Microsoft PowerPoint - Izoprenoidy (terpeny).ppt

•

aromaticum

•

desinficiens

•

diureticum

•

spasmolyticum

•

expectorans

•

stomachicum

•

corrigens

•

antitussicum

•

rubefaciens

•

cholagogum

•

irritans

•

cholereticum

•

antiphlogistica

•

anthelmintica

•

abortivum

•

antiseptica

•

antidiarrhoicum

•

carminativum

•

emmenagogum

•

antihydroticum

•

amarum aromaticum

•

grupa substancji naturalnych pochodząca od aktywnego izoprenu
(izopentenylodifosforanu pięciowęglowego). Ten pięciowęglowy prekursor przez
połączenia dwóch lub więcej jednostek tworzy cząsteczki, w których liczba atomów
węgla jest podzielna przez 5:

 Monoterpeny (C

)

 Seskwiterpeny (C

)

 Diterpeny (C

)

 Triterpeny (C

)

 Tetraterpeny (C

)

 Politerpeny (C

)

Monoterpeny

•

liczna grupa lotnych związków terpenoidowych występująca głównie w olejkach
lotnych o zasadniczym wzorze sumarycznym C

, których cząsteczka powstaje

z połączenia 2 jednostek C

- aktywnego izoprenu

 monoterpeny acykliczne

 monoterpeny monocykliczne

 monoterpeny dicykliczne

 monoterpeny tricykliczne

•

związki ciekłe lub stałe o silnym zapachu

•

są lotne z parą wodną, dlatego wchodzą w skład olejków eterycznych u roślin

•

dobrze rozpuszczają się w rozpuszczalnikach organicznych tłuszczowych, są
nierozpuszczalne w wodzie

 Monoterpeny acykliczne:

•

linalol

- nienasycony trzeciorzędowy alkohol terpenowy, składnik olejków

lawendowych z Lavandula sp. z rodziny Wargowych (Lamiaceae), a także olejku z
owoców kolendry siewnej (Coriandrum sativum) z rodziny Selerowatych (Apiaceae) -
Oleum Coriandri

•

geraniol

nerol

- nienasycone pierwszorzędowe alkohole terpenowe; geraniol jest

płynem o zapachu różanym, występuje w Oleum Geranii z pelargonii szorstkiej
(Pelargonium roseum) z rodziny Bodziszkowatych (Geraniaceae); nerol ma podobny
zapach i występuje w olejku kwiatów pomarańczy gorzkiej (kwaśnej) (Citrus
aurantium) z rodziny Rutowatych (Rutaceae)

•

cytral

- nienasycony aldehyd terpenowy, płyn o zapachu cytrynowym; składnik olejku

cytrynowego (Oleum Citri), olejku z liści melisy lekarskiej (Melissa officinalis) z
rodziny Wargowych (Lamiaceae) oraz olejku odmiany cytrynowej kocimiętki właściwej
(Nepeta cataria var. citriodora) z rodziny Wargowych (Lamiaceae)

 Monoterpeny monocykliczne:

•

limonen

- ciekły węglowodór o zapachu pomarańczy, składnik olejku

pomarańczowego (Oleum Aurantii), olejku cytrynowego (Oleum Citri), olejku
kminkowego (Oleum Carvi), olejku sosnowego (Oleum Pini sylvestris), olejku
jodłowego (Oleum Abietis)

•

felandren

- bezbarwny płyn o swoistym zapachu, składnik olejku eukaliptusowego

(Oleum Eucalypti)

•

mentol

- alkohol terpenowy o 3 asymetrycznych atomach węgla, składnik olejku mięty

pieprzowej (Mentha piperita) i mięty japońskiej (Mentha arvensis var. piperascens) z
rodziny Wargowych (Lamiaceae)

•

karwon

- ciekły keton, składnik olejku owoców kminku zwyczajnego (Carum carvi) z

rodziny Selerowatych (Apiaceae), olejku mięty kędzierzawej (Mentha crispa) z
rodziny Wargowych (Lamiaceae), ma zapach kminkowy

•

pulegon

- ciekły keton, główny składnik mięty polnej (Mentha pulegium) z rodziny

Wargowych (Lamiaceae)

•

askarydol

- dwutlenek terpenowy, główny składnik olejku komosy piżmowej

(Chenopodium ambrosioides var. anthelminticum) z rodziny Komosowatych
(Chenopodiaceae), płyn o nieprzyjemnym zapachu

 Monoterpeny dicykliczne:

•

α – i β – pinen

- lekkie, bezbarwne ciecze o silnym zapachu, główne składniki

terpenowe terpentyny (Terebinthina) z drewna sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris) z
rodziny Sosnowatych (Pinaceae)

•

borneol

- substancja krystaliczna o zapachu kamfory, łatwo utlenia się dając kamforę,

składnik olejku igieł sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris) z rodziny Sosnowatych
(Pinaceae)

•

kamfora

- keton terpenowy, składnik olejku cynamonowca kamforowego (drzewa

kamforowego, kamforowca) (Cinnamomum camphora) z rodziny Wawrzynowatych
(Laurowatych) (Lauraceae), substancja krystaliczna o ostrym zapachu

•

tujon

- keton terpenowy, składnik olejku szałwii lekarskiej (Oleum Salviae), olejku

wrotyczu pospolitego (Tanacetum vulgare) i olejku bylicy piołun (Artemisia
absinthium) z rodziny Astrowatych (Asteraceae), płyn o charakterystycznym
zapachu, silnie toksyczny

Mentha
piperita

Mentha
arvensis
var.
piperascens

Carum carvi

Mentha
crispa

Mentha
pulegium

Chenopodium
ambrosioides
var.
anthelminticum

 Olejki eteryczne zawierające głównie monoterpeny:

 Oleum Terebinthinae- olejek terpentynowy

 Oleum Pini sylvestris- olejek sosnowy

 Oleum Pini pumilionis- olejek kosodrzewinowy

 Oleum Abietis- olejek jodłowy

 Oleum Menthae piperitae- olejek miętowy

 Oleum Rosmarini- olejek rozmarynowy

 Oleum Lavandulae- olejek lawendowy

 Oleum Carvi- olejek kminkowy

 Oleum Coriandri- olejek kolendrowy

 Oleum Foeniculi- olejek kopru włoskiego

 Oleum Juniperi- olejek jałowcowy

 Oleum Eucalypti- olejek eukaliptusowy

 Oleum Chenopodii- olejek komosy piżmowej

 Oleum Rosae- olejek różany

 Oleum Citri- olejek cytrynowy

Seskwiterpeny

•

grupa związków naturalnych obejmująca węglowodory o wzorze ogólnym C

mogą mieć strukturę łańcuchową, jedno-, dwu-, trój- lub czterocykliczną

•

do seskwiterpenów zalicza się także azuleny i laktony seskwiterpenowe

•

oleiste ciecze lub substancje stałe, trudno lotne lub nielotne, tylko azuleny są lotne z
parą wodną

•

rozpuszczają się dobrze w rozpuszczalnikach organicznych

•

związki:

•

farnezol

- gęsta ciecz o przyjemnym zapachu, występuje w olejku eterycznym

kwiatostanów lipy (Tilia sp.) z rodziny Lipowatych (Tiliaceae)- Inflorescentia Tiliae
oraz w olejku pomarańczowym

•

farnezen

- węglowodór, składnik olejku rumianku pospolitego (Chamomilla recutita) z

rodziny Astrowatych (Asteraceae)

•

α – bisabolol

- płynny składnik olejku rumianku pospolitego (Chamomilla recutita) z

rodziny Astrowatych (Asteraceae)

•

kadinen

- węglowodór seskwiterpenowy, składnik olejków sosny zwyczajnej (Pinus

sylvestris), jodły pospolitej (Abies alba) z rodziny Sosnowatych (Pinaceae), olejku
owoców jałowca pospolitego (Juniperus communis) z rodziny Cyprysowatych
(Cupressaceae), rumianku pospolitego (Chamomilla recutita) z rodziny Astrowatych
(Asteraceae), mięty pieprzowej (Mentha piperita) z rodziny Wargowych (Lamiaceae)

•

α – i β – kariofilen

- węglowodory seskwiterpenowe, α – kariofilen (humulen) ma

strukturę monocykliczną, zaś β – kariofilen- dwucykliczną; składnik olejku
goździkowego (Oleum Caryophylli)

•

kwas akorowy

- składnik kłącza tataraku (Rhizoma Calami)

•

kwas walerenowy

- składnik korzeni kozłka lekarskiego (Valeriana officinalis) z

rodziny Kozłkowatych (Valerianaceae)

•

cynaropikryna

- główny składnik gorzki liści i korzeni karczochu zwyczajnego

(Cynara scolymus) z rodziny Astrowatych (Asteraceae)

Chamomilla
recutita

Abies alba

Juniperus
communis

Pinus
sylvestris

Valerian
a
officinalis

Cynara
scolymus

 Laktony seskwiterpenowe:

•

alantolakton

- związek krystaliczny o charakterze laktonu, występuje w korzeniu

omanu wielkiego (Inula helenium) z rodziny Astrowatych (Asteraceae)

•

santonina

- związek o charakterze laktonu i ketonu, składnik pączków kwiatowych

bylicy cytwarowej (Artemisia cina) z rodziny Astrowatych (Asteraceae); substancja
stała, nielotna, bez smaku

•

absyntyna

- gorzki składnik bylicy piołunu (Artemisia absinthium) z rodziny

Astrowatych (Asteraceae)

•

knicyna

- gorzki składnik drapacza lekarskiego (knikusa benedyktyńskiego) (Cnicus

benedictus, Carduus benedictus) z rodziny Astrowatych (Asteraceae)

•

arkcjopikryna

- związek gorzki liści łopianu mniejszego (Arctium minus) z rodziny

Astrowatych (Asteraceae)

•

helenalina

- składnik dzielżanu jesiennego (Helenium autumnale) z rodziny

Astrowatych (Asteraceae) i kwiatostanów arniki górskiej (Arnica montana) z rodziny
Astrowatych (Asteraceae)

•

partenolid

- główny składnik czynny wrotyczu maruny (Chrysanthemum parthenium)

z rodziny Astrowatych (Asteraceae)

•

bilobalid

- trójlakton seskwiterpenowy, biologiczny produkt rozpadu ginkgolidów,

główny składnik liści miłorzębu japońskiego (dwuklapowy) (Ginkgo biloba)

 Surowce olejkowe zawierające seskwiterpeny:

 Surowce azulenowe:

•

Anthodium Chamomillae- koszyczek rumianku

•

Herba Millefolii- ziele krwawnika

•

Herba Absinthii- ziele piołunu

•

Anthodium Anthemidis- koszyczek rumianku rzymskiego

 Surowce zawierające różne seskwiterpeny:

•

Folium Parthenii- liść maruny

•

Herba Cnici benedicti- ziele drapacza

•

Anthodium Arnicae- koszyczek arniki górskiej

•

Herba Cynarae- ziele karczochów

•

Radix Taraxaci- korzeń mniszka

•

Radix Cichorii- korzeń podróżnika

•

Radix Inulae- korzeń omanu

•

Rhizoma Calami- kłącze tataraku

•

Fructus Juniperi- owoc jałowca

•

Radix Valerianae- korzeń kozłka lekarskiego

•

Rhizoma Petasitidis- kłącze lepiężnika

•

Rhizoma Curcumae- kłącze kurkumy

•

Folium Lauri- liść wawrzynu

•

Lactuca virosa- sałata jadowita (homeopatyczny)

Diterpeny

•

związki grupy izoprenoidowej o zasadniczym wzorze sumarycznym C

odpowiadającym połączeniu czterech pięciowęglowych (C

) jednostek aktywnego

izoprenu

•

diterpeny mogą mieć strukturę liniową, jedno-, dwu- i więcej cykliczną

•

diterpeny można podzielić na lipofilne i hydrofilne

•

hydrofilne diterpeny mają funkcję tlenową i lepiej rozpuszczają się w wodzie

•

diterpeny są nielotne

•

związki:

•

fitol

- alkohol diterpenowy, stanowi fragment budowy cząsteczki chlorofilu, dlatego

występuje we wszystkich roślinach zielonych; bezbarwny płyn łatwo utleniający się

•

witamina A

- ma charakter alkoholu diterpenowego

•

sklareol

- alkohol diterpenowy, występuje w gatunku szałwia muszkatołowa (Salvia

sclarea) z rodziny Jasnotowatych (Lamiaceae)

•

premarubina i marubina

- mają charakter laktonów o smaku gorzkim (gorycze),

występują w zielu szanty zwyczajnej (Marrubium vulgare) z rodziny Jasnotowatych
(Lamiaceae), marubina jest produktem wtórnym powstałym z premarubiny

•

kwas giberelinowy (giberelina A

)

- pochodne tego kwasu (gibereliny) są

hormonami wzrostowymi roślin (przyspieszają wzrost, kwitnienie, owocowanie); w
piwowarstwie gibereliny stosowane są jako aktywatory kiełkowania jęczmienia;
występuje m.in. w nasionach fasoli; preparat agrotechniczny Gibrescol

•

kwas abietynowy

- składnik żywic pochodzących z gatunków sosen (Pinus sp.) z

rodziny Sosnowatych (Pinaceae), jak również terpentyny (Terebinthina) i kalafonii
(Colophonium)

•

rosmanol i rosmanal

- gorzkie diterpeny, występują zielu rozmarynu lekarskiego

(Rosmarinus officinalis) z rodziny Jasnotowatych (Lamiaceae)

•

ginkgolidy A i B

- dwucykliczne diterpeny, główne substancje czynne liści miłorzębu

japońskiego (Ginkgo biloba)

•

tryptolid

- diterpen występujący u trzyskrzydlca (Tripterygium willfordii) z rodziny

Dławiszowatych (Celastraceae)

•

Herba Marrubii- Ziele szanty:

szanta zwyczajna (Marrubium vulgare) z rodziny Jasnotowatych (Lamiaceae)

działanie: żółciopędne (preparat Cholegran), goryczowe, wykrztuśne

•

Herba Tucri- Ziele ożanki:

ożanka właściwa (Teucrium chamaedrys) i ożanka nierównoząbkowa (Teucrium
scorodonia) z rodziny Jasnotowatych (Lamiaceae)

działanie: przeciwpotne, przeciwreumatyczne

Triterpeny i saponiny triterpenowe

•

związki z grupy izoprenoidów o podstawowym wzorze sumarycznym C

, czyli

zbudowane z 6 jednostek C

aktywnego izoprenu

•

triterpeny mają cykliczną budowę (pentacykliczną lub tetracykliczną), z wyjątkiem
skwalenu (prekursor triterpenów i steroidów, ma budowę liniową)

•

związki stałe, nielotne, lipofilne, rozpuszczalne w rozpuszczalnikach organicznych

•

występują w żywicach, sokach mlecznych, tkance korkowej drzew

•

związki:

•

lupeol

- pięciocykliczny triterpen, występuje u łubinu żółtego (Lupinus luteus) z

rodziny Bobowatych (Fabaceae), w sokach mlecznych, korach, np. olszy czarnej
(Alnus glutinosa) z rodziny Brzozowatych (Betulaceae), liściach jemioły pospolitej
(białej) (Viscum album) z rodziny Jemiołowatych (Viscaceae)

•

betulina i kwas betulinowy

- betulina ma charakter alkoholu, występuje obficie w

korze brzóz (Betula sp.) z rodziny Brzozowatych (Betulaceae); kwas betulinowy
występuje w korach, a także w zielu konitrutu błotnego (Gratiola officinalis) z rodziny
Przetacznikowatych (Veronicaceae)

•

kwas glicyretynowy

- glicyretyna, niesłodki składnik korzeni lukrecji gładkiej

(Glycyrrhiza glabra) z rodziny Bobowatych (Fabaceae)- Radix Glycyrrhizae

•

kwas ursolowy

- występuje w liściach mącznicy lekarskiej (Arctostaphylos uva ursi) z

rodziny Wrzosowatych (Ericaceae), w liściach jemioły pospolitej (białej) (Viscum
album) z rodziny Jemiołowatych (Viscaceae), szałwii lekarskiej (Salvia officinalis) z
rodziny Jasnotowatych (Lamiaceae), barwinka pospolitego (Vinca minor) z rodziny
Toinowatych (Apocynaceae)

•

taraksasterol

- występuje w sokach mlecznych sałaty siewnej (głąbiki krakowskie)

(Lactuca sativa), cykorii podróżnika (Cichorium intybus) i mniszka lekarskiego
(Taraxacum officinalis) z rodziny Astrowatych (Asteraceae)

•

arnidiol

- występuje w kwiatach nagietka lekarskiego (Calendula officinalis) i arniki

górskiej (Arnica montana) z rodziny Astrowatych (Asteraceae)

•

kwas cyncholowy

- składnik kory chinowej- Cortex Cinchonae

•

kwas chinowowy

- składnik kory chinowej- Cortex Cinchonae, kłączy pięciornika-

Rhizoma Tormentillae

•

kwas tormentilowy

- występuje w kłączu pięciornika- Rhizoma Tormentillae

•

protopanaksadiol

- składnik korzeni Panax ginseg („żeń- szeń właściwy”) z rodziny

Araliowatych (Araliaceae)

•

protopanaksatriol

- występuje w korzeniach Panax ginseg („żeń- szeń właściwy”) z

rodziny Araliowatych (Araliaceae)

•

kwas bosweliowy

- występuje w żywicy kadzidłowca indyjskiego (Boswellia serrata) z

rodziny Osoczynowatych (Burseraceae)

•

limonoidy

- np. limonina, substancje gorzkie występujące u Citrus sp. z rodziny

Rutowatych (Rutaceae)

Lupinus
luteus

Alnus glutinosa

Viscum
album

Gratiola
officinalis

Glycyrrhiza
glabra

Boswellia
serrata

Arctostaphylos
uva ursi

Salvia
officinalis

Vinca minor

Cichorium
intybus

Taraxacum
officinalis

Calendula
officinalis

Panax ginseg

 Sapogeniny triterpenowe:

•

presenegina

- składnik korzeni krzyżownicy wirginijskiej (Polygala senega) z rodziny

Krzyżownicowatych (Polygalaceae)- Radix Senegae

•

hederagenina

- występuje w bluszczu pospolitym (Hedera helix) z rodziny

Araliowatych (Araliaceae) i w nasionach czarnuszki siewnej (Nigella sativa) z rodziny
Jaskrowatych (Ranunculaceae)

•

gypsogenina

- składnik korzeni mydlnicy lekarskiej (Saponaria officinalis)- Radix

Saponariae, łyszczca wiechowatego (Gypsophila paniculata) i nasion kąkolu polnego
(Agrostemma githago) z rodziny Goździkowatych (Caryophyllaceae)

•

kwas oleanolowy

- składnik liści oliwki europejskiej (Olea europea) z rodziny

Oliwkowatych (Oleaceae), liści jemioły pospolitej (białej) (Viscum album) z rodziny
Jemiołowatych (Viscaceae)

Polygala
senega

Hedera helix

Nigella sativa

Saponaria
officinalis

Gypsophila
paniculata

Agrostemma
githago

Olea europea

•

Anthodium Calendulae- Koszyczek nagietka:

nagietek lekarski (Calendula officinalis) z rodziny Astrowatych (Asteraceae) to
jednoroczna roślina ozdobna o ciemnopomarańczowej barwie kwiatów

surowiec zawiera triterpeny, flawonoidy, karotenoidy, poliacetyleny, olejek eteryczny,
fenolokwasy, sterole

działanie: przeciwzapalne, spazmolityczne, choleretyczne, żółciopędne
hipocholesteremiczne (zmniejsza stężenie cholesterolu we krwi), przeciwrzęsistkowe
(Trichomonas)

preparaty: Azucalen, Arcalen, maść nagietkowa, olejek nagietkowy, Hemostin
(hemostatyczny- tamujący krwawienie)

•

Radix Taraxaci- Korzeń mniszka:

mniszek pospolity (Taraxacum officinalis) z rodziny Astrowatych (Asteraceae) to
wieloletnia roślina zielna, w Polsce rozpowszechniony jako chwast łąkowy i polny

surowiec goryczowy zawiera substancje gorzkie o budowie seskwiterpenowej,
triterpeny, fitosterole, inulinę (do 40%), olejek eteryczny, flawonoidy, fenolokwasy,
śluz (1%), sole potasu

działanie: cholagogum, amarum, diureticum

preparaty: Succus Taraxaci, Gastrochol, Cholesol

•

Radix Cichorii- Korzeń podróżnika:

cykoria podróżnik (Cichorium intybus) z rodziny Astrowatych (Asteraceae)

surowiec zawiera składniki goryczowe (laktucynę i laktukopikrynę), fenolokwasy,
olejek eteryczny, cholinę, inulinę, taraksasterol

działanie: pobudza łaknienie i trawienie

 Saponiny triterpenowe:

•

escyna

- główna saponina nasion kasztanowca zwyczajnego (białego) (Aesculus

hippocastanum) z rodziny Kasztanowcowatych (Hippocastanaceae)

•

gipsozyd A

- saponina korzeni łyszczca wiechowatego (Gypsophila paniculata) z

rodziny Goździkowatych (Caryophyllaceae)

•

saponazyd A

- główna saponina korzeni mydlnicy lekarskiej (Saponaria officinalis) z

rodziny Goździkowatych (Caryophyllaceae)- Radix Saponariae

•

glicyryzyna

- kwaśna saponina korzeni lukrecji gładkiej (Glycyrrhiza glabra) z rodziny

Bobowatych (Fabaceae)- Radix Glycyrrhizae

•

senegina A

- kwaśna saponina korzeni krzyżownicy wirginijskiej (Polygala senega) z

rodziny Krzyżownicowatych (Polygalaceae)- Radix Senegae

•

hederasaponina C

- kwaśna saponina liści bluszczu pospolitego (Hedera helix) z

rodziny Araliowatych (Araliaceae)

•

prymulasaponina A

- kwas prymulowy, kwaśna saponina korzeni pierwiosnków:

pierwiosnek lekarski (Primula officinalis) i pierwiosnek wyniosły (Primula elatior) z
rodziny Pierwiosnkowatych (Primulaceae)

Primula
officinalis

Primula
elatior

•

Radix Glycyrrhizae- korzeń lukrecji:

lukrecja gładka (Glycyrrhiza glabra) z rodziny Bobowatych (Fabaceae) to roślina
pochodząca z rejonu Morza Śródziemnego i Azji Mniejszej; wieloletnia roślina zielna
o silnie rozwiniętych organach podziemnych (rozłogach i korzeniach), rośnie na
terenach piaszczystych

korzeń zawiera saponiny triterpenowe (kwas glicyryzynowy- glicyryzyna), flawonoidy,
izoflawony, hydroksykumaryny, glukozę, sacharozę, skrobię, mannitol, żywicę, olejek
eteryczny, asparaginę, β- sitosterol

działanie: expectorans, spazmolityczne (flawonoidy), przeciwzapalne w chorobie
wrzodowej (saponiny trieterpenowe), antyhepatotoksyczne, moczopędne, estrogenne

preparaty: Carbenoxolon, Gastro (przeciwzapalne w chorobie wrzodowej żołądka),
Uldenol, Ulventrol

•

Radix Primulae- Korzeń pierwiosnka:

pierwiosnek lekarski (Primula officinalis) i pierwiosnek wyniosły (Primula elatior) z
rodziny Pierwiosnkowatych (Primulaceae); Primula elatior ma siarkowożółtą koronę
kwiatową, a Primula officinalis złocistą, oba gatunki są objęte ochroną

korzeń zawiera saponiny triterpenowe (prymulasaponina A)

działanie: wykrztuśne (saponiny)

preparaty: Tussipect

Primula
officinalis

Primula
elatior

•

Radix Saponariae- Korzeń mydlnicy:

mydlnica lekarska (Saponaria officinalis) z rodziny Goździkowatych

(Caryophyllaceae) to wieloletnia roślina zielna, rozpowszechniona w Europie
środkowej i południowej na terenach piaszczystych, na brzegach rzek, potoków,
przydrożach

korzeń jest surowcem saponinowym (saponazyd A), zawiera także zespół glikozydów
triterpenowych zwany

saporubiną

, oligosacharydy (laktozyna)

działanie: expectorans (saponiny), środek pianotwórczy (gaśnice, szampony, środki
piorące)

preparaty: wykrztuśny (Pectosol)

•

Herba Herniariae- Ziele połonicznika:

połonicznik nagi (Herniaria glabra) z rodziny Goździkowatych (Caryophyllaceae) to
drobna, rozesłana po ziemi jednoroczna lub dwuletnia roślina; w Polsce występuje na
miejscach piaszczystych; zbliżony gatunek to połonicznik kosmaty (Herniaria hirsuta)

ziele jest surowcem saponinowym; zawiera także flawonole (narcyzyna),
hydroksykumaryny (herniaryna, umbeliferon, skopoletyna), fenolokwasy, olejek
eteryczny

działanie: spazmolityczne, dezynfekujące drogi moczowe

preparaty: Fitolizyna

Herniaria
glabra

Herniaria
hirsuta

•

Radix Senegae- Korzeń krzyżownicy (senegi):

krzyżownica wirginijska (Polygala senega) z rodziny Krzyżownicowatych

(Polygalaceae) pochodzi z Ameryki Północnej

korzeń jest surowcem saponinowym (senegina A)

działanie: wykrztuśne

•

Semen Hippocastani- Nasienie kasztanowca:

kasztanowiec zwyczajny (biały) (Aesculus hippocastanum) z rodziny
Kasztanowcowatych (Hippocastanaceae) pochodzi z Półwyspu Bałkańskiego

nasienie jest surowcem saponinowym (escyna)

działanie: escyna b. silnie uszczelnia naczynia włosowate; pozostałe surowce
kasztanowca służą do otrzymywania preparatów stosowanych w żylakach, obrzękach
i zastoinach żylnych (Venescin)

•

Radix Ginseng- Korzeń Ginseng („Żeń- szeń”):

surowiec ten pochodzi z cieniolubnej byliny Panax ginseg z rodziny Araliowatych
(Araliaceae) rosnącej w Korei Północnej, wschodnich Chinach i Nepalu

surowiec zawiera saponiny triterpenowe (panaksozydy lub ginsenozydy należące do

grupy protopanaksydioli i protopanksytrioli)), peptydoglukany (panaksany), olejek
eteryczny (panaksynol)

działanie: psychopobudzające i pobudzające seksualnie (panaksozydy lub

ginsenozydy), hipoglikemiczne (panaksany), przeciwstresowe, hamujące agregację
płytek krwi (panaksynol)

preparaty: Geriavit- Pharmaton, Ginsana

•

Folium Hederae- Liść bluszczu:

bluszcz pospolity (Hedera helix) z rodziny Araliowatych (Araliaceae) jest pod ochroną

liść jest surowcem saponinowym (hederasaponina C)

działanie: wykrztuśne, spazmolityczne, przeciwgrzybicze

Tetraterpeny

•

związki o charakterze barwników roślinnych o ogólnym wzorze podstawowym C

odpowiadającym 8 jednostkom aktywnego izoprenu zwane karotenoidami- barwniki
żółte, pomarańczowe, fioletowe występujące w chromoplastach, jak również
towarzyszą chlorofilowi w chloroplastach. Są lipochromami (ze względu na
właściwości lipofilne)

•

rozpuszczalne w tłuszczach i rozpuszczalnikach tłuszczowych, łatwo ulegają
rozkładowi

•

charakterystyczną cechą budowy cząsteczek karotenoidowych jest układ
skoniugowanych 9- 11 wiązań podwójnych

•

związki:

•

β- karoten

- pomarańczowy karotenoidowy barwnik występujący w warzywach:

pomidorach, marchwi, papryce, sałacie, brokułach oraz żółtkach jaj i maśle

•

krocetyna

- ceglastoczerwony barwnik karotenoidowy występujący u szafranu

uprawnego (krokusa uprawnego) (Crocus sativus) z rodziny Kosaćcowatych
(Iridaceae), w kwiatach dziewanny- Flores Verbasci

•

zeaksantyna

- karotenoidowy barwnik kukurydzy zwyczajnej (Zea mays) z rodziny

Wiechlinowatych (Poaceae), owoców dzikiej róży (Rosa canina) z rodziny
Różowatych (Rosaceae), rokitnika zwyczajnego (Hippophaë rhamnoides) z rodziny
Oliwnikowatych (Elaeagnaceae)

Politerpeny

•

związki polimeryczne wielkocząsteczkowe zbudowane z licznych pięciowęglowych
jednostek aktywnego izoprenu (ponad 1000 jednostek)

•

są składnikami soków mlecznych (lateksów) dostarczających naturalnego kauczuku u
rodzin: Wilczomleczowate (Euphorbiaceae), Morwowate (Moraceae), Sączyńcowate
(Sapotaceae), Toinowate (Apocynaceae), Astrowate (Asteraceae)

•

wchodzą w skład egzyny zarodników widłaków tworząc związki poliprenoidowe
zwane sporopoleninami (bardzo odporne na działanie czynników fizykochemicznych)

•

związki:

kauczuk

gutaperka