253

PRZESTĘPCZOŚĆ NIELETNICH

W Ŝyciu codziennym spotykamy się z takimi czynami, które zakłócają ład spo-

łeczny i z takimi zachowaniami, które są szczególnie uŜyteczne i poŜądane. Czynom takim
towarzyszy zazwyczaj rzecz waŜna – reakcja otoczenia: pochwalenie albo potępianie określo-
nego postępowania, czasami obojętność.

Przestępczość nieletnich jest obecnie powaŜnym problemem na całym świecie.

Stanowi  ona  przedmiot  wielu  badań  naukowych  prowadzonych  równieŜ  w  Polsce.  Walka  z
niekorzystnymi zjawiskami społecznymi, do których zaliczamy przestępczość i demoralizację
nieletnich, wymaga określenia i poznania czynników je rodzących. Jeśli przyczyn nieprzysto-
sowania poszukuje się  w sferze  funkcjonowania  osobowości, wówczas kładzie się nacisk na
składniki psychologiczne i biologiczne. W rozwoju psychicznym dziecka , o jego przystoso-
waniu, względnie nieprzystosowaniu decyduje wiele czynników wzajemnie ze sobą powiąza-
nych. Ich siła oddziaływania zaleŜy od indywidualnych układów i od całokształtu sytuacji, w
której dziecko się znajduje, a takŜe od jego właściwości psychicznych, jego otoczenia, sposo-
bu  realizowania  własnych  zadań  Ŝyciowych.  Przyczyny  wykolejenia  społecznego  nieletnich
są róŜne i złoŜone, tak jak objawy, postawy formy zachowania oraz motywacja postępowania
niezgodnego z zasadami moralnymi czy obyczajami.

Działalność człowieka w duŜej mierze związana jest z pełnieniem przez niego

wielu ról społecznych. Pełnienie tych ról polega na wykonywaniu przypisanych im czynności,
zgodnych z oczekiwaniami społecznymi. Z kolei proces nabywania umiejętności pełnienia ro-
li, określa się mianem socjalizacji. Socjalizacja przebiega w kontekście społecznym oraz w
warunkach kontroli społecznej. KaŜdy człowiek jest tym bardziej przystosowany społecznie,
im bardziej jest zdolny i skłonny postępować z oczekiwaniami społecznymi.

Niedostosowanymi społecznie są zatem jednostki, które nie są zdolne pełnić

ról  społecznych  zgodnie  z  oczekiwaniami,  jak  równieŜ  te,  które  nie  są  skłonne  ich  pełnić
wskutek  negatywnego  ustosunkowania  się  wobec  oczekiwań  społecznych.  W  drugim  przy-
padku mamy do czynienia z wykolejeniem społecznym.

Formułując pojęcie wykolejenia społecznego moŜna zauwaŜyć, Ŝe jest to nie-

wątpliwie zachowanie naruszające normy prawne, moralne i obyczajowe obowiązujące w
społeczeństwie, jak równieŜ negatywny stosunek do tych norm, które kształtują się u jednost-
ki wskutek negatywnego środowiska oraz zaburzeń osobowościowych uwarunkowanych
czynnikami biopsychologicznymi.

Przyczyny przestępczości nieletnich

Przestępczość nieletnich jest wypadkową wielu czynników, takich jak:

•

kryzysu w rodzinie (rozluźnienie więzi rodzinnych, niewydolność wychowawcza, nie-
korzystne wzorce osobowe – alkoholizm, narkomania)

•

niepowodzeń szkolnych (brak zainteresowań i miejsc do ich rozwijania, zagospoda-
rowania wolnego czasu)

•

zagroŜeń wynikających z alkoholizmu, narkomanii, przynaleŜności do nieformalnych
grup młodzieŜowych

Od wielu lat odnotowuje się stały wzrost przestępczości wśród nieletnich. Zwiększa się za-
równo ilość sprawców, jak i liczba popełnionych przez nich czynów karalnych. Niepokoją-
cym zjawiskiem jest tendencja wzrostowa nieletnich sprawców, popełniających czyny o naj-
większym cięŜarze gatunkowym, niebezpieczne dla Ŝycia lub zdrowia ludzkiego, a mianowi-
cie:

uszkodzenie ciała

bójki i pobicia

zgwałcenia

kradzieŜe i wymuszenia rozbójnicze.

Wśród wielu elementów determinujących przestępczość nieletnich wymienić naleŜy takie jak:

chęć zdobycia pieniędzy lub innych korzyści materialnych

zaimponowanie innym

namowa kolegów lub dorosłych osób

chęć przebywania i realizowania się w grupach nieformalnych

powielanie wzorców i zachowań, mających swoje źródło w domu rodzinnym, bądź
lansowanych w środkach masowego przekazu, scen przemocy, okrucieństwa, agresji,
gwałtu

poczucie bezkarności za wcześniejsze czyny oraz poszukiwanie akceptacji, nie mogą-
cych znaleźć oparcia i poczucia bezpieczeństwa wśród rodziców lub opiekunów.

Analizując problemy związane z przestępczością nieletnich, naleŜy zwrócić uwagę na działa-
nia przestępcze w zorganizowanych grupach, często z udziałem dorosłych. Jest to zjawisko
bardzo niepokojące, bowiem działalność przestępcza w grupach powoduje szybkie pogłębia-
nie się procesu demoralizacji, a w związku z tym zmniejszanie szans na resocjalizację. Z tym
teŜ bardzo często wiąŜe się powrót do przestępstwa (recydywa).

Odrębnego zaakcentowania wymaga działalność przestępcza, której dopusz-

czają się coraz częściej dzieci przed ukończeniem 13 roku Ŝycia.

ObniŜanie się granicy wieku nieletnich sprawców jest szczególnie niebez-

piecznym zjawiskiem społecznym. Wymaga podjęcia natychmiastowych przedsięwzięć w za-
kresie  prawa,  wychowania  i  resocjalizacji  w  celu  ograniczenia  bądź  zahamowania  negatyw-
nych zachowań dzieci. NaleŜy podkreślić, Ŝe zjawisko to świadczy o braku odpowiedzialnej
opieki w stosunku do małoletnich, o zaniedbaniach wychowawczych w rodzinie i w szkole, a
takŜe  o  nie  podejmowaniu  we  właściwym  czasie  odpowiednich  środków  zaradczych  wobec
małoletnich, przejawiających symptomy zdemoralizowania, bądź naraŜonych na  demoraliza-
cję ze strony osób dorosłych.

Coraz większy niepokój budzi występowanie wśród dzieci i młodzieŜy zjawisk

patologicznych takich jak:

alkoholizm

narkomania

prostytucja

ucieczka z domów rodzicielskich oraz placówek wychowawczo – opiekuńczych pod-
ległych resortowi edukacji

zakładów resocjalizacyjnych podległych resortowi sprawiedliwości

Do najczęściej spotykanych przejawów nieprzystosowania społecznego, mających bezpo-
ś

redni wpływ na przestępczość nieletnich, zalicza się ucieczki z domów rodzicielskich oraz

placówek opiekuńczo – wychowawczych MEN i zakładów resocjalizacyjnych MS. Ucieczki
wyjątkowo sprzyjają dewiacyjnym zachowaniom dzieci i młodzieŜy. Wielu uciekinierów na-
wiązało kontakt ze światem przestępczym rówieśników, a takŜe zdeprawowanych osób doro-
słych. Często pijąc alkohol uzaleŜniało się od niego i innych środków chemicznych.

ZagroŜeniem dla zdrowia oraz Ŝycia dzieci i młodzieŜy, a takŜe przyczyną wie-

lu negatywnych zachowań jest zjawisko narkomanii i alkoholizmu, które w większości przy-
padków mają swoją genezę w patologii rodziny. Nie moŜna tutaj pominąć znaczenia takich
czynników jak: ciekawość, naśladowanie dorosłych, zaburzenia natury osobowościowo –
emocjonalnej itp.

Z uwagi na kryminogenny charakter, w zainteresowaniu policji pozostaje zja-

wisko prostytucji, takŜe wśród nieletnich. Większość dziewcząt, podejrzewanych o uprawia-
nie nierządu, stanowią uciekinierki z domów rodzicielskich, ośrodków szkolno – wychowaw-
czych. Głównym motywem uprawiania nierządu przez nieletnie dziewczęta jest chęć zdoby-

cia środków materialnych. Zatrudniane są one w róŜnego rodzaju agencjach towarzyskich i
salonach masaŜu erotycznego. Zjawiskiem, wymagającym szczególnego zainteresowania jest
trudnienie się dzieci prostytucją i sutenerstwem. Obserwuje się przypadki seksualnego wyko-
rzystywania dzieci przez przyjezdnych cudzoziemców, zwłaszcza pochodzenia niemieckiego.

Wieloletnie krzywdzenie dzieci, niepowodzenia szkolne i wejście w konflikt z

otoczeniem bardzo często kończy się samobójstwem nieletnich.

Popełnianie czynów karalnych przez nieletniego, mimo stosunkowo duŜych

rozmiarów, znacznego stopnia dynamiki i wysokiego współczynnika, stanowi margines tego
społecznego zjawiska jakim jest przestępczość w ogóle. Jest to margines, którego istnienie nie
powinno być lekcewaŜone ani teŜ wyolbrzymiane. Obie tendencje występują w róŜnej posta-
ci, np. okresowego nasilenia publikacji prasowych, domagających się wobec nieletnich nad-
zwyczajnych środków represyjnych lub przeciwnie, wypowiadających się za zupełną liberali-
zacją. JeŜeli tendencje te są niewłaściwe, to moŜe to stworzyć postawę do wysuwania błędne-
go wniosku, Ŝe w Polsce główne niebezpieczeństwo dla porządku prawnego stanowi młodzieŜ
przestępcza, a nie przestępczość ludzi dorosłych.

Na podstawie analizy okoliczności popełniania czynów karalnych przez nielet-

niego, zauwaŜyć moŜna, Ŝe stopień ich społecznego niebezpieczeństwa jest duŜo mniejszy w
porównaniu z przestępstwami popełnianymi przez dorosłych. Reasumując powyŜsze, stwier-
dzić naleŜy, Ŝe przyczyną popełniania przez nieletnich czynów karalnych są cztery wyodręb-
nione zespoły takie jak:

•

zespoły czynników dziedzicznych i wrodzonych

•

zespół wpływów zewnętrznych i środowiskowych

•

zmiany charakterologiczne spowodowane chorobami układu nerwowego

•

wpływ działania jednostki w kształtowaniu postawy społeczno – moralnej.

Regulacje prawne wobec nieletnich

Ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich przewiduje pięć grup wiekowych nieletnich
sprawców czynów karalnych:

Dzieci do lat 13 – w stosunku do tej grupy odpowiedzialność karna jest wyłączona
całkowicie. Rozumie się przez to Ŝe jeŜeli dziecko, które nie ukończyło lat 13, dopuści
się czynu zabronionego zagroŜonego karą to i tak w efekcie nie ma przestępstwa. Jest
to sytuacja, w której jedynie częściowo zostały wyczerpane znamiona przestępstwa
takie jak:

•

społeczne niebezpieczeństwo

•

bezprawność

Brak winy w takim przypadku oznacza, Ŝe nie ma przestępstwa. Sąd moŜe jedynie zasto-
sować wobec tych osób środki wychowawcze.
2.

Nieletni  w wieku  13  – 17  lat  –  w tym  przedziale  wiekowym  sprawcy  podlegają  od-
powiedzialności  warunkowej,  a  warunkiem  takim  jest  świadomość.  NaleŜy  przez  to
rozumieć,  Ŝe  jeŜeli  nieletni  sprawca,  znajdujący  się  w  tej  grupie  wiekowej,  popełni
czyn zabroniony w sposób nieświadomy, to działanie sądu w stosunku do niego moŜe
być takie same jak w przypadku I grupy.

Nieletni którzy ukończyli lat 15 – treść art. 10 § 2 KK dokładnie precyzuje okolicz-
ności i warunki jakie muszą być spełnione, aby 15-letniego sprawcę postawić w stan
oskarŜenia

Nieletni, którzy ukończyli lat 17, a nie ukończyli lat 18 – z treści art. 10 § 4 KK
wynika kolejny przypadek odpowiedzialności warunkowej, z tym, Ŝe w tej sytuacji
podmiotem zainteresowania jest sprawca młodociany, który w momencie popełnienia
czynu miał juŜ ukończone 17 lat, a nie osiągnął jeszcze 18 lat

Nieletni, którzy ukończyli lat 17, a nie osiągnęli lat 21 – z treści art. 115 § 10 KK
wynika, iŜ młodocianym sprawcą jest osoba, która w chwili popełnienia czynu zabro-
nionego nie ukończyła lat 21 i w czasie orzekania w pierwszej instancji 24 lat. Tę gru-

pę nieletnich wyszczególnia art. 1 § 1 pkt 3 Ustawy o postępowaniu w sprawach nie-
letnich, zezwalający na wykonywanie środków wychowawczych, leczniczych lub po-
prawczych w stosunku do osób, względem których te środki zostały orzeczone, nie
dłuŜej jednak niŜ do ukończenia przez te osoby lat 24.

Kodeks karny, który wszedł w Ŝycie 1 września 1998 roku równieŜ wprowadza pewne nowe
przepisy regulujące odpowiedzialność karną nieletnich sprawców przestępstw. W art. 10 § 2
przewidziana została wyjątkowa moŜliwość obniŜenia wieku odpowiedzialności karnej
sprawcy do lat 15.Chodzi tutaj przede wszystkim o takie przestępstwa jak:

•

Zamach na Ŝycie Prezydenta RP art. 134 KK

•

Zabójstwo i morderstwo art. 148 § 1, 2 lub 3 KK

•

Umyślne cięŜkie uszkodzenie ciała art. 156 § 1 lub 3 KK

•

Umyślne sprowadzenie katastrofy godzącej w bezpieczeństwo powszechne art. 163 §
1 lub 3 KK

•

Przejęcie kontroli nad statkiem wodnym lub powietrznym przez sprawcę stosującego
podstęp, gwałt na osobie lub groźbę bezpośredniego uŜycia takiego gwałtu art. 166
KK

•

Umyślne sprowadzenie katastrofy w komunikacji art. 173 § 1 lub 3 KK

•

Zgwałcenie ze szczególnym okrucieństwem lub wspólnie z inną osobą art. 197 § 3 KK

•

Wzięcie lub przetrzymywanie zakładnika art. 252 § 1 lub 2 KK

•

Rozbój art. 280 KK

Warunkiem pociągnięcia nieletniego sprawcy do odpowiedzialności karnej jest stwierdzenie
faktu, Ŝe okoliczności sprawy, stopień rozwoju sprawcy, jego właściwości i warunki osobiste
przemawiają za tym, a poprzednio zastosowane środki wychowawcze lub poprawcze okazały
się bezskuteczne.

NaleŜy dodać, Ŝe art. 54 § 1 wskazuje na fakt, iŜ sąd wymierzając karę nielet-

niemu kieruje się tym, aby miała ona charakter wychowawczy. Natomiast § 2 tego artykułu
określa, iŜ kary doŜywotniego pozbawienia wolności nie orzeka się w stosunku do sprawcy,
który w czasie popełnienia przestępstwa nie ukończył 18 lat.

Ś

rodki wychowawcze

rodki te moŜna podzielić na trzy grupy.

Pierwsza to środki odpowiadające dodatkowym warunkom nakładanym na

skazanego  w  wypadku  zawieszenia  kary  w  kodeksie  karnym.  MoŜna  do  niej  zaliczyć  zobo-
wiązanie  do  określonego  zachowania  oraz  nadzór  osoby  lub  organizacji  poręczającej.  Na
szczególną  uwagę  zasługuje  zobowiązanie  nieletniego  lub  jego  rodziców  do  naprawienia
szkody wyrządzonej przez nieletniego.

Druga grupa środków wychowawczych odpowiada niektórym karom dodatko-

wym przewidzianym w kodeksie karnym, takim jak:

•

Przepadek rzeczy uzyskanej w związku z popełnieniem czynu karalne-
go

•

Zakaz prowadzenia pojazdów mechanicznych

Trzecią grupę stanowią środki o charakterze wychowawczo – resocjalizacyj-

nym, a mianowicie:

•

Skierowanie do kuratorskiego ośrodka pracy z młodzieŜą

•

Umieszczenie w instytucji lub organizacji powołanej do przygotowania
zawodowego lub rodzinie zastępczej

rodek poprawczy

W ustawie o postępowaniu w sprawach nieletnich wobec nieletniego, który

dopuścił się czynu karalnego zamieszczono przepis o tym, Ŝe sąd rodzinny moŜe orzec o
umieszczeniu go w zakładzie poprawczym, jeśli przemawiają za tym taki okoliczności jak:

•

charakter czynu

•

gdy inne środki wychowawcze nie rokują resocjalizacji nieletniego

•

gdy inne środki wychowawcze okazały się nieskuteczne

Biorąc pod uwagę środki łagodzące orzeczenie o umieszczeniu nieletniego w zakładzie po-
prawczym sąd moŜe:

warunkowo zawiesić pobyt nieletniego w zakładzie poprawczym. Dotyczy to
nieletnich, których właściwości osobiste i warunki środowiskowe, a takŜe oko-
liczności i charakter czynu, uzasadniają przypuszczenie, Ŝe pomimo nie wyko-
nania środka poprawczego, cele wychowawcze zostaną osiągnięte

po upływie 6 miesięcy od umieszczenia w zakładzie warunkowo zwolnić nie-
letniego z zakładu, jeŜeli postępy w jego wychowaniu pozwalają przypuszczać,
Ŝ

e po zwolnieniu będzie przestrzegał porządku prawnego i zasad współŜycia

społecznego

warunkowo odstąpić od wykonania orzeczenia, jeŜeli po wydaniu orzeczenia, a
przed umieszczeniem nieletniego w zakładzie albo po upływie okresu odro-
czenia lub przerwy wykonania umieszczenia w zakładzie poprawczym, w za-
chowaniu nieletniego nastąpiła istotna poprawa

dyrektor zakładu poprawczego moŜe umieścić nieletniego poza zakładem, je-
Ŝ

eli wymagają tego względy szkoleniowe, lecznicze lub względy wychowaw-

cze. Wychowanek moŜe być umieszczony w instytucji państwowej lub u osób,
które gwarantują właściwe oddziaływanie wychowawcze albo skierowany do
uspołecznionego zakładu pracy w celu wykonywania pracy

Środki lecznicze

Sąd Rodzinny moŜe zastosować środki lecznicze wobec nieletniego, który do-

puścił się czynu karalnego, w razie stwierdzenia u niego:

•

choroby psychicznej

•

niedorozwoju umysłowego

•

innego zakłócenia czynności psychicznych

•

nałogowego spoŜywania alkoholu lub innych środków w celu wprowadzenia się w
stan odurzenia

Ustawa przewiduje w tych przypadkach umieszczenie nieletniego:

w szpitalu psychiatrycznym

w innym odpowiednim zakładzie leczniczym

w zakładzie pomocy społecznej

w innej odpowiedniej placówce opiekuńczo – wychowawczej

Dwa pierwsze środki mają charakter ściśle leczniczy. Celem pozostałych jest nie tylko
doprowadzenie do poprawy stanu zdrowia nieletniego, lecz przede wszystkim przysto-
sowanie go do w miarę samodzielnego Ŝycia w społeczeństwie

Zapobieganie przestępczości nieletnich

Przestępstwo jest zjawiskiem społecznym, wkraczającym masowo do współ-

czesnego Ŝycia. Narusza ono wiele sfer i interesów społecznych ale i indywidualnych. Dlate-
go przeciwdziałanie temu zjawisku nie moŜe stanowić domeny wyłącznie organów ścigania.
Brunon Hołyst uwaŜa, Ŝe zapobieganie przestępczości jest sprawą całego społeczeństwa,
wszystkich instytucji państwowych i wszystkich obywateli, chociaŜ zasadnicze czynności
muszą spoczywać w rękach organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości.

Popełnianie czynów karalnych przez nieletnich stanowi wielki problem spo-

łeczny i zajmuje waŜne miejsce we współczesnej kryminologii. Bezspornym jest twierdzenie,
Ŝ

e przeciwdziałanie przestępczości nieletnich naleŜy do istotnych zadań polityki społecznej

państwa, systemu oświaty i wychowania, instytucji i organizacji społecznych, wymiaru spra-
wiedliwości oraz samych rodzin, częstokroć bezradnych wobec problemów, jakie stwarza im
wychowanie dzieci. Powszechnie teŜ uwaŜa się, Ŝe profilaktyka jest znacznie skuteczniejszym
ś

rodkiem eliminowania tych zjawisk niŜ działalność resocjalizacyjna, kiedy nieprzystosowa-

nie społeczne jest juŜ bardzo zaawansowane. Związek pomiędzy profilaktyką a resocjalizacją
jest podobny do związku pomiędzy zapobieganiu chorobom, a uczeniem medycyny.

Przesunięcia akcentu działań resocjalizacyjnych na profilaktyczne następuje

poprzez wzmoŜenie działalności opiekuńczo – wychowawczej, niesienie pomocy socjalnej i
zdrowotnej dzieciom i ich rodzicom oraz odchodzenie w postępowaniu z młodzieŜą wykole-
joną od działań represyjnych na rzecz oddziaływań wychowawczych i terapeutycznych.

Zapobieganie nieprzystosowaniu społecznemu przez organy ścigania realizuje

się przez trzy podstawowe funkcje:

rozpoznanie

zapobieganie

ciganie przestępczości

Funkcjonariusze policji, którzy zajmują się problematyką nieletnich, preferują

rozpoznanie moralnego zagroŜenia młodzieŜy i zapobiegania jego skutkom. Policja podejmu-
je róŜnego typu działania wychowawcze, a takŜe czynności polegające na aktywnym współ-
działaniu z Sądami Rodzinnymi.

Zapobieganie w popełnianiu czynów karalnych przez nieletnich przejawia się

bezpośrednio w interwencji policjanta lub na podejmowaniu czynności przez specjalistę do
spraw nieletnich. Dotyczy to sytuacji gdy, nieletni zachowuje się w sposób antyspołeczny lub
zagroŜony jest wykolejeniem.

W bezpośrednich oddziaływaniach policji najwaŜniejszą rolę odgrywają od-

powiednio ukierunkowane przedsięwzięcia pionu prewencji. To oni powinni mieć dobre roz-
poznanie w rejonie swojego działania o miejscach gromadzenia się młodzieŜy zagroŜonej. Po-
licjanci  niejednokrotnie  jako  pierwsi  docierają  do  źródeł  społecznego  wykolejenia  dzieci  i
młodzieŜy,  stąd  teŜ  mają  duŜe  moŜliwości  zapobiegania  temu  zjawisku.  Wykonanie  działań
profilaktycznych przez policjantów powinno następować we współdziałaniu z róŜnymi insty-
tucjami państwowymi i organizacjami społecznymi. NaleŜy zwrócić tutaj uwagę na potrzebę
organizowania okresowych spotkań policjantów z gronem pedagogicznym szkół. Celem tych
spotkań  powinna  być  wymiana  informacji  na  temat  stanu  bezpieczeństwa  w  rejonie  szkoły  i
ustalenie przyczyn nagannego zachowania się uczniów.

Dość liczną grupą pozostającą w zainteresowaniu policji w ramach tzw. Roz-

poznania terenowo – osobowego, jest ta młodzieŜ, która nie uczy się i nie pracuje, a ze
względu na dotychczasowy tryb Ŝycia, warunki rodzinne i utrzymywane kontakty jest moral-
nie zagroŜona. Wypada tutaj stwierdzić, Ŝe ta kategoria nieletnich jest bardzo mało podatna na
ś

rodki oddziaływania społecznego i w przypadku dewiacji, trudna do resocjalizacji.

Instytucje profilaktyczno – resocjalizacyjne

Wiodącą rolę wśród instytucji spełnia szkoła i odpowiednie terenowe organy

oświaty oraz organy wymiaru sprawiedliwości – Sąd Rodzinny i Nieletnich.

W systemie resocjalizacyjno – profilaktycznym poszczególne instytucje pełnią

następujące zadania, które stanowią jednocześnie kolejne etapy postępowania z nieletnimi,
społecznie nieprzystosowanymi, a mianowicie:

•

wykrywanie zagroŜeń i objawów nieprzystosowania społecznego (policja, szkoły)

•

diagnozowanie i poradnictwo (szkoły, pogotowia opiekuńcze, schroniska dla nielet-
nich)

•

orzekanie o charakterze stosowanych norm i środków oddziaływań (Sądy rodzinne)

•

oddziaływanie opiekuńczo – wychowawcze, psychoterapeutyczne, resocjalizacyjne
(organizacje młodzieŜowe, kuratorzy, psychiatrzy, psycholodzy)

Obok instytucji państwowych w resocjalizacji biorą udział takŜe organizacje

społeczne, młodzieŜowe i zawodowe. Jest to działalność systematyczna lub doraźna, realizo-
wana w ramach profilaktyki ogólnej i szczegółowej.

Profilaktyka ogólna polega na stworzeniu warunków zmniejszających rozmiary

niedostosowania społecznego i demoralizacji nieletnich. Przygotowuje się tu nieletniego do
właściwego wypełniania obowiązków wobec rodziny i społeczeństwa. Wskazuje się nieletnim
wzory godne naśladowania, potępiając jednocześnie czyny szkodliwe społecznie.

W skład profilaktyki szczegółowej wchodzi najwcześniejsze wykrywanie mło-

dzieŜy niedostosowanej społecznie i zagroŜonej demoralizacją.

Organizacje społeczne zobowiązane są do udzielania pomocy rodzinie w wy-

chowaniu nieletniego, a takŜe do ograniczenia negatywnego wpływu rodziny na dziecko po-
przez skrócenie do minimum czasu ich pobytu w domu, aŜ do całkowitego odizolowania nie-
letniego od zdemoralizowanych rodziców.

Organizacji i instytucji społecznych jest wiele. Prezentują one specjalności

wynikające z ich zawodowych lub środowiskowych zainteresowań, prowadzą działalność,
która w sposób bezpośredni lub pośredni zapobiega demoralizacji i niedostosowaniu nielet-
nich.

NaleŜałoby tu wymienić w pierwszej kolejności Związek Harcerstwa Polskie-

go, Towarzystwo Przyjaciół Dzieci, Polski Komitet Pomocy Społecznej. Placówki te udziela-
ją wszechstronnej pomocy dzieciom zagroŜonym, bądź wykolejonym społecznie. Pomoc ta
przybierać moŜe formy organizowania obozów i kolonii, pomocy materialnej, patronatu nad
zakładami opiekuńczo – wychowawczymi lub poradnictwa wychowawczego.

Zaznaczyć naleŜy, Ŝe jednym z istotnych wyznaczników funkcjonalności całe-

go systemu profilaktyczno – resocjalizacyjnego jest współdziałanie wszystkich instytucji do
tego powołanych. Stanowi to wtedy integralną całość systemu oświaty i wychowania, co za-
kłada stosowanie wobec podopiecznych oddziaływania opiekuńczo – wychowawczego, a nie
represyjnego.

JednakŜe efektywność zapobiegania niedostosowaniu społecznemu oraz prze-

stępczości dzieci i młodzieŜy osłabia fakt, Ŝe kompetencje w tej dziedzinie pozostają w gestii
róŜnych resortów, instytucji i organizacji społecznych. Prowadzi to do znacznej róŜnorodno-
ś

ci instytucji uczestniczących w zapobieganiu niedostosowaniu dzieci i młodzieŜy. Poza tym

naleŜy zauwaŜyć brak jakiegokolwiek ogniwa, które koordynowałoby tą działalnością.

W systemie zapobiegania występuje równieŜ niedostatek placówek profilak-

tycznych, mieszczących  się w systemie oświaty i wychowania oraz poza  tym systemem, jak
np.  pedagogów  szkolnych,  poradni  rodzinnych,  rodzinnych  domów  dziecka,  rodzin  zastęp-
czych itp.

Przestępczość nieletnich w latach dziewięćdziesiątych w świetle analiz i statystyk policyjnych

Jak juŜ wspomniałem w latach dziewięćdziesiątych odnotowuje się stały

wzrost liczby sprawców i liczby dokonywanych przestępstw. Od 1990 roku wzrasta równieŜ
przestępczość nieletnich, aczkolwiek wskaźniki dynamiki przestępczości dzieci i młodzieŜy
są znacznie niŜsze, niŜ wskaźniki dynamiki przestępczości dorosłych. Szczególnie niepokoją-
ce są dwie tendencje występujące w przestępczości nieletnich - brutalizacja działań sprawców
oraz rosnąca liczba dzieci w wieku do lat 13 popełniających czyny karalne.

PoniŜej prezentowane informacje i dane liczbowe charakteryzujące zjawisko

przestępczości  nieletnich  pochodzą  tylko  z  jednego  źródła  -  danych  i  analiz  publikowanych
przez Komendę Główną Policji - i jako takie nie mogą być uznane za wystarczające. Niemniej
posiadają ten walor, iŜ gromadzone są systematycznie, według określonych i nie zmienianych
kryteriów,  co  pozwala  na  oszacowanie  skali,  opisanie  ogólnych  tendencji  i  dynamiki  obser-
wowanego  zjawiska.  W  statystykach  prowadzonych  przez  policję  rejestruje  się  m.in.  liczbę
zgłoszonych przestępstw wg kwalifikacji zawartej w Kodeksie karnym i liczbę sprawców do-
konanych  przestępstw.  Od  1995  r.  policja  rejestruje  równieŜ  liczbę  nieletnich  ofiar  prze-
stępstw wg wybranych kwalifikacji prawnych. Statystyki policyjne odnośnie do lat dziewięć-
dziesiątych  wskazują  na  stały  wzrost  liczby  rejestrowanych  przestępstw  i  liczby  sprawców
tych przestępstw oraz nasilenie niekorzystnych zjawisk w strukturze przestępczości. Za jedno
z tych niekorzystnych zjawisk uwaŜa się przestępczość nieletnich.

W ogólnej prognozie przestępczości na najbliŜsze lata dokonanej przez Ko-

mendę  Główną  Policji  przewiduje  się,  Ŝe  drastycznie  rozwijać  się  będzie  przestępczość  nie-
letnich;  zwiększy  się  udział  nieletnich  sprawców  w  przestępczości  rozbójniczej,  narkotyko-
wej,  związanej  z  kradzieŜami  mienia  i  uszkodzeniami  ciała.  Tymczasem  analiza  danych  od-
nośnie  do  liczby  zarejestrowanych  przestępstw  dokonanych  przez  nieletnich  i  liczby  zareje-
strowanych  nieletnich  sprawców  oraz  porównanie  tych  liczb  w  latach  osiemdziesiątych  i
dziewięćdziesiątych  wskazują  raczej  na  umiarkowany  wzrost  przestępczości  nieletnich,  acz-
kolwiek  nie  moŜna  wykluczyć,  iŜ  w  najbliŜszych  latach  nastąpi  zmiana  obserwowanej  ten-
dencji. Warto przy tym zauwaŜyć, iŜ zjawisko przestępczości nie dotyczy młodzieŜy w stop-
niu  tak  znacznym  jak  moŜna  by  to  przypuszczać  na  podstawie  informacji  przekazywanych
przez media. Dzieci i młodzieŜ w wieku 13 - 17 lat popadające w konflikt z prawem stanowią
niewielki procent ogółu populacji osób w tym wieku; na przykład w 1997 r. - nieletni, którzy
popadli w konflikt z prawem stanowili 1,7% ogółu populacji osób w tym wieku, odpowiednio
dzieci w wieku 13 lat - 0,8% ogółu populacji dzieci w tym wieku.
PoniŜej  chciałbym  przedstawić  krótką  charakterystykę  i  skalę  przestępczości  nieletnich  w
ś

wietle analiz i danych statystycznych Komendy Głównej Policji

•

Nieletni sprawcy czynów karalnych to najczęściej uczniowie starszych klas szkół pod-
stawowych oraz uczniowie szkół zawodowych. Dominującą grupę stanowią chłopcy
w wieku 13 - 16 lat (powtarzający klasy, wagarowicze, uciekinierzy z domów rodzin-
nych i placówek opiekuńczo-wychowawczych i resocjalizacyjnych).

•

Przestępczość i demoralizacja nieletnich uwarunkowana jest głównie sytuacją rodzin-
ną, na którą nakładają się niepowodzenia szkolne i wpływ rówieśników. Nieletni, któ-
rzy wchodzą w konflikt z prawem w większości pochodzą z rodzin rozbitych, niewy-
dolnych  wychowawczo,  z  rodzin  patologicznych  (rodzice  lub  jedno  z  nich  są  prze-
stępcami, narkomanami, alkoholikami), a takŜe rodzin ubogich, dotkniętych bezrobo-
ciem.  Psychologowie  upatrują  źródeł  zachowań  agresywnych  i  destrukcyjnych  mło-
dych ludzi, głównie w kondycji rodziny, a zwłaszcza w braku ojca. Ten brak ojca po-
lega  nie  tylko  na  fizycznej  nieobecności  ojca,  ale  na  tym,  iŜ  coraz  częściej  ojciec  w
rodzinie jest nieobecny emocjonalnie; wychowaniem dzieci zajmuje się głównie mat-
ka. Chłopcy nie mają zatem pozytywnych, męskich wzorów socjalizacyjnych. Uczest-
nictwo  w  grupie,  często  w  grupie  przestępczej  to  jeden  ze  sposobów  poszukiwania
wzorów męskości, które mogliby naśladować, jeden ze sposobów kompensacji braku
ojca.

•

Przestępczość nieletnich, podobnie jak i dorosłych koncentruje się na terenach miej-
skich, szczególnie w duŜych aglomeracjach. Miejsca dokonywanych przestępstw to:
ulice, rejony budynków mieszkalnych, obiektów handlowych, salonów gier, szkół oraz
okolice dworców, przystanków komunikacji miejskiej.

•

Według opinii Biura Prewencji Komendy Głównej Policji nieletni najczęściej popeł-
niają przestępstwa z następujących powodów:

Chęci zdobycia pieniędzy,

Zaimponowania innym,

chęci przebywania i realizowania się w grupach nieformalnych,

powielania wzorów i zachowań mających swoje źródło w domu rodzinnym,
bądź upowszechnianych w środkach masowego przekazu (sceny przemocy,
okrucieństwa, agresji, gwałtu),

poczucia bezkarności za wcześniej popełnione przestępstwa,

poszukiwania akceptacji i poczucia bezpieczeństwa, których nie znajdują ze
strony rodziców i opiekunów.

•

Cechą charakterystyczną przestępczości nieletnich jest częstsze niŜ w przypadku doro-
słych  współuczestnictwo  w  popełnianiu  czynów  kryminalnych  z  jedną  lub  z  kilkoma
osobami,  głównie  dotyczy  to  kradzieŜy  i  rozboju.  Nieletni  coraz  częściej  działają  w
zorganizowanych  grupach  z  osobami  dorosłymi.  Liczba  przestępstw  nieletnich,  któ-
rych dokonali w grupie w 1997 r. przedstawia się następująco:

•

W grupie 2 osobowej:

8921 – przestępstw z dorosłym
18 056 - przestępstw z rówieśnikiem

•

w grupie trzech lub więcej osób:

10 520 - przestępstw w grupie z dorosłymi, 11 552 - przestępstw w grupie rówieśników.

Działalność przestępcza w grupach często wiąŜe się z tzw. powrotnością do przestępstwa. Na
przykład  w  1994  r.  powtórnie  popełniło  przestępstwo  7  086  sprawców,  w  1995  r.  -  6  589
sprawców, w 1996 r. - 5 387 sprawców, w 1997 r. - 4 961 sprawców.
Najbardziej  niepokojącym  zjawiskiem  jest  obserwowana  tendencja  wzrostowa  przestępstw
uznanych jako szczególnie niebezpieczne dla Ŝycia i zdrowia (zabójstw, uszkodzeń ciała, bó-
jek,  pobić,  zgwałceń,  rozbojów  i  wymuszeń  rozbójniczych).  Według  ustaleń  policji  nieletni
sprawcy,  którzy  dokonali  przestępstw  przeciwko  zdrowiu  i  Ŝyciu  charakteryzowali  się  bez-
względnym, bardzo agresywnym i okrutnym sposobem działania. Wynika on zdaniem policji
z dwóch zasadniczych czynników sytuacyjnych: z faktu, iŜ najczęściej działali w grupie oraz
w stanie nietrzeźwości.

•

Równie niepokojące jest, Ŝe wzrasta liczba sprawców czynów karalnych, którzy nie ukoń-
czyli 13 lat Ŝycia. Świadczy to przede wszystkim o zaniedbaniach i braku właściwej opie-
ki nad dziećmi. W 1997 roku 5 453 dzieci popełniło 3 981 czynów karalnych, w tym: 4
zabójstw, 192 uszkodzeń ciała, 11 zgwałceń, 362 kradzieŜy rozbójniczych, rozbojów i
wymuszeń, 2 043 kradzieŜy z włamaniem i 1160 kradzieŜy mienia prywatnego.

W publikowanych analizach dotyczących przestępczości i demoralizacji nieletnich Komenda
Główna Policji informuje o nieletnich, którzy zostali zatrzymani z powodu ucieczki i upojenia
alkoholowego.  Według  oceny  policji  ucieczki  dzieci  i  młodzieŜy  z  domów  rodzicielskich,  z
placówek  opiekuńczych  i  resocjalizacyjnych  wyjątkowo  sprzyjają  zachowaniom  dewiacyj-
nym  nieletnich  (wielu  nieletnich  podczas  ucieczki  nawiązuje  kontakty  ze  światem  przestęp-
czym rówieśników i dorosłych lub staje się ofiarami przestępców).