„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 
 
 
 
 

MINISTERSTWO EDUKACJI 

NARODOWEJ 

 
 
 
 
 
 
Tomasz Jagiełło 
 
 
 
 
 
 

Eksploatowanie siewników i sadzarek 
311[22].Z2.02 
 
 
 
 

Poradnik dla ucznia 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Wydawca

 

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy 
Radom 2007 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

1 

Recenzenci: 
mgr inż. Tadeusz Budzisz 
mgr inż. Marek Rudziński 
 
 
 
Opracowanie redakcyjne: 
mgr inż. Tomasz Jagiełło 
 
 
 
 
Konsultacja: 
mgr inż. Andrzej Kacperczyk 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
Poradnik  stanowi  obudowę  dydaktyczną  programu  jednostki  modułowej  311[22].Z2.02, 
,,Eksploatowanie  siewników  i sadzarek”, zawartego w modułowym programie  nauczania dla 
zawodu technik mechanizacji rolnictwa. 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Wydawca 

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy, Radom 2007 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

2 

SPIS TREŚCI 

 

1.  Wprowadzenie 

3 

2.  Wymagania wstępne 

5 

3.  Cele kształcenia 

6 

4.  Materiał nauczania 

7 

4.1.  Rodzaje siewu. Wymagania agrotechniczne, budowa, obsługa i regulacje 

siewników 

 

7 

4.1.1.  Materiał nauczania  

7 

4.1.2.  Pytania sprawdzające 

21 

4.1.3.  Ćwiczenia 

21 

4.1.4.  Sprawdzian postępów 

23 

4.2.  Wymagania agrotechniczne, budowa, obsługa i regulacje sadzarek. 

Zasady bhp przy obsłudze siewników i sadzarek 

 

24 

4.2.1.  Materiał nauczania 

24 

4.2.2.  Pytania sprawdzające 

28 

4.2.3.  Ćwiczenia 

29 

4.2.4.  Sprawdzian postępów 

30 

4.3.  Wydajność eksploatacyjna maszyn do siewu i sadzenia. 

Konserwacja siewników i sadzarek 

 

31 

4.3.1.  Materiał nauczania  

31 

4.3.2.  Pytania sprawdzające 

36 

4.3.3.  Ćwiczenia 

36 

4.3.4.  Sprawdzian postępów 

38 

5.  Sprawdzian osiągnięć 

39 

6.  Literatura 

43 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

3 

1. WPROWADZENIE 

 

Poradnik  ten  pomoże  Ci  opanować  zasady  eksploatowania  siewników  i  sadzarek  oraz 

wykształcić umiejętności z tego zakresu. 

 

Poradnik zawiera: 

−

 

wymagania  wstępne,  czyli  wykaz  umiejętności,  jakie  powinieneś  opanować  przed 
przystąpieniem do realizacji jednostki modułowej, 

−

 

cele  kształcenia,  czyli  wykaz  umiejętności,  jakie  ukształtujesz  podczas  realizacji  tej 
jednostki modułowej, 

−

 

materiał  nauczania,  który  umożliwi  Ci samodzielne  przygotowanie się  do  wykonywania 
ćwiczeń i zaliczenie sprawdzianów, 

−

 

pytania  sprawdzające,  które  pomogą  Ci  sprawdzić,  czy  już  opanowałeś  zamieszczony 
materiał nauczania z zakresu eksploatacji maszyn i narzędzi do uprawy roli, 

−

 

ćwiczenia, które ułatwią Ci nabycie umiejętności praktycznych, 

−

 

sprawdzian  postępów,  zadań  który  pozwoli  Ci  na  samodzielne  określenie  opanowania 
wymaganych  umiejętności  i  wiadomości  po  zakończeniu  każdego  rozdziału  materiału 
nauczania, 

−

 

sprawdzian  osiągnięć  ucznia,  przykładowy  zestaw,  który  służy  do  oceny  poziomu 
opanowania umiejętności i wiadomości z zakresu całej jednostki, 

−

 

wykaz literatury. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

4 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Schemat układu jednostek modułowych

 

 

311[22].Z2.02 

Eksploatowanie 

siewników 

i sadzarek

 

311[22].Z2.04 

Eksploatowanie 

maszyn  

i urządzeń do zbioru 

zielonek 

311[22].Z2.07 

Eksploatowanie 

maszyn i urządzeń 

stosowanych 

w produkcji 

zwierzęcej 

311[22].Z2.08 

Eksploatowanie 

urządzeń i środków 

transportu 

stosowanych w 

gospodarstwie rolnym

 

311[22].Z2.06 

Eksploatowanie 

maszyn do zbioru 

roślin okopowych 

311[22].Z2.05 

Eksploatowanie 

maszyn do zbioru 

zbóż 

311[22].Z2 

Użytkowanie i naprawa 

narzędzi, maszyn 

i urządzeń rolniczych 

311[22].Z2.03 

Eksploatowanie 

narzędzi, maszyn 

i urządzeń do 

nawożenia i ochrony 

roślin 

311[22].Z2.01 

Eksploatowanie 

narzędzi i maszyn do 

uprawy roli 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

5 

2. WYMAGANIA WSTĘPNE 

 

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć: 

−

 

dobierać środki ochrony indywidualnej do wykonywanych prac, 

−

 

interpretować przepisy bezpieczeństwa dotyczące procesów pracy, 

−

 

wskazywać  konsekwencje  naruszenia  przepisów  bhp  podczas  wykonywania  zadań 
zawodowych, 

−

 

scharakteryzować sposoby likwidacji lub ograniczenia zagrożeń urazami mechanicznymi, 

−

 

określać  sposoby  likwidacji  lub  ograniczenia  zagrożeń  związanych  z  substancjami 
chemicznymi, 

−

 

zastosować podstawowe przepisy bhp podczas wykonywania pracy, 

−

 

zorganizować bezpieczne i ergonomiczne stanowisko pracy, 

−

 

udzielać  pierwszej  pomocy  osobom  po  urazach  mechanicznych,  porażeniu  prądem, 
zatruciach substancjami chemicznymi.

,

 

−

 

odczytywać różne rodzaje rysunków technicznych, 

−

 

charakteryzować materiały stosowane w budowie maszyn, 

−

 

charakteryzować maszyny i urządzenia energetyczne i transportowe, 

−

 

przestrzegać zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony przeciwpożarowej i ochrony 
środowiska podczas wykonywania badań, 

−

 

określać budowę i działanie mechanizmów ciągnika rolniczego, 

−

 

stosować przepisy ruchu drogowego podczas kierowania pojazdem, 

−

 

kierować pojazdem samochodowym, 

−

 

obsługiwać mechanizmy ciągnika rolniczego, 

−

 

stosować zasady eksploatacji pojazdów rolniczych, 

−

 

diagnozować stan techniczny zespołów ciągnika rolniczego, 

−

 

naprawiać i regulować mechanizmy ciągnika rolniczego, 

−

 

przystosowywać ciągnik rolniczy do prac polowych i transportowych, 

−

 

korzystać z katalogów części, instrukcji obsługi i napraw pojazdów, 

−

 

wykonywać planowe przeglądy i naprawy pojazdów rolniczych, 

−

 

prowadzić dokumentację pracy pojazdów i środków transportowych, 

−

 

organizować  stanowisko  pracy  zgodnie  z  wymaganiami  ergonomii  oraz  przepisami 
bezpieczeństwa i ochrony środowiska, 

−

 

stosować  przepisy  bezpieczeństwa  i  higieny  pracy  podczas  eksploatacji  pojazdów 
rolniczych, 

−

 

określać zasady przewozu osób i ładunków, 

−

 

określać 

przeznaczenie 

przyrządów 

kontrolno-pomiarowych 

znajdujących 

się 

w pojeździe oraz przyrządów do sterowania pojazdami, 

−

 

określać czynności kierującego pojazdem przed i po uruchomieniu silnika, 

−

 

określać  podstawowe  czynności  kontrolne  i  obsługowe  urządzeń  wpływających  na 
bezpieczeństwo jazdy, 

−

 

posługiwać się mechanizmami sterowania pojazdem, 

−

 

samodzielnie wykonywać manewry pojazdem samochodowym, 

−

 

włączać się do ruchu drogowego. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

6 

3. CELE KSZTAŁCENIA 

 

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć: 

−

 

określić wymagania agrotechniczne stawiane siewnikom i sadzarkom, 

−

 

scharakteryzować rodzaje siewu, 

−

 

wyjaśnić budowę i regulację siewników rzędowych, 

−

 

wyjaśnić budowę, działanie i regulacje siewników do siewu punktowego, 

−

 

wykonać próbę pracy i sprawdzić nastawy siewnika, 

−

 

scharakteryzować rodzaje sadzarek do ziemniaków, 

−

 

wyjaśnić budowę, działanie, obsługę i regulację sadzarek do ziemniaków, 

−

 

wyjaśnić zasadę działania sadzarek do rozsad, 

−

 

wykonać próbę pracy sadzarki, 

−

 

wykonać naprawy bieżące siewników i sadzarek, 

−

 

wykonać konserwację sezonową siewników i sadzarek, 

−

 

wykonać naprawy bieżące sadzarek, siewników, 

−

 

zastosować przepisy bhp podczas eksploatacji siewników i sadzarek. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

7 

4. MATERIAŁ NAUCZANIA 

 

4.1.  Rodzaje siewu. Wymagania agrotechniczne, budowa, 

obsługa i regulacje siewników

 

 

4.1.1.  Materiał nauczania

 

 
Rodzaje siewu 

W  zależności  od  roślin,  istnieją  różne  rodzaje  siewu.  Przede  wszystkim  zależą  one  od 

wymagań  poszczególnych  roślin,  a  także  od  zamierzonego  sposobu  ich  pielęgnowania. 
Istnieją  następujące  rodzaje  siewu:  rzutowy,  rzędowy,  pasmowy,  taśmowy  punktowy 
i gniazdowy. Podczas siewu nasiona mogą zostać umieszczone na powierzchni roli (w siewie 
powierzchniowym) lub w glebie, na określonej głębokości. 
 

 

Rys.  1.  Rozmieszczenie  nasion  w  płaszczyźnie  poziomej  przy  różnych  metodach  siewu:  a)  siew  rzędowy: 

1) wąskorzędowy,  2)  szerokorzędowy,  3)  pasowy,  b)  siew  punktowy:  4)  wąskorzędowy,  
5) szerokorzędowy, 6) gniazdowy, c) siew rzutowy: 7) rozmieszczenie rzeczywiste, 8) rozmieszczenie 
teoretyczne, 9) rzędowo-rzutowy [6 s. 283] 

 

Najbardziej  rozpowszechniony  jest  siew  rzędowy.  W  ten  sposób  wysiewa  się:  zboża, 

rośliny  strączkowe,  pastewne  motylkowe  i  niemotylkowe,  a  także  większość  roślin 
przemysłowych.  Również  w  sposób  rzędowy  uprawia  się  okopowe  rośliny  korzeniowe. 
Podczas  siewu  rzędowego  nasiona  umieszcza  się  w  prostych,  równoległych  do  siebie 
i oddalonych  w jednakowych odległościach rzędach, na określonej głębokości. Zmiana  ilości 
roślin  na  jednostce  powierzchni  w  tego  rodzaju  siewie,  następuje  poprzez  zmianę  ich 
zagęszczenia  w rzędzie.  Szerokość  międzyrzędzi  mieści  się  w  zakresie  od  0,08  do  0,80 m. 
W uprawie zbóż stosuje się siew o rozstawie rzędów z zakresu od 0,13 do 0,20 m. W uprawie 
roślin  okopowych,  w  celu  umożliwienia  upraw  międzyrzędowych  stosuje  się  rozstaw 
szerokorzędowy. 

Siew  rzędowo-pasowy  jest  modyfikacją  siewu  rzędowego.  Stosuje  się  wówczas 

przemiennie  dwie  szerokości  międzyrzędzi,  dzięki  czemu  dwa  lub  trzy  zbliżone  do  siebie 
rzędy tworzą pas oddzielony od pozostałych szerokim międzyrzędziem. Taki sposób uprawy 
umożliwia  wykonywanie 

mechanicznych  zabiegów  pielęgnacyjnych  w  szerokich 

międzyrzędziach.  Ten  rodzaj  uprawy  stosuje  się  zamiast  upraw  szerokorzędowych  tylko 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

8 

wtedy,  gdy  roślinom  wystarczy  uprawa  pielęgnacyjna  tylko  z  jednej  strony  i  jednocześnie 
mniejsza powierzchnia życiowa. 

Siew  punktowy  polega  na  precyzyjnym  rozmieszczeniu  nasion  w  określonej  rozstawie 

i określonej  odległości  w  rzędach.  Stosuje  się  go  przy  uprawie  roślin  wymagających  dużej 
przestrzeni  życiowej,  takich  jak  na  przykład  buraki  cukrowe.  Wysiewając  specjalnie 
spreparowane  nasiona  buraków  cukrowych  (ziarna  otoczkowane),  unika  się  zabiegów

: 

przecinki  i  przerywki  w  celu  uzyskania  właściwej  rozstawy.  Siew  punktowy  jest  również 
często  praktykowany  przy  uprawie  kukurydzy  na  ziarno  lub  kiszonkę.  Ten  rodzaj  siewu 
wymaga materiału siewnego o wysokiej wartości użytkowej. 

Siew  gniazdowy  jest  wariantem  siewu  punktowego.  W  tym  przypadku  w  określonych 

odstępach  w  rzędzie  umieszcza  się  nie  jedno,  lecz  dwa  lub  trzy  nasiona.  Ten  rodzaj  siewu 
stosuje się w uprawie niektórych warzyw (dynia, ogórki). 

Siew  rzutowy,  dawniej  stosowany  powszechnie,  obecnie  używa  się  jedynie  na 

niewielkich areałach. 
 
Wymagania agrotechniczne stawiane siewnikom 

Obok  odpowiedniego  przygotowania  roli,  siew  jest  podstawowym  warunkiem 

prawidłowego  wzrostu  i  rozwoju  uprawianych  roślin.  Jego  celem  jest  optymalne 
rozmieszczenie  nasion  w glebie,  w  najkorzystniejszym  dla  danej  rośliny  terminie 
agrotechnicznym.  Nasiona  powinny  być  rozmieszczone  równomiernie,  z  zachowaniem 
odpowiednich  odległości  w rzędzie,  a  także  między  rzędami,  oraz  na  odpowiedniej 
głębokości.  Równomierny  wysiew  nasion  na  całym  polu,  w efekcie  ułatwi  osiągnięcie 
jednoczesnego  rozwoju  roślin,  co  z  kolei  pozwoli  na  skuteczne  przeprowadzanie 
dodatkowych  zabiegów  agrotechnicznych.  Jest  to  również  warunek  jednoczesnego 
osiągnięcia  pełnej  dojrzałości  przez  wszystkie  rośliny.  Spełnienie  tego  warunku  jest 
szczególnie  istotne  podczas  zbioru  plonów.  Umieszczenie  nasion  podczas  siewu  na 
odpowiedniej  głębokości,  nie  tylko  zapewni  im  dostarczanie  składników  pokarmowych 
i wody, ale także zabezpieczy je przed wyjadaniem przez ptaki. 

Wymagania  agrotechniczne,  jakie  stawia  się  siewnikom,  wynikają  wprost  ze 

sformułowanych  wyżej  warunków,  jakim  powinien  odpowiadać  prawidłowy  siew.  Siewniki 
rzędowe  i  ich  podzespoły  powinny  zapewnić  siew równomierny, a  zespoły  wysiewające  nie 
mogą  w żadnym  razie  podczas  tego  zabiegu  uszkadzać  nasion.  Jednocześnie  konstrukcja 
zespołów  wysiewających  powinna  umożliwić  wysiew  nasion  o  różnej  wielkości.  Nasiona 
powinny być umieszczane przez siewnik na jednakowej głębokości, odpowiedniej dla danego 
rodzaju rośliny. Rzędy powinny zachowywać prostoliniowość i ustaloną wcześniej szerokość 
międzyrzędzi. Konstrukcja siewnika powinna umożliwiać zmianę zarówno szerokości między 
rzędami, gęstości wysiewanych nasion w rzędzie, jak i głębokości siewu. Ilość wysiewanych 
nasion powinna  być  regulowana  łatwo,  a  ustalone parametry  pracy  zespołów  roboczych,  nie 
mogą  podczas  siewu  ulegać  zmianie.  Warunek  ten  musi  być  spełniony  zarówno  przy 
wstrząsach  siewnika,  występujących  podczas  przemieszczania  się  na  polu,  jak  i  przy  pracy 
agregatu  na  zboczach.  Budowa  skrzyni  nasiennej  powinna umożliwiać  łatwe  jej  napełnianie 
ziarnem. Opróżnianie skrzyni z nasion pozostałych po siewie również nie powinno nastręczać 
trudności. 

Łączne spełnienie, wyżej opisanych wymagań ma duży wpływ na jakość i ilość plonów, 

gdyż przy  odpowiedniej  wilgotności  i  temperaturze gleby,  nasiona  prawidłowo zasiane  będą 
kiełkować  i  wschodzić  jednocześnie.  Stopień  zagęszczenia  nasion  na  polu  powinien 
odpowiadać  wymaganiom  prawidłowego  rozwoju  zasianych  roślin.  Siew  zbyt  rzadki 
spowoduje brak optymalnego wykorzystania gleby i ułatwi rozwój chwastów, natomiast siew 
zbyt gęsty, spowoduje słabą wegetację roślin i w efekcie również doprowadzi do strat. 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

9 

Podział siewników 

Siewniki  polowe  ze  względu  na  sposób  pracy,  można  podzielić  na  dwie  zasadnicze 

grupy: siewniki rzutowe i siewniki rzędowe. 

 

 

Rys. 2.

 

Klasyfikacja siewników 

 

We  współczesnym  rolnictwie  istotne  znaczenie  osiągnęły  jedynie  siewniki  rzędowe.  Wśród 
tych maszyn wyróżnia się siewniki: uniwersalne, kombinowane i punktowe. 

Rzędowe  siewniki  uniwersalne  są  wykorzystywane  do  siewu  nasion  zbóż,  rzepaku, 

a także  nasion  drobnych  (traw,  maku)  i  grubych  (motylkowych  grubonasiennych,  buraków 
cukrowych  i  pastewnych  itp.).  Rzędowe  siewniki  punktowe  służą  do  precyzyjnego  siewu 
spreparowanych  nasion  buraków  cukrowych  i  pastewnych,  a  także  do  siewu  grochu, 
słonecznika  i  niektórych  warzyw.  Siewniki  kombinowane  służą  do  jednoczesnego  wysiewu 
zbóż  lub  nasion  roślin  przemysłowych,  wspólnie  z  nawozami  mineralnymi.  Siewniki  te 
posiadają w tym celu obok skrzyni na nasiona, również skrzynię na nawóz mineralny. 
 
Budowa siewników rzędowych 

Uniwersalne,  rzędowe  siewniki  zbożowe  zbudowane  są  z  następujących  elementów: 

skrzyni  nasiennej  z  mieszadłem,  znaczników,  zespołów  wysiewających,  przewodów 
nasiennych,  redlic,  spulchniaczy  śladów  kół  ciągnika  i  zagarniaczy  ze  sprężystymi  pacami. 
Siewniki  w  zależności  od  ich  wielkości  są  produkowane  jako  maszyny  zawieszane  lub 
przyczepiane. Siewniki zawieszane agregatuje się z ciągnikiem przy pomocy trzypunktowego 
układu  zawieszenia.  Podczas  pracy,  siewnik  opiera  się  na  dwóch  kołach  jezdnych.  Od  tych 
kół są napędzane wszystkie ruchome zespoły robocze, w tym wałek wysiewający i mieszadło. 
Prawidłowe prowadzenie siewnika po polu (bez omijaków) umożliwiają zamontowane na nim 
znaczniki.  Właściwie  wyregulowane  znaczniki,  znacząc  bruzdę  na  powierzchni  pola 
wytyczają  ślad  dla  przedniego  koła.  Tym  śladem  operator  będzie  prowadził  przednie  koło 
ciągnika, po wykonaniu  nawrotu. Znaczniki są przestawiane ręcznie przy każdym  nawrocie. 
W  siewnikach  o  większych  szerokościach  roboczych,  pracą  znaczników  steruje  się  przy 

rzędowe 

rzutowe 

SIEWNIKI POLOWE 

mechaniczne 

pneumatyczne 

kołeczkowe 

roweczkowe 

uniwersalne 

punktowe 

podciśnieniowe 

nadciśnieniowe 

kombinowane 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

10 

pomocy hydrauliki zewnętrznej ciągnika. Specjalny mechanizm podczas opuszczania jednego 
znacznika,  powoduje  w  tym  samym  czasie  unoszenie  drugiego.  Na  czas  transportu  obydwa 
znaczniki  powinny  być  uniesione  do  góry  i odpowiednio  zabezpieczone  przed  opadnięciem. 
Agregaty zaawansowane technologicznie podczas precyzyjnego prowadzenia maszyn po polu 
korzystają z systemów jazdy równoległej wspieranej technologią GPS. 

 

 

Rys. 3. Siewnik uniwersalny zawieszany S043 [katalog: ROLMASZ Kutno] 

 
Skrzynia  nasienna  siewnika  posiada  zawiasowo  umocowana  pokrywę.  Wewnątrz  skrzyni 
znajduje  się  pływak,  który  jest  połączony  ze  wskaźnikiem  umieszczonym  na  zewnątrz.  Po 
napełnieniu  skrzyni  ziarnem,  pływak  powinien  znajdować  się  na  powierzchni  nasion. 
W miarę  opróżniania  skrzyni  z  nasion,  wskaźnik  informuje  operatora  o  ilości  pozostałego 
materiału  siewnego.  W  niektórych  siewnikach  w  tym  celu  montuje  się  w  skrzyniach 
nasiennych  pojemnościowe  czujniki  elektryczne. W skrzyni  nasiennej  znajduje się  obrotowe 
mieszadło,  którego  zadaniem  jest  równomierne  dostarczanie  ziarna  do  zespołów 
wysiewających. 

Zespoły  wysiewające  są  umieszczone  tuż  pod  dnem  skrzyni  nasiennej.  W  siewnikach 

uniwersalnych  stosuje  się  dwa  typy  zespołów  wysiewających:  roweczkowy  lub kołeczkowy. 
Obecnie  siewniki  z  zespołami  roweczkowymi zostały  zdecydowanie wyparte  przez  siewniki 
z zespołami kołeczkowymi. 

 

 

 

Rys.  4.  Zespół  wysiewający  roweczkowy,  a)  gniazdo  wysiewające,  b)  regulacja  ilości  wysiewu,  1)  wałek 

z roweczkami,  2)  wałek  gładki,  3)  wał  napędowy,  4)  gniazdo  zespołu  wysiewającego,  5)  przesuwka, 
6) pierścień  ustalający,  7)  prowadnica,  8)  dźwignia  regulacji  ilości  wysiewu,  9)  dźwignia  regulacji 
położenia den [5, s. 137] 

 

Główna  różnica  między  zespołami  roweczkowymi  i  kołeczkowymi  polega  na  sposobie 

regulowania  ilości  wysiewanych  nasion.  W zespołach roweczkowych, o  ilości wysiewanych 
nasion  decyduje  szerokość  czynna  wałeczka  z  roweczkami.  Zmieniając  położenie  centralnej 
dźwigni  regulacyjnej  8  [Rys.  4],  można  jednocześnie  zwiększać  (lub  zmniejszać)  szerokość 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

11 

czynną roweczków we wszystkich zespołach wysiewających. Dzięki temu ilość wysiewanych 
nasion  w rzędach  ulega  odpowiednio  zwiększeniu  lub  zmniejszeniu.  W  zależności  od 
wielkości  nasion  istnieje  możliwość  zmiany  kierunku  obrotów  wałka  wysiewającego  przy 
zespole roweczkowym – wysiew górny i dolny oraz w zespole kołeczkowym. 

W  porównaniu  z  zespołami  roweczkowymi,  siewniki  z  kołeczkowymi  zespołami 

wysiewającymi,  umożliwiają  dokładniejszą  regulację  wysiewu  i  większą  równomierność. 
Siewniki te poprzez wyposażenie ich w wymienne wałki wysiewające, posiadają także lepsze 
rozwiązania w dziedzinie przystosowania maszyn do wysiewu nasion drobnych, średnich lub 
grubych. 

 

 

 

Rys. 5. Przyrząd wysiewający kołeczkowy [katalogi: Sulky BUREL Francja i FAMAROL Słupsk] 

 
Wymienne  wałki  wysiewające  mogą  być  zaopatrzone  w  kołeczki  (do  siewu  zbóż), ząbki 

(do  siewu  nasion  drobnych)  lub  łopatki  (do  siewu  nasion  grubych).  Kołeczkowe  zespoły 
wysiewające  są  umieszczone  na  wspólnym  wałku.  Zespoły  obracając  się  podczas  siewu, 
wygarniają  ziarno  ze  skrzyni,  wprost  do  przewodów  nasiennych.  Zmieniając  prędkość 
obrotową  wałka  wysiewającego  w  stosunku  do  prędkości  obrotowej  napędzającego  koła 
jezdnego, mamy możliwość wpływu na zmianę ilości wysianego ziarna na polu. 

 

 

Rys.  6.  Elementy  dwudzielnego  kołeczkowego  zespołu  wysiewającego  siewnika  S043/3B  „Poznaniak  6” 

1) kółko  wysiewające  do  nasion  drobnych  (wąskie), 2)  kółko  wysiewające  do  nasion zbóż  (szerokie), 
3) zabierak, 4) podkładka specjalna, 5) popychacz, 7) wałek wysiewający [instrukcja obsługi: siewnik 
POLONEZ Rolmasz Kutno] 

 
W  nowszych  konstrukcjach  siewników,  zamiast  wymiennych  zespołów  wysiewających 

stosowane  są  uniwersalne,  sprzęgnięte  ze  sobą  zespoły  kółek  wysiewających.  Są  one 
zamontowane  na  wałku  wysiewającym  na  stałe.  Dzięki  takiemu  rozwiązaniu  eliminuje  się 
pracochłonną  czynność  demontażu  całego  wałka  wysiewającego  i  wymiany  zespołów 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

12 

wysiewających  do  siewu  odpowiedniego  rodzaju  nasion.  Znane  są  rozwiązania 
z dwudzielnymi [Rys. 6] i trójdzielnymi kołeczkowymi zespołami wysiewającymi. 

Przy  wysiewie  zbóż,  obie  części  zespołu  wysiewającego  są  ze  sobą  sprzęgnięte  przy 

pomocy  zabieraka  3.  W  takim  przypadku  obracają  się  one  wspólnie.  Przy  wysiewie  nasion 
drobnych  obraca  się  tylko  wałek  wąski,  natomiast  wałek  szerszy  pozostaje  w  gnieździe 
wysiewającym  unieruchomiony.  Operacji  sprzęgania  lub  rozłączania  zespołu  kołeczkowego 
dwudzielnego dokonuje się specjalnym popychaczem 5, zmieniając położenie zabieraka. 

Pod  każdym  zespołem  wysiewającym  jest  umieszczone  sprężynujące  denko 3 [Rys. 7]. 

Denka są umocowane na wspólnym wałku. Taka konstrukcja pozwala w sposób jednoczesny 
zmieniać  szczelinę  pomiędzy  zespołami  wysiewającymi,  a poszczególnymi  denkami. 
W przypadku  wysiewu  nasion  drobnych  ustawia  się  szczelinę  wąską.  Przy  wysiewie  nasion 
grubych należy ją zwiększyć. W przypadku dostania się do gniazda wysiewającego twardego 
przedmiotu  o  dużych  wymiarach,  sprężynujące  denko  w  pewnym  stopniu  zabezpiecza 
kołeczkowy zespół wysiewający przed zniszczeniem. 

 

 

Rys. 7. Sprawdzenie den nastawnych. 1) wzornik, 2) śruba regulacyjna, 3) denko nastawne  

[instrukcja obsługi: siewnik POLONEZ Rolmasz Kutno] 

 

W  celu  precyzyjnego  ustawienia  jednakowej  szczeliny  denek  dla  poszczególnych 

zespołów  wysiewających,  należy  zastosować  specjalny  do  tego  celu  wzornik  1  [Rys.  7]. 
Wielkość  tej  szczeliny  ustala  się  osobno  dla  każdego  zespołu  wysiewającego  śrubą 
regulacyjną 2. 

W  siewniku  z  zespołami  kołeczkowymi  istnieje  dodatkowo  możliwość  regulowania 

szczelin  dolotowych  do  poszczególnych  gniazd  wysiewających.  Dokonuje  się  tego 
specjalnymi zastawkami regulacyjnymi. 

 

 

 

Rys. 8. Wyłącznik ścieżek technologicznych [katalog: FAMAROL Słupsk] 

 

Napęd  wałków  wysiewających  jest  uzyskiwany  od  kół  jezdnych,  przez  przekładnię 

łańcuchową  i  skrzynkę  przekładniową.  W  ten  sposób  wysiew  nasion  jest  powiązany 
bezpośrednio  z  ruchem  postępowym  agregatu  po  polu.  Istnieją  różne  mechanizmy  zmiany 
prędkości  obrotowej  wałków  wysiewających.  Dawniej  do  tego  celu  używano  stopniowych 
przekładni  napędowych  z  kompletem  kół  zębatych  (przekładnia  Nortona).  Kombinacja 
wyboru  współpracy  różnych  kół  zębatych  dawała  w  efekcie  18  lub  24  (w zależności  od 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

13 

konstrukcji)  przełożeń,  uzyskiwanych  przy  pomocy  dwóch  dźwigni.  Różne  ustawienia  kół 
w łańcuchowej  przekładni  bocznej  dodatkowo  zwielokrotniało  możliwość  uzyskiwania 
różnych prędkości obrotowych wałka wysiewającego do 54 lub 72 różnych wartości. 

Współcześnie  produkowane  siewniki  wyposaża  się  w  bezstopniowe  przekładnie, 

pozwalające w prosty sposób uzyskać prędkości  obrotowe wałka wysiewającego w znacznie 
większym  zakresie.  Niekiedy  specjalna  konstrukcja  przekładni  zabezpiecza  przed 
niepotrzebnym  obracaniem  się  zespołów  wysiewających,  np.  podczas  przypadkowego 
cofnięcia się siewnika.

 

 

 

Rys. 9. Regulacja bezstopniowej przekładni siewnika [katalog: FAMAROL Słupsk] 

 

Nasiona  wygarniane  przez  zespoły  kołeczkowe wpadają do przewodów  nasiennych.  Ich 

zadaniem  jest  doprowadzenie  nasion  do  redlic.  Najpowszechniej  stosuje  się  teleskopowe 
przewody nasienne, których budowa umożliwia w razie potrzeby zmianę ich długości. Dolne 
końce przewodów nasiennych przymocowane są do poszczególnych redlic. 

 

 

 

Rys. 10. Redlice płozowe z zastawkami przeciw zapychaniu glebą i teleskopowymi przewodami nasiennymi 

[katalog: FAMAROL Słupsk] 

 

 

 

Rys. 11. Redlice talerzowe [katalog: ROLMASZ Kutno] 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

14 

Redlice  są  podzespołami  siewnika,  odpowiedzialnymi  za  wykonanie  w  glebie  rowka, 

w którym  umieszczone  będą  nasiona.  Redlice  mogą  być  płozowe,  radełkowe  lub  talerzowe. 
Zmieniając  siłę  docisku  redlic  do  powierzchni  ziemi  możemy  zmienić  głębokość  siewu. 
W zależności  od  konstrukcji  siewnika,  można  tego  dokonać  napinając  sprężyny  lub 
zawieszając  na  odpowiedniej  dźwigni  obciążniki.  Niekiedy  stosuje  się  rozwiązania  z  jedną 
centralną  dźwignią,  która  reguluje  głębokość  siewu.  Redlice  w  celu  zabezpieczenia  przed 
przypadkowym  zapchaniem,  wyposażone  są  zamocowane  wahadłowo  stopki.  Redlice 
mogłyby  się  zapchać  podczas  opuszczania  siewnika  w  położenie  robocze,  lub  podczas 
przypadkowego  cofnięcia  się  agregatu.  Uniwersalne  siewniki  zawieszane  mają  szerokość 
roboczą do 3 m. 
 
Regulacje siewników rzędowych z kołeczkowymi zespołami wysiewającymi 

Podstawową  regulacją  w  siewnikach  jest  ustalenie  ilości  wysiewanych  nasion  na 

jednostkę  powierzchni.  Wielkość  nastaw  będzie  się  zmieniać  w  zależności  od  rodzaju 
wysiewanych  nasion.  Zawsze  przy  regulowaniu  ilości  wysiewu  należy:  ustalić  odpowiednią 
prędkość  obrotową  wałków  wysiewających,  położenie  dźwigni  denek  oraz  położenie 
zastawek  na  skrzyni  nasiennej.  Producenci  poszczególnych  siewników,  w instrukcjach 
obsługi  swoich  maszyn  publikują  dokładne  wskazania  regulacyjne  dla  poszczególnych 
rodzajów nasion. Są one umieszczone w tabeli wysiewu. 

Poza  ustaleniem  ilości  wysiewu,  w  siewnikach  ustawia  się  odpowiedni  rozstaw  redlic. 

Służy  do  tego  celu  specjalna  listwa  z  zaznaczonymi  różnymi  rozstawami.  Głębokość  siewu 
w zależności  od  konstrukcji  siewnika,  można  ustalać  poprzez  mocowanie  na  dźwigniach 
redlic  obciążniki,  napinając  sprężyny  dociskające  redlice  do  roli  lub  zmieniając  ten  nacisk 
hydraulicznie. 
 
Sprawdzenie ilości wysiewu 

Ponieważ  ziarno  nawet  tego  samego  gatunku  nie  jest  jednakowe,  co  do  jego  wielkości 

i ciężaru,  informacje  zawarte  przez  producentów  siewników  w  tabelach  wysiewu  należy 
traktować  jako  dane  orientacyjne.  Aby  uzyskać  dokładną,  odpowiednią  dla  danego  gatunku 
i odmiany  ilość  wysiewu  na  hektar,  należy  bezwzględnie  przeprowadzić  sprawdzenie 
wstępnych  regulacji,  podczas  tzw.  próby  kręconej.  Do  tego  celu  niezbędny  jest:  siewnik, 
waga, instrukcja obsługi siewnika oraz ziarno, które mamy zamiar wysiewać. 
 
Aby przeprowadzić próbę kręconą, należy wykonać następujące czynności: 

−

 

wstępnie wyregulować ilość wysiewu, zgodnie ze wskazaniami z tabeli wysiewu, 

−

 

napełnić skrzynię ziarnem, 

−

 

opuścić rynienki pomiarowe tak, by ziarno z zespołów wysiewających wpadało do nich, 

−

 

założyć korbę na wałek skrzyni przekładniowej, 

−

 

wysiewać nasiona do rynny, wykonując ściśle określoną ilość obrotów korbą, 

−

 

zważyć wysiane nasiona, 

−

 

porównać wyniki wysiewu rzeczywistego, ze wskazaniami z tabeli nastaw, 

−

 

w przypadku wyniku nie spełniającego oczekiwania, przeprowadzić korektę nastaw, 

−

 

próbę należy prowadzić do osiągnięcia pożądanych wyników, 

−

 

po wykonaniu próby, należy przywrócić pierwotne położenie rynienek pomiarowych. 

 
Jeżeli nie wiemy, ile razy należy obrócić korbą, aby wysiać ziarno na określonej powierzchni, 
należy  samodzielnie  zmierzyć  obwód  koła  jezdnego  siewnika  i  jego  roboczą  szerokość. 
Dysponując  tymi  wielkościami  należy określić  ilość obrotów koła siewnika w celu wysiania 
ziarna  na określonej  powierzchni. Niektórzy producenci zalecają wykonywać próbę kręconą 
w  warunkach  polowych.  Polega  to  na  chwytaniu  do  rynienek  ziarna  w  siewniku,  który 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

15 

porusza się po polu. Dopiero w ten sposób uzyskane ziarno waży się, a wynik porównuje się 
z żądaną normą wysiewu. 
 
Regulacja i obliczanie długości znaczników. 

Znaczniki  w  siewniku  rzędowym  powinny  być  ustawione  w  ten  sposób,  aby  odstęp 

pomiędzy  sąsiednimi  pasami  siewnymi  przy  kolejnych  przejazdach  siewnika,  odpowiadał 
szerokości  międzyrzędzia.  W  zależności od  typu  siewnika sterowanie  znacznikami odbywać 
się  ręcznie  przy  pomocy  linek,  lub  hydraulicznie  z  wykorzystaniem  hydrauliki  zewnętrznej 
ciągnika.  Pasem  siewnym  nazywa  się  odległość  między  skrajnymi  redlicami.  Jest  on  równy 
szerokości  roboczej  siewnika,  pomniejszonej  o  szerokość  jednego  międzyrzędzia.  Wysięg 
znacznika  lewego  i  prawego  oblicza  się  według  następujących  wzorów  przy  symetrycznym 
połączeniu z ciągnikiem i symetrycznego rozstawu redlic: 
 

S

s

 - t 

Z = ––––––  +  d      [m] 

2 

 
 
 

S

s 

= S

r 

– d                 [m] 

 
 
 
 

S

r

 = n ž d               [m] 

 
 
 

gdzie: 
Z –długość wysięgu znacznika lewego lub prawego, [m], 
S

s

 – odległość między skrajnymi redlicami [m], 

t- rozstaw kół przednich ciągnika [m], 
d – szerokość międzyrzędzia [m] 
S

r 

– szerokość robocza siewnika [m] 

n – ilość redlic używanych w czasie siewu

 

 

Rys. 12. Wyznaczanie długości znaczników 

[instrukcja obsługi siewnik POLONEZ Rolmasz Kutno]

 

 
Obsługa siewników rzędowych 

W celu prawidłowego wykonania siewu należy przestrzegać następujących zasad: 

−

 

sprawdzić, czy nie poluzowały się połączenia śrubowe, 

−

 

nasmarować siewnik zgodnie z instrukcją, 

−

 

sprawdzić stan opon, w razie potrzeby uzupełnić powietrze, 

−

 

sprawdzić położenie den nastawnych, 

−

 

sprawdzić napięcie łańcuchów w przekładniach, 

−

 

sprawdzić, czy dopływ nasion do czynnych przyrządów wysiewających jest otwarty, a do 
nieczynnych zamknięty, 

−

 

sprawdzić, czy dźwignie ustawione są tak, jak ustalono podczas próby kręconej, 

−

 

na uwrociach siewnik podnosić do góry, 

−

 

w razie potrzeby uzupełniać zapas ziarna w skrzyni nasiennej, 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

16 

−

 

nie przekraczać zalecanej maksymalnej prędkości roboczej, 

−

 

po każdym uwrociu przerzucić znaczniki, 

−

 

w celu zapobiegnięcia zapychania redlic, opuszczać siewnik jadąc agregatu do przodu, 

−

 

w pierwszej kolejności należy obsiać pasy na uwrociach, 

−

 

nie wolno cofać ciągnikiem z opuszczonym w położenie robocze siewnikiem. 

 
Technologiczne ścieżki przejazdowe 

Uzyskiwanie  wysokich  plonów  jest  uwarunkowane  nie  tylko  dobrą  jakością  materiału 

siewnego,  odpowiednią  uprawą  pola  i  właściwą  techniką  siewu,  ale  także  agrotechnicznymi 
zabiegami  pielęgnacyjnymi,  wykonywanymi  w  czasie  wegetacji  roślin.  Szczególnie  istotne 
jest  pogłówne  nawożenie  rośli  (tzw.  dokarmianie)  i  ich  chemiczna  ochrona.  Zabiegi  te 
powinno  się  wykonywać  od  fazy  strzelania  w  źdźbło,  do  kwitnienia  roślin.  W  tym  celu, 
wskazane  jest  stosowanie  na  polu  ścieżek  technologicznych.  Ich  obecność  nie  tylko 
umożliwia wykonanie dodatkowych zabiegów agrotechnicznych, ale także zapewnia ich dużą 
dokładność.  Uniwersalne  siewniki  rzędowe  są  wyposażone  w  mechanizmy  umożliwiające 
łatwe  zakładanie  ścieżek  technologicznych.  Przy  ich  ustalaniu,  należy  zawsze  wziąć  pod 
uwagę szerokość  roboczą  siewnika  i  opryskiwacza.  W  siewniku  „Polonez 3ME”  sterowanie 
elementami 

odpowiedzialnymi 

za 

wysiew 

nasion 

podczas 

wytyczania 

ścieżek 

technologicznych  odbywa  się  poprzez  układ  elektryczny.  Operator  poprzez  uruchamianie 
elektrosiłownika  ma  możliwość włączania  i wyłączania odpowiednich kółek wysiewających. 
Bywają  również  takie  siewniki,  w  których  sterowanie  mechanizmem  powstawania  ścieżek 
technologicznych odbywa się automatycznie. 
 
Inne konstrukcje uniwersalnych siewników zbożowych 

Szerokość  robocza  siewników  przyczepianych  może  dochodzić  do  4,5 m  (a  nawet 

więcej).  W  takim  przypadku  z  uwagi  na  tak  dużą  szerokość  roboczą,  transport  siewnika  na 
pole  odbywa  się  w  ustawieniu  wzdłużnym,  przy  wykorzystaniu  dodatkowych  kół 
transportowych. 
Przestawienie  w  pozycję  roboczą  odbywa  się  przy pomocy  hydrauliki  zewnętrznej ciągnika. 
Siewniki  mogą  być  dodatkowo  wyposażone  w  systemy  informujące  operatora 
o nieprawidłowej  pracy  wałka  wysiewającego,  o  ilości  zboża  w  skrzyni  nasiennej,  a  także 
o wielkości obsianej powierzchni. 

Siewniki  o  jeszcze  większych  szerokościach  roboczych  buduje  się  już  jako  maszyny 

mechaniczno-pneumatyczne. W tym przypadku szerokość robocza wynosi do 6 m. [Rys. 12]. 
Siewniki  zbudowane  są  ze  skrzyni  nasiennej  ustawionej  wzdłuż  osi  ciągnika,  znaczników, 
układu jezdnego napędzającego kołeczkowe zespoły wysiewające, redlic przymocowanych do 
składanych  belek  polowych,  pneumatycznych  przewodów  nasiennych  i  wentylatora. 
Wentylator wytwarza podmuch powietrza, który rozdzielony do poszczególnych przewodów 
pneumatycznych transportuje ziarno od zespołów wysiewających do redlic. 

Siewniki  są  także  wyposażone  w  mechanizmy  umożliwiające  tworzenie  ścieżek 

przejazdowych. W tym celu określone redlice są okresowo wyłączane z pracy. Niektóre firmy 
produkują  siewniki  w  pełni  pneumatyczne.  W tych  maszynach  strumień  powietrza  nie  tylko 
służy  do  transportu  ziarna  w  przewodach  nasiennych,  ale  także  jest  odpowiedzialny  za  ich 
dawkowanie. 

Siewniki kombinowane są wyposażone w podwójną skrzynię: nasienną i nawozową. Przy 

pomocy  maszyn  tego  rodzaju,  można  wysiewać  nasiona  z  równoczesnym  siewem 
granulowanych nawozów mineralnych. Można także przeprowadzić jednoczesny siew dwóch 
rodzajów nasion, bez konieczności ich uprzedniego mieszania. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

17 

 

Rys. 13. Siewnik przyczepiany S052 [katalog: ROLMASZ Kutno] 

 

 

 

Rys. 14. Siewnik mechaniczno-pneumatyczny S061 [katalog: ROLMASZ Kutno]

 

 

Niektórzy  producenci  oprócz  samodzielnych  maszyn,  oferują  także  siewniki 

przeznaczone  do  nabudowania  na  agregaty  doprawiające  pole.  Przykładem  takiej  maszyny 
może  być  siewnik  S 103.  Jest to  siewnik  mechaniczno-pneumatyczny  nabudowany  na  bronę 
wykorzystywany głównie w zestawie uprawowo – siewnym. 

 

 

Rys. 15. Zestaw uprawowo-siewny Quick Line [katalog: ROLMASZ Kutno]

 

 
Sterowniki elektroniczne w siewnikach 

Do  obsługi  zaawansowanych  technologicznie  siewników  używa  się  wielofunkcyjnych 

urządzeń  elektronicznych.  Umożliwiają  one  pełną  kontrolę  nad  przeprowadzanym  zabiegiem. 
Operator  na  wyświetlaczu  otrzymuje  na  bieżąco  informacje  o  prędkości  roboczej  agregatu, 
dawce  ziarna  na  hektar, powierzchni wysiewu (zarówno częściowej,  jak  i  całkowitej), a także 
o pracy  elementów  wysiewających.  Niekiedy  urządzenia  są  wyposażone  w  alarmy  wizualne 
i dźwiękowe.  Dotyczyć  mogą  one  następujących  zdarzeń:  braku  ziarna  w  skrzyni  nasiennej, 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

18 

początku  wyznaczania  ścieżek  technologicznych,  anomalii  prędkości  obrotowej  aparatów 
wysiewających. 

Posiadając siewnik wyposażony w sterownik elektroniczny, upraszcza się też przebieg próby 

kręconej. Wystarczy wówczas wpisać do urządzenia wagę zebranego podczas próby kręconej 
ziarna i żądaną dawkę wysiewu na hektar. Urządzenie w sposób automatyczny ustawi dźwignię 
dawki  na  skali  przekładni  bezstopniowej  w  odpowiedniej  pozycji.  W  czasie  siewu,  w  celu 
chwilowego  zwiększenia  gęstości  wysiewu  (np.  na  cięższych  glebach)  może  nastąpić 
natychmiastowa  zmiana  dawki  o  10%.  Urządzenia  ułatwiają  także  wyłączanie  z  siewu 
odpowiednich  gniazd  wysiewających  w  celu  prawidłowego  wyznaczania  ścieżek 
technologicznych.  Dokonuje  się  to  na  podstawie  automatycznie  zliczanych  przejazdów, 
w oparciu o informację hydraulicznego przerzucania znaczników. 
 

 

 

Rys. 16. Konsola sterownika elektronicznego, kontrolującego ilość wysiewu [katalog: Sulky BUREL Francja]

 

 
Technologia GPS 

We współczesnym rolnictwie coraz częściej korzysta się z zaawansowanych technologii 

informatycznych  i  satelitarnych.  Między  innymi  powstają  systemy  wspomagania  jazdy 
równoległej,  korzystające  z  sygnałów  wysyłanych  przez  satelity  (system  GreenStar  firmy 
John  Deere,  FieldStar  firmy  AGCO,  Outback  firmy    Agrocom).  Są  one  wykorzystywane 
w tzw.  precyzyjnym  rolnictwie.  W  przypadku  siewników,  dzięki  wykorzystaniu  tych 
systemów  można  zrezygnować  z  używania  tradycyjnych  znaczników.  Mimo  tego  i  tak  pole 
będzie  zasiane  bez  nakładających  się  przejazdów,  czy  omijaków.  Agregat  wyposażony 
w system  jazdy  równoległej  może  efektywnie pracować nawet  w  podczas  mgły  lub  w  nocy. 
W  celu  doprecyzowania  sygnałów  satelitarnych,  współpracują  z  nimi  specjalne  naziemne 
anteny  dGPS,  które  przesyłają  sygnały  do  ciągnika.  Możliwa  jest  praca  w  systemie 
półautomatycznym,  gdy  kierowca  musi  sam  dokonywać  korekty  jazdy,  lub  też  w  trybie 
w pełni zautomatyzowanym (AutoTrac), kiedy ciągnik odnajduje właściwą drogę bez pomocy 
operatora.  Wówczas  elektroniczny  sterownik  bezpośrednio  steruje  pracą  układu 
kierowniczego. 

Praca  na  polu  rozpoczyna  się  od  wytyczenia  pierwszego  toru  jazdy.  Na  pole  można 

wjechać  w  dowolnym  miejscu.  Przed  rozpoczęciem  pracy  do  pamięci  komputera  należy 
wprowadzić  szerokość  roboczą  agregatu.  Podczas  pierwszego  przejazdu  należy  wprowadzić 
dwa wybrane punkty pokonywane na skraju pola, najpierw pkt A, a następnie po przejechaniu 
całego  pola  pkt  B  [Rys.17.a)].  W  ten  sposób  zostaje  zapamiętana  linia  bazowa.  Każdy 
następny  przejazd  będzie  przebiegał  równolegle  do  zapamiętanego  toru  jazdy.  Kolejne  linie 
jazdy są pokazywana na ekranie monitora w ciągniku [Rys.17.b)] 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

19 

 

Rys. 17. System GreenStar firmy John Deere a) wytyczenie pierwszego przejazdu między pkt A i B, b) monitor 

GreenStar [katalog: John DEERE] 

W  przypadku  jazdy  po  łuku,  system  automatycznie  zapamiętuje  50  punktów  w  ciągu 

minuty.  Odległość  między  pasami  będzie  zawsze  wielokrotnością  szerokości  roboczej 
agregatu.  System  również  automatycznie  wytyczy  linię  rozpoczęcia  nawrotów.  Kąt  skrętu 
podczas  nawrotów  także  będzie  dokładnie  określony.  Kiedy  AutoTrac  jest  włączony  układ 
kierowniczy  agregatu  jest  sterowany  całkowicie  automatycznie,  bez  ingerencji  kierowcy. 
Dokładność  wytyczenia  toru  jazdy  przy  kolejnych  przejazdach  wynosi  0,10  m.  W  praktyce 
przy pewnej wprawie można osiągnąć jeszcze większą dokładność, bo aż do 0,05 m. Program 
pozwala na utrzymanie dokładnego toru jazdy nawet podczas pracy w terenie pagórkowatym. 

System  można  bezproblemowo  montować  na  różnych  maszynach.  Z  powodzeniem 

wykorzystuje  się  go  przy  uprawie  i  doprawianiu  pola,  podczas  siewu,  nawożenia,  przy 
opryskach, czy kombajnowym zbiorze plonów. 
 
Budowa, działanie, obsługa i regulacje siewników punktowych 

Wymagania  agrotechniczne,  jakie  stawia  się  siewnikom  punktowym,  są  podobne  do 

wymagań  stawianych  siewnikom  uniwersalnym.  Dodatkowym  parametrem  w  przypadku 
maszyn  do  siewu  precyzyjnego,  jest  konieczność uzyskania  jednakowych odległości  między 
wysianymi  nasionami  w  rzędzie.  Siewniki  punktowe  stosuje  się  najczęściej  do  siewu 
jednokiełkowych  nasion  buraków  cukrowych  oraz  kukurydzy.  Głębokość  siewu  nasion 
buraków  cukrowych  powinna  wynosić  od  0,015  do  0,04  m,  natomiast  w  przypadku  nasion 
kukurydzy od 0,05 do 0,08 m. 

Siewniki  punktowe  składają  się  z  ramy,  zawieszanej  na  trzypunktowym  układzie 

zawieszenia  ciągnika,  do  której  są  przymocowane  poszczególne  sekcje  robocze.  Każda 
z sekcji  posiada  własny  zbiornik  na  ziarno  o  pojemności  od  8  do  16 dm

3

  oraz  zespół 

wysiewający.  Ponieważ  elementy  te  znajdują  się  tuż  nad  redlicą,  niepotrzebny  jest  w  tym 
przypadku przewód nasienny. Nasiona osuwając się w  zbiorniku w kierunku dna, trafiają do 
komórek w tarczy. Komórki te znajdują się na jej obwodzie. 

Wielkość  komórek  powinna  odpowiadać wielkości  wysiewanych  nasion.  Obracająca  się 

w  płaszczyźnie  pionowej  tarcza  przenosi  nasiona  i  wyrzuca  je  do  wykonanej  przez  redlicę 
bruzdy.  W  przecięciu  tarczy  wysiewającej,  w  jej  dolnej  części  jest  umieszczony  wyrzutnik. 
Zapewnia on opuszczenie przez nasiona komórek w tarczy nawet wówczas, gdyby doszło do 
ich  zaklinowania.  Oprócz  tarczy  wysiewającej  i  zbiornika  w  skład  każdej  sekcji  roboczej 
wchodzi  usuwający  większe  bryły  ziemi  zgarniak,  redlica,  rolka  ugniatająca  i  kółko 
zagarniające. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

20 

 

Rys. 18. Siewnik punktowy [katalog: AMAZONE Niemcy] 

 

 
Odstępy  nasion  w  rzędzie  zależą  od  ustawienia  przekładni  łańcuchowej  i  mogą  być 

zmieniane w  zakresie od 0,06 do 0,18 m.  W przypadku wysiewu nasion kukurydzy,  siewnik 
powinien  umożliwić  regulowanie  odległości  w  rzędzie  w  jeszcze  większym  zakresie, 
a mianowicie  od  0,08  do  0,40 m.  Napęd  na  zespoły  wysiewające  jest  przenoszony  od  kół 
podporowych  siewnika,  przez  przekładnię  łańcuchową  i  koła zębate,  na tarczę  wysiewającą. 
Dodatkowo  jest  także  napędzana  rolka  odrzucającą.  Jest  ona  usytuowana  w  zbiorniku,  a  jej 
zadaniem  jest  współpraca  z  tarczą  wysiewającą.  Rolka  powinna  zagwarantować  obecność 
tylko  jednego  nasionka  w  pojedynczej  komórce  tarczy.  Zmianę  prędkości  obrotowej  tarcz 
wysiewających uzyskuje się poprzez wymienne koła łańcuchowe. 

 

 

Rys. 19. Sekcja siewnika punktowego [katalog: AMAZONE Niemcy] 

 
Niekiedy  na  siewniki  punktowe  bywają  nabudowywane  opryskiwacze.  Służą  one  do 

wykonania  w  czasie  siewu  jednoczesnego  pasowego  oprysku.  Bywają  również  siewniki 
precyzyjne  wyposażone  w  dodatkowe  zbiorniki  do  wysiewu  nawozu  sztucznego.  Nawóz 
wysiany w pobliżu nasion stanowi tzw. nawożenie startowe. Zastosowanie wymiennych tarcz 
wysiewających  zwiększa  możliwość  wysiewu  nasion  innych  roślin  np.  słonecznika  lub 
niektórych  warzyw.  Minimalna  szerokość  międzyrzędzi  w siewnikach  punktowych  wynosi 
około 0,30 m. Poprzez przesuwanie, a nawet zdejmowanie w razie potrzeby niektórych sekcji, 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

21 

szerokość  ta  może  zostać  zwiększona  do  1,20 m.  Oprócz  wyżej  opisanego  przyrządu 
wysiewającego z pionową tarczą, istnieją również inne rozwiązania  służące do precyzyjnego 
wysiewu  nasion.  Są  to  m.in.  zespoły  chwytakowe,  z taśmą  perforowaną,  czerpakowe 
z ukośnie lub poziomo usytuowaną tarczą wysiewającą. 

Siewniki punktowe z pneumatycznymi zespołami wysiewającymi różnią się zasadą pracy 

od siewników z mechanicznymi zespołami. Posiadają one również tarczę z komórkami, ale do 
otworków  nasiona  przysysają  się  pod  wpływem  podciśnienia  wytworzonego  przez 
wentylator.  Specjalne  zgarniacze  nie  pozwalają  na  to,  by  do  jednego  otworu  przyssało  się 
więcej niż jedno nasionko. Przyssane nasiona są przenoszone do miejsca, w którym komórki 
tarczy  łączą  się  z  ciśnieniem  atmosferycznym.  Tam  następuje  odpadnięcie  pod  własnym 
ciężarem  nasion  od  tarczy.  Wpadają  one  na  dno  bruzdy  wykonanej  przez  redlicę.  Gęstość 
wysiewu,  czyli  zmianę  odległości  nasion  w  rzędzie  reguluje  się  zmieniając  przełożenie 
przekładni  zmieniającej  prędkość  obrotową  tarcz  wysiewających,  lub  stosując  tarcze  o  innej 
liczbie otworów. 

Oprócz  siewników  precyzyjnych  podciśnieniowych,  są  również  produkowane 

nadciśnieniowe.  W  tym  przypadku  pojedyncze  nasiona  są  wdmuchiwane  do  wgłębień  na 
obwodzie  tarczy  wysiewającej.  Nadmiar  nasion  zostaje  strumieniem  powietrza  odrzucony. 
Pojedyncze nasiona są dociskane do swoich gniazd ciśnieniem powietrza. Po przesunięciu się 
obwodu  tarczy  poza  komorę  nadciśnieniową,  przestaje  działać  siła  wciskająca  nasiona  do 
tarczy.  Pod  wpływem  własnego  ciężaru  wpadają  one  do  uformowanej  redliny.  Gęstość 
wysiewu reguluje się podobnie jak w siewnikach podciśnieniowych. 
 

4.1.2. Pytania sprawdzające

 

 

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 

1.  Jakie znasz rodzaje siewu? 
2.  Jakie wymagania agrotechniczne stawia się siewnikom uniwersalnym? 
3.  Z jakich podzespołów jest zbudowany uniwersalny siewnik rzędowy? 
4.  W jaki sposób reguluje się ilość siewu w siewnikach uniwersalnych? 
5.  W jaki sposób zmienia się głębokość siewu w siewnikach rzędowych? 
6.  Jak jest zbudowany siewnik rzędowy pneumatyczny? 
7.  W jakim celu przeprowadza się próbę kręconą? 
8.  Do czego służą sterowniki elektroniczne wykorzystywane w siewnikach? 
9.  Na czym polega wykorzystanie techniki dGPS podczas siewu? 
10. Do czego służą siewniki punktowe? 
11. Z jakich podzespołów są zbudowane siewniki punktowe? 
12. W jaki sposób zmienia się ilość wysiewu w siewnikach precyzyjnych? 
 

4.1.3. Ćwiczenia 

 
Ćwiczenie 1 

Zaplanuj wykonanie zabiegu siewu. Określ niezbędne do tego celu urządzenia, narzędzia 

i materiały eksploatacyjne. Oblicz długość znaczników zawieszanego siewnika uniwersalnego 
S 043  „Poznaniak 6”.  Siew  ma  być  wykonany  25  redlicami.  Szerokość  międzyrzędzi  winna 
wynosić  d  =  0,108 m.  Rozstaw  kół  przednich  ciągnika  wynosi  1,35 m.  Po  obliczeniach 
wyreguluj siewnik. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

22 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  określić zasady bezpiecznej pracy (patrz: rozdz. 4.2 poradnika), 
2)  zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia, 
3)  przeczytać instrukcję wykonania ćwiczenia, 
4)  wyregulować rozstaw międzyrzędzi, 
5)  obliczyć na podstawie danych, według wzorów długość znaczników, 
6)  wyregulować przy pomocy kluczy monterskich długości znaczników w siewniku, 
7)  wyregulować długość linek w mechanizmie przerzutowym znaczników, 
8)  sprawdzić poprawność wykonania ćwiczenia na polu, podczas próby siewu. 

 
Wyposażenie stanowiska pracy: 

−

 

ciągnik, łącznik górny, sworznie i zawleczki, siewnik uniwersalny S 043 „Poznaniak 6”, 

−

 

instrukcje obsługi siewnika i ciągnika, 

−

 

listwa do wyznaczania rozstawu redlic, 

−

 

zestaw kluczy monterskich, taśma miernicza, 

−

 

materiały piśmiennicze, 

−

 

literatura zgodna z punktem 6 poradnika. 

 
Ćwiczenie 2 

Zaplanuj wykonanie zabiegu siewu. Określ niezbędne do tego celu urządzenia, narzędzia 

i materiały  eksploatacyjne.  Wyreguluj  zespoły  robocze  siewnika  zawieszanego  S043 
„Poznaniak” zakładając, że masz zasiać pszenicę w rozstawie międzyrzędzi 0,108 m w ilości 
200 kg/ha. Przeprowadź próbę kręconą. 

 
Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  określić zasady bezpiecznej pracy (patrz: rozdz. 4.2 poradnika), 
2)  zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia, 
3)  przeczytać instrukcję wykonania ćwiczenia, 
4)  przypomnieć sobie sposób przeprowadzenia próby kręconej, 
5)  wyregulować zespoły robocze korzystając z tabeli wysiewu dla siewnika „Poznaniak 6”, 
6)  sprawdzić regulację poprzez wykonanie próby kręconej, 
7)  sprawdzić praktycznie, czy regulacje są odpowiednie. 
 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

−

 

ciągnik, łącznik górny, sworznie i zawleczki, siewnik uniwersalny S 043 „Poznaniak 6”, 

−

 

instrukcje obsługi siewnika i ciągnik 

−

 

zestaw kluczy monterskich i podstawowe narzędzia ślusarskie, 

−

 

waga, ziarno pszenicy, 

−

 

literatura zgodna z punktem 6 poradnika. 

 
Ćwiczenie 3 

Zaplanuj  czynności  przygotowujące  siewnik  punktowy  do  siewu.  Określ  niezbędne  do 

tego  celu  urządzenia,  narzędzia  i  materiały  eksploatacyjne.  Wykonaj  obsługę  techniczną 
siewnika punktowego. Przygotuj go do pracy. Należy wysiać otoczkowane nasiona buraków 
cukrowych w odstępach w rzędzie co 0,09 m, na głębokość 0,03 m, rozstaw rzędów 0,45 m. 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

23 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  określić zasady bezpiecznej pracy (patrz: rozdz. 4.2 poradnika), 
2)  zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia, 
3)  przeczytać instrukcję wykonania ćwiczenia, 
4)  nasmarować wszystkie punkty smarne, zgodnie z zaleceniami producenta, 
5)  sprawdzić napięcie łańcuchów w przekładniach łańcuchowych, 
6)  sprawdzić połączenia gwintowe, 
7)  sprawdzić stan kół jezdnych siewnika punktowego, 
8)  dobrać odpowiednie koła łańcuchowe. 
 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

−

 

ciągnik, łącznik górny, sworznie i zawleczki, siewnik punktowy, 

−

 

instrukcje obsługi: ciągnika i siewnika, 

−

 

zestaw kluczy monterskich, podstawowe narzędzia ślusarskie, smarownica, 

−

 

literatura zgodna z punktem 6 poradnika. 

 

4.1.4. Sprawdzian postępów 
 

Czy potrafisz: 

 

Tak 

 

Nie 

1)  określić różne rodzaje siewu? 

 

 

2)  określić wymagania agrotechniczne stawiane siewnikom? 

 

 

3)  nazwać podzespoły siewnika uniwersalnego i punktowego? 

 

 

4)  określić różnicę między zespołami roweczkowymi i kołeczkowymi? 

 

 

5)  wyregulować elementy siewnika, od których zależy ilość wysiewu? 

 

 

6)  przeprowadzić próbę kręconą? 

 

 

7)  obliczyć długość znaczników? 

 

 

8)  wymienić podzespoły rzędowego siewnika punktowego? 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

24 

do bulw 

do rozsad 

SADZARKI 

automatyczne 

półautomatyczne 

tarczowe (z chwytakami) 

przenośnikowe (z czerpakami) 

4.2.  Wymagania agrotechniczne, budowa, obsługa i regulacje 

sadzarek. Zasady bhp przy obsłudze siewników i sadzarek

 

 

4.2.1. Materiał nauczania 

 
Wymagania agrotechniczne sadzarek 

Bulwy  ziemniaczane  (lub  sadzonki)  powinny  być  rozmieszczane  w  równoległych 

rzędach, w jednakowych odległościach w rzędzie. Konstrukcja sadzarki powinna umożliwiać 
zmianę gęstości sadzenia w rzędzie w zakresie od 0,18 do 0,42 m, a także zmianę głębokości 
sadzenia  do  0,08 m.  Zespoły  wysadzające  nie  mogą  uszkadzać  bulw  (lub  sadzonek),  gdyż 
wiązałoby się to ze znacznym obniżeniem plonów. Ziemniaki po wysadzeniu powinny zostać 
przykryte  glebą.  Wysokość  i  kształt  uzyskiwanej  redliny  również  powinna  podlegać 
regulowaniu.  Z uwagi  na  konieczność  stosowania  przy  pielęgnacji  roślin  wysadzanych 
w rzędach  kolejnych  maszyn,  rozstaw  uzyskiwanych  rzędów  musi  być  zunifikowany 
i dostosowany  do  innych  maszyn  służących  do  upraw  międzyrzędowych  i  do  zbioru. 
Zalecany  znormalizowany  rozstaw  wynosi  0,75 m.  Dopuszczalne  są  również  rozstawy 
0,625 m  oraz  0,675 m.  Sadzeniaki  przygotowane  do  sadzenia  powinny  być  posortowane  na 
grupy, według wielkości bulw. 
Klasyfikacja sadzarek 
 

Generalnie  ciągnikowe  sadzarki  dzieli  się  na  maszyny  przeznaczone  do  sadzenia  bulw 

ziemniaków,  lub  do  sadzenia  wcześniej  przygotowanych  rozsad  roślin.  W  zależności  od 
przyjętej technologii pracy, sadzarki do bulw mogą być automatyczne lub półautomatyczne.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Rys. 20. Klasyfikacja sadzarek 

 

W  sadzarkach  automatycznych  wszystkie  czynności  przy  sadzeniu,  wykonuje  sam 

traktorzysta,  bez  pomocy  obsługi.  W  sadzarkach  półautomatycznych,  oprócz  traktorzysty, 
niezbędni  są  dodatkowi  pracownicy,  którzy  podkiełkowane  bulwy  ziemniaków  będą 
umieszczać  w  zespołach  sadzących.  Polowe  sadzarki  do  rozsad  wykonuje  się  tylko  jako 
półautomatyczne,  dwu-,  lub  czterosekcyjne  przeznaczone  do  pracy  z  obsługą.  Większość 
obecnie produkowanych sadzarek to maszyny zawieszane, dwu- lub czterorzędowe. 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

25 

Budowa, działanie, regulacje i obsługa sadzarek do ziemniaków 

Każda  sadzarka  składa  się  z  następujących  podzespołów:  ramy  z  trzypunktowym 

układem zawieszenia, zbiornika na sadzeniaki, zespołów sadzących, redlic do żłobienia bruzd 
i zespołów obsypujących ziemniaki. Odpowiednie mechanizmy umożliwiają zmianę gęstości 
sadzenia,  oraz  głębokości  i  szerokości  międzyrzędzi.  Zespoły  sadzące  otrzymują  napęd  od 
toczącego się po powierzchni pola pojedynczego koła, lub w niektórych maszynach - zespołu 
dwóch kół. Napęd pobierany od koła podporowego sadzarki gwarantuje, że odległość między 
sadzeniakami w rzędzie nie będzie zależeć od prędkości ciągnika. 
Automatyczne  sadzarki  tarczowe  posiadają  zespoły  wysadzające  rozmieszczone  na 
pionowych,  obracających  się  w  czasie  pracy tarczach.  Każdy  zespół wysadzający składa się 
z ruchomego  palca  z  dźwignią,  dociskanego  do  tarczy  sprężyną.  Ruchem  spłaszczonych 
palców,  poprzez  dźwignie  sterują  krzywki. Pozostają  one  nieruchome  względem obracającej 
się  tarczy.  Palec  zespołu  wysadzającego,  znajdując  się  w  dolnym  położeniu  tarczy  zostaje 
przez  krzywkę  otwarty  i w ten  sposób  ziemniak  może  zostać  zaczerpnięty  ze  zbiornika. 
W dalszej strefie, (w której krzywka już nie działa) sadzeniak dociśnięty palcem do tarczy jest 
przenoszony  górą  tarczy.  W  dalszym  cyklu  pracy,  po  kolejnym  wymuszeniu  przez  krzywkę 
odchylenia  palca  nad  wylotem  do  redlicy,  ziemniak  spada  do  wykonanej  wcześniej  redliny. 
Dwie tarcze  z  chwytakami,  osadzone  są  na wspólnej osi.  Biorą  one  napęd  od  pojedynczego 
koła (w sadzarkach S 204) lub dwóch kół (S 204/A), poprzez przekładnię łańcuchową. 

 

 

 

Rys. 21. Tarcza wysadzająca sadzarki chwytakowej [Instrukcja obsługi sadzarki S 204] 

 

Pojedyncze koło napędowe w sadzarce S 204 na swoim obwodzie posiada krój. Utrzymuje on 
prawidłową  pozycję  sadzarki,  nawet  podczas  pracy  na niewielkich zboczach.  Wówczas koło 
wraz  z  krojem  zapobiega  ściąganiu  agregatu  z  właściwego  toru  jazdy.  Dodatkowo  koła 
sadzarek  są  zaopatrzone  w  ostrogi,  w  celu  uniemożliwienia  ich  poślizgu.  Przekładnia 
łańcuchowa  posiada  wymienne  koła  łańcuchowe.  Wymieniając  je,  zmienia  się  prędkość 
obrotową tarcz w stosunku do prędkości obrotowej koła napędowego, co w efekcie powoduje 
zmianę  odstępu  wysadzanych  ziemniaków  w  rzędzie.  W  napędzie  zastosowano  również 
sprzęgło  przeciążeniowe,  które  zabezpiecza  mechanizm  w  wypadku  przypadkowego 
zablokowania  tarcz.  Dno  skrzyni  na  sadzeniaki,  wykonując  w  pewnym  zakresie  wahadłowe 
ruchy,  jest  wstrząsane  mimośrodami.  Dzięki  temu  ziemniaki  zgromadzone  w  skrzyni  są 
poruszane  i  nie  zawieszają  się.  W  dolnej  części  zbiornika  znajdują  się  zastawki,  które 
umożliwiają opróżnienie skrzyni z pozostałych po sadzeniu ziemniaków. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

26 

Redlice  typu  klinowego  posiadają  na swoich  bokach  długie  boczne  blachy. Zapobiegają 

one  zasypaniu  redliny,  przed  umieszczeniem  w  niej  sadzeniaka.  Sadzeniaki  są  przykrywane 
przez  obsypniki,  które  są  przymocowane  do  tylnej  części  sadzarki,  poprzez  równoległoboki 
przegubowe.  Sposób  mocowania  redlic  i  obsypników  umożliwia  zmianę  ich  położenia  na 
ramie  sadzarki,  w  zależności  od  stosowanej  głębokości  sadzenia  i  rozstawu  międzyrzędzi. 
Niektórzy  producenci  w  miejsce  obsypników  montują  talerzowe  zagarniacze.  Sadzarki 
tarczowe  są  produkowane  jako  dwu-  lub  czterorzędowe.  Sadzarki  tarczowe  mogą  być 
wyposażone w elektryczne urządzenie sygnalizacyjne. Informuje ono operatora o tym, czy nie 
występuje  poślizg  koła  napędowego,  a  także czy  chwytaki  nie  wykonują  jałowej  pracy,  tzn. 
nie zaczerpują  ziemniaków.  Dzięki  tym  informacjom  traktorzysta  może  szybko zareagować, 
co pozwala uniknąć powstawaniu na polu miejsc nie obsadzonych. 
Automatyczne  sadzarki  przenośnikowe  są  zbudowane  z  podobnych  podzespołów,  co 
automatyczne  sadzarki  tarczowe.  W  tym  przypadku  zespoły  wysadzające  są  zbudowane 
z czerpaków,  mocowanych  na  taśmie  przenośnika.  Poruszające  się  do  góry  czerpaki, 
wybierają  ze  znajdujących  się  w  zbiorniku  sadzeniaków  pojedyncze  sztuki.  Specjalne 
mechanizmy zapobiegają przed zabraniem na czerpak więcej niż jednego ziemniaka. 
 

 

 

Rys. 22. Sadzarka do ziemniaków czterorzędowa [katalog: AGROMET Brzeg] 

 

W górnym punkcie przenośnika, gdzie  następuje zmiana kierunku  jego ruchu, sadzeniaki 

zsuwają się na sąsiedni czerpak. W tej pozycji są transportowane w dół maszyny, w kierunku 
utworzonej przez redlice bruzdy. Z chwilą osiągnięcia przez czerpak dolnej pozycji, ziemniak 
zostaje  rzucony  na  dno  bruzdy.  W  następnej  kolejności  sadzeniaki  zostają  przykryte  glebą 
uformowaną  przez  obsypniki.  Regulację  gęstości  sadzenia  w  rzędzie  dokonuje  się  poprzez 
zmianę  prędkości  przenośników  z  czerpakami.  W  tym  celu  wymienia  się  koła  łańcuchowe 
w przekładni  napędzającej  przenośniki  od  kół  sadzarki.  Istnieją  również  takie  konstrukcje 
sadzarek czerpakowych, których prędkość przenośników zmienia się poprzez zmianę średnicy 
koła napędowego (sadzarki S 227). Taką regulację umożliwia specjalna, segmentowa budowa 
kół  napędowych.  Jeszcze  inne  maszyny  (sadzarka  S 222)  posiada  zespół  przesuwnych  kół 
regulacyjnych, który poprzez dobór odpowiednich kół łańcuchowych, pozwala łatwo zmienić 
gęstość sadzenia. 

Zmianę  głębokości  sadzenia  uzyskuje  się  poprzez  zmianę  położenia  redlic,  względem 

ramy.  Zmiana  szerokości  międzyrzędzi  jest  pracochłonna,  gdyż  wymaga  zmiany  położenia 
całych zespołów wysadzających względem ramy maszyny. 
Sadzarki półautomatyczne umożliwiają wysadzania ziemniaków podkiełkowanych. W tego 
typu  sadzarkach  nie  ma  już  samoczynnych  zespołów  wysadzających,  gdyż  mogłyby  one 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

27 

łatwo  uszkadzać  delikatne  kiełki  sadzeniaków.  Ziemniaki  ze  skrzynek  do  zespołu 
wysadzającego  wkładają  pracownicy,  siedzący  na  siodełkach  sadzarki.  Liczba  pracowników 
musi  odpowiadać  liczbie  sadzonych  rzędów.  Sadzarka  półautomatyczna  S 226  jest 
zbudowana  z  ramy  z  trzypunktowym  układem  zawieszenia,  zbiornika  na  sadzeniaki  oraz 
czterech sekcji wysadzających, przymocowanych do ramy. Każda sekcja wysadzająca posiada 
redlicę,  dwa  zagarniaki,  zespół  wysadzający  i  siedzisko  dla  operatora.  Zespół  wysadzający 
zbudowany  jest  z  obrotowej  tarczy,  którą wyposażono  w  sześć  przegródek.  Dna  przegródek 
stanowią  otwierane  klapki.  Prędkość  sadzenia  wynosi około 120  szt/min,  co  daje  wydajność 
0,2 ha/h. 
Sadzarki do rozsad 

Polowe  sadzarki  do  rozsad  znajdują  zastosowanie  przy  sadzeniu  rozsad  niektórych 

warzyw (np.: kapusty, pomidorów) uprawianych na dużych plantacjach. 

 

 

 

Rys. 23. Sadzarka do rozsady czterorzędowa tarczami elastycznymi S 221 [katalog: AGROMET Brzeg] 

 

Sadzarki  są  maszynami  półautomatycznymi.  Oznacza  to,  że  do  obsługi  maszyny  oprócz 

traktorzysty,  niezbędni  są  jeszcze  inni pracownicy.  Każda  sadzonka  rozsady  musi  być  przez 
nich ręcznie umieszczana w zespole wysadzającym. 

Konstrukcja  sadzarek  powinna  umożliwiać wysadzanie  rozsad  przygotowanych  zarówno 

w doniczkach, jak i samych roślin. Warunkiem prawidłowej pracy maszyny jest odpowiednie 
przygotowanie gleby. W sadzarkach do rozsad stosuje się różne rodzaje zespołów sadzących: 
łańcuchowe,  cięgnowe  gąsienicowe,  gwiazdowe  i  tarczowe.  W  każdym  z  tych  urządzeń 
pracownik  wkłada  roślinę  korzonkiem  skierowanym  do  góry.  Zespół  sadzący  transportuje 
roślinę na dół i tam, wprowadza ją do wykonanej wcześniej bruzdy. 

Najbardziej  rozpowszechnionymi  sadzarkami  do  rozsad  są  maszyny  z  zespołami 

wysadzającymi składającymi się z dwóch elastycznych tarcz. Tarcze te są do siebie ustawione 
pod  kątem.  Dzięki  temu  na  pewnej  części  obwodu  są  one  do  siebie  dociśnięte.  Sadzonka 
wsunięta  między  tarcze,  do  bruzdy  zostaje  przeniesiona  właśnie  tą  częścią  dociśniętą. 
Sadzonka  po  zostawieniu  jej  w  redlinie  zostaje  przysypana  ziemią.  Następnie  kółka 
ugniatające lekko ugniatają redlinę z wysadzoną rośliną. Skrzynki z rozsadami znajdują się na 
pomoście.  Każdy  rząd  jest  obsługiwany  osobno  przez  poszczególnych  pracowników. 
Zastosowanie  sygnalizacji  dźwiękowej  pozwala  na  zachowanie  jednakowych  odstępów 
sadzonek w rzędzie. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

28 

Przepisy bhp podczas obsługi maszyn do siewu i sadzenia 

Przed  przystąpieniem  do  eksploatacji  siewników  i  sadzarek,  należy  dokładnie  poznać 

zasady  bezpiecznej  obsługi  tych  maszyn.  Zostały  one określone  w  instrukcjach  obsługi  tych 
maszyn. Podczas użytkowania należy ściśle je przestrzegać. 

W celu zapewnienia równowagi agregatu, w którego skład wchodzi siewnik lub sadzarka, 

nie  wolno  stosować  ciągników  mniejszej  klasy,  od  wskazanych  przez  producenta 
użytkowanych  maszyn.  Dodatkowo  na  osi  przedniej  ciągnika  należy  stosować  obciążniki. 
Zabrania  się  transportować  na  pole  siewnik  (lub  sadzarkę)  z  napełnionym  zbiornikiem. 
Bezwzględnie  nie  wolno  przewozić  na  maszynach  ludzi.  Na  czas  transportu  znaczniki 
siewnika  należy  podnieść  do  góry  i  zabezpieczyć  je,  przed  samoczynnym  opadnięciem. 
Spulchniacze śladów kół ciągnika należy odwrócić ostrzem do góry. Nie wolno przekraczać 
dopuszczalnej  prędkości  transportowej  i  roboczej.  Na  czas  transportu  po  drogach 
publicznych, należy założyć przenośne urządzenia świetlne oraz trójkąt i tablice wyróżniające 
pojazdy  wolno  się  poruszające.  Łańcuchy  dolnych  cięgien  ciągnika  powinny  być 
maksymalnie skrócone. 

Przed  rozpoczęciem  pracy  należy  sprawdzić  prawidłowość  działania  poszczególnych 

mechanizmów.  Zawsze  należy  zwracać  uwagę  na  dokładne  założenie  osłon  przekładni 
bocznej i wszystkich elementów ruchomych. Regulowanie podzespołów oraz ich konserwacja 
może się odbywać wyłącznie w podczas postoju, przy unieruchomionym silniku ciągnika oraz 
przy  opuszczonej  i  wspartej  na  podłożu  maszynie. Jeżeli  regulacji  lub  naprawy dokonuje  się 
na  zawieszonych  na  podnośniku  ciągnika  maszynach,  należy  wcześniej  odpowiednio 
zabezpieczyć je przed opadnięciem i ewentualnym przygnieceniem osób naprawiających. 

W  czasie  siewu  nasionami  zaprawionymi,  należy  bezwzględnie  przestrzegać  przepisów 

bezpieczeństwa,  określonych  przez  producenta  środków  chemicznych.  Należy  używać 
ochrony osobiste, odzież pyło- i wodoszczelną oraz środki ochrony dróg oddechowych. Nie 
wolno przegarniać ręką nasion w zbiorniku siewnika. W czasie pracy  i przejazdów jałowych 
nie  wolno  dopuścić  do  przebywania  w  zasięgu  znaczników  postronnych  osób,  a  także 
zwierząt. Nie wolno wykonywać siewu  i sadzenia na polach o  nachyleniu powyżej 8  stopni. 
Podczas pracy na pochyłościach, nie wolno wyłączać biegu i wyłączać silnik ciągnika. 
Po zakończeniu siewu, przed odłączeniem siewnika od ciągnika, należy bezwzględnie redlice 
podnieść  do  góry  Siewnik  lub  sadzarka  po  odłączeniu  od  ciągnika,  należy  ustawiać  na 
powierzchni równej i twardej. 

Przy  obsłudze  siewnika  lub  sadzarki  może  pracować  tylko  osoba  dorosła  i  zdrowa. 

W długotrwałą  pracę  należy  dzielić  przerwami  na  odpoczynek.  Bezwzględnie  nie  wolno 
podejmować pracy w stanie nietrzeźwym lub w stanie obniżonej sprawności psychofizycznej 
organizmu.  W  przypadku  wystąpienia  podczas  pracy  dużego  zapylenia,  należy  stosować 
ochrony dróg oddechowych. 
 

4.2.2. Pytania sprawdzające 

 

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 

1.  Jakie wymagania agrotechniczne stawia się sadzarkom? 
2.  Czym różnią się między sobą sadzarki tarczowe i przenośnikowe? 
3.  Jakie znasz elementy budowy sadzarki tarczowej? 
4.  W jaki sposób reguluje się gęstość sadzenia w sadzarkach tarczowych? 
5.  Jakie regulacje dokonuje się w sadzarkach do sadzeniaków? 
6.  Jaka jest zasada pracy sadzarek półautomatycznych? 
7.  Jaka jest zasada pracy sadzarki do rozsad? 
8.  Jakie regulacje dokonuje się w sadzarkach do rozsad? 
9.  Jakie znasz zasady bezpiecznej obsługi i pracy siewnikami i sadzarkami? 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

29 

4.2.3. Ćwiczenia 

 
Ćwiczenie 1 

Zaplanuj  czynności  przygotowujące  sadzarkę tarczową do  sadzenia  ziemniaków. Określ 

niezbędne  do  tego  celu  urządzenia,  narzędzia  i  materiały  eksploatacyjne  Przygotuj  do  pracy 
automatyczną,  dwurzędową  sadzarkę  do  ziemniaków S 204.  Szerokość  międzyrzędzi 
0,675 m, odległość sadzeniaków w rzędzie 0,40 m, głębokość sadzenia 0,10 m. Przeprowadź 
próbę pracy. 

 
Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  określić zasady bezpiecznej pracy, 
2)  zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia, 
3)  przeczytać instrukcję wykonania ćwiczenia, 
4)  wyregulować rozstaw międzyrzędzi, 
5)  wyregulować przy pomocy kluczy monterskich położenie redlic i obsypników, 
6)  dobrać koła łańcuchowe, 
7)  przeprowadzić obsługę codzienną agregatu, 
8)  sprawdzić poprawność wykonania ćwiczenia na polu, podczas próby sadzenia. 

 
Wyposażenie stanowiska pracy: 

−

 

ciągnik, łącznik górny, sworznie i zawleczki, automatyczna sadzarka tarczowa, 

−

 

instrukcje obsługi sadzarki i ciągnika, 

−

 

zestaw kluczy monterskich, podstawowe narzędzia ślusarskie, smarownica, 

−

 

sadzeniaki, taśma miernicza, 

−

 

literatura zgodna z punktem 6 poradnika. 

 
Ćwiczenie 2 

Zaplanuj  czynności  przygotowujące  automatyczną,  przenośnikową  sadzarkę.  Określ 

niezbędne  do  tego  celu  urządzenia,  narzędzia  i  materiały  eksploatacyjne  Przygotuj  do  pracy 
dwurzędową  sadzarkę  do  ziemniaków  S 227.  Szerokość  międzyrzędzi  0,675 m,  odległość 
sadzeniaków w rzędzie 0,33 m, głębokość sadzenia 0,08 m. 

 
Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  określić zasady bezpiecznej pracy, 
2)  zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia, 
3)  przeczytać instrukcję wykonania ćwiczenia, 
4)  wyregulować rozstaw międzyrzędzi, 
5)  przy pomocy kluczy monterskich wyregulować położenie redlic i obsypników, 
6)  dobrać prędkość obrotową przenośników z czerpakami, 
7)  przeprowadzić obsługę codzienną agregatu, 
8)  sprawdzić poprawność wykonania ćwiczenia na polu, podczas próby sadzenia. 

 
Wyposażenie stanowiska pracy: 

−

 

ciągnik, łącznik górny, sworznie i zawleczki, automatyczna sadzarka przenośnikowa, 

−

 

instrukcje obsługi sadzarki i ciągnika, 

−

 

zestaw kluczy monterskich, smarownica, 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

30 

−

 

taśma miernicza, sadzeniaki, 

−

 

literatura zgodna z punktem 6 poradnika. 

 
Ćwiczenie 3 

Zaplanuj  czynności  przygotowujące  do  pracy  sadzarkę  do  rozsad.  Określ  niezbędne  do 

tego  celu  urządzenia,  narzędzia  i  materiały  eksploatacyjne  Wykonaj  obsługę  techniczną 
sadzarki. Przygotuj praktycznie maszynę do pracy. 
 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  określić zasady bezpiecznej pracy, 
2)  zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia, 
3)  przeczytać instrukcję wykonania ćwiczenia, 
4)  przeczytać fragment instrukcji dotyczący obsługi technicznej sadzarki, 
5)  nasmarować wszystkie punkty smarne, zgodnie z zaleceniami producenta, 
6)  sprawdzić napięcie łańcuchów w przekładniach łańcuchowych, 
7)  sprawdzić połączenia gwintowe. 

 
Wyposażenie stanowiska pracy: 

−

 

ciągnik, sadzarka do rozsad, 

−

 

instrukcje obsługi sadzarki i ciągnika, 

−

 

zestaw kluczy monterskich, smarownica, 

−

 

literatura zgodna z punktem 6 poradnika. 

 

4.2.4. Sprawdzian postępów 
 

Czy potrafisz: 

 

Tak 

 

Nie 

1)  określić wymagania agrotechniczne stawiane sadzarkom? 

 

 

2)  scharakteryzować rodzaje sadzarek do ziemniaków? 

 

 

3)  scharakteryzować budowę i działanie sadzarki tarczowej? 

 

 

4)  określić różnicę między sadzarką tarczową i przenośnikową? 

 

 

5)  wyregulować elementy sadzarki, od których zależy gęstość sadzenia? 

 

 

6)  zmienić szerokość sadzenia rzędów w sadzarce przenośnikowej? 

 

 

7)  wymienić podzespoły sadzarki do rozsad? 

 

 

8)  bezpiecznie obsługiwać siewniki i sadzarki? 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

31 

4.3.  Wydajność eksploatacyjna maszyn do siewu i sadzenia. 

Konserwacja siewników i sadzarek 

 

4.3.1. Materiał nauczania 

 
Obliczanie wydajności eksploatacyjnej narzędzi i maszyn uprawowych 

Proces technologiczny siewu nasion obejmuje następujące zabiegi: dostarczenie ziarna na 

pole,  napełnienie  siewników,  siew,  bronowanie  posiewne.  Nasiona  przed  siewem  powinny 
być zaprawione. Na pole powinny być dostarczane w workach. Przykrywanie nasion odbywa 
się jednocześnie z siewem. Jest ono zapewniane przez zagarniacze wbudowane w siewniki. 
Szerokość  uwroci  przy  siewie  wynosi  od  15  do  20 m.  Powinna  ona  wynosić  wielokrotność 
szerokości  roboczej  siewnika.  W  przypadku  niektórych  roślin  (np.  buraków  cukrowych) 
szerokość  uwroci  powinna  uwzględniać  zastosowanie  kolejnych  maszyn  w  procesie 
technologicznym, takich jak pielniki czy kombajny do zbioru. 

Obliczenie  ilości  nasion  potrzebnych  do  wysiania  można  obliczyć  uwzględniając 

wielkość  powierzchni  obsiewanej  przez  jeden  siewnik  i  stosowanej  dawki  nasion  na  hektar. 
Przykładowe ilości wysiewu zamieszczono w tabeli poniżej 
 

Tabela 1. Ilość wysiewu nasion ważniejszych roślin uprawnych [4, s.130] 

 

Przeznaczenie,  

sposób siewu 

Ilość wysiewu 

Roślina  

odmiana 

kg/ha 

na nasiona 

180-250 

Bobik  

na zielonkę 

200-300 

siew rzędowy 

25-30 

Buraki cukrowe  

siew punktowy 

6-9 

Buraki pastewne  

 

18-25 

Groch, peluszka  

na ziarno 

120-300 

jary 

120-160 

Jęczmień  

ozimy 

100-160 

Koniczyna  

wsiewka 

12-18 

Kukurydza  

na ziarno 

50-75 

Len  

 

130-180 

Lucerna  

 

20-30 

na nasiona 

220-280 

Łubin biały  

na zielonkę 

250-300 

na nasiona 

130-160 

Łubin żółty  

na zielonkę 

200 

Owies  

 

120-180 

Peluszka  

na zielonkę 

180-320 

jara 

160-200 

Pszenica  

ozima 

120-250 

Rzepak  

ozimy 

6-10 

na nasiona 

120-150 

Wyka jara  

na zielonkę 

100-150 

Ziemniaki  

 

1800-2500 

Żyto  

 

100-180 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

32 

Podstawą oceny agregatu jest określenie jego wydajności. Wydajność teoretyczną określa 

się iloczynem szerokości roboczej i prędkości przemieszczania się agregatu. 
 
 

W

t 

= 0,1 ž b ž V

r

           [ha/h] 

 
gdzie: 
W

t 

– wydajność teoretyczna [ha/h] 

b – szerokość robocza narzędzia lub maszyny [m] 
V

r

 – prędkość roboczą agregatu [km/h] 

 

W rzeczywistości agregat uzyskuje mniejszą wydajność, gdyż w czasie pracy występują 

straty  czasu  roboczego.  Straty  mogą  wynikać  również  z  przyczyn  technologicznych: 
(uwrocia, regulacje, napełnianie zbiornika materiałem siewnym), z przyczyn organizacyjnych 
(awaria, brak części zamiennych, brak paliwa itp.) lub z przyczyn meteorologicznych. Oprócz 
czasu  wykorzystanego  bezpośrednio  do  wykonania  zabiegu,  w  roboczym  czasie  zmiany 
wyróżnia  się  czas  niezbędny  do  obsługi  technicznej,  na  wykonanie  regulacji,  usuwanie 
usterek. 

Przyjmuje  się,  że  wydajność  praktyczna  jest  pomniejszona  w  stosunku  do  wydajności 

teoretycznej o współczynnik wydajności 

η

wyd 

 
 

W

p

 =  

η

wyd

 ž W

t 

           [ha/h] 

 
gdzie: 
W

p

 – wydajność praktyczna [ha/h] 

η

wyd

 – współczynnik wydajności 

W

t

 – wydajność teoretyczna [ha/h] 

 

Przyjmuje się dla przeciętnych warunków polowych wartości współczynnika 

η

wyd 

: 

−

 

dla maszyn zawieszanych od 0,7 do 0,8, 

−

 

dla maszyn przyczepianych od 0,5 do 0,6. 

Całkowitą  ilość  ziarna  jaką  powinniśmy  dostarczyć  na  pole  obliczamy  mnożąc  przez  siebie 
pole powierzchni [ha] i ilość wysiewu [kg/ha]: 
 
 

G = P

pow

 ž q         [kg] 

gdzie: 
G - potrzebna ilość nasion [kg] 
P

pow

 - pow. pola [ha] 

q – ilość (norma) wysiewu [kg/ha] 
 
Czas pracy agregatu wyrażony w godzinach można wyliczyć z zależności: 
 

P

pow 

t

rob

 = ––––––          [h] 

W

p

 

 
gdzie: 
t

rob

 – czas pracy agregatu [h] 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

33 

P

pow

 – powierzchnia pola [ha], 

W

p

 – wydajność praktyczna [ha/h] 

 

Ilość  przejazdów  siewnika  pomiędzy  jednym  i  drugim  napełnieniem  można  obliczyć 

z następującego wzoru: 
 

10 000 ž Q ž 

γ

n

 

i = –––––––––––––––– 

q ž b ž L 

 
gdzie: 
i – ilość przejazdów siewnika pomiędzy napełnieniem skrzyni 
Q – ładowność skrzyni nasiennej siewnika [kg], 

γ

n

 – współczynnik wykorzystania pojemności skrzyni, (przyjmuje się wartości 0,8 - 0,9) 

q – norma wysiewu [kg/ha], 
b – szerokość robocza siewnika [m], 
L – długość pola [m], 
 

Zakładając  parzystą  ilość  przejazdów,  możemy  wytyczyć  lokalizacje  punktów 

napełniania siewnika tylko z jednej strony pola: 
 
 

x = i ž b                  [m] 

 
gdzie: 
x – odległość pomiędzy punktami napełnienia skrzyni [m] 
i – ilość przejazdów siewnika pomiędzy napełnieniem skrzyni 
b – szerokość robocza siewnika [m], 
 

 

Rys. 24. Rozmieszczenie punktów uzupełnienia materiału siewnego: A, B, C miejsca uzupełnienia materiału 

siewnego [5, s. 158] 

 
Obliczenia dotyczące sadzarek 

Przebieg  procesu  technologicznego  sadzenia  roślin  jest  podobny  do  procesu 

technologicznego  siewu  nasion.  Zasadniczą  różnicą  jest  konieczność  dostarczenia  na  pole 
znacznie  większej  masy  sadzeniaków,  w  porównaniu  z  masą  materiału  siewnego. 
Odpowiednio przygotowane sadzeniaki na pole można dostarczać luzem na przyczepach, lub 
w  workach.  Na  polach  o  dużych  areałach  przyczepy  nie  rozładowuje  się,  lecz  rozstawia 
w odpowiednich  miejscach  na  uwrociach.  Zasada  obliczania  miejsc  załadunku  sadzarek  jest 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

34 

podobna  do  tej,  jaka  była  wykorzystana  w  przypadku  siewników.  W  celu  obliczenia  ilości 
sadzeniaków na ha powierzchni, należy posłużyć się następującym wzorem: 
 

10 000 ž q

sadz

 

G

ha

 = –––––––––––––––– [kg/ha] 

m ž a 

 
gdzie: 
G

ha

 - ilość sadzeniaków na 1 ha powierzchni [kg/ha], 

q

sadz

 – przeciętna masa jednego sadzeniaka [kg], 

m – szerokość międzyrzędzia [m], 
a – odległość między sadzeniakami w rzędzie [m], 
 

Ilość sadzeniaków potrzebnych do obsadzenia całego pola obliczamy ze wzoru: 

 
 

G

całk

 =   P

pow  

ž G

ha  

         [kg] 

 
 
gdzie: 
G

całk = 

ilość sadzeniaków [kg], 

G

ha

 – ilość sadzeniaków na 1 ha powierzchni [kg/ha], 

P

pow

 – powierzchnia pola [ha], 

 

Wydajność  praktyczną  i  teoretyczną  oblicza  się  podobnie  jak  w  przypadku  siewników. 

Tak  samo  oblicza  się  również  czas  pracy  agregatu.  Liczba  przejazdów  agregatu  między 
kolejnymi napełnieniami zbiornika sadzarki wynosi: 
 

1000 ž Q ž 

γ

n

 

i = ––––––––––––––            [m] 

q ž n ž b ž L 

 
gdzie: 
i – ilość przejazdów siewnika pomiędzy napełnieniem skrzyni 
Q – ładowność zbiornika sadzarki [kg], 

γ

n

 – współczynnik wykorzystania pojemności zbiornika, (przyjmuje się wartości 0,8 - 0,9) 

q – norma sadzenia [kg/ha], 
b – szerokość robocza sadzarki [m], 
L – długość pola [m], 
n – liczba rzędów sadzarki, 
 
Obliczanie kosztów eksploatacji siewników i sadzarek

 

Coraz częściej w naszym kraju pojawiają się siewniki do tzw. siewu bezpośredniego. Jest 

to technologia siewu nasion w glebę nie uprawioną. Okazuje się, że stosując siew bezpośredni 
nie  uzyskuje  się  plonów  niższych  niż  przy  uprawie  tradycyjnej.  Ten  rodzaj  siewu 
charakteryzuje  się  wieloma  zaletami.  Poza  oszczędnością  energii  można  wymienić 
zmniejszenie  kosztów  zakupu  i  eksploatacji  maszyn  uprawowych,  zmniejszenie  nakładów 
robocizny  oraz  znaczne  ograniczenie  erozji  i  ugniatania  gleby.  Jednak  technologia  siewu 
nasion w glebę nie uprawioną, musi być realizowana za pomocą siewników różniących się od 
tych tradycyjnych. W porównaniu z nimi muszą mieć sztywniejszą, wzmocnioną konstrukcję 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

35 

podzespołów,  gdyż  w  tego  rodzaju  siewie  występują  duże  opory  penetracji  gleby  przez 
redlice.  Jest  to  spowodowane  większym  niż  na polu uprawionym  zagęszczeniem  gleby  oraz 
obecnością roślin na powierzchni. Taki stan rzeczy wymaga znacznego dociążenia redlic. 

Obliczając koszty eksploatacji siewników i sadzarek należy kierować ogólnymi zasadami 

dotyczącymi  kosztów  eksploatacji  maszyn  rolniczych.  Zostały  one  m.in.  opracowane  przez 
Instytut  Budownictwa  Mechanizacji  i  Elektryfikacji  Rolnictwa  w  Warszawie.  Przy  ocenie 
kalkulacyjnej należy brać pod uwagę cały szereg wskaźników. 

Przy  obliczaniu  kosztów  eksploatacji  należy  m.in.  uwzględnić  okres  użytkowania, 

wykorzystanie  maszyn  w  okresie  użytkowania  i  wykorzystanie  roczne.  Poza  tym  należy 
w obliczeniach uwzględnić cenę zakupu  maszyny  i współczynnik kosztów napraw w okresie 
użytkowania. 

Na  koszty  utrzymania  maszyny  składają  się  koszty  amortyzacji  oraz  koszty  związane 

z przechowywaniem,  konserwacją  i  ubezpieczeniem.  Z  kolei  koszty  użytkowania  zależą  od 
kosztów  napraw  i  kosztów  materiałów  pomocniczych.  Znając  koszty  utrzymania 
i użytkowania,  a  także  okres  wykorzystania  rocznego,  można  wyliczyć  koszt  utrzymania 
i użytkowania maszyny przypadający na jedną godzinę. 

Ogólne  koszty  eksploatacji  są  sumą  kosztów  wynikających  z  kosztów  utrzymania 

i kosztów  użytkowania.  Oczywiście  dla  pełnego  obrazu  w  obliczeniach  oprócz  kosztów 
eksploatacji maszyny, należy również uwzględnić koszty eksploatowania ciągnika. 
 
Konserwacja siewników i sadzarek 
Obsługa codzienna zarówno siewnika, jak i sadzarki polega na oczyszczeniu maszyn z brudu 
i  kurzu.  Następnie  należy  sprawdzić,  czy  nie  poluzowały  się  połączenia  gwintowe,  w tym 
śruby  mocujące obręcze do tarcz kół.  W razie potrzeby śruby  należy dokręcić.  W następnej 
kolejności  należy  maszyny  nasmarować  zgodnie  z  planem  smarowania,  zamieszczonym 
w instrukcjach  obsługi.  Jeżeli  siewnik  lub  sadzarka  posiada  układ  hydrauliczny,  należy 
sprawdzić,  czy  nie  ma  on  przecieków  oleju.  W  siewniku  należy  dodatkowo  sprawdzić  stan 
opon i w razie potrzeby uzupełnić powietrze. 
Obsługa  sezonowa  polega  na  wykonaniu  wszystkich  czynności  obsługi  codziennej, 
a ponadto w siewniku używając wzornika należy sprawdzić, i w razie potrzeby wyregulować 
ustawienie den nastawnych. Należy sprawdzić ustawienie i działanie przerzutnika znaczników 
i  mechanizmu  zastawek.  W  sadzarkach  sprawdzamy  stan  zespołów  sadzących.  Obsłudze 
należy  również  poddać  układ  przeniesienia  napędu,  w  tym  stan  przekładni  łańcuchowych 
i jeżeli  są  -  zębatych.  Należy  sprawdzić  właściwe  ustawienie  regulacji  przekładni 
stopniowych i porównać ze wskazaniami producenta. 
Przechowywanie  maszyn  między  sezonami  należy  poprzedzić  czynnościami  związanymi 
z  obsługą  sezonową.  Ponad  to  należy  opróżnić  skrzynię  nasienną  lub  zbiornik  na ziemniaki 
z resztek materiału siewnego i sadzeniaków. W siewnikach w razie potrzeby należy oczyścić 
aparaty  wysiewające  z  resztek  zaprawy.  Jeżeli  maszyny  są  wyposażone  w  siłowniki 
hydrauliczne,  tłoczysko  cylindra  należy  pokryć  cienką  warstwą  smaru.  Należy  dokładnie 
oczyścić  przewody  nasienne  i  aparaty  sadzące.  Elementy  blaszane,  na  których  lakier  został 
uszkodzony  należy  pomalować.  Maszyny  należy  przechowywać  w suchym  miejscu. 
Łańcuchy  napędowe  należy  wymontować,  przemyć  olejem  napędowym  i  zakonserwować. 
Punkty  smarowania  starannie  napełnić  smarem.  Zauważone  usterki  i braki  usunąć.  Przy 
przechowaniu w  miejscu  nie zadaszonym, że względu  na działanie opadów atmosferycznych 
należy,  co  pewien  czas  uzupełniać  smar  na  elementach  podlegających  konserwacji. 
Przechowywanie  powinno  odbywać  się  w  miejscu  niedostępnym  dla  osób  postronnych 
i zwierząt domowych. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

36 

4.3.2. Pytania sprawdzające 

 

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 

1.  Jaka zasada obowiązuje przy ustaleniu szerokości uwrocia przy siewie i sadzeniu? 
2.  Jak się oblicza wydajność siewu teoretyczną, a jak praktyczną? 
3.  Jak oblicza się ilość materiału siewnego na powierzchnię pola? 
4.  Jak oblicza się ilość sadzeniaków na powierzchnię pola? 
5.  Jak przeprowadza się obsługę codzienną siewnika? 
6.  Co wpływa na koszty eksploatacji siewników i sadzarek? 
7.  W jaki sposób należy konserwować sadzarki i siewniki? 

 

4.3.3. Ćwiczenia 

 
Ćwiczenie 1 

Zaplanuj  siew  pszenicy  (200 kg/ha)  na  polu  o  powierzchni  6  ha,  o  wymiarach 

300 x 200 m,  siewnikiem  zawieszanym  S 043  o  szerokości  roboczej  2,7 m  zakładając, 
że będzie  poruszał  się  z  prędkością  roboczą  6 km/h.  Ładowność  skrzyni  siewnika  wynosi 
200 kg. Przyjmij współczynnik wykorzystania wydajności 

η

wyd

 = 0,65. Siew ma się odbywać 

wzdłuż dłuższego boku pola. Współczynnik wypełnienia skrzyni siewnika przyjmij 

γ

n

 = 0,8. 

 
Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia, 
2)  obliczyć teoretyczną i praktyczną wydajność agregatu, 
3)  obliczyć potrzebną ilość ziarna do siewu, 
4)  obliczyć czas pracy agregatu, 
5)  obliczyć liczbę przejść agregatu, między kolejnymi napełnieniami, 
6)  odległość między punktami napełnienia siewnika, 
7)  wykonać  szkic  pola,  zaznacz  na  nim:  ruch  siewnika,  uwrocia,  punkty  uzupełnienia 

materiału siewnego. 

 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

−

 

materiały piśmiennicze, 

−

 

literatura zgodna z punktem 6 poradnika. 

 
Ćwiczenie 2 

Zaplanuj  pracę  przy  sadzeniu  ziemniaków,  dwurzędową  sadzarką  S 222  na  polu 

o powierzchni  3 ha  (wymiary  150  x  200  m).  Szerokość  międzyrzędzi  0,675 m,  odległość 
między sadzeniakami 0,4 m. Prędkość robocza 4 km/h, szerokość robocza 1,25 m, ładowność 
zbiornika  sadzarki  400 kg.  Przeciętna  masa  sadzeniaka  wynosi  0,070 kg,  współczynnik 
napełnienia zbiornika 

γ

 = 0,8, współczynnik wydajności 

η

wyd

 = 0,6. 

 
Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  określić zasady bezpiecznej pracy, 
2)  zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia, 
3)  obliczyć teoretyczną i praktyczną wydajność agregatu, 
4)  obliczyć zapotrzebowanie na sadzeniaki, 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

37 

5)  obliczyć czas pracy agregatu, 
6)  obliczyć liczbę przejść agregatu, między kolejnymi napełnieniami, 
7)  odległość między punktami napełnienia sadzarki, 
8)  wykonać  szkic  pola,  zaznaczyć  na  nim:  ruch  sadzarki,  uwrocia,  punkty  uzupełnienia 

sadzeniaków. 

 

Wyposażenie stanowiska pracy: 

−

 

materiały piśmiennicze, 

−

 

literatura zgodna z punktem 6 poradnika. 

 
Ćwiczenie 3 

Zaplanuj  przeprowadzenie  konserwacji  posezonowej  siewnika.  Określ  niezbędne  do 

wykonania  tego  typu  prac  urządzenia,  narzędzia  i materiały  eksploatacyjne.  Wykonaj 
konserwację siewnika rzędowego. 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  określić zasady bezpiecznej pracy, 
2)  zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia, 
3)  przeczytać instrukcję wykonania ćwiczenia, 
4)  dobrać narzędzia i materiały konserwacyjne, 
5)  przygotować siewnik do konserwacji, 
6)  przeprowadzić konserwację, 
7)  ocenić swoją pracę. 

 
Wyposażenie stanowiska pracy: 

−

 

siewnik zawieszany, 

−

 

zestaw kluczy monterskich i podstawowe narzędzia ślusarskie, myjka ciśnieniowa, 

−

 

środki konserwujące, farba, itp. 

−

 

instrukcje obsługi: siewnika, 

−

 

literatura zgodna z punktem 6 poradnika. 

 
Ćwiczenie 4 

Zaplanuj  przeprowadzenie  konserwacji  posezonowej  sadzarki.  Określ  niezbędne  do 

wykonania  tego  typu  prac  urządzenia,  narzędzia  i materiały  eksploatacyjne.  Wykonaj 
zaplanowane czynności. 
 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)  określić zasady bezpiecznej pracy, 
2)  zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia, 
3)  przeczytać instrukcję wykonania ćwiczenia, 
4)  przeczytać fragment instrukcji dotyczący konserwacji sadzarki, 
5)  wykonać wszystkie czynności zgodnie z zaleceniami producenta, 
6)  sprawdzić stan techniczny maszyny. 

 
Wyposażenie stanowiska pracy: 

−

 

ciągnik, łącznik górny, sworznie i zawleczki, sadzarka, 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

38 

−

 

instrukcje obsługi sadzarki i ciągnika, 

−

 

zestaw kluczy monterskich, smarownica, 

−

 

literatura zgodna z punktem 6 poradnika. 

 

4.3.4. Sprawdzian postępów 
 

Czy potrafisz: 

 

Tak 

 

Nie 

1)  obliczyć wydajność teoretyczną i praktyczną agregatu? 

 

 

2)  określić różnice między wydajnością teoretyczną i praktyczną? 

 

 

3)  obliczyć ilość ziarna potrzebną do obsiania danego pola? 

 

 

4)  obliczyć odległości między punktami napełnienia skrzyni siewnika? 

 

 

5)  obliczyć zapotrzebowanie na sadzeniaki dla danego pola? 

 

 

6)  określić jakie elementy należy uwzględnić przy obliczaniu kosztów 

eksploatacji siewnika? 

 

 

 

 

7)  przeprowadzić konserwację siewników i sadzarek? 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

39 

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ 

 

INSTRUKCJA DLA UCZNIA 

1.  Przeczytaj uważnie instrukcję. 
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi. 
3.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych. 
4.  Test  zawiera  20  zadań.  Do  każdego  zadania  dołączone  są  4  możliwości  odpowiedzi. 

Tylko jedna jest prawidłowa. 

5.  Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej rubryce 

znak X. W przypadku pomyłki należy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie 
ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową. 

6.  Zadania  wymagają  prostych  obliczeń,  które  powinieneś  wykonać  przed  wskazaniem 

poprawnego wyniku.  

7.  Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania. 
8.  Jeśli udzielenie odpowiedzi  będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóż  jego rozwiązanie 

na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas. 

9.  Na rozwiązanie testu masz 25 min. 

Powodzenia!

 

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH 

 
1.  Przy pomocy siewników uniwersalnych, zboża sieje się metodą 

a)  rzutową. 
b)  rzędową. 
c)  punktową. 
d)  pasowo-rzędową. 

 
2.  W siewniku z zespołami roweczkowymi, na ilość wysianego zboża ma wpływ 

a)  zmiana prędkości obrotowej wałka wysiewającego. 
b)  przesunięcie poosiowe wałka wysiewającego. 
c)  podniesienie wałka wysiewającego. 
d)  przesunięcie gniazd wysiewających. 

 
3.  Do wprowadzenia i ułożenia nasion bezpośrednio w glebie służą 

a)  przewody nasienne. 
b)  przyrządy wysiewające. 
c)  redlice. 
d)  zgrzebła. 

 
4.  W siewniku uniwersalnym z zespołami kołeczkowymi, przy pomocy jednej dźwigni 

można zmienić parametry pracy 

a)  zastawek. 
b)  wałka wysiewającego. 
c)  mieszadła. 
d)  denek zespołów wysiewających. 
 

5.  Na ilość wysianego zboża w siewniku z zespołami kołeczkowymi ma wpływ 

a)  prędkość wałka wysiewającego. 
b)  położenie zastawek. 
c)  położenie denek. 
d)  prędkość wałka wysiewającego, położenie zastawek, położenie denek. 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

40 

6.  Odpowiednie ciśnienie powietrza w kołach siewnika 

a)  ma wpływ na ilość wysiewu. 
b)  nie ma wpływu na ilość wysiewu. 
c)  ma wpływ na bezpieczeństwo pracy. 
d)  ma wpływ na komfort pracy. 

 

7.  Sterownik elektroniczny zastosowany w siewniku może informować 

a)  wyłącznie o prędkości roboczej agregatu. 
b)  wyłącznie o aktualnej dawce nasion na hektar i wielkości zasianej powierzchni. 
c)  wyłącznie o prędkości wałka wysiewającego, braku nasion w skrzyni nasiennej. 
d)  o  prędkości  roboczej  agregatu,  prędkości  wałka  wysiewającego,  aktualnej  dawce 

nasion na hektar, wielkości zasianej powierzchni, braku nasion w skrzyni nasiennej. 

 

8.  Na rysunku obok śruba 2 służy do 

a)  ustawienia wałka wysiewającego. 
b)  ustawienia mieszadła. 
c)  indywidualnego ustawienia położenia denek. 
d)  przymocowania denka. 

 
 

[instrukcja obsługi POLONEZ Rolmasz Kutno]

 

 

9.  Prędkość tarczy wysiewającej w siewniku punktowym zależy od 

a)  prędkości jazdy agregatu. 
b)  wyboru kół w przekładni łańcuchowej. 
c)  średnicy tarczy wysiewającej 
d)  jest to prędkość niezależna. 
 

 

10.  W tarczowych sadzarkach do ziemniaków napęd na tarczę wysadzającą pochodzi od 

a)  wałka odbioru mocy. 
b)  od kół ciągnika. 
c)  od koła podporowego sadzarki. 
d)  od układu hydrauliki zewnętrznej ciągnika. 
 

 

11.  Gęstość ziemniaków w rzędzie w sadzarce tarczowej zależy od 

a)  prędkości jazdy agregatu. 
b)  obrotów silnika ciągnika. 
c)  śruby regulacyjnej. 
d)  prędkości obrotowej tarcz z chwytakami. 
 

 

12.  Na zdjęciu obok przedstawiono 

a)  sadzarkę do rozsad. 
b)  sadzarkę chwytakową. 
c)  sadzarkę taśmową. 
d)  sadzarkę tarczową. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

41 

13.  W sadzarce do rozsad z elastycznymi tarczami, sadzonkę wkłada się między tarcze 

a)  listkami do dołu. 
b)  listkami do góry. 
c)  wzdłuż tarczy. 
d)  sposób wkładania nie ma znaczenia. 

 
14.  Regulowanie zespołów siewnika lub sadzarki może się odbywać 

a)  przy uniesionej maszynie do góry. 
b)  przy uniesionej maszynie do góry, pod warunkiem zachowania dużej ostrożności. 
c)  przy wyłączonym silniku ciągnika i opuszczonej maszynie. 
d)  nie wolno regulować zespołów tych maszyn. 

  
15.  Nie wolno używać siewników i sadzarek na polach o nachyleniu powyżej 

a)  3 stopni. 
b)  5 stopni. 
c)  8 stopni. 
d)  11 stopni. 

 
16.  Szerokość uwroci powinna wynosić 

a)  1,5 szerokości siewnika. 
b)  wielokrotność szerokości roboczej siewnika. 
c)  uwrocia są nie wskazane przy siewie. 
d)  2,5 szerokości roboczej siewnika. 

 
17.  Na wydajność siewnika ma wpływ 

a)  średnica kół polowych siewnika. 
b)  prędkość obrotowa wałka wysiewającego. 
c)  szerokość robocza siewnika. 
d)  pojemność skrzyni nasiennej. 

 
18.  Koszty utrzymania siewnika zależą od 

a)  kosztów przechowania, konserwacji, ubezpieczenia. 
b)  kosztów napraw, materiałów eksploatacyjnych. 
c)  kosztów amortyzacji. 
d)  łącznie od kosztów przechowania, konserwacji, ubezpieczenia, napraw, materiałów 

eksploatacyjnych i amortyzacji. 

 
19.  Całkowity koszt eksploatacji maszyny rolniczej stanowi 

a)  iloczyn kosztów utrzymania i użytkowania. 
b)  różnicę kosztów utrzymania i użytkowania. 
c)  sumę kosztów utrzymania i użytkowania. 
d)  iloraz kosztów utrzymania i użytkowania. 

 
20.  Indywidualna regulacja den nastawnych wchodzi w zakres 

a)  obsługi codziennej. 
b)  obsługi sezonowej. 
c)  regulację wykonuje się raz na tydzień. 
d)  regulację wykonuje się nie rzadziej niż co miesiąc

.

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

42 

KARTA ODPOWIEDZI

 

 
Imię i nazwisko ............................................................................... 
 

Eksploatowanie siewników i sadzarek 
 

Zakreśl poprawną odpowiedź. 
 

Nr  

zadania 

Odpowiedzi 

Punkty 

1 

a 

b 

c 

d 

 

2 

a 

b 

c 

d 

 

3 

a 

b 

c 

d 

 

4 

a 

b 

c 

d 

 

5 

a 

b 

c 

d 

 

6 

a 

b 

c 

d 

 

7 

a 

b 

c 

d 

 

8 

a 

b 

c 

d 

 

9 

a 

b 

c 

d 

 

10 

a 

b 

c 

d 

 

11 

a 

b 

c 

d 

 

12 

a 

b 

c 

d 

 

13 

a 

b 

c 

d 

 

14 

a 

b 

c 

d 

 

15 

a 

b 

c 

d 

 

16 

a 

b 

c 

d 

 

17 

a 

b 

c 

d 

 

18 

a 

b 

c 

d 

 

19 

a 

b 

c 

d 

 

20 

a 

b 

c 

d 

 

Razem: 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

 

43 

6. LITERATURA 

 
1.  Buliński J., Miszczak M.: Podstawy mechanizacji rolnictwa. WSiP, Warszawa 1996 
2.  Ciągniki i maszyny rolnicze 1995/96. Katalog PIMR, Poznań 1997 
3.  Kuczewski  J.,  Waszkiewicz  Cz.:  Mechanizacja  rolnictwa.  Maszyny  i  urządzenia  do 

produkcji roślinnej i zwierzęcej. SGGW, Warszawa 1997 

4.  Kuczewski J., Majewski Z.: Podstawy eksploatacji maszyn rolniczych. WSiP, Warszawa 

1995 

5.  Nowacki T.: Mechanizacja Rolnictwa.PWRiL, Warszawa 1983 
6.  Ogólna uprawa roli i roślin. PWRiL, Warszawa 1996 
7.  Waszkiewicz Cz.: Maszyny i urządzenia rolnicze. WSiP, Warszawa 1998 
8.  Waszkiewicz  Cz.:  Maszyny  rolnicze.  Maszyny  i  urządzenia  do  produkcji  zwierzęcej 

Cz. II. WSiP, Warszawa 1996 

9.  Waszkiewicz  Cz.,  Kuczewski  J.:  Maszyny  rolnicze.  Maszyny  i  urządzenia  do  produkcji 

roślinnej Cz. I. WSiP, Warszawa 2002