plik

1. Kierunki badań nad kulturą. Na podstawie: Andrzej Paluch Mistrzowie antropologii

społecznej, PWN, 1990

1. ewolucjonizm

Edward Burnett Tylor (1832-1917), Lewis Henry Morgan (1818-1881)

2. dyfuzjonizm – reakcja na ewolucjonizm

Wilhelm Schmidt (1868-1954), Franz Boas (1858-1942)

3. funkcjonalizm

Bronisław Malinowski (1884-1942)

funkcjonalizm strukturalny

Alfred Radcliffe-Brown (1881-1955)

4. strukturalizm

Claude Levi-Strauss 1908 -

5. kultura i osobowość

Ralph Linton (1893-1953), Edward Sapir (1884-1936)

6. neoewolucjonizm i ekologia kulturowa
Leslie Alvin White (1900-1975), Julian H. Steward (1902-1972)
7. Antropologia kognitywna i symboliczna

Ward Hunt Goodenough (1919-
Clifford James Geertz (1926-2006)

1.  Ewolucjonizm – Edward Tylor (1832-1917)- poglądy ogólne
  Antropologia ma być ,,naturalną historią rodzaju ludzkiego”, nauką o rozwoju kultury;
  Wierzył  w  rozwój  cywilizacyjny,  regres  w  kulturze  jest  zawsze  przypadkowy,  dominuje

postęp

 Wskazywał na ciągłość kultury w czasie i uporządkowanie faktów kulturowych od stanu

dzikości do cywilizacji wyższej

 Dzikość i barbarzyństwo nie jest wynikiem upadku kulturowego, ale nierównomiernego tempa

rozwoju

 O rozwoju kultury decyduje wynalazczość człowieka, która jest naturalna dla człowieka
 Zakładał tożsamość natury ludzkiej, psychiczną jedność rodzaju ludzkiego i wprowadził tezę,

że wszędzie człowiek rozwija podobne idee elementarne: czynniki zewnętrze, środowiskowe,
kontakty kulturowe powodują, że te idee elementarne przejawiają się jako idee ludowe i
różnicują poszczególne kultury

 Kultura rozwija się na mocy naturalnych procesów nakazujących człowiekowi poszukiwanie

coraz to lepszych sposobów zaspokajania potrzeb (tzw. prawo rozwoju kulturowego)

Nauka o kulturze

 Kultura jest wyuczona, a nie dziedziczona, jest atrybutem człowieka jako członka

społeczeństwa

 Pojmowanie kultury w kategoriach procesów świadomych i racjonalnych
 Istnienie kultury polega na ciągłym i powolnym jej rozwoju, chociaż czasami przerywany jest

ten rozwój regresem, elementy i całość kulturowa coraz bardziej się komplikują (czyli są
coraz bardziej ,,wypracowane, wyrozumowane, złożone”, doskonalej uporządkowane i jest
ich coraz więcej, i cały system kulturowy jest coraz bardziej bogaty – stąd uporządkowanie od
najmniej do najbardziej rozwiniętych

 Rekonstrukcja schematu rozwoju kultury stała się celem pracy antropologa – ale świat kultury

jest zbyt bogaty , niejednorodny by go sprowadzić do jednolitej sekwencji następujących po
sobie faz

  Schemat rozwoju kultury:
1.  Stan dzikość – początki człowieka na Ziemi – do rozwoju rolnictwa
2.  Stan barbarzyństwa – rolnictwo, osiadły tryb życia – do rozwoju społeczności terytorialnych
3.  Stan cywilizacji –od wynalezienia pisma

 Koncepcja przeżytku kulturowego –czyni rekonstrukcję przeszłości kultury możliwą, w każdej

kulturze  występują  elementy pochodzące z  etapów  wcześniejszych i przetrwały  w  mniej  lub
bardziej  zmodyfikowanej  formie,  są  to  przeżytki  kulturowe  –  czyli  czynności,  zwyczaje,
pojęcia  wprowadzane  przez  przyzwyczajenie  do  nowego  stanu  kultury,  są  dowodami  i
przykładami  wcześniejszych  etapów  kultury,  np.  zabobony,  wierzenia,  praktyki
magiczne. Dzięki nim, uważał  E. Tylor, można rekonstruować przeszłość kultury i wyjaśniać
pozornie niezrozumiałe zjawiska.

Badania nad religią

 Dogodnym punktem wyjścia do studiów nad rozwojem myślenia i funkcji intelektualno-

poznawczych działalności ludzkiej

  Magia – kontrola natury przez moc zaklęcia
  Religia –oddanie się człowieka bóstwu przez modlitwę
  W  czym  tkwi  istota  religii?  w  najprostszej  formie  spotykana  jest  wśród  ludów

najpierwotniejszych  w postaci  np. animizmu czyli  wiary w  duchy,  według Tylora wszystkie
religie  świata  mają  ten  sam  animistyczny  rodowód;  animizm  wraz  z  rozwojem  kultury
przekształca  się  w  bardziej  złożone  formy  (fetyszyzm,  bałwochwalstwo,  totemizm,  wiara  w
życie pozagrobowe, religie politeistyczne, dualistyczne, monoteistyczne)

Ewolucjonizm - Lewis Henry Morgan (1818-1881)
Zasady ewolucjonizmu

 Teza o jedności natury ludzkiej człowieka – cechy psychiczne są zawsze i wszędzie niezależne

od rasy, epoki, historii czy środowiska, ta tożsamość umysłu ludzkiego gwarantuje, że kultury
w swych podstawowych formach są zawsze te same

 Pogląd o uniwersalizmie rozwoju kulturowego, wytwory kultury są rezultatem wynalazczości

człowieka  a  zapożyczenia  kulturowe  odgrywają  wtórną  rolę  w  podstawowym  procesie
ewolucji,  rozwojowi  (może  mieć  różną  szybkość)  podlega  każda  kultura  i  każdy  wytwór,
regresja jest przypadkiem

 Uznawano genetyczną ciągłość rozwoju, rozwój jest warunkowany stanem wcześniejszym
 Pogląd o ukierunkowaniu zmiany kulturowej – proces rozwoju jest jednokierunkowy a

kierunek ma charakter progresywny, stanowi zasadę postępu gdyż rozwój jest kumulatywny,
gromadzi wciąż nowe doświadczenia ludzi

 Dyferencjacyjny charakter zmiany kulturowej, proces rozwoju od form prostszych do

złożonych, wzbogacają się poszczególne elementy, ale i komplikuje cały układ wzajemnych
powiązań

 Przekonanie o gradualizmie – czyli stadialności rozwoju, ogólny przebieg ewolucji kultury

wyznaczają następujące po sobie stadia lub etapy lub stopnie rozwoju, stadia tworzą ciąg od
najniższych do najwyższych

 Akceptacja poglądu o unilinearyzmie rozwoju w długich przekrojach czasowych,

poszczególne kultury cechuje paralelizm rozwojowy gdyż stadia rozwojowe mają zasięg
uniwersalny

 Metoda porównawcza podstawową procedurą badawczą – zbieranie przykładów z całego

świata

 Ostatecznym celem badań ewolucji było poszukiwanie genezy zjawisk kulturowych
 Analiza przeżytków dała rekonstrukcję ewolucji kultury, ich kluczowa rola

Morgan również rozwinął teorię rozwoju kultury podzieloną na trzy stadia – okres dzikości,
barbarzyństwa, cywilizacji, prowadził tez studia nad rozwojem rodziny. Jego koncepcje stały
się inspiracją dla twórców marksizmu: szczególnie Marksa.

2. Dyfuzjonizm (szkoła kulturowa-historyczna, szkoła kręgów kulturowych), przedst..

Wilhelm Schmidt (1868-1954) – konkurencyjna wobec ewolucjonizmu wizja rozwoju
ludzkości. Zasady dyfuzjonistów to zarzuty wobec ewolucjonistów:

 Uproszczone i zbyt optymistyczne schematy jednokierunkowego rozwoju kultury bazujące na

tezie o naturalnej wynalazczości człowieka

 Rzeczywistość zdaniem dyfuzjonistów nie potwierdza rozwoju od form niższych do wyższych
 Zasada progresywności jest subiektywna, a fakty wskazują, że często młodsze formy kultury

są regresem, zd. dyf. kultura rozwija się  w różnych  kierunkach, które się  ze sobą krzyżują i
oddziaływają, a o procesie rozwoju decyduje dyfuzja czyli zapożyczenia oraz związane z nią
rozprzestrzenianie  się  elementów  kulturowych,  myślenie  ewolucjonistyczne  nie  jest
odrzucone,  ale  neguje  się  tezę  o  istnieniu  uniwersalnych  praw  rozwoju  kulturowego,
warunkujących  paralelizm  rozwojowy,  naturalną  wynalazczość  człowieka  dyfuzjoniści
przypisują rolę drugorzędną

 Odrzucenie przez d. metod ewolucjonistów, a tym samym rezultatów ich badań, d. chcieli

odtworzyć historię kultury, ale przez zrekonstruowanie następstwa kontaktów i migracji
różnych społeczeństw i kultur – które to kontakty warunkowały przebieg procesów dyfuzji,
służyć temu miała analiza przestrzennego rozmieszczenia różnych elementów kulturowych.

W antropologii punktem wyjścia badań Schmidta były założenia:

1.  Człowiek rzadko wynajduje nowe elementy kultury.
2.  Człowiek na ogół naśladuje czyli zapożycza elementy kultury
3.  Człowieka cechuje tożsamość umysłu
4.  Elementy kultury na ogół cechują dużą stabilnością.

Schmidt  badał  też  religię,  według  niego  najstarszą  formą  jest  monoteizm  –  wśród  ludów
pierwotnych mamy do czynienia  z wiarą w jedna istotę najwyższą, otacza ją kult, jest traktowana
jako twórca świata i prawodawca moralny.

3.  Funkcjonalizm – Bronisław Malinowski (1884-1942)

Dyfuzjonizm budził jego sprzeciw ponieważ nie uwzględniał kontekstu kulturowego i
społecznego.

Metody badawcze

Indukcja  jest  sposobem  tworzenia  teorii  naukowych,  a  weryfikacja  teorii  polega  na  konfrontacji  ze
szczegółowymi  obserwacjami, odrzucał zasadę czystego  doświadczenia i  czystego opisu, postulował
gromadzenie czystych faktów i oddzielanie faktów od interpretacji. Najważniejsze według niego były
badania terenowe. Postulaty dobrych badań:

1. Stosować różne procedury i techniki badawcze (obserwacja, wywiad, tablice genealogiczne,

dokumentacje statystyczne)

2.  Poznawać osobiście teren, zamieszkując w społeczności badanej
3.  Utrzymać dystans – ale jednocześnie wtopić się w środowisko badane
4.  Znać język – to pozwala odtworzyć ogólne ramy kultury, zaobserwować instytucje, strukturę,

codzienne życie, uwzględnić opinie, reakcje uczuciowe, formuły magiczne, opowieści
mityczne.
Kultura

 Obejmuje odziedziczone ludzkie wytwory materialne a także dobra, procesy techniczne, idee,

nawyki, wartości;

 Jest całością, bez kontekstu kulturowego nie da się jej opisać, jest całością zintegrowaną,

systemem

 Przedmiotem nauki o kulturze są zależności między jej elementami, przydatne do ich badania

jest pojęcie funkcji. Funkcja to zaspokajanie potrzeb ludzkich. Kultura jest więc dla niego
aparatem instrumentalnym służącym zaspokajaniu potrzeb ludzkich, a funkcja – zaspokojenie
potrzeby przez działanie.

 Kultura dominuje ale jest wtórna wobec biologii, wyróżnia się trzy rodzaje potrzeb (mają

charakter uniwersalny – spotykamy je wszedzie):

1.  Podstawowe – biologiczne.
2.  Pochodne – człowiek jako istota społeczna
3.  Integratywne - kulturowe.

Przykłady

1.  Metabolizm → reakcją kulturową było zaopatrzenie
2.  Człowiek jako istota społeczna → powstał dział gospodarki, organizacja społeczno-prawna
3.  Człowiek  jako  istota  kulturowa  →  kulturowa  egzystencja  człowieka:  wiedza,  religia,  magia,

etyka, umiejętność posługiwania się symbolami.
Potrzeby mają charakter uniwersalny.

 Instytucja – narzędzie heurystyczne – konstrukcja organizująca postrzeganie, opis i

interpretację rzeczywistości. Można ją rozumieć  dwojako:  jako  grupę  ludzi podejmujących  i
realizujących  wspólne  działania  lub  jako  zorganizowany  system  działań  ludzkich.  Instytucja
ma strukturę:
1.  Zasada naczelna- karta instytucji –zespół wartości i wierzeń, określone cele instytucji
2.  Personel – ludzie, role, przywileje, obowiązki.
3.  Normy – wymagane umiejętności, reguły, zwyczaje.
4.  Substrat materialny – narzędzia
5.  Działanie
6.  Funkcje – zaznaczone w karcie a faktycznie realizowane

Funkcjonalizm strukturalny – Alfred Radcliffe-Brown – termin kultura zastępuje terminem
struktura społeczna – czyli sieć stosunków społecznych + osoby, jednostki posiadające swój status i
role społeczne.
Podstawowe założenia wspólne Malinowskiemu i Radcliffowi.

1.  O swoistości systemu społecznego
2.  O samoregulującym się charakterze systemu społecznego
3.  O istnieniu wymagań funkcjonalnych
4.  O funkcjonalności podsystemów społecznych
5.  O egzogennym (zewnętrznym)) charakterze zmiany społecznej.

Podstawowe różnice między nimi:

1. system społeczny

R.B.- = struktura społeczna + normy, zwyczaje, sankcje.
Malinowski = układ instytucji

2. stan równowagi –

R.B. – konsekwencja internalizacji norm
Malinowski – efektywne działanie instytucji

3. istnienie społeczeństwa

R.B. – zasada konsensusu
Malinowski zaspokajanie potrzeb jednostki i realizacja instrumentalnych imperatywów
kultury

4. ogólna klasyfikacja podsystemów

R.B. –nie pozwala na jej zbudowanie rodzaj ich funkcji
Malinowski – istnieją instytucje zaspokajające potrzeby biologiczne, duchowe imperatywy
kulturowe

5. zmiana kulturowa

R.B. –możliwe jest tylko samoodtwarzanie się systemu lub jego rozkład pod wpływem
zewnętrznych oddziaływań
Malinowski - ,,impakt kulturowy” polega na większej efektywności zaspokajania potrzeb

4. Strukturalizm Claude Levi-Strauss
 Strukturalizm zakłada, że rzeczywistość jest uporządkowana i zorganizowana, inaczej

ustrukturyzowana i tylko przez badanie struktur można odkryć sens i funkcje elementów
rzeczywistości

 Struktury są samowystarczalne, czyli zrozumiałe bez brania pod uwagę elementów

zewnętrznych

  Struktury mają potrójny charakter- całości, przekształceń i samosterowania
  Metoda strukturalistyczna według L. Straussa polega na autentycznym:
1.  Zdefiniowaniu  badanych  zjawisk  jako  stosunku  między  2  lub  większą  ilością  kategorii

rzeczywistych lub możliwych

2. Zbudowaniu tablicy możliwych permutacji między tymi kategoriami
3. Poddaniu tej tablicy analizie, która na tym poziomie może dotrzeć do koniecznych związków

Kultura i formy działania umysłu ludzkiego

 Ujmował ją jako całość znaczącą, a życie społeczne jako powtarzające się akty

komunikacji, wzorcowe znaczenie językoznawstwa – kultura pełni te funkcje co język

 Symbolizacja życia społecznego, przekazywanie i odbieranie znaczeń w każdym akcie

zachowania  i  każdej  formie  kultury  jest  zewnętrznym  empirycznie  dostrzeganym
przejawem  działania  ludzkiego  umysłu,  dzięki  badaniom  tych  zewnętrznych
przejawów i analizie transformacji struktur możemy odkryć formy działania  - co jest
ostatecznym celem człowieka

 Kultura jest całością znaczącą, ale nie składa się wyłącznie z symboli, to także świat

wartości i działań ludzkich, które nie dają się całkowicie sprowadzić do wymiany
znaczeń

 Umysł ludzki –atrybut mózgu człowieka – człowieka nie jest sam we wszechświecie,

by poradzić sobie z tym kontinuum , dzieli świat na odrębne części, kategoryzuje, ,
buduje z tych kategorii struktury symboliczne – i to jest uniwersalna własność umysłu
ludzkiego – znajduje ona wyraz w urządzaniu świata społecznego, kulturowego, a
więc antropologia jest nauka o kulturze

 Badając innych poznajemy siebie
Badania nad mitem

 Analiza mitów prowadzi do odkrycia logiki i struktury myślenia ludzkiego
 Wszystkie mity mówią to samo: ukazują i przezwyciężają paradoksy i sprzeczności

normalnie nie uświadamiane: życia, śmierci,, form zawierania małżeństw

 Obecność mitu jest stałym atrybutem myślenia ludzkiego


5. Kultura i osobowość Ralph Linton (inni przedstawiciele, np. Ruth Benedict, Margared

Mead, Abram Kardiner)
Antropologia i psychologia, socjologia

 Centralne zagadnienie to relacja między kulturą i jednostka ludzką, określenie

człowieka jako reprezentanta, uczestnika i twórcy kultury

 Kultura jest fikcją jeśli rozpatruje się ją w oderwaniu od jednostki, jest realizowana w

życiu tworzących takie same lub inne ugrupowania społeczne, a wyjaśnić kulturę
oznacza wyjaśnić jej realizacje w indywidualnych biografiach uczestników życia
społecznego

 Badanie kulturowych aspektów osobowości, kulturowej genezy osobowości, procesów

dojrzewania i funkcjonowania jednostek w tej kulturze

Kultura  –  jest  konfiguracją  wyuczonych  zachowań  i  ich  rezultatów,  których  elementy
składowe są podzielane i przekazywane przez członków danego społeczeństwa. Wyróżnia się
w kulturze wzory jawne i ukryte: jawne: - dające się bezpośrednio obserwować zachowania
ich  materialne  rezultaty;  wzory  ukryte:  -  wiedza,  postawy,  wartości  właściwe  uczestników
danej  kultury.  Ukryte  są  tylko  z  jawnych,  są  jednak  ich  źródłem,  bezpośrednio  w  procesie
socjalizacji przekazujemy wzory jawne, ukryte w sposób pośredni.
Jądro kultury – wspólnie podzielane całkowicie przez wszystkich członków społeczeństwa,
jest konfiguracją wzorów kulturowych, zwłaszcza ukrytych, wspólne wszystkim jednostkom,
dzięki niemu możliwe jest zrozumienie, interpretacja społeczna, trwanie w społeczności.
Osobowość

 Założenie o tożsamości i plastyczności natury ludzkiej i tezie, ze doświadczenia

człowieka układają się w zorganizowany układ cech nazywany osobowością ,

osobowość kształtuje się tylko w procesach integracji jednostki z otoczeniem, nie jest
uwarunkowana biologicznie, człowiek nie mam osobowości w chwili narodzin tylko
możliwość rozwoju jednego lub kilku elementów, które zostaną zintegrowane w
końcową figurację.

 Osobowość składa się z zorganizowanego, względnie trwałego rdzenia nawyków oraz

sfery reakcji behawioralnych podlegających procesowi redukowania do nawyków. U
podstaw jawnego zachowania i reakcji zewnętrznych leżą reakcje ukryte, które Linton
nazywa systemem wartości – to są postawy.

 Osobowość podstawowa (nawiązanie do Kardinera) – jej istnienie kształtowane jest

przez  praktyki  socjalizacyjne,  jest  warunkiem  porozumienia  się  społeczeństwa  jako
zintegrowanej  grupy.  Żadna  osobowość  nie  zna  jednak  kultury  w  całości,  nie  ma
społeczeństw  doskonale  homogenicznych,  występują  złożoności  w  strukturze
społecznej,  a  wpływ  społeczeństwa  na  jednostkę  wiąże  się    z  jej  adaptacją    do
zajmowania pozycji w strukturze społecznej. Możemy więc wyróżnić typ osobowości
podstawowej danego społeczeństwa jako całości. Są to elementy osobowości wspólne
wszystkim  członkom  społeczeństwa  i  tworzą  zintegrowaną  konfigurację,  leżą  u
podstaw osobowości statusu.

Edward Sapir
Kultura  według  niego  to  „systematyczna  lista  wszystkich  społecznie  dziedziczonych  wzorów
zachowań”, właściwym polem konstytuującym kulturę jest interakcja poszczególnych jednostek oraz
świat  znaczeń,  która  każda  z  tych  jednostek  konstruuje  sobie  nieświadomie  na  podstawie  swego
udziału w tej interakcji

 Strategiczne znaczenia badań językoznawczych dla uchwycenia mechanizmów zjawisk

kulturowych  ze  względu  na  nieświadomy  charakter  działających  w  nim  sił  ,  układ  wzorów
kulturowych konstytuujących dana kulturę jest zawsze w pewnym sensie odzwierciedlony  w
jej  języku,  a  język  jest  symbolicznym  przewodnikiem  po  kulturze,  środkiem  ekspresji  w
kulturze

 Badania nad językiem mogą stanowić wzór dla innych dyscyplin humanistycznych.

Jednostka  –każda  jednostka  wchodząc  w  interakcję  z  innymi  tworzy  kulturę  manifestując  różne
wzory  zachowania  ,  kultura  pozostaje  jednak  wszelako  zawsze  własnością  jednostek  i  zawsze  te
badania powinny być prowadzone w zespoleniu z badaniami nad osobowością, kultur jest wyrażana w
konkretnych realizacjach osobowości.  W badaniu między związków między kult. a osob. ważne jest
to,  że  normy  i  wzory  kulturowe  faktycznie  rządzące  postępowaniem  ludzi  nie  zawsze  są  dostępne
potocznej  obserwacji,  są  raczej  intuicyjnie  wyczuwalne  niż  świadomie  postrzegane,  stąd  z  faktu
istnienia  nieświadomych  wzorów  zachowań  mamy  trudność  interpretacji  zachowań  z  innych
kontekstów kulturowych.
Język  –  wyłącznie  ludzka  i  nieinstynktowna  metoda  komunikacji  idei,  uczuć,  pragnień  za  pomocą
systemu  spontanicznie  wytwarzanych  symboli.  Symbole  te  są  słuchowe  i  wytwarzane  przez  organy
mowy.,  j.  jest  doskonałym  narzędziem  ekspresji  i  komunikacji  we  wszystkich  społecznościach
ludzkich, jest przede wszystkim systemem symboli fonetycznych.

 J. charakteryzują też właściwości psychologiczne, zawartość treściowa kultury daje się

wyrazić w języku;

 We wszelkim zachowaniu językowym występują 2 układy splecione: układ odniesienia – o

czym się mówi i układ ekspresji – jak się mówi

Hipoteza Sapira i Whorfa – o względności językowej – różnice językowe warunkują odmienne
sposoby percepcji świata przez człowieka i z kolei odmienne sposoby postrzegania przyrody, siebie i
społeczeństwa warunkują różne sposoby ludzkiej działalności;

1. Język w którym jednostka jest socjalizowana kształtuje sposób widzenia świata
2. Różnice między językami wywołują różne postrzeganie świata przez ludzi myślących w tych

językach.

Dla Sapira język jest kluczem umożliwiającym zrozumienie całego ludzkiego świata , który różni się
od przyrosty tym że jest to świat znaczeń, co ostatecznie decyduje o istocie człowieczeństwa.

6. neoewolucjonizm Leslie Alvin White (1900-1975)

przyczynił  się  do  rozwoju  studiów  ekologicznych  w  kulturze,  skrajny  determinizm  kulturowy:
niezależnie od tego jak wiele w ludzkim zachowaniu może wypływać z głębokich warstw osobowości
wszystko jest produktem czy refleksem  kultury , wszelkie indywidualne idee, wartości wywodzą się
także ze środowiska kulturalnego”.
Proces  kulturowy  ciąg  wzajemnych  oddziaływań  między  elementami  kultury,  który  prowadzi  w
określonym ogólnym kierunku i którego to kierunku nie zmienią działania nawet tych jednostek, które
zajmują czołowe miejsca w strukturze społecznej.
Swoistość  kultury  wiązał z  ludzką zdolnością tworzenia i posługiwania się symbolami , dzięki  nim
rzeczy są wyposażone w znaczenia, cała kultura zależy od symbolu. Jego wykorzystanie było tym, co
przywiodło kulturę do istnienia, a użycie symbolu tym, co ją utrwala. Symbol według niego to rzecz ,
której  posługujący  się  nią  człowiek    nadaje  wartość  i  znaczenie,  znak  to  rzecz  lub  zdarzenie,  które
wskazuje na inną rzecz lub zdarzenie.
Kultura jest systemem, który White definiuje jako organizację rzeczy i zdarzeń tak powiązanych, że
relacje części do części są zdeterminowane przez relację części do całości.
System kultury ma właściwą sobie strukturę: cztery rodzaje składników, które nazywa komponentami:

1.  ideologiczny – np. wierzenia
2.  socjologiczny – zwyczaje, instytucje, wzory zachowań
3.  psychologiczny – sentymenty, uczucia, postawy
4.  technologiczny – narzędzia i technologie.
Kultura  dzieje  się  –  a  to  polega  na  progresywnym  rozwoju  –  czyli  dlatego  neoewolucjonizm  –
uprzywilejowane  miejsce  w  tym  rozwoju  ma  komponent  technologiczny  –  istnienie  kultury
warunkowane  jest  procesami  technicznymi,  zmiana  technologiczna  powoduje  zmianę  w  innych
sektorach. White dążył do rekonstrukcji ewolucji kultury.

Antropologia kognitywna – początek połowa lat 50.nawiązywała do tradycji badań lingwistycznych
Edwarda Sapira i Radcliffa-Browna. Miała być naturalną nauką o społeczeństwie, dąży do opisywania
systemów  poznawczych  różnych  kultur  na  podstawie  danych  pochodzących  z  oryginalnych
kontekstów  kulturowych, głównie  językowych. Przedmiotem a. k. stały się zasady  lezące u podstaw
ludzkich  zachowań  oraz  ich  wytwory  ,  którzy  kognitywiści  chcieli  zrozumieć.  Przedmiotem
zainteresowania nie są same zjawiska, ale postać jaką przyjmują w ludzkich umysłach. Kognitywiści
badali  komunikaty  językowe,  bo  w  nich  upatrywali  dostępu  do  wiedzy,  pojęć,  sądów  zawartych  w
kulturze, w jej organizacji poznawczej. Ward Hunt Goodenough (1919-0, kultura nie jest zjawiskiem
materialnym, nie składa się z rzeczy , ludzi, zachowań, uczuć, ale organizuje te wszystkie składniki ,
jest  formą  tego,  co  ludzie  przechowują  w  swym  umyśle,  ich  modeli  postrzegania  ,  kojarzenia,
interpretowania świata.

Antropologia  symboliczna  –lata  60  i  70  –  XX  wieku.  Wiele  wspólnego  z  kognitywną,  ale  były  i
punkty sporne. Obie traktują kulturę jako system semiotyczny, ale dla a.s. ważniejsze jest przekonanie,
że  stanowi  on  system  symboli  albo  splot  znaków  czyli  nosicieli  wiadomości  i  ich  znaczeń,  który
stanowi podstawę  do  konstruowania  rzeczywistości. Interpretacja znaczenia tekstu oraz  interpretacja
jego  struktury  jest  celem  a.s.  Holizm  –  k.  jako  sieć  komunikacyjna  uwzględnia  znaki  werbalne  i
niewerbalne,  empiryczne  i  nieempiryczne  oraz  różne  aspekty  życia  społecznego:  ekonomiczne,
polityczne itp…

Clifford  James  Geertz  (1926-2006)  –  postmodernista  –  antropologia  interpretatywna,
stanowisko  tekstualistyczne.  Cofnięcie  do  etnografii  jako  domeny  tekstowej  reprezentacji
różnych fragmentów rzeczywistości kulturowej. Odrzucenie badań empirycznych wiązało się
z  negacją  ich  fundamentalnego  znaczenia  dla  obiektywnego  poznania  świata  obcej  kultury,
niemożność  zrozumienia  tubylczego  widzenia  –  więc  trzeba  poszukiwać  sensu  symboli
używanych  w  życiu  społecznym  ,  sztuka  interpretacji  ,  dyskursy  i  teksty  kultury  SA
przedmiotem badania.

Najwcześniejsze okresy rozwoju kultury ludzkiej.
Powstanie podgatunku homo sapiens sapiens – ok. 40 tys. lat rozpoczął się gwałtowny rozwój
kultury.

1. Górny paleolit - najwcześniejszy faza kultury ludzkiej – 35 tys. –ok. . 8 tys. lat temu.

W tym okresie powstała większość instytucji społecznych i form życia zbiorowego,
których jesteśmy spadkobiercami. Człowiek ówczesny zwany jest Kromaniończykiem
– czyli człowiekiem z Cro-Magnon wytwarzał wiele przedmiotów, których podstawy
do dzisiaj służą nam współczesnym.

Kultura górnego paleolitu – jednolita a zarazem zróżnicowana w czasie  i przestrzeni. Cecha
wspólna  to  zbieractwo  i  myślistwo,  techniki  i  surowce,  np.  kamienne,  drewno,  kości.
Zmarłym urządzano pogrzeby, groby wyposażano  w wiele przedmiotów codziennego użytku,
ciała  zmarłych  posypywano  ochrą,  czerwonym  barwnikiem  mineralnym  symbolizującym
krew  i życie. Sztuka górno paleolityczna:  przystrajano się; paciorki,  bransoletki, naszyjniki.
Wyrabiano  figurki  z  gliny,  zwierząt  i  ludzi,  częściej  kobiet  –  gdzie  akcentowano  płeć  –
symbol  płodności,  malarstwo  naskalne  (ryty,  płaskorzeźby,  malowidła  na  skałach).
Najważniejsze kultury tego okresu: oryniacka, solutrejska, perigrodzka, magdaleńska

2. Rewolucja neolityczna – zmiany niezależne od natury biologicznej człowieka,

dokonała się za sprawą immanentnych sił kulturowych, adaptacja człowieka do
przemian przyrody.

Przejście  od  myślistwa  i  zbieractwa  do  hodowli  i  rolnictwa  czyli  osiadłego  trybu  życia.  W
związku z tym przemiany w organizacji życia zbiorowego, rocznym rytmie życia zbiorowego,
umysłowości.  Pojawienie  się  zamieszkania  na  danym  terytorium,  poczucie  własności
gromadzenie i powiększanie dobytku, powstało garncarstwo, tkactwo, plecionkarstwo, potem
metalurgia, myślenie perspektywiczne, bo trzeba było planować i działać w wyprzedzeniem.
Wzrost liczby ludności, spadła bowiem umieralność niemowląt  (nowe pokarmy, np. mączka
zbożowa,  gdy  matka  nie  mogła  wykarmić  wszystkich  dzieci,  lepsza  opieka  i  warunki  w
osiadłym trybie życia). Natężenie kontaktów międzyludzkich owocowało kulminacją kultury
–  wzrost  wiedzy,  wymiany  doświadczeń,  informacji  skupionych  w  zwarte  systemy
intelektualne.

3. Narodziny i rozwój cywilizacji

Korzenie  cywilizacji  –  tkwią  w  przemianach  neolitycznych  –  osadzanie  się  ludności
neolitycznej  nad  wielkimi  rzekami  regularnie  wylewającymi  i  nawadniającymi  ziemię,
ubóstwo metod uprawiania ziemi, ale możliwość ogromnych nadwyżek żywności. Pojawiały
się  więc  grupy,  które  nie  musiały  już  oddawać  się  tylko  czynnościom  związanym  z  uprawą
ziemi  i  zdobywaniem  pożywienia.  Specjalizacja,  rozkwit  rzemiosła  i  sposoby  zaspokajania
potrzeb  luksusowych.  Wyodrębniła  się  osobna  grupa  (warstwa)  specjalistów  w  dziedzinie
kultu  czyli  kapłanów  –  pośredników  między  ludźmi  a  światem  sił  nadprzyrodzonych.
Instytucja  kapłana  pojawiła  się  już  w  kulturze  neolitycznej,  ale  wówczas  kapłani  byli  tak
samo  zaangażowani  w  zwykłe  czynności  codzienne,  produkcję  żywności  itp.  dopiero
narodziny  cywilizacji  związane  z  rozwojem  kultury  miast  zwolniły  ich  z  wszelkich
obowiązków gospodarczych. Społeczności utrzymywały kapłanów, rozwinęły się zachowania
religijne, ceremonie.
Zróżnicowanie  społeczne  –  rozwój  specjalizacji  we  wszystkich  sferach  życia,  nadwyżki
żywności,  tworzenie  się  dużych  skupisk  życia  ludzi  spowodowały  rozwój  hierarchicznej
struktury  społecznej.,  a  następnym  etapie  powstała  administracja  centralna  –  pierwsza
organizacja państwowa.

Około 5000 lat temu pierwsze ośrodki w Egipcie
Około 4500 lat temu pierwsze ośrodki w Chinach
Około 4600 lat temu – pierwszy ośrodek w Mezopotamii

Około 3000 lat temu - pierwsze ośrodki w Ameryce Północnej, potem w Peru.
O  zróżnicowaniu  społecznym  świadczą  między  innymi  grobowce:  skromne  i  niezwykle
bogate,  stąd  wniosek  podziału  na  arystokrację  i  pospólstwo,  pozostałości  domów
mieszkalnych,  królewskie  rejestry  obowiązków  podatkowych  zapisy  handlowe.  Babilońskie
dokumenty  z  wczesnego  okresu  tej  cywilizacji  wymieniają  trzy  warstwy:  arystokrację,
pospólstwo  i  niewolników  –  każda  zniż  miała  odmienna  prawa  i  przywileje.  Podobnie  u
Azteków  –  szlachta,  ludzi  zwykłych  i  służbę.  Pojawiło  się  między  tymi  grupami  również
zróżnicowanie kulturowe związane ze stopniem zamożności i rodzajem przywilejów, a co za
tym idzie odmiennymi wartościami i normami.
Administracja  i  pismo  –  sztab  urzędników  potrzebny  do  sprawnego  funkcjonowania  takiej
organizacji,  nie  był  w stanie  wraz z rozwojem cywilizacji  zapamiętywać  wszystkich praw,
zobowiązać  itp., powstało pismo, zdaniem Levi-Strausa związane z administracją państwową
(mnemotechniczny

{ułatwiający

zapamiętywanie}

charakter,

dopiero

później

wielofunkcyjny).
Urbanizacja  –  miasta  stwarzały  szereg  problemów  natury  biologicznej,  społecznej,
gospodarczej,  kulturowej,  np.  higiena,  choroby,  zagęszczenie  ludności,  wojny,  konflikty,  -
konieczność  tworzenia  pisanych  kodeksów  prawnych,  by  ci  ludzie  mogli  jakoś  w  miarę
funkcjonować  –  1  kodeks  –  Hammurabiego,  obowiązywał    ludzi  wszystkich  warstw,
wprowadzał element równości.
Gdyby chcieć zróżnicować  i wymienić cechy społeczeństw pierwotnych, które wyróżniały
te społeczności od pierwszych cywilizacji można wskazać na:

1. Mała

liczebność, rozproszenie, izolację społeczności pierwotnych, kultur

tradycyjnych, słaba więź społeczna.

2. Prostota technik i systemu gospodarczego, brak specjalizacji zawodowej, instytucja

darów i zobowiązań.

3. Bezklasowy charakter struktury społecznej, egalitaryzm w dziedzinie władzy i

prestiżu.

4. Typ więzi społecznej – za Durkheimem – mechaniczna typu gemeinschaft. Ścisła

kontrola społeczna, rzadkie kontakty zewnętrzne.

5. Brak pisma, a co za tym idzie tradycjonalizm, ustne przekazywanie treści z pokolenia

na pokolenie, powolna kumulacja kultury.

6. Stabilność, statyczność, skostnienie, niezmienność.

7. Ahistoryczność – myślenie bez historii.