoŜyć w czasie. Wyliczamy i dodajemy do siebie: czas przeznaczony
na  lakierowanie  instrumentu  (względnie  na  jego  retusze)  +  czas  schnięcia  kaŜdej  warstwy  –
przy  czym  naleŜy  ten  czas  podwoić  +  czas  dopasowania  +  czas  klejenia  +  czas  schnięcia
klejeń instrumentu. Sumy tych czasów powinny dać przybliŜony czas realizacji zadania.
Do  renowacji  naleŜy  jeszcze  doliczyć  czas  czyszczenia  instrumentu  równy  sumie  czasów
lakierownia i schnięcia dwóch warstw.

−

Przy lakierowaniu moŜna przyjąć współczynnik: 1 warstwa 12 godzin.

−

Przy klejeniu klejami naturalnymi: 1 pęknięcie 5 godzin.

−

Podane są tu tylko wartości szacunkowe zaleŜne od gęstości, jakości, warunków schnięcia
szybkości pracy itd.

Przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony przeciwpoŜarowej i ochrony
środowiska podczas korekty i konserwacji instrumentów muzycznych

Ze względów bezpieczeństwa, na zajęciach naleŜy zachować czystość stanowiska, jego

utrzymanie w naleŜytym porządku – co sprzyja przejrzystości prowadzonych prac. UŜywając
maszynki do podgrzewania kleju, trzeba systematycznie (co ok. 4 godz.) pamiętać
o utrzymaniu poziomu wody w naczyniu do kąpieli wodnej oraz o wyłączaniu maszynki
natychmiast po podgrzaniu kleju.

Maszynka musi być ustawiona na płycie kamiennej lub metalowej. Nad maszynką

i w pobliŜu niej nie mogą znajdować przedmioty zdolne do samozapłonu, takie jak: tkanina,
tworzywa sztuczne, drewno, papier. Odczynniki chemiczne naleŜy przetrzymywać
w szafkach w specjalnie oznaczonych pudełkach.

4.1.2.

Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie są rodzaje napraw instrumentów?

Jaki jest optymalny rozkład wielkości pomieszczeń przeznaczonych na pracownie
instrumentów muzycznych?

Jaki wymiar minimalny musi mieć pracownia do wykonywania napraw fortepianów?

Jakie znasz materiały, które muszą być zamykane w szafkach?

Jak oceniamy stopień zuŜycia elementów?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wykonaj szkic zagospodarowania sali o wymiarach 5x5 metrów, z oknami o szerokości

3 metry, umieszczonymi centralnie z jednej strony – na pracownię przeznaczoną do naprawy,
korekty i konserwacji instrumentów dętych.

Sposób wykonania ćwiczenia:

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

określić zadania pracowni,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

określić jej funkcję,

stworzyć szkic podziału pomieszczenia,

zanotować napotykane problemy,

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

wykaz narzędzi do rozmieszczenia,

−

linijka skalowa,

−

katalogi narzędzi specjalistycznych,

−

notatnik,

−

przybory do pisania,

−

fotografie instrumentów,

−

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 2

WskaŜ materiały, które będą Ci potrzebne do sporządzenia środka do czyszczenia lakieru

spirytusowego i określ ich proporcje.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  wymienić składniki środków czyszczących,
2)  określić proporcje połączenia składników środków czyszczących,
3)  wykonać zadanie w formie pisemnej,
4)  wykonać notatkę o składnikach mieszaniny i ich właściwościach fizycznych,
5)  dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

plansze i katalogi z ilustracjami materiałów,

−

notatnik,

−

przybory do pisania,

−

literatura z rozdziału 6.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 3

Przedstaw i uzasadnij kolejność czynności, jakie wykonasz w czasie klejenia instrumentu

pokazanego na rysunku.

Rysunek do ćwiczenia 3

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

określić zasady potrzebne do produkcji kleju ze środków naturalnych,

określić zasady bezpieczeństwa i higieny pracy i ochrony przeciwpoŜarowej,
obowiązujące podczas zajęć,

sporządzić notatkę wymieniając i wyjaśniając kolejność postępowania przy klejeniu,

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

notatnik,

−

fotografie instrumentów i ich detali,

−

przybory do pisania,

−

przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy, przeciwpoŜarowe oraz regulaminy pracowni,

−

literatura z rozdziału 6.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

wymienić rodzaje pomieszczeń do korekty?

zdefiniować pojęcie korekty?

określić rodzaj materiałów stosowanych na podłogi w pracowni
naprawy instrumentów?

zaplanować czas wykonania korekty lub renowacji?

zdefiniować pojęcie konserwacji?

zdefiniować pojęcie renowacji?

wymienić przepisy Bezpieczeństwa i Higieny Pracy obowiązujące
w pracowni napraw instrumentów?

zaplanować przebieg naprawy?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2

Dobór technik,

materiałów i narzędzi do napraw

instrumentów

4.2.1.

Materiał nauczania

Narzędzia korektorskie i ich dobór

Do wykonania napraw potrzebne są następujące narzędzia:

−

ciski korektorskie sztywne 90 szt. (rys. 1),

Rys.1. RóŜne rodzaje ścisków korektorskich sztywnych

−

ciski stolarskie na ruchomym ramieniu 20 szt. (rys. 2),

Rys. 2. Ścisk stolarski

−

cisk do klejenia pęknięć płyt 2 szt. (rys. 3),

Rys. 3. Ścisk do pęknięć płyt

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

ciski do klejenia korpusu (35 sztuk na kaŜdy rodzaj instrumentu) (rys. 7),

Rys. 7. Ścisk do korpusu

−

podkładki, najlepiej z przezroczystego plastiku w ilości 50 szt.,

−

dwa pędzle do kleju,

−

naczynie do kleju,

−

miarka giętka i miarka sztywna (rys. 8),

Rys. 8. U góry – miarka giętka, u dołu – miarka sztywna

−

nóŜ szewski (rys. 9),

Rys. 9. RóŜne typy noŜy szewskich

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

szlifierka,

−

pilarka (rys. 13),

Rys. 13. Pilarka – wyrzynarka

−

młotek,

−

pobijak,

−

obcęgi,

−

szczypce,

−

pędzle do lakierowania (w tym retuszerski) (rys. 14),

Rys. 14. Pędzle do lakierowania wiewiórcze róŜnej szerokości

−

kamerton,

−

duszostawiacz (rys. 15),

Rys. 15. Duszostawiacz

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

rozwiertak (rys. 24),

Rys. 24. Rozwiertak jednostronny

−

strugaczka (rys. 25),

Rys. 25. Strugaczka przestawna

−

pęseta,

−

sznurek,

−

formy

Przedstawione narzędzia stanowią bezwzględne minimum. Niejedna naprawa nie moŜe

być podjęta jeśli w pracowni ich brak.

Przykłady zastosowania narzędzi w pracowni

−

JeŜeli naprawiamy uszkodzenia w płytach o grubości poniŜej 10 mm, stosujemy: ściski
korektorskie sztywne, ściski klamry do ściągania, a na krawędziach – ściski do klejenia
pęknięć płyt. Zawsze uŜywamy podkładek, aby nie naruszyć stanu płyty.

−

JeŜeli naprawiamy uszkodzenia w płytach o grubości powyŜej 10 mm stosujemy: ściski
stolarskie, klamry. Zawsze uŜywamy podkładek, aby nie naruszyć stanu płyty.

−

JeŜeli mamy uszkodzenia w belkach, podkładkach, uŜywamy ścisków stolarskich Zawsze
uŜywamy podkładek, aby nie naruszyć stanu belek.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

JeŜeli mamy uszkodzenia w blasze stosujemy: formy do instrumentów blaszanych
i pobijaka.

−

JeŜeli mamy uszkodzenia w instrumentach dętych drewnianych stosujemy: sznurek
z włókna naturalnego uprzednio namoczony wodą.

−

Podczas wykonania elementów do wymiany, względnie fragmentów elementów do
korekty uŜywamy następujących narzędzi:

−

miarki giętkiej i miarki sztywnej,

−

noŜa szewskiego,

−

dłut płaskich 3 szt.,

−

dłut półokrągłych 5 szt.,

−

dłut snycerskich (2 rylce),

−

tokarki,

−

wiertarki,

−

szlifierki,

−

pilarki,

−

młotka,

−

pobijaka,

−

obcęg,

−

szczypcy,

−

lusterka stomatologicznego,

−

papierów ściernych,

−

kamieni szlifierskich,

−

skóry,

−

cyrkli,

−

cytomierza,

−

suwmiarki,

−

kątownika,

−

znacznika,

−

wagi,

−

struga,

−

pilnika,

−

tarnika,

−

skalpela,

−

wycinaka do Ŝyłki,

−

noŜa kuchennego płaskiego,

−

rozwiertaka,

−

strugaczki,

−

pęsety.

−

Do polakierowania i przystosowania instrumentu do gry uŜywamy:

−

pędzli do lakierowania (w tym retuszerskiego),

−

kamertonu,

−

duszostawiacza.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Materiały do wykonania klejenia instrumentów muzycznych

Do klejenia uŜywamy klejów naturalnych rozpuszczanych na ciepło w wodzie,

podgrzewanych w kąpieli wodnej. Są to następujące gatunki kleju:

−

klej zajęczy,

−

klej skórny,

−

klej króliczy,

−

klej rybi,

−

klej kostny,

−

klej kazeinowy,

−

karuk – klej z pęcherzy jesiotra.

Nie wskazane jest uŜywanie klejów syntetycznych – poza pęknięciami smyczków. Tam

moŜe być przydatny klej Paskofix.

Zastosowanie poszczególnych rodzajów kleju:

−

jeśli ma miejsce klejenie na duŜych powierzchniach – stosujemy klej kostny,

−

jeśli są to powierzchnie małe – moŜemy wymiennie stosować pozostałe,

−

jeśli pęknięcie jest widoczne najlepiej jest stosować klej rybi,

−

jeśli potrzeba silnego związania dwóch powierzchni – stosujemy karuk.

Do lakierowania potrzebujmy następujących materiałów:

−

szelak,

−

sandarak,

−

mastyks,

−

benzoes,

−

damara,

−

olej lniany,

−

kalafonia,

−

spirytus,

−

woda destylowana,

−

pumeks,

−

szmatka bawełniana.
Najlepiej Ŝywice rozpuścić uprzednio w spirytusie zalewając je nim i odstawiając na

kilka  tygodni  (3  do  10  w  zaleŜności  od  rodzaju  Ŝywicy).  Przed  przystąpieniem  do  retuszu
dobrać  odpowiedni  skład  metodą  prób  i  błędów.  Do  odbarwiania  zabrudzeń  uŜywać  wody
destylowanej. Olej, pumeks i szmatkę bawełnianą uŜywać do polerowania instrumentów.

Sposoby, metody i techniki naprawy instrumentu muzycznego

Podczas naprawy moŜemy wyróŜnić dwie główne fazy:

faza klejenia (względnie faza gięcia w instrumentach blaszanych),

faza lakierowania.

PoniŜszy schemat przedstawia układ tych faz złoŜonych z poszczególnych procesów naprawy
instrumentów muzycznych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 26. Sposób wykonania retuszu lakieru

JeŜeli chodzi o pęknięcia w materiale to: w drewnie uŜywamy klejenia, czyli smarujemy

gorącym klejem dwie powierzchnie klejone, następnie ściskamy i zostawiamy na 4–5 godzin.
Po tym czasie zdejmujemy ściski, czyścimy i lakierujemy jak wyŜej.
JeŜeli mamy instrument w renowacji z pęknięciami, to całość instrumentu i pęknięcia
czyścimy wodą – (w razie mocno zabrudzonych pęknięć uŜywamy wody utlenionej
z zachowaniem

wszystkich

przepisów

ochrony

zdrowia),

ciskamy

podkładkami

i odstawiamy na 5 godzin. Następnie postępujemy jak w wypadku zwykłego pęknięcia.
JeŜeli naprawimy ubytek materiału, to musimy oczyścić miejsce ubytku, a następnie wkleić
tam brakujący element, wykonany z podobnego materiału, a następnie lakierujemy jak wyŜej.

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Co to jest szelak?

Co to jest ścisk taśma i jak działa?

Co to jest retusz i w jakiej fazie go stosujemy?

W jaki sposób wykonuje się spasowanie elementów?

Jakie występują rodzaje pędzli?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Dobierz materiały, techniki i narzędzia do sklejenia pęknięć w korpusie oboju.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  określić, jakie materiały słuŜą do naprawy tego typu uszkodzeń,
2)  rozpoznać, jakie techniki wykorzystywane są do naprawy tego typu uszkodzeń,
3)  określić, jakie narzędzia słuŜą do naprawy tego typu uszkodzeń,
4)  zanotować posiadane informacje,
5)  dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

notatnik,

−

przybory do pisania,

−

obój lub plansze z fotografią pękniętego korpusu,

−

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 2

Zdefiniuj i opisz sposób naprawy ubytku w płycie rezonansowej wioli da gamba.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś

rozpoznać ilość ubytków i ich wielkość,

opisać rozpoznane ubytki wraz z ich wymiarami,

zaplanować techniki do zamontowania elementów uzupełniających,

ułoŜyć schemat wykonania kolejnych elementów,

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

pęknięta płyta z wioli da gamba,

−

notatnik,

−

klej skórny,

−

maszynka elektryczna do podgrzewania kleju,

−

pędzel,

−

naczynie do kleju,

−

listewki świerkowe,

−

strug,

−

pilarka taśmowa,

−

przybory do pisania,

−

fartuchy ochronne,

−

literatura z rozdziału 6.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić rodzaje ścisków jakie są potrzebne do wykonania napraw
instrumentów?

wyjaśnić, co to jest ścisk do klejenia pęknięć płyt?

wyjaśnić, w jaki sposób wykonuje się proces lakierowania?

wyjaśnić w jaki sposób dokonuje się proces klejenia?

wyjaśnić w jaki sposób naprawiamy pęknięcia?

określić, składniki lakierów spirytusowych?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Przeprowadzenie korekty konserwacji i napraw

instrumentów muzycznych

4.3.1. Materiał nauczania

Specjalistyczne narzędzia i środki do korekty, konserwacji i naprawy

Spośród narzędzi niespotykanych nigdzie indziej, w naprawach instrumentów

muzycznych stosujemy:

−

sztywne ściski korektorskie,

−

ciski do klejenia płyt,

−

ciski taśmy,

−

ciski do korpusu,

−

duszostawiacz.

Sztywne ściski korektorskie są ceownikami zakończonymi z jednej strony podkładką

a z drugiej wkręconą w ten ceownik śrubą z podkładką. Działanie tego ściska polega na
ś

ciskaniu materiałów, tak, jak w przypadku ścisku stolarskiego. Z tym, Ŝe z powodu

sztywności ścisku, moŜemy osiągnąć dłuŜsze ramię działania (rys. 27). W korekcie płyt
znacznie ułatwia to pracę, a niekiedy nawet umoŜliwia podjęcie danej korekty.

Rys. 27. Sposób zamontowania ścisku korektorskiego sztywnego

Ściski do klejenia płyt są ściskami złoŜonymi z dwóch ścisków korektorskich, o takich

samych wymiarach. Połączone są one specjalnymi trzpieniami umoŜliwiającymi im
przemieszczanie się względem siebie równolegle. Dodatkowo, w obu, zamocowana jest śruba
rzymska. Lewy gwint jest w lewym ścisku, a prawy gwint w prawym ścisku. Sposób klejenia
jest następujący: zakręcamy ścisk lewy po lewej stronie pęknięcia, prawy – po prawej stronie
pęknięcia, a następnie smarujemy pęknięcie klejem, Ŝeby później je ścisnąć wspomnianą śrubą.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ściski taśmy wykonane są blachy mosięŜnej o grubości 2 mm, szerokiej na ok. 1 cm. Na

jednym jej końcu zainstalowana jest śruba do przykręcania z przykładką (po to, by ostra śruba
nie  raniła  krawędzi  płyty),  na  drugim  końcu,  z  tej  samej  strony  –  krótki  zaczep-przykładka.
Zazwyczaj są to ściski stosowane razem ze ściskami korektorskimi.
Montuje  się  je  na  wypukłej  stronie  płyty,  następnie  smaruje  pęknięcie  klejem  i  ściska  za
pomocą  śruby  zamocowanej  na  jednym  końcu  (rys.  28).  Przed  klejeniem  naleŜy
przeprowadzić próbę na sucho, bez kleju, a następnie po pozytywnym wyniku, jeśli pęknięcie
się odkształca w trakcie ściskania, naleŜy przygiąć ścisk w miejscu odkształcenia kontrując to
odkształcenie.

Rys. 28. Sposób zamontowania ścisku-taśmy na korpusie wiolonczeli

Ściski do korpusu są zwykłymi prętami nagwintowanymi z jednej strony, natomiast z drugiej
strony mają zamocowaną podkładkę. Druga podkładka jest luźna, na pręcie między pierwszą
podkładką  a  śrubą.  Sposób  stosowania:  ściskamy  krawędzie  płyt  po  to,  by  uzyskać  sklejony
korpus posmarowany w miejscu styku płyty rezonansowej z boczkami.

Duszostawiacz słuŜy – jak sama nazwa wskazuje – do prawidłowego wstawienia i ustawienia
duszy w instrumencie. Wykonany jest on z blachy (grubość do 4 mm), ma kształt litery S.
Jednym  końcem  przebija  się  duszę  w  połowie  jej  wysokości  a  drugim  reguluje  jej  pozycje
lekko ją opukując. Po włoŜeniu duszy prawidłowej długości, pociągamy duszostawiacz, który
w ten sposób sam opuszcza miejsce zagłębienia (rys. 29).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wykonywanie renowacji i rekonstrukcji instrumentów

Wykonanie renowacji instrumentu wiąŜe się z procesami juŜ przedstawionymi przy

zastosowaniu poszczególnych technik i narzędzi. Są to zazwyczaj procesy:

−

czyszczenia,

−

klejenia pęknięć

−

dorobienia jakiś drobnych elementów.

Rekonstrukcja jest procesem o wiele trudniejszym od renowacji. Polega zazwyczaj na
wykonaniu instrumentu z rysunku lub fotografii.

W tym celu naleŜy powiększyć na maszynie kopiującej obiekt na zdjęciu lub rysunku do

rozmiaru  Ŝądanego.  Najlepiej  jest,  posłuŜyć  się  w  tym  celu  menzurą  struny  i  powiększać
fotografię  instrument,  aŜ  do  uzyskania  konkretnego  wymiaru  menzury  struny  drgającej
(to odległość  od  podstawka  do  proŜka  albo  długość  instrumentu  w  przypadku  instrumentów
dętych).  Następnie  sporządzamy  rysunek  techniczny,  który  jest  podstawą  do  rekonstrukcji
instrumentu.  Podczas  rekonstrukcji,  musimy  się  posłuŜyć  takŜe  własną  wiedzą  z  zakresu
budowy  wewnętrznej  instrumentów  i  uwzględnić  to  w  fazie  wykonywania  rysunku
technicznego.  Następnie  wytwarzamy  szablony  i  przymiary  do  tego  instrumentu  a  potem
postępujemy  jak  w  przypadku  instrumentu  nowego.  Często  się  zdarza,  Ŝe  w  rekonstrukcji,
z powodu braków w dokumentacji, trzeba posłuŜy się własną inwencją twórczą.

Konserwacja współczesnych i zabytkowych instrumentów muzycznych

Podczas wykonywania napraw instrumentów współczesnych (w wieku nie więcej niŜ

55 lat od daty renowacji lub naprawy), moŜemy niemal dowolnie ingerować w instrument
jeŜeli  celem  ma  być  poprawa  jego  wyglądu  stanu  czy  funkcji  uŜytkowej.  Natomiast
w wypadku  instrumentów  starszych,  przy  zmianach  materii  instrumentu,  jesteśmy
zobowiązani  powiadomić  Wojewódzkiego  Konserwatora  Zabytków  i  uzyskać  –  jeśli  to
wymagane – jego zgodę na taką ingerencję.
Z reguły instrumenty zabytkowe są kruche i o wiele bardziej naraŜone na działanie czynników
zewnętrznych.  To  kryterium  trzeba  brać  pod  uwagę,  przy  wykonywaniu  konserwacji
instrumentów.

Spasowanie elementów instrumentów muzycznych

Do spasowania elementów wstawionych w miejsce ubytków, uŜywamy dwóch technik:

Pierwsza:

−

posługujemy  się  kalką  maszynową  lub  kredą.  Przykładamy  materiał  podobny  pod
względem  kierunku  włókien  do  miejsca  ubytku  i  przeciągamy  pod  nim  arkusz  kalki
ustawiony  stroną  roboczą  w  stronę  nowego  materiału.  Następnie  zbieramy  materiał
z miejsca  gdzie  stworzył  się  nalot  z  arkusza  kalki  i  powtarzamy  tę  czynność,  aŜ  do
uzyskania  nalotu  na  całej  powierzchni  materiału.  Wtedy  uznajemy  materiał  za
spasowany.  Tę  samą  czynność  moŜemy,  przeprowadzić  za  pomocą  kredy,  jednak  ta  nie
jest aŜ tak wyraźna w odwzorowaniu nierówności. Przy większych wklęsłościach ubytku
stosujemy  kredę  (zastosowanie  kalki  jest  niemoŜliwe).  Kredę,  stosujemy  pocierając
miejsce  ubytku  i  przykładając  do  niego  materiał.  Miejsca,  na  których  występuje  ślad
kredy zbieramy ostrym narzędziem,

−

druga  technika  opiera  się  na  zastosowaniu  dobrze  naostrzonego  dłuta  wklęsłego.  Jego
wklęsłość  musi  być  dostosowana  do  kształtu  i  wielkości  ubytku.  Po  dopasowaniu
i naostrzeniu  dłuta,  powiększamy  ubytek  tak,  aby  cały  był  wybrany  przez  dłuto  ruchem
jednego  pociągnięcia.  Następnie,  w  materiale  o  podobnym  wyglądzie,  wykonujemy  ten
sam ruch tylko odwrotną stroną, czyli stroną wypukłą. Takie dwa materiały powinny do
siebie  przylegać.  W  razie  niezgodności  strugamy  materiał  jeszcze  raz,  aŜ  do  uzyskania
poŜądanego efektu. Dobrze jest zmoczyć materiał wrzątkiem tuŜ przed struganiem.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Strojenie instrumentu po naprawie i korekcie

Po odbyciu konserwacji stroimy instrument wg wysokości jemu przypisanych. Tabela

strojów znajduje się w literaturze (p. 1. tabela 1) Jako przykład, zaprezentuję proces strojenia
fortepianu:
Temperatura to zakres dźwięków od „a” do „a

”. Strojenie fortepianowej temperatury

systemem kwartowo-kwintowym:
a - od kamertonu (Kamerton – [niem.] 1. dźwięk „ a

” (a razkreślne), o wzorcowej

wysokości, obecnie = 440 drgań /s, ustalonej przez Międzynarodową Organizację
Normalizacyjną. 2. przyrząd słuŜący do ustalania stroju instrumentów)

a - a

- 8 cz w górę („cz” – skrót od określenia interwałów czystych)

a - d

- 4 cz w górę

a - e

- 5 cz w górę

- h - 4 cz w dół

h - fis

- 5 cz w górę

fis

- cis

- 4 cz w dół

cis

- gis

- 5 cz w górę

gis

- dis

- 4 cz w dół

dis

- b - 4 cz w dół

b - f

- 5 cz w górę

- c

- 4 cz w dół

- g

- 5 cz w górę.

KaŜda kwinta i kwarta musi posiadać odpowiednią ilość zdudnień; uŜywając systemu

równomiernie temperowanego, nie uzyskuje się przy tym idealnie czystych kwint i kwart.
Resztę dźwięków stroi się w oktawach od temperatury. Czasami w Ŝargonie wstępne strojenie
nazywane jest biglowaniem. Jest to termin lokalny wywodzący się z Technikum Budowy
Fortepianów.

Rys. 30. Klucz do strojenia fortepianów i kamerton widełkowy

Określenie kosztów korekty, renowacji i konserwacji instrumentów muzycznych
Wycena instrumentów muzycznych

Aby skalkulować pełny koszt korekty, renowacji i konserwacji instrumentów

muzycznych naleŜy zsumować koszty z dwóch, niezaleŜnych obszarów:

−

koszty wykorzystanych materiałów,

−

koszty robocizny.

Prawidłowa kalkulacja kosztów powinna obejmować:

−

koszty wykonania realnych zakupów materiałów do uŜycia,

−

ilość czasu przeznaczonego na ten zakup,

−

czas ten naleŜy oszacować w stosunku do normalnego czasu w jakim jesteśmy w stanie
dany materiał nabyć,

−

do kosztów zakupu materiału naleŜy doliczyć marŜę w wysokości 30%, czyli taką jaką
spotykamy w handlu materiałami do budowy i naprawy instrumentów,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

waŜne jest teŜ, aby do kosztu zakupu drewna świeŜego dodać 5% ceny za kaŜdy rok
sezonowania. ZaleŜnie od tego, czy materiał ma kilka czy kilkadziesiąt lat, do ceny
zakupu materiału świeŜego zawsze dodajemy po 5% ceny za kaŜdy rok sezonowania,

−

w koszcie robocizny liczymy czas według przepracowanych godzin i dodajemy
podwójną stawkę za pracę w szkodliwych warunkach (przy lakierowaniu, chemikaliach
i pracy z drewnem fernambuku, palisandrem i hebanem).

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jak definiujemy pojęcie ścisk korektorski?

Jak definiujemy cytomierz?

Jakie instrumenty kwalifikujemy jako zabytki?

Jak kalkulujemy koszty zakupionych materiałów?

Jakie narzędzia słuŜą do spasowania elementów?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Opracuj schemat przebiegu naprawy pęknięć w korpusie klarnetu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

określić części klarnetu i sposób ich wytworzenia,

znaleźć materiały słuŜące do naprawy,

określić sposoby i narzędzia słuŜące do naprawy,

wyrysować schemat działania,

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

pęknięty korpus klarnetu,

−

notatnik,

−

blok rysunkowy,

−

przybory do pisania,

−

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 2

Wykonaj szczegółowy schemat naprawy ślimaka w wiolonczeli.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) określić budowę wiolonczeli,
2) narysować schemat przebiegu naprawy, porządkując w kolejności czynności, które

wykonasz,

3) określić wielkość zastosowanych narzędzi i ich rodzaj,
4) dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

wiolonczela,

−

notatnik,

−

przybory do pisania,

−

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 3

Oblicz koszty materiałów do naprawy 10 saksofonów. Pracownik pracował 20 godziny.

Jego tygodniowy zarobek wynosi 600 PLN (w 40 godzinnym trybie pracy). Jakie są koszty
robocizny tego pracownika przy jednym saksofonie. Materiały na remont saksofonów
kosztowały 3500 PLN netto. Oblicz jednostkowy koszt naprawy 1 saksofonu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  określić koszt jednej godziny pracy specjalisty,
2)  określić wielkość marŜy na towar z magazynu,
3)  obliczyć  koszt  pracy  pracownika  przy  wszystkich  saksofonach,  a  potem  przy  jednym

egzemplarzu,

4) dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

notatnik,

−

przybory do pisania,

−

literatura z rozdziału 6.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

wskazać rodzaje dłut?

wskazać rodzaje ścisków?

określić sposoby spasowania materiału?

określić czynności, które naleŜy wykonać przy renowacji
instrumentu?

określić rodzaje noŜy?

wyjaśnić jakie narzędzia słuŜą do klejenia?

określić rodzaje miarek i ich zastosowanie?

wyjaśnić jakie są etapy prawidłowej naprawy starej rysy na powłoce
lakieru?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

Przeczytaj uwaŜnie instrukcję.

Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.

Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.

Test zawiera 22 zadania o róŜnym stopniu trudności. Są to zadania wielokrotnego
wyboru. Do kaŜdego zadania dołączone są 4 moŜliwe odpowiedzi, tylko jedna jest
prawidłowa.

Udzielaj odpowiedzi tylko na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej
rubryce znak X. W przypadku pomyłki naleŜy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem,
a następnie ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową.

Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.

Kiedy udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóŜ jego rozwiązanie
na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci czas wolny.

Na rozwiązanie testu masz 45 min.

Powodzenia

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Ścisk sztywny do klejenia to ścisk w kształcie litery

2. Dłuta snycerskie to

inaczej dłuta płaskie.

małe dłutka.

inaczej dłuta wklęsłe.

duŜe dłuta sprzedawane w komplecie.

3. NóŜ szewski to nóŜ

kuchenny.

do otwierania instrumentu,

najpowszechniej uŜywany w korekcie,

bardzo rzadko stosowany w korekcie.

4. Minimalna wielkość pomieszczenia do naprawy fortepianu wynosi

40 i 25 m.

45 i 15 m.

40 i 20 m.

40 i 15 m.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. Linoleum to

materiał na okładzinę stołu stolarskiego.

materiał do klejenia pęknięć.

materiał na podłogę warsztat.

inaczej olej lniany.

6. Do narzędzi składowanych na półkach zaliczymy

strug ręczny.

politurę.

szlifierkę.

dłuta.

7. Ogół procesów mających na celu przywrócenie pierwotnego stanu instrumentu to

korekta w znaczeniu szerokim.

konserwacja.

korekta w znaczeniu wąskim.

odtworzenie instrumentu z istniejącej dokumentacji.

8. Renowacja to

odnowa podniszczonych części.

zapobieganie zniszczeniom.

naprawa drobnych partii instrumentów.

odtworzenie instrumentu z istniejącej dokumentacji.

Ocena zuŜycia materiałów polega na

przeniesieniu poszczególnych przymiarów i porównanie ich z rysunkiem.

wytworzeniu odlewu gipsowego.

wytworzeniu odlewu z masy plastycznej.

przeniesieniu poszczególnych wymiarów do porównania z rysunku na instrument.

10.

Do oceniania stopnia zuŜycia instrumentu wykorzystuje się

dłuto.

skalpel.

nóŜ.

szablon.

11. Do oczyszczenia lakieru, który nie rozpuszcza się w spirytusie uŜywamy

szelaku.

spirytusu.

kalafonii.

acetonu.

12. Do wstępnego oczyszczenia instrumentu moŜna wykorzystać

rodek czyszczący do mebli.

mieszaninę wody z mydłem.

politurę.

krzemionkę.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

13. PrzybliŜony czas schnięcia ośmiu, kolejno nakładanych warstw lakieru wynosi

25 godzin.

120 minut.

12 godzin.

100 godz.

14. Włosie wiewiórcze jest stosowane w

pędzlu do klejenia.

pędzlu retuszerskim.

kaŜdym pędzlu okrągłym.

kaŜdym pędzlu płaskim.

15. Materiał nieulegający samozapłonowi to

klej.

heban.

damara.

spirytus.

cisk do klejenia płyt składa się z

dwóch ścisków korektorskich połączonych śrubą i trzpieniami.

dwóch ścisków taśm połączonych śrubą i trzpieniami.

dwóch ścisków do korpusu połączonych śrubą i trzpieniami.

dźwigni i przełoŜenia.

17. Czas schnięcie powłoki lakierniczej instrumentów zaleŜy od

gęstości lakieru.

jakości podkładu.

gęstości pędzla.

jakości pędzla.

18. Miękki nóŜ uŜywany w naprawie instrumentów muzycznych to

nóŜ kuchenny.

skalpel.

wybierak do Ŝyłki.

cyklina.

19. Strugaczka

to narzędzie do strugania otworów.

to narzędzie do ostrzenia akcesoriów.

składa się z dwóch ścisków korektorskich połączonych śrubą i trzpieniami.

składa się z dwóch ścisków taśm połączonych śrubą i trzpieniami.

20. Duszostawiacza

uŜywamy jak innych dłut.

uŜywamy jak ścisków.

stosujemy w końcowym etapie korekty.

stosujemy na początku korekty.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko..........................................................................................

Wykonywanie napraw, korekty i konserwacji instrumentów muzycznych

Zakreśl poprawną odpowiedź

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem: