DAWKI
CZYNNIKI FIZYCZNE I TECHNICZNE
WPŁYWAJĄCE NA WIELKOŚĆ DAWKI
POWIERZCHNIOWEJ,
NARZĄDOWEJ I EFEKTYWNEJ PACJENTA
dr nauk biol. Jolanta Pawlus
DAWKI
CZYNNIKI FIZYCZNE I TECHNICZNE
WPŁYWAJĄCE NA WIELKOŚĆ DAWKI
POWIERZCHNIOWEJ,
NARZĄDOWEJ I EFEKTYWNEJ PACJENTA
dr nauk biol. Jolanta Pawlus
W ciągu ostatnich stu lat rentgenodiagnostyka,
medycyna nuklearna i radioterapia rozwinęły
się od poziomu prymitywnych praktyk do
stanu wysoce zaawansowanych dyscyplin
technicznych, które stały się nieodzowne we
wszystkich dziedzinach i specjalnościach
medycznych.
Naturalne właściwości promieniowania jonizującego,
którym się one posługują są źródłem licznych
korzyści w medycynie, ale mogą również stanowić
potencjalne zagrożenie dla zdrowia.
Czy stosowanie promieniowania jonizującego
w medycynie przynosi korzyści zdrowotne ?
Korzyści dla pacjentów z tego tytułu zostały
uznane jako nie podlegające wątpliwości.
Nowoczesna
diagnostyka
radiologiczna
zapewnia
szybsze
osiągniecie
bardziej
precyzyjnego
rozpoznania i umożliwia
monitorowanie stanu chorego w licznych
sytuacjach klinicznych.
Czy stosowanie promieniowania jonizującego
w medycynie przynosi korzyści zdrowotne ?
Oceniono, że w około połowie przypadków
procedury radiologiczne (zdjęcia rentgenowskie,
fluoroskopia, tomografia komputerowa) mają
istotny
wpływ
na
szybkość
postawienia
rozpoznania, a w znacznej części przypadków
mają decydujące znaczenie diagnostyczne.
Co więcej, kilka opracowanych procedur
przesiewowych (takich jak np. mammografia)
posiada istotne walory dla zachowania zdrowia
przez określone grupy osób cechujące się
znacznym ryzykiem wystąpienia pewnych
chorób.
Czy stosowanie promieniowania jonizującego
w medycynie przynosi korzyści zdrowotne ?
Czy stosowanie promieniowania jonizującego
w medycynie jest obciążone ryzykiem
niepożądanych następstw dla zdrowia ?
Jest dziś oczywiste, że ryzyko tego typu istnieje.
Wielkość ryzyka związanego z promieniowaniem
jest zależne od dawki promieniowania.
Większymi dawkom towarzyszy większe ryzyko.
Czy stosowanie promieniowania jonizującego
w medycynie jest obciążone ryzykiem
niepożądanych następstw dla zdrowia ?
Nie dyskusyjnym dobrodziejstwom dla zdrowia,
wynikającym z diagnostyki rentgenowskiej i
medyczno-nuklearnej może towarzyszyć na
ogół małe ryzyko (tzn. prawdopodobieństwo)
niepożądanych następstw.
Czy stosowanie promieniowania jonizującego
w medycynie jest obciążone ryzykiem
niepożądanych następstw dla zdrowia ?
Ten fakt musi być brany pod uwagę przy
stosowaniu źródeł promieniowania w terapii.
Ponieważ w zastosowaniach leczniczych
promieniowania jego ilości są duże, związane z
tym ryzyko szkodliwych następstw jest
odpowiednio większe.
Celem
"gospodarowania"
ekspozycją
na
promieniowanie jest zminimalizowanie możliwego
ryzyka bez rezygnacji lub nieuzasadnionego
ograniczenia oczywistych korzyści z jego
stosowania w zapobieganiu, diagnostyce i w
skutecznym leczeniu chorób (jest to zasada
optymalizacji ochrony przed promieniowaniem).
Należy podkreślić, że gdy stosuje się zbyt mało
promieniowania w określonych procedurach
diagnostycznych lub leczniczych to istnieje
również związane z tym ryzyko. Nie jest ono wtedy
ograniczone wyłącznie do ryzyka samego
napromienienia.
Zbyt mała ilość promieniowania zastosowanego
w diagnostyce może prowadzić do uzyskania
obrazu, który nie zawiera wystarczającej
informacji
dla
postawienia
właściwego
rozpoznania, a w radioterapii zbyt małe dawki
promieniowania doprowadzają do zwiększonej
śmiertelności, ponieważ choroba nowotworowa
nie ulegnie wyleczeniu (nowotwór nie ulegnie
zniszczeniu).
Jakie są typowe dawki związane
z diagnostycznymi procedurami
medycznymi?
Poszczególne procedury stosowane w radiologii
i medycynie nuklearnej mieszczą się w szerokim
zakresie dawek, co wynika z natury tych metod.
Jakie są typowe dawki związane
z diagnostycznymi procedurami
medycznymi ?
Dawki mogą być wyrażane albo jako dawki
pochłonięte w określonym narządzie lub
tkance lub też jako dawki efektywne dla
całego ciała, co ułatwia ich porównanie
miedzy sobą i z dawkami z innych źródeł, np.
od tła naturalnego.
Jakie są typowe dawki związane
z diagnostycznymi procedurami
medycznymi ?
Dawki te są funkcją szeregu czynników takich jak:
skład i budowa narządu, gęstość i grubość
(wymiary) ciała i zależą także od szeregu innych
wielkości technicznych.
Na
przykład,
potrzeba
znacznie
mniej
promieniowania,
aby
uzyskać
obraz
płuc
zawierających
dużo
powietrza,
słabo
pochłaniającego promieniowanie - niż to ma
miejsce, gdy chcemy uzyskać obraz radiograficzny
obszaru ciała o większej gęstości, np. jamy
brzusznej.
Jakie są typowe dawki związane
z diagnostycznymi procedurami
medycznymi ?
Należy również zdawać sobie sprawę z faktu, że
nawet przy stosowaniu tej samej procedury
wiążące się z nią wartości dawki - dla osoby o
określonej charakterystyce fizycznej- mogą
wykazywać bardzo dużą zmienność, gdy mierzy
się je w różnych pracowniach lub dla różnych
aparatów rentgenowskich.
Jakie są typowe dawki związane
z diagnostycznymi procedurami
medycznymi ?
Ta zmienność może pokrywać cały rząd lub 2 rzędy
wielkości i najczęściej zależy od różnic w stosowanych
czynnikach fizycznych i materiałowych, takich jak:
czułość filmu i folii wzmacniających, metody
wywoływania filmów, napięcie na biegunach lampy,
natężenie prądu i czas ekspozycji itp.
Jakie są typowe dawki związane
z diagnostycznymi procedurami
medycznymi ?
Ponadto, stwierdza się często jeszcze większą
zmienność dawek dla określonych procedur niż
podana wcześniej i dotyczy to zarówno różnic
miedzy placówkami radiologicznymi lub nawet
wewnątrz nich. Wynika to z niezadowalającego
sposobu przeprowadzania badań w niektórych
pracowniach.
Czy istnieje możliwość takiego kształtowania
dawek w diagnostyce, aby nie wiązało się
to z uszczerbkiem dla korzyści
diagnostycznych ?
Istnieje szereg sposobów redukcji ryzyka do
bardzo niskich wartości przy zachowaniu
korzystnego wpływu procedur diagnostycznych na
zachowanie lub poprawę stanu zdrowia badanych
osób. Korzyści te niepomiernie przewyższają wtedy
niepożądany wpływ zdrowotnych następstw
ekspozycji na promieniowanie.
Czy istnieje możliwość takiego kształtowania
dawek w diagnostyce, aby nie wiązało się
to z uszczerbkiem dla korzyści
diagnostycznych ?
Duża wartość stosunku korzyści do ryzyka możliwych
następstw
zależy w ogromnym stopniu od właściwej,
poprawnej metodologii stosowanych procedur i od
wysokiej jakości oraz staranności ich wykonywania.
Z tych powodów
zapewnienie kontroli jakości
w
rentgenodiagnostyce i medycynie nuklearnej
odgrywa
zasadnicza rolę
w zagwarantowaniu właściwej i
poważnie
rozumianej
radiologicznej
ochrony
pacjenta.
Czy istnieje możliwość takiego kształtowania
dawek w diagnostyce, aby nie wiązało się
to z uszczerbkiem dla korzyści
diagnostycznych ?
Jest szereg sposobów postępowania, które
minimalizują ryzyko bez utraty wartościowej
informacji, którą można uzyskać z badania.
Wśród tych wymogów jest
konieczność
uzasadnienia badania
przed skierowaniem
pacjenta do radiologa lub lekarza specjalisty w
dziedzinie medycyny nuklearnej.
DAWKI
Do najważniejszych wielkości mierzalnych
zalicza się:
• dawkę ekspozycyjną (historia)
• dawkę pochłoniętą
• kermę
Wielkości wtórne:
• dawka równoważna
• dawka skuteczna (efektywna)
Dawka powierzchniowa
Wyrażana jako dawka pochłonięta w powietrzu
w punkcie przecięcia się osi wiązki z
powierzchnią ciała pacjenta.
Referencyjne dawki w konwencjonalnych
badaniach radiologicznych
Załącznik nr 1
do Rozporządzenia Ministra Zdrowia
z 25 sierpnia 2005r.
w sprawie warunków bezpiecznego stosowania
promieniowania jonizującego dla wszystkich
rodzajów ekspozycji medycznej / Dz.U. Nr 194
z 2005r poz. 1625/
Wartości dawek promieniowania lub aktywność
produktu
radiofarmaceutycznego,
nie
mogą
przekraczać poziomów referencynych.
Przekroczenie poziomów referencyjnych, uzasadniać
mogą jedynie istotne wskazania kliniczne lub
szczególne warunki wykonywania badania.
Radiografia
Poziomy referencyjne dawek rozumiane jako
wejściowa dawka powierzchniowa odnoszą się do
standardowego pacjenta o wzroście 170 cm i masie
70 kg i są wyrażone jako dawka pochłonięta w
powietrzu w punkcie przecięcia osi wiązki z
powierzchnią ciała pacjenta.
Dawki referencyjne - Radiografia
Rodzaj badania
Dawka
(1)
[mGy]
Klatka piersiowa
- projekcja PA
- projekcja LAT
0,3
1,5
Czaszka
- projekcja AP/PA
- projekcja LAT
5,0
3,0
Kregosłup lędźwiowy
- projekcja PA
- projekcja LAT
10
30
Kręgosłup piersiowy
- projekcja PA
- projekcja LAT
7
20
Miednica i układ moczowy PA
10
Dawki referencyjne - Mammografia
Rodzaj badania
Dawka
(1)
[mGy]
Projekcja MLO
10
Projekcja CC
10
Wartości wejściowej dawki powierzchniowej odnoszą
się do 5 cm ściśnięcia piersi dla standardowego
pacjenta przy zdjęciu z wykorzystaniem kratki
przeciwrozproszeniowej.
Dawki referencyjne – Radiografia
stomatologiczna
Rodzaj badania
Dawka
(1)
[mGy]
Zęby - zdjęcie punktowe
5
Rodzaj badania
Dawka [mGy]
Fluoroskopia (normalna praca lampy)
25
Badanie naczyniowe
100
Dawki referencyjne – Radiologia pediatryczna
Rodzaj badania
(1)
Dawka
(2)
[mGy]
Radiografia klatki piersiowej poza noworodkami
- projekcja PA/AP
- projekcja LAT
0,1
0,2
Radiografia klatki piersiowej noworodków
- projekcja AP (noworodki)
0,008
Radiografia czaszki
- projekcja PA/AP
- projekcja LAT
1,5
1
Radiografia miednicy
- niemowlęta
- starsze dzieci
0,2
0,9
Radiografia brzucha z użyciem wiązki poziomej lub pionowej
1
(1)Wartości poziomów referencyjnych dla pozostałych badań są obecnie nieokreślone.
(2)Poziomy referencyjne odnoszą się do standardowego pacjenta w wieku 5 lat (z wyłączeniem badań noworodków i
niemowląt).
Dawki referencyjne – Tomografia
komputerowa
(1)
Referencyjne poziomy dawek określone na
podstawie dawki pochłoniętej w powietrzu.
(2)
Dane odnoszą się do fantomu głowy
(PMMA o średnicy 16 cm).
(3)
Dane odnoszą się do fantomu ciała
(PMMA o średnicy 32 cm).
(4)
CDTI – ważony tomograficzny indeks dawki.
(5)
DLP – dawka w całym badaniu
Rodzaj badania
Dawka CDTI
[mGy]
Dawka DPL
[mGy]
Rutynowe badania głowy lub mózgu
60
1050
Badanie twarzy i zatok
35
360
Badanie urazów kręgów
70
460
Rutynowe badanie klatki piersiowej
30
650
Wysokorozdzielcze badanie płuc
35
280
Rutynowe badanie brzucha i jamy brzusznej
35
780
Badanie wątroby i śledziony
35
900
Rutynowe badane miednicy i narządów
miednicy
35
570
Badanie kości miednicy i obręczy biodrowej
25
520
Uśrednione wielkości dawek efektywnych otrzymywanych
w konwencjonalnych badaniach rentgenowskich w Polsce
Badanie rentgenowskie
Dawki efektywne
(mSv)
Zdjęcie klatki piersiowej (duży format)
0,1
Zdjęcie miednicy
0,5
Zdjęcie jamy brzusznej
0,8
Małoobrazkowe zdjęcie płuc
1,0
Zdjęcie kręgosłupa
3,0
Urografia
3,5
Badanie żołądka i przewodu pokarmowego
5,6
Wlew doodbytniczy
8,0
Przybliżone dawki efektywne dla powszechnie stosowanych
badań radiologicznych i radioizotopowych.
Badanie rentgenowskie
lub radioizotopowe
Dawki
efektywne
(mSv)
grupujące
się wokół
wartości
Równoważny
okres ekspozycji
na
promieniowanie
tła naturalnego
Dodatkowe ryzyko
wywołania przez
badanie nowotworu
w ciągu całego życia
klatka piersiowa, zęby ,
kończyny
0.01
Kilka dni
Ryzyko znikome
czaszka, głowa ,szyja,
mammografia
0.1
Kilka tygodni
Ryzyko minimalne
1: 1000 000 do 1: 100 000
biodro, kręgosłup,
jama brzuszna, miednica
CT głowy, perfuzja płuc
renoscyntygrafia
1,0
Kilka miesięcy do
około roku
Bardzo małe ryzyko
100 000 do 1: 10 000
nerki i pęcherz (urografia
dożylna), prześwietlenie
żołądka (papka barytowa)
okrężnica (wlew), scynt.
szkieletu, scynt. m.
sercowego
10
Kilka lat
Małe ryzyko
1: 10 000 do 1: 1000
Porównanie dawki efektywnej w TK i radiologii klasycznej
Badanie
Dawka efektywna
(mSv)
w tomografii
komputerowej
Dawka efektywna
(mSv)
w badaniu rentgenowskim
Głowa
2
0,07
Płuca
8
0,02
Jama brzuszna
10-20
1,0
Miednica
10-20
0,7
Zdjęcia RTG
Badanie
Dawka efektywna
(mSv)
Ekwiwalent ilości zdjęć
klatki piersiowej
Klatka PA
0,02
1
Głowa
0,07
3,5
Kręg. szyjny
0,3
15
Kręg. piersiowy
1,4
70
Kręg. lędźwiowy
1,8
90
Brzuch
0,53
26,5
Miednica
0,83
41,5
Mammografia
0,13
6,5
TK
Badanie
Dawka efektywna
(mSv)
Ekwiwalent ilości zdjęć
klatki piersiowej
Głowa
2
100
Brzuch
10
500
Klatka
20-40
1000-2000
PET-TK
25
1250
Ochrona pacjenta przed
promieniowaniem
Decyzję o wyborze badania lub leczenia z uwzględnieniem
przeciwwskazań do stosowania prom. jonizującego podejmuje
lekarz
Ochrona pacjenta przed
promieniowaniem
Dawka jaką otrzyma pacjent podczas badania
radiologicznego zależy od:
• rodzaju badania
• stosowanej techniki badania
• sprzętu
• budowy pacjenta
• kwalifikacji osoby wykonującej proces obrazowania
Najważniejsze czynniki
wpływające na właściwą
ochronę pacjenta przed
promieniowaniem
1. Potwierdzenie zasadności wykonania
badania!
Upewnienie się, że wynik dostarczy informacji,
które
przyczynią
się
do
postawienia
prawidłowego rozpoznania lub wykluczenia
choroby czy oceny jej przebiegu i postępów
leczenia oraz, że korzyści z tego badania
przewyższą możliwe negatywne następstwa
dla zdrowia w związku z wykorzystaniem
prom. jonizującego.
2. Upewnić się czy procedury tej nie można
zastąpić innymi metodami (MR lub USG)
Skierowanie
może
być
wystawione
po
upewnieniu
się,
że
inne
alternatywne,
nieinwazyjne metody nie mogą dostarczyć
równoważnych informacji.
3. Sprawdzić czy wcześniej wykonane
badania z zastosowaniem promieniowania
jonizującego nie mogą dostarczyć
równoważnych informacji.
Nie należy powtarzać zdjęć jeśli to które pacjent
posiada jest wystarczające do postawienia
diagnozy
Co można uczynić w czasie wykonywania
badania diagnostycznego, aby zmniejszyć
ryzyko radiacyjne dla pacjenta ?
Najbardziej skutecznym sposobem minimalizacji
ryzyka jest właściwe wykonanie badania i
optymalizacja ochrony pacjenta przed
promieniowaniem. Działanie w tym względzie
wchodzi w zakres odpowiedzialności radiologa,
specjalisty w dziedzinie medycyny nuklearnej i
fizyków medycznych.
4. Personel
•
Wiedza
•
Szkolenia
•
Doświadczenie
* Operator musi być wypoczęty.
5. Zdjęcia bez podglądu
6. Ograniczanie wiązki do najmniejszego
wymaganego rozmiaru
7. Niepowtarzanie zdjęć
Urządzenia zabezpieczające
Aparat rentgenowski musi być wyposażony w
dodatkowe urządzenia zabezpieczające pacjenta
przed nadmiernym napromienieniem a błony
rentgenowskie przed promieniowaniem
rozproszonym.
Dodatkowe urządzenia
zabezpieczające:
• Filtry
• Przesłony głębinowe z oświetleniem
• Kratki przeciwrozproszeniowe
• Uciskadła
8. Filtracja wiązki
•
Filtracja własna
•
Filtracja dodana
•
Filtracja całkowita
Filtr własny lampy
Filtracja własna lampy rtg wynika z absorpcji
promieniowania miękkiego w anodzie i obudowie
lampy.
Rolę filtra własnego lampy spełniają: szkło lampy
rentgenowskiej, olej i okienko bakelitowe, przez
które wychodzą promienie rentgenowskie.
Jego wielkość równoważy blacha aluminiowa, o
grubości ok. 1 mm. W specyfikacji powinna
znajdować się wyszczególniona wartość filtracji
własnej lampy.
Filtry dodatkowe
• Oprócz filtracji własnej lampy rtg wynikającej z
absorpcji promieniowania miękkiego w anodzie i
obudowie lampy, stosuje się jeszcze filtrację
dodatkową mającą ten efekt wzmocnić.
• Filtr dodatkowy umieszcza się w poprzek wiązki
promieniowania pomiędzy lampą i pacjentem. W
przeważającej liczbie aparatów jest to filtr
aluminiowy.
• Filtr dodatkowy powoduje tzw. „utwardzenie”
promieniowania, czyli selektywnie większą
absorpcję fotonów niskoenergetycznych.
• Montaż filtra dodatkowego wykonywany jest
ręcznie bez stosowania narzędzi a układy
automatyki
uniemożliwiają
ekspozycję
bez
stosowania filtra.
• Stosowanie filtrów chroni skórę pacjenta w ok. 80%
i stanowi najtańszy środek ochrony badanego
przed promieniowaniem.
Filtracja całkowita
Suma filtracji własnej i dodanej stanowi
filtrację całkowitą.
Filtracja całkowita
Wielkość filtracji całkowitej jest uregulowana
prawnie i powinna być nie mniejsza niż:
równoważna grubości
2,5 mm aluminium we
wszystkich zestawach rentgenowskich z wyjątkiem
aparatów rentgenowskich
stomatologicznych (1,5
mm Al)
oraz
mammograficznych
,
dla których
grubość powinna być
nie mniejsza niż 0,03mm
molibdenu
,
jeżeli lampa ma anodę molibdenową.
Dla aparatów wyposażonych w lampę z anodą z
innego materiału niż molibden
filtracja całkowita
powinna wynosić: -
0,5 mm aluminium dla napięć do
40 kV, - 1 mm dla napięć powyżej 40 kV.
9. Przesłony głębinowe
Niemal każdy kołpak z lampą rentgenowską
wyposażony jest w przesłonę głębinową. Jej
zadaniem jest:
• ograniczenie wiązki promieniowania
użytecznego zgodnie z potrzebą,
• zmniejszenie ilości promieniowania
rozproszonego,
• oświetla pole padania promieni i wskazuje
miejsce padania promienia środkowego
wiązki.
• Przesłony głębinowe to system szczelin ołowianych
mocowanych na kołpaku lampy rtg.
• W obudowie zawierającej te przesłony zainstalowane
jest źródło światła ze zwierciadłem oświetlające
powierzchnię pacjenta. Rozmiar oświetlanego pola jest
taki jaki będzie miała wiązka promieniowania w
trakcie ekspozycji. Przesłony te mogą być ustawiane
automatycznie, przez układ pomiaru wielkości kasety
z błoną fotograficzną i silniki sterujące przesłoną lub
ręcznie przez operatora.
10. Stosowanie kratek przeciwrozproszeniowch
• Promieniowanie z lampy rentgenowskiej przenikając
przez pacjenta ulega absorpcji i rozproszeniu.
Promieniowanie rozproszone wpływa na pogorszenie
jakości obrazu
.
• W celu ograniczenia ilości promieniowania
rozproszonego, docierającego do kasety z filmem, na
drodze promieniowania za pacjentem, a tuż przed
detektorem obrazu umieszcza się przesłony
przeciwrozproszeniowe .
Kratki przeciwrozproszeniowe wchodzą w skład
wózków do kaset rentgenowskich i znajdują się tuż
nad kasetą.
Promieniowanie rozproszone jest eliminowane z
wiązki przez absorbent w postaci listewek ołowiu
oddzielonych przepuszczającymi promieniowanie
listewkami z aluminium lub z włókna węglowego.
Kratki przeciwrozproszeniowe:
– stałe
– ruchome
Muszą być używane do wszystkich zdjęć
grubszych części ciała, ale ich zastosowanie
powoduje, że czas naświetlania lub liczba
promieni muszą być zwiększone.
Rezygnacja z kratek w radiologii pediatrycznej.
Kratki przeciwrozproszeniowe
• Przesłony mogą być nieruchome to tzw. kratki
Lisholma oraz ruchome, wykonujące w czasie
ekspozycji ruch oscylacyjny w poprzek listewek, to
tzw. kratki Bucky’ego, które mogą być dwu rodzajów:
- o listewkach równoległych, dla zdjęć w których
odległość źródło - detektor obrazu wynosi 180-200 cm;
- o listewkach rozbieżnych, zogniskowanych na lampie
dla zdjęć wykonywanych z odległości 80-120 cm.
Do parametrów charakteryzujących
kratkę należą:
- współczynnik wypełnienia kratki jako stosunek
wysokości listewki ołowianej do odległości między
nimi R=h/d. Produkowane siatki posiadają R w
granicach od 5:1 do 16:1. Im wyższa R tym wyższa
ekspozycja pacjenta,
- liczba listewek na cm kratki. Większość producentów
dostarcza kratki o ilości od 25 do 45 listewek na
centymetr,
- ilość ołowiu w kratce określana jako gęstość
powierzchniowa g/cm
2
wpływa na kontrastowość
Do parametrów charakteryzujących
kratkę należą:
• współczynnik poprawy kontrastu K jako stosunek
kontrastu radiograficznego z kratką do kontrastu
radiograficznego bez kratki. Wartość K dla większości
kratek waha się w granicach 1,5 – 2,5,
• współczynnik Bucky’ego B - wyrażający o jaką wartość
należy zwiększyć pacjentowi dawkę promieniowania
aby skompensować absorpcję w kratce,
• selektywność
Σ
jako
stosunek
pierwotnego
promieniowania przechodzącego przez kratkę do
promieniowania rozproszonego przechodzącego przez
kratkę.
11. Stosowanie czułych filmów.
12. Stosowanie fali wzmacniających o optymalnej
czułości.
13. Kontrola obróbki fotochemicznej.
14. Stosowanie osłon indywidualnych.
Zastosowanie osłon przed promieniowaniem
pozwoli na ochronę tych tkanek i narządów, które
nie są celem badania, a szczególnie tych w pobliżu
wiązki pierwotnej, jeśli to możliwe i nie pogorszy
wartości diagnostycznych wyniku badania.
Osłony przed promieniowaniem
Osłony indywidualne to fartuchy z osnową
ołowianą. Wykonywane są one o grubościach
równoważnych grubości warstwy 0,25; 0,30 i 0,50
mm Pb.
Zawsze tam gdzie można, powinny być używane
osłony na gonady u mężczyzn oraz, jeśli to
możliwe, także u kobiet.
15. Inne ograniczenia
Diagnostyczne aparaty rtg powinny być wyposażone
w urządzenia nie pozwalające na zmniejszenie
odległości pomiędzy ogniskiem lampy a skórą
pacjenta (SSD-Source Surface Distance) poniżej:
1) aparaty do prześwietleń, z wyjątkiem aparatów
stosowanych w chirurgii - 30 cm;
2) aparaty do prześwietleń stosowane w chirurgii - 20
cm;
3) aparaty do zdjęć włącznie z cefalometrią, z
zastrzeżeniem pkt 4-10, - 45 cm;
4) przy zdjęciach wykonywanych aparatem
rentgenowskim jezdnym – 20 cm;
5) przy zdjęciach wykonywanych podczas zabiegu
chirurgicznego – 20 cm;
6) przy zdjęciach mammograficznych z powiększeniem
geometrycznym – 20 cm;
7) aparaty rentgenowskie stomatologiczne do zdjęć
wewnątrzustnych pracujące przy napięciu do 60 kV
włącznie – 10 cm;
8) aparaty stomatologiczne do zdjęć wewnątrzustnych
pracujące przy napięciu powyżej 60 kV – 20 cm:
9) aparaty rentgenowskie stomatologiczne do zdjęć z
zewnętrznym receptorem obrazowym – 6 cm;
10) aparaty stomatologiczne do zdjęć panoramicznych
– 15 cm.
16. Stosowanie aparatury wyposażonej co najmniej w
sześciopulsowe generatory – Rozporządzenie MZ.
17. Stosowanie odpowiedniego napięcia na
elektrodach lampy.
18. Stosowanie właściwej wartości iloczynu czasu i
natężenia prądu.
Czynniki wpływające na widmo
promieniowania rentgenowskiego
Na widmo promieniowania rentgenowskiego
składa się:
• promieniowanie hamowania o charakterze
ciągłym od energii najmniejszych aż do energii
równej maksymalnej energii
elektronów
(iloczyn napięcia zasilania i ładunku elektronu)
oraz
• widmo charakterystyczne materiału anody.
• Niskoenergetyczna część promieniowania hamowania
ulega filtracji w samej lampie a wychodzące posiada
maksymalną liczbę fotonów o energii odpowiadającej
1/3 energii maksymalnej.
• Z danych tych wynika, że zmiana prądu anody przy
stałych
pozostałych
parametrach
powoduje
zwiększenie natężenia promieniowania X [liczba
fotonów/s] bez zmiany charakteru widma.
• Zwiększając np. dwukrotnie prąd anody dwukrotnie
rośnie składowa promieniowania pochodząca od
promieniowania hamowania i dwukrotnie rośnie
amplituda widma charakterystycznego.
• Widmo promieniowania hamowania zależy od
sposobu zasilania lampy. Lampy zasilane jednofazowo
wykazują większy udział promieniowania hamowania
niskoenergetycznego niż takie same zasilane
trójfazowo lub z przetwornika wielkiej częstotliwości.
Charakter widma zmienia się wskutek wzrostu
wysokiego
napięcia i filtracji dodatkowej
.
Ze wzrostem wysokiego napięcia lampy rtg rośnie relatywny
udział fotonów o wyższych energiach i rośnie również liczba
fotonów promieniowania charakterystycznego.
E
max
=
eU
Dobór parametrów ekspozycyjnych
Natężenie promieniowania X [liczba fotonów X/s]
z lampy rentgenowskiej zależy od :
- napięcia na lampie rtg [kV]
- prądu anody [mA]
- czasu ekspozycji [s].
Wszystkie te parametry ekspozycji wpływają
na wielkość zaczernienia powstałego obrazu rtg.
• Zaczernienie jest proporcjonalne do
iloczynu natężenia prądu anody i czasu
ekspozycji
, a zmiana tych parametrów
nie zmienia widma promieniowania
generowanego w lampie.
Zmiana napięcia
na lampie zmienia w
sposób istotny
widmo promieniowania
wpływając na kontrast zdjęcia
.
• Zatem pierwszym parametrem podlegającym
regulacji jest
wartość wysokiego napięcia na
lampie rtg
zależna od grubości i gęstości badanej
części ciała.
• W następnej kolejności następuje
regulacja prądu i
czasu.
• Czas ekspozycji powinien być jak najkrótszy
w
celu uniknięcia nieostrości obrazu powodowanej
ruchem pacjenta.
Dobór parametrów ekspozycji
W zależności od liczby parametrów zadawanych
ręcznie stosuję się nazwy :
• technika 3 punktowa
, gdy obsługa ustawia kV, mA
i sekundy ekspozycji;
• technika 2 punktowa
, gdy obsługa ustawia kV i
iloczyn mA·s;
• technika 1 punktowa
, gdy obsługa ustawia kV a o
pozostałych parametrach decydują układy detekcji
promieniowania umieszczone za pacjentem;
• technika zeropunktowa :
parametry ekspozycji
dobierane są automatycznie;
• technika organowa (narządowa),
dla której
optymalne parametry zgromadzone są w pamięci
procesora a obsługa deklaruje na panelu
sterowniczym narząd podlegający badaniu.
18. Stosować parametry ekspozycji decydujące o
jakości i natężeniu promieniowania jonizującego
właściwe dla fizycznej budowy pacjenta oraz
rodzaju wykonywanego badania.
19. Kontrola jakości aparatury - testy
20. W technice spiralnej TK z istniejących danych
rekonstruować obraz warstw pośrednich zamiast
wykonywania dodatkowych obrazów.
21. Ograniczyć w technice spiralnej stosunek
grubości warstwy badanej do skoku spirali (do
wartości nie większych od 1).
22. Zapewnić w technice stacjonarnej nie
zachodzenie na siebie warstw (przesunięcie stołu
pomiędzy kolejnymi warstwami nie mniejsze niż
grubość warstwy).
23. Stosować rotację wiązki ograniczoną do kąta
mniejszego od 360 stopni (o ile jest to technicznie
możliwe)
24. W mammografii ograniczyć do niezbędnego
minimum stosowanie geometrycznego powiększenia
obrazu
25. Unikanie geometrycznego powiększenia obrazu
(względnie większa dawka podczas powiększenia przy
wzmacniaczach tradycyjnych w porównaniu z
cyfrowymi).
26. Zabrania się stosowania fluoroskopii bez
wzmacniacza obrazu.
27. We fluoroskopii wzmacniacz ma być blisko
pacjenta.
28. Skracanie czasu badania
29. Ograniczanie stosowanie projekcji LAO (w
których prześwietlany jest kręgosłup).
30. Nowsze systemy są bezpieczniejsze od starszych.
Czy istnieją procedury diagnostyczne,
stosowanie których wymaga szczególnie
wnikliwego uzasadnienia ?
Wszystkie zastosowania promieniowania
jonizującego wymagają uzasadnienia.
Jednakże im większa dawka dla pacjenta - i stąd
związane z nią ryzyko - tym wnikliwiej kierujący
lekarz powinien rozważyć, czy analogicznie
wzrasta uzyskiwana korzyść dla pacjenta.
Czy istnieją procedury diagnostyczne,
stosowanie których wymaga szczególnie
wnikliwego uzasadnienia ?
Szczególną pozycję w tej kategorii zajmuje
tomografia komputerowa, a zwłaszcza jej
najbardziej nowoczesne warianty, takie jak
komputerowa
tomografia
spiralna
lub
wielowarstwowa.
Użyteczność i diagnostyczny potencjał tego
wielkiego osiągnięcia technicznego jest poza
dyskusją w określonych sytuacjach klinicznych.
Czy istnieją procedury diagnostyczne,
stosowanie których wymaga szczególnie
wnikliwego uzasadnienia ?
Z drugiej strony, łatwość z jaką uzyskuje się
wyniki tymi metodami i pokusa częstego
monitorowania przebiegu choroby powinny być
hamowane przez fakt, że powtarzane kilkakrotnie
badanie może być źródłem dawki efektywnej
rzędu 100 mSv. Jest to dawka, dla której istnieją
bezpośrednie, pozytywne, epidemiologiczne dane
o rakotwórczym działaniu promieniowania u
ludzi.
UWAGA KOŃCOWA
obniżanie dawki jaką otrzymał
pacjent w czasie badania
radiologicznego
=
redukcja dawki jaką pochłania
personel.