Microsoft PowerPoint - EPISTEMOLOGIA III

EPISTEMOLOGIA

IMMANUEL KANT

Dwie tradycje filozoficzne

•

Tradycja racjonalistyczna

▫ Główne źródło poznania – rozum
▫ Istnieją idee wrodzone, substancje, Bóg, jaźń…

I. Kant

1724 – 1804

▫ Istnieją idee wrodzone, substancje, Bóg, jaźń…
▫ Przedstawiciele: Kartezjusz, Spinoza, Leibnitz

•

Tradycja empiryczna

▫ Główne źródło poznania – doświadczenie

zmysłowe

▫ Nie istnieją substancje, idee wrodzone, jaźń
▫ Przedstawiciele: Locke, Berkeley, Hume

Filozofia dogmatyczna i
filozofia krytyczna

•

Klasyczna metafizyka – uzasadnia dogmaty
nie potrafi obronić się przed zarzutami
empirystów

I. Kant

1724 – 1804

empirystów

▫ Klasyczna metafizyka to filozofia dogmatyczna

•

Należy przeprowadzić badania dotyczące zasad
poznania – przeprowadzić krytykę założeń
obecnych w rozumie ludzkim

Dzieła Kanta

•

Krytyka czystego rozumu

Kritik der reinen Vernunft
▫ Prolegomena do wszelkiej przyszłej metafizyki

I. Kant

1724 – 1804

▫ Prolegomena do wszelkiej przyszłej metafizyki

•

Krytyka praktycznego rozumu

Kritik der praktischen Vernunft
▫ Uzasadnienei metafizyki moralności

•

Krytyka władzy sądzenia

Kritik der Urteilskraft

Pytanie transcendentalne

Jakie są podmiotowe warunki

I. Kant

1724 – 1804

Jakie są podmiotowe warunki

możliwego poznania?

Transcendentne a transcendentalne

•

Transcendentne – to co wykracza poza
granice doświadczenia (np. byt transcendentyny
– Bóg)

– Bóg)

•

Transcendentalne – dotyczące sposobu i
granic poznawania świata przez podmiot

Żródła poznania

•

Dwa źródła poznania

▫ Doświadczenie – umożliwi poznanie wrażeń

zewnętrznych w stosunku do podmiotu

I. Kant

1724 – 1804

zewnętrznych w stosunku do podmiotu

▫ Intelekt – umożliwia poznanie wewnętrznych

stanów i uwarunkowań podmiotu

Zmysłowość bez intelektu jest ślepa, intelekt bez

zmysłowości – pusty.

Klasyfikacja sądów

•

Ze względy na stosunek do doświadczenia

▫ SĄDY a priori – są niezależne od

I. Kant

1724 – 1804

▫ SĄDY a priori – są niezależne od

doświadczenia, pochodzą z umysłu

▫ SĄDY a posteriori – są wydawane

na podstawie doświadczenia

Klasyfikacja sądów

•

Ze względu na przekazywaną wiedzę

▫ SĄDY ANALITYCZNE – mają charakter

I. Kant

1724 – 1804

▫ SĄDY ANALITYCZNE – mają charakter

definicji, są powszechne, nie rozwijają wiedzy

▫ SĄDY SYNTETYCZNE – rozwijają wiedzę,

dodają coś do podmiotu, o którym orzekają, nie
zawsze są powszechnie prawdziwe

Rodzaje sądów

Rodzaje

sądów

a priori

a posteriori

I. Kant

1724 – 1804

sądów

a priori

a posteriori

Analityczne

Kawaler to nieżonaty

mężczyzna

Syntetyczne

Ziemia krąży wokół

Słońca.

Rodzaje sądów

I. Kant

1724 – 1804

Rodzaje

sądów

a priori

a posteriori

sądów

Analityczne

Definicje

sprawozdawcze

Syntetyczne

sądy metafizyczne

Zdania naukowe

Znaczenie sądów
syntetycznych a priori

•

Nie pochodzą z doświadczenia

I. Kant

1724 – 1804

•

Opisują dodatkowe własności przedmiotów

•

Odnoszą się do czystej matematyki, czystego
przyrodoznawstwa (założeń fizyki) oraz do
podmiotowych warunków możliwego poznania

Schemat poznania

•

Podstawowym źródłem danych są bodźce
zmysłowe

I. Kant

1724 – 1804

•

Podmiot odbiera bodźce za pomocą zmysłów

•

Nie wiadomo, skąd pochodzą bodźce zmysłowe

Formy naoczności

•

Bodźce zmysłowe odbieramy w tak
zwanej NAOCZNOŚCI

I. Kant

1724 – 1804

•

NAOCZNOŚĆ porządkuje bodźce odbierane
przez podmiot

•

NAOCZNOŚĆ porządkuje za pomocą form
naoczności – PRZESTRZENI I CZASU

Formy naoczności

•

PRZESTRZEŃ i CZAS nie są realnie
obecne w świecie

I. Kant

1724 – 1804

•

To podmiot nadaje bodźcom porządek

•

Niekiedy bierze pochodzący od siebie porządek
za realne byty – stąd złudzenie absolutnej
przestrzeni i czasu

•

Podmiot nie potrafi poznawać bez
uporządkowania czasowego i przestrzennego

Kategorie intelektu

•

Uporządkowane pod względem czasu i
przestrzeni bodźce są następnie syntetyzowane
przez INTELEKT (Verstand)

I. Kant

1724 – 1804

przez INTELEKT (Verstand)

•

INTELEKT łączy bodźce za pomocą 12
kategorii (substancjalność, przyczynowość,
możliwość, konieczność itp.)

•

INTELEKT tworzy FENOMENY – przedmioty
takie, jakie nam się jawią

Przewrót kopernikański
w filozofii

•

Nie istnieją idee wrodzone, lecz istnieją
powszechne uwarunkowania podmiotu
poznającego.

I. Kant

1724 – 1804

poznającego.

▫ Podmiot wpływa na poznawany

przedmiot według możliwości
poznawczych. Przedmiot poznania
(FENOMEN) jest dopasowany do
podmiotu poznającego.

Rola podmiotu

•

Podmiot konstytuuje świat, który poznaje

▫ Podmiot nie „stwarza” wrażeń i przedmiotów

I. Kant

1724 – 1804

•

Podmiot PORZĄDKUJE wrażenia, jakie do niego
przychodzą

•

Świat jawi się podmiotowi tak, jak się jawić może
– w jaki sposób podmiot może go odebrać

Poznanie rozumowe a
poznanie empiryczne

•

Poznanie empiryczne – dotyczy bodźców
zmysłowych i przedmiotów, przez nie
tworzonych

I. Kant

1724 – 1804

tworzonych

•

Poznanie intelektualne – dotyczy
podmiotowych warunków możliwego poznania –
form zmysłowości i kategorii intelektu

Zmysłowość bez intelektu jest ślepa, intelekt bez

zmysłowości – pusty.

Rola rozumu (Vernunft)

•

Posiadamy idee, które nie są kategoriami
intelektu:

▫ JAŹŃ – poczucie Ja, tożsamości podmiotu,

I. Kant

1724 – 1804

▫ JAŹŃ – poczucie Ja, tożsamości podmiotu,

nieśmiertelna dusza

▫ JEDNOŚĆ WSZECHŚWIATA
▫ ISTNIENIE BOGA

•

Idei tych nie ma w fenomenach

▫ Jakie jest ich źródło?

Rola rozumu (Vernunft)

•

Poza INTELEKTEM jest jeszcze ROZUM

▫ Miejsc, gdzie znajdują się idee regulatywne

I. Kant

1724 – 1804

▫ IDEA REGULATYWNA – scalająca doświadczenie

w najwyższym możliwym stopniu

•

W ROZUMIE dokonuje się najwyższa synteza
naszych doświadczeń

Aporie czystego rozumu

•

Problemy tradycyjnej metafizyki:

1. Nieskończoność a skończoność świata

I. Kant

1724 – 1804

1. Nieskończoność a skończoność świata
2. Istnienie lub nieistnienie substancji prostych
3. Wolność podmiotu a determinizm przyrody
4. Istnienie lub nieistnienie Bytu Koniecznego

Aporie czystego rozumu

•

W oparciu o świat doświadczalny aporie są
rozstrzygalne na korzyść stanowiska
empirycznego

I. Kant

1724 – 1804

empirycznego

•

Podmiot jest jednak w stanie wytworzyć
rozwiązania alternatywne

•

Czy może istnieć świat, w którym rozwiązania
proponowane przez racjonalizm są
obowiązujące?

Noumeny

•

Skąd biorą się bodźce zmysłowe?

•

Nie jesteśmy w stanie poznać źródła bodźców

▫ To nie oznacza, że takie źródło nie istnieje

I. Kant

1724 – 1804

▫ To nie oznacza, że takie źródło nie istnieje

•

Można założyć, że istnieją hipotetyczne źródła
danych zmysłowych – NOUMENY

Noumeny

•

NOUMEN – przedmioty , o których można
jedynie pomyśleć, nie można ich dostrzec
zmysłowo

I. Kant

1724 – 1804

zmysłowo

•

NOUMEN – rzecz sama w sobie

▫ Nic więcej, poza hipotezą że istnieją, nie jesteśmy

o nich w stanie powiedzieć

•

NOUMEN jest jedynie hipotezą badawczą –
wskazuje na świat, o którym nie można nic
wiedzieć, ale który może istnieć

Aporie czystego rozumu

•

Aporie są nierozstrzygalne – ich część
jest prawdziwa w świecie fenomenalnym

▫ Mogą być również prawdziwe w świecie

I. Kant

1724 – 1804

▫ Mogą być również prawdziwe w świecie

noumenalnym (żyjemy tak, jak gdyby bylibyśmy
wolni)

•

Metafizyka rozumiana tradycyjnie nie jest nauką

▫ Zajmuje się światem noumenalnym

•

Nowe zadanie metafizyki – badanie
podmiotowych uwarunkowań poznania

Idee czystego rozumu

•

JAŹŃ (dusza, jedność psychiczna)

▫ To nasze przeświadczenie o byciu podmiotem, a

nie tylko wiązką wrażeń

I. Kant

1724 – 1804

▫ Umożliwia syntezę wrażeń w ramach jednego

podmiotu

•

Może być prawdziwa w świecie noumenalnym –
w świecie fenomenów nie ma możliwości jej
dowiedzenia

Idee czystego rozumu

•

Jedność wszechświata

▫ Zakładamy, że kosmosem rządzą określone prawa

i że jest poznawalny

I. Kant

1724 – 1804

i że jest poznawalny

▫ To założenie motywuje do badania Wszechświata
▫ Nie ma żadnego uzasadnienia dla tego założenia

•

Założenie może być prawdziwe w świecie
noumenalnym – w świecie fenomenów brak
uzasadnienia

Idee czystego rozumu

•

Istnienie Boga

▫ Nadaje celowość i sensowność całemu kosmosowi
▫ Dzięki istnieniu Najwyższej Inteligencji można

I. Kant

1724 – 1804

▫ Dzięki istnieniu Najwyższej Inteligencji można

postrzegać świat jako uporządkowany

▫ Jest dopełnieniem struktury świata

•

Istnienie Boga jest niedowodliwe na gruncie
doświadczenia – może być prawdziwe w świecie
noumenalnym

Idee czystego rozumu

•

Idee czystego rozumu są niesprzeczne

▫ Mogą być prawdziwe / mogą istnieć
▫ To wszystko, co można o nich powiedzieć

I. Kant

1724 – 1804

▫ To wszystko, co można o nich powiedzieć

•

Nie wiemy nic więcej o ideach czystego rozumu

▫ Kant przyjmował agnostycyzm w odniesieniu do

ich prawdziwości lub fałszywości

Idee czystego rozumu

•

Przyznanie ideom czystego rozumu
prawdziwości lub fałszywości jest źródłem
błędów metafizycznych

I. Kant

1724 – 1804

błędów metafizycznych

•

Podmiot poznający jest skłonny do tych błędów

•

Filozofia krytyczna pozwala na rozpoznanie
źródła błędów i ich eliminację

PODMIOT

INTELEKT

12 KATEGORII

(PRZYCZYNOWOŚĆ, MODALNOŚĆ…)

ROZUM

IDEE REGULATYWNE

(JAŹŃ, KOSMOS, BÓG)

NAOCZNOŚĆ

FORMY ZMYSŁOWOŚCI:

CZAS PRZESTRZEŃ

BODŹCE

NOUMENY

EPISTEMOLOGIA

System Immanuela Kanta
PRAWDA

PRAWDA

•

Klasyczna definicja prawdy:

Verum est adaequatio intellectus et rei.

Arystoteles

384-322 pne

Verum est adaequatio intellectus et rei.

PRAWDA JEST ZGODNOŚCIĄ MYŚLI (TEGO CO W
UMYŚLE) Z RZECZYWISTOŚCIĄ.

św. Tomasz z Akwinu

1224-1274

Alfred Tarski

1901-1983

PRAWDA

•

Problemy klasycznej definicji prawdy

Niejasny termin „zgodność”.

Paradoks kłamcy:

TO ZDANIE JEST FAŁSZYWE.

Nieklasyczne definicje prawdy

•

Definicja koherencyjna:

Prawdziwe jest takie twierdzenie, które jest zgodne z
już przyjętymi za prawdziwe zdaniami.

już przyjętymi za prawdziwe zdaniami.

sed contra:
Dowolna spójna opowieść byłaby prawdziwa (np. magia).
Występuje zmiana paradygmatów w nauce.

Dodatkowe kryteria dotyczące twierdzeń prawdziwych
np. wynikanie z eksperymentów naukowych

zdanie autorytetów

Nieklasyczne definicje prawdy

•

Koncepcja „powszechnej zgody”

Jeżeli wszyscy zgadzają się, że jest tak a tak, to znaczy

że naprawdę jest tak a tak.

wykorzystywana w mechanizmach społecznych, np.
„społeczny dowód słuszności”

problemy:
ludzie mogą się mylić
autorytety mogą się mylić
problemy z określeniem wielkości i jakości „zbioru
odniesienia”

Nieklasyczne definicje prawdy

•

Kryterium oczywistości

Prawdziwe są takie twierdzenia, które jawią nam

Rene Descartes

(Kartezjusz)

1596 – 1650

Prawdziwe są takie twierdzenia, które jawią nam

się jako jasne i oczywiste.

np. Cogito ergo sum.

Problemy:
Uzależnienie kryterium od metody.

Edmund Husserl

1859 – 1938

Nieklasyczne definicje prawdy

•

Definicja pragmatyczna

W. James

1842 – 1910

Prawdą jest to, co umożliwia sprawne działanie.

Problemy
Nie wszystkie twierdzenia można zweryfikować poprzez

działanie

Możliwość przyjmowania wielu twierdzeń wzajemnie
sprzecznych, ale umożliwiających skuteczne działanie.

Klasyczna definicja prawdy

•

Definicja prawdy w metajęzyku

Alfred Tarski

1901-1983

Zdanie: „jest tak a tak” jest prawdą, wtedy i

tylko wtedy, gdy jest tak a tak.

Prawda jest cechą zdań stwierdzaną w metajęzyku, a nie
języku przedmiotowym.