Marquez G. G. - Kronika Zapowiedzianej Smierci

W dniu, w którym miał zostać zabity, Santiago Nasar wstał o piątej trzydzieści rano, chcąc

zdąŜyć na uroczystość powitania statku wiozącego biskupa. Śniło mu się, Ŝe szedł w mŜawce przez

gaj figowców, i przez chwilę był szczęśliwy we śnie, ale obudziwszy się, poczuł się cały zbryzgany

ptasimi gówienkami. „Zawsze śniły mu się drzewa - powiedziała mi Placida Linero, jego matka,

odtwarzając w dwadzieścia siedem lat później szczegóły tego nieszczęsnego poniedziałku. - Tydzień

wcześniej śniło mu się, Ŝe leciał sam w samolocie z cynfolii, który swobodnie przelatywał pomiędzy

migdałowcami". Cieszyła się w pełni zasłuŜoną sławą nieomylnej tłumaczki cudzych snów, pod

warunkiem Ŝe opowiadano je na czczo, nie dostrzegła jednak Ŝadnej złowróŜbnej przepowiedni w

snach swego syna - ani w tych dwóch ostatnich, ani w poprzednich z drzewami, które opowiadał jej

we wszystkie ranki poprzedzające jego śmierć.

Santiago Nasar równieŜ nie dostrzegł złej wróŜby. Spał krótko i źle, nie zdejmując ubrania.

Obudził się z bólem głowy, czując na podniebieniu smak miedzianego strzemienia, szybko jednak

uznał to za naturalne skutki weselnej hulanki, która przedłuŜyła się do rana. Nie dość tego: wiele osób

napotkanych przez niego od momentu, gdy wyszedł z domu o szóstej pięć, aŜ do chwili kiedy w

godzinę później został zaszlachtowany jak wieprz, wspominało, iŜ był wówczas nieco ospały, ale w

dobrym humorze, i Ŝe wszystkim mimochodem napomknął coś o pięknym dniu. Nikt nie był pewien,

czy miał na myśli pogodę. Wielu jednomyślnie wspominało, Ŝe ranek był pogodny, z nadlatującą od

plantacji bananowych morską bryzą, a więc taki, jakiego moŜna było się spodziewać po dobrym lutym

tamtych czasów. Większość zgodnie jednak stwierdzała, Ŝe pogoda była pod psem, niebo niskie i

posępne, w powietrzu unosiła się stęchlizna stojących wód, a w chwili nieszczęścia siąpiła mŜawka,

taka sama, jaką widział Santiago Nasar w lesie swego snu. Jeśli zaś chodzi o mnie, to po weselnej

pijatyce wracałem do przytomności na apostolskim łonie Marii Alejandriny Cervantes i obudziły mnie

dopiero dzwony bijące na trwogę, choć myślałem, Ŝe uderzono w nie na cześć biskupa.

Santiago Nasar ubrał się w białe lniane spodnie, nie krochmalone, takie same jak te, które miał

na sobie poprzedniego dnia na weselu. Było to ubranie na wielkie okazje. Gdyby nie wizyta biskupa,

włoŜyłby spodnie i koszulę koloru khaki i buty do jazdy konnej, czyli to, w co ubierał się w kaŜdy

poniedziałek, gdy jechał do hacjendy „Divino Rostro", odziedziczonej po ojcu i zarządzanej przez

niego roztropnie, choć bez większych sukcesów. Gdy wyruszał konno, przypinał do pasa magnum

357, którego pociski z pancernej stali, jak mawiał, mogły przeciąć konia na pół. W sezonie polowań

na kuropatwy brał swoje sokolnicze akcesoria. Poza tym w swoim arsenale miał: manlicher schonauer

30.06, holand magnum 300, hornet 22 z celownikiem optycznym i wielostrzałowego winczestera. Spał

zawsze tak jak jego ojciec, trzymając broń w poszewce poduszki, tego dnia jednak przed wyjściem z

domu wyjął naboje i schował do szufladki nocnego stolika. „Nigdy nie zostawiał broni nabitej" -

powiedziała mi jego matka. Wiedziałem o tym, tak jak wiedziałem, Ŝe broń chował w jednym miejscu,

amunicję zaś jak najdalej od niej, tak by nikt, choćby przypadkiem, nie uległ pokusie załadowania

broni wewnątrz domu. Był to roztropny nawyk narzucony przez ojca od tego dnia, kiedy to rano jedna

ze słuŜących, chcąc zdjąć poszewkę z poduszki, zaczęła nią potrząsać; pistolet wypadł i uderzając o

podłogę wystrzelił, kula zaś roztrzaskała szafę w pokoju, przebiła ścianę salonu, z bitewnym gwizdem

przeleciała przez jadalnię sąsiedniego domu i obróciła w gipsowy proch świętego naturalnej wielkości

z głównego ołtarza kościoła na drugim końcu placu. Santiago Nasar, wówczas małe dziecko, nie

zapomniał nigdy tej poglądowej lekcji udzielonej przez nieszczęśliwy traf.

Ostatnim obrazem syna, jaki zachowała w pamięci matka, była wizja jego przelotnego pobytu

w sypialni. Obudził ją, gdy usiłował po omacku znaleźć w łazienkowej apteczce tabletkę aspiryny;

matka zapaliła wówczas światło i ujrzała go, jak wyłaniał się w drzwiach ze szklanką wody w ręku, i

takim miała go zapamiętać na zawsze. Santiago Nasar opowiedział jej wówczas sen, ona jednak nie

zwróciła uwagi na drzewa.

- Wszystkie sny z ptakami oznaczają dobre zdrowie - powiedziała.

Ujrzała go, leŜąc w tym samym hamaku i w tej samej pozycji, w jakiej zastałem ją, powaloną

przez ostatnie światła starości, kiedy wróciłem do tego zapomnianego miasteczka, próbując złoŜyć z

tylu rozproszonych odłamków rozbite zwierciadło pamięci. Nawet w pełnym świetle z trudem

rozpoznawała kształty, a do skroni przyłoŜone miała zioła mające uśmierzyć wieczny ból głowy, który

pozostawił jej syn, gdy po raz ostatni przeszedł przez sypialnię. LeŜała na boku, próbując podnieść się

uczepiona pali u wezgłowia hamaka, w półmroku zaś unosił się ten sam zapach baptysterium, który

tak mnie zdziwił w ów ranek, gdy popełniono zbrodnię.

W chwili, kiedy pojawiłem się w pustce drzwi, pomyliła mnie ze wspomnieniem Santiago

Nasara. „Tam stał - powiedziała mi. - Miał na sobie białe

lniane ubranie, prane w samej wodzie, bo miał tak delikatną skórę, Ŝe nie znosił chrzęstu

krochmalu". Siedziała dłuŜszy czas w hamaku Ŝując nasionka rzeŜuchy, póki nie otrząsnęła się ze

złudzenia, Ŝe syn wrócił. Wówczas westchnęła: „To był męŜczyzna mojego Ŝycia".

Zobaczyłem go w jej pamięci. W ostatnim tygodniu stycznia skończył dwadzieścia jeden lat,

był smukły, blady, miał arabskie rzęsy i kręcone włosy swego ojca. Był jedynym synem małŜeństwa z

rozsądku, które nie zaznało chwili szczęścia. Ale Santiago Nasar wydawał się szczęśliwy przy ojcu,

póki ten nagle nie zmarł, i przez następne trzy lata wydawał się nadal szczęśliwy przy samotnej matce

aŜ do poniedziałku swojej śmierci. Po niej odziedziczył instynkt. Od ojca nauczył się, jeszcze jako

dziecko, władania bronią palną, miłości do koni i układania do łowów drapieŜnych ptaków, ale

równieŜ wypróbowanej sztuki odwagi i ostroŜności. Między sobą rozmawiali po arabsku, ale w

obecności Placidy Linero po hiszpańsku, Ŝeby nie czuła się odepchnięta. Nigdy nie widziano ich

uzbrojonych w miasteczku i tylko raz pojawili się ze swymi wytresowanymi sokołami, i to z okazji

pokazu sokolnictwa podczas specjalnego kiermaszu na cele dobroczynne. Śmierć ojca zmusiła go do

przerwania nauki pod koniec szkoły średniej, musiał bowiem objąć rodzinną hacjendę. Sobie samemu

juŜ Santiago Nasar zawdzięczał, iŜ był wesoły, spokojny i kochliwy.

W dniu, w którym miał zostać zabity, matka, ujrzawszy go ubranego na biało, pomyślała, Ŝe

pomylił mu się dzień. „Przypomniałam mu, Ŝe dziś jest poniedziałek" - powiedziała mi. Ale

wytłumaczył jej, Ŝe ubrał się odświętnie na wypadek, gdyby nadarzyła się okazja ucałować pierścień

biskupa. Nie okazała tym najmniejszego zainteresowania.

- Nawet nie zejdzie ze statku - odparła. - Udzieli błogosławieństwa z obowiązku, jak zwykle, i

odpłynie tam, skąd przypłynął. Nienawidzi tego miasteczka.

Santiago Nasar wiedział, Ŝe matka ma rację, ale splendor uroczystości kościelnych wzbudzał

w nim nieodparty zachwyt. „To jest jak wino" - wyznał mi kiedyś. Jedynym zmartwieniem matki w

związku z wizytą biskupa było, Ŝeby jej syn nie zmókł na deszczu, słyszała bowiem, jak kichał przez

sen. Poradziła mu, Ŝeby wziął parasol, ale on pomachał jej ręką na poŜegnanie i wyszedł z pokoju.

Widziała go po raz ostatni.

Victoria Guzman, kucharka, była całkowicie pewna, Ŝe nie padało ani tego dnia, ani przez

cały luty. „Wprost przeciwnie - powiedziała mi, kiedy odwiedziłem ją na krótko przed jej śmiercią. -

Słońce zaczęło grzać wcześniej niŜ w sierpniu". Oprawiała na śniadanie trzy króliki, atakowana przez

dyszące psy, gdy Santiago Nasar wszedł do kuchni. „Zawsze gdy wstawał, wyglądał, jakby łajdaczył

się całą noc" - wspominała bez czułości Victoria Guzman. Divina Flor, jej rozkwitająca właśnie córka,

podała mu jak w kaŜdy poniedziałek kubek gorzkiej kawy z odrobiną wódki z trzciny

cukrowej, by mógł znieść cięŜar minionej nocy. Ogromna kuchnia z rozlegającym się w niej sykiem

ognia i kurami śpiącymi na Ŝerdkach wydawała tajemnicze oddechy. Santiago Nasar przełknął kolejną

aspirynę i usiadł, by łyk po łyku popijać kawę z duŜego kubka, pogrąŜając się w leniwych myślach i

nie odrywając wzroku od obydwu kobiet patroszących króliki nad piecykiem. Victoria Guzman mimo

swego wieku zachowała urodę. Dziewczynkę, dziką jeszcze trochę i nie oswojoną, zdawały się juŜ

rozpierać hormony. Gdy podeszła, Ŝeby zabrać pusty kubek, Santiago Nasar złapał ją za przegub

dłoni.

- JuŜ moŜna cię ujeŜdŜać - powiedział. Victoria Guzman pogroziła mu zakrwawionym noŜem.

- Ty ją, biały, puść - rozkazała mu nie na Ŝarty. - Z tej studni się nie napijesz, póki ja Ŝyję.

Została uwiedziona przez Ibrahima Nasara w pełni swej młodości. Przez wiele lat kochał się z nią po

stajniach swej hacjendy i sprowadził na słuŜbę do domu, gdy zauroczenie mu przeszło. Divina Flor,

córka z późniejszego juŜ małŜeństwa, czuła, Ŝe jest jej przeznaczone kłusownicze łóŜko Santiago

Nasara i przeświadczenie to budziło w niej przedwczesny niepokój. „Taki męŜczyzna juŜ się nigdy nie

narodzi" - powiedziała mi, gruba, przywiędła i otoczona dziećmi po innych miłościach. „Wykapany

ojciec - odparowała jej Victoria Guzman. - Zasraniec". Ale nie potrafiła opanować gwałtownego

dreszczu trwogi na wspomnienie przeraŜenia Santiago Nasara, kiedy jednym szarpnięciem wyrwała z

królika dymiące wnętrzności i rzuciła je psom.

- Nie bądź taka okrutna - powiedział jej. - A gdyby to był człowiek?

Victoria Guzman potrzebowała niemal dwudziestu lat, by zrozumieć, Ŝe męŜczyzna

przyzwyczajony do zabijania bezbronnych zwierząt mógł się tak nagle przerazić. „BoŜe Święty -

krzyknęła wystraszona - i pomyśleć, Ŝe to było dla mnie takim odkryciem". W ten poranek zbrodni

było w niej jednak tyle tłumionych urazów, iŜ nie przestała rzucać psom wnętrzności królików. Byle

tylko uprzykrzyć śniadanie Santiago Nasarowi. W tym to właśnie momencie całe miasteczko zostało

zerwane na nogi brutalnym rykiem parowca wiozącego biskupa.

Mieszkali w starym dwupiętrowym domu, byłym magazynie, o ścianach z surowych desek i

dwuspadowym cynkowym dachu, na którym siadały sępy wyglądając portowych odpadków. Został

zbudowany w czasach, kiedy rzeka była na tyle Ŝeglowna, iŜ barki, a nawet niektóre statki

pełnomorskie zapuszczały się aŜ tutaj poprzez bagniska estuarium. Gdy Ibrahim Nasar przybył pod

koniec wojen domowych z ostatnimi Arabami, morskie statki nie przypływały juŜ wskutek zmiany

nurtu, wobec czego magazyn stał się bezuŜyteczny. Ibrahim Nasar kupił go niemal za darmo, planując

załoŜenie w nim sklepu z artykułami importowanymi, którego nigdy nie otworzył, i dopiero przed

lubem przerobił go na dom mieszkalny. Na parterze urządził salon do wszystkiego, w głębi

dobudował stajnię dla czterech koni, słuŜbówki i folwarczną kuchnię z oknami wychodzącymi na port,

przez które o kaŜdej porze wpadał fetor wód. W salonie pozostawił jedynie kręcone schody

wyłowione po jakiejś katastrofie okrętowej. Na piętrze, gdzie przedtem mieściły się biura urzędu

celnego, urządził dwa obszerne pokoje i pięć kajut dla gromady dzieci, które chciał mieć, a nad

rosnącymi na placu drzewami migdałowymi zbudował balkon, gdzie Placida Linero siadywała w

marcowe popołudnia, by tam znaleźć ulgę w swej samotności. Od frontu zachował główne drzwi i

dorobił dwa wysokie okna z toczonymi gałkami. Pozostawił teŜ tylne drzwi, podwyŜszając je nieco,

tak by mieścił się w nich koń. Zachował równieŜ część dawnego nabrzeŜa. Właśnie te drzwi były

najczęściej uŜywane, choć nie dlatego, iŜ były najprostszym wejściem do stajni i kuchni, ale przede

wszystkim dlatego, Ŝe bezpośrednio wychodziły na ulicę nowego portu, oszczędzając drogi przez plac.

Główne drzwi, poza świątecznymi okazjami, zawsze były zamknięte i zaryglowane. Pomimo tego

właśnie przy nich, a nie przy tylnych drzwiach czekali na Santiago Nasara ludzie, którzy zamierzali go

zabić, i właśnie nimi wyszedł Santiago Nasar na uroczystość powitania biskupa, aczkolwiek musiał

okrąŜyć dom, Ŝeby dojść do portu.

Nikt nie mógł pojąć zbiegu tylu fatalnych okoliczności. Przybyły z Riohacha sędzia śledczy

musiał je spostrzec, lecz nie miał odwagi ich uznać, a świadczą o tym jego zabiegi w aktach, by

faktom nadać racjonalną interpretację. Drzwi wychodzące na plac wielokrotnie pojawiały się w

zeznaniach pod nazwą z powieści odcinkowej jako „Fatalne drzwi". W istocie zaś jedyną wiarygodną

interpretacją wydawało się wyjaśnienie Placidy Linero, która odpowiadając na pytanie uŜyła

matczynego argumentu: „Mój syn nigdy nie wychodził tylnymi drzwiami, kiedy był dobrze ubrany".

Zdawała się to być prawda tak prosta, iŜ sędzia śledczy odnotował ją na marginesie, nie wciągnął jej

jednak do akt.

Victoria Guzman ze swej strony kategorycznie zaprzeczyła, jakoby ona i jej córka wiedziały,

e na Santiago Nasara czekano, by go zabić. Ale po latach przyznała, Ŝe obie wiedziały juŜ o tym,

kiedy wszedł do kuchni, Ŝeby wypić kawę. Powiedziała jej o tym Ŝebraczka, która przyszła nieco po

piątej prosząc o mleko; powiedziała teŜ, dlaczego chcą go zabić i gdzie na niego czekają. „Nie

uprzedziłam go, bo myślałam, Ŝe te groźby to pijackie gadanie" - dodała Victoria. Ale podczas

którychś z rzędu odwiedzin, gdy Victoria Guzman juŜ nie Ŝyła, Divina Flor wyznała mi, Ŝe jej matka

nie powiedziała nic Santiago Nasarowi, bo w skrytości serca chciała, Ŝeby go zabito. Ona zaś nie

uprzedziła go, bo wtedy była

tylko przestraszoną dziewczynką, niezdolną do podjęcia samodzielnej decyzji, a przestraszyła

się jeszcze bardziej, kiedy chwycił ją za przegub i poczuła dotyk dłoni, lodowatej i skamieniałej jak

ręka trupa.

Santiago Nasar przeszedł długimi krokami przez półmrok domu, poganiany radosnym

buczeniem biskupiego statku. Divina Flor wyminęła go, by otworzyć mu drzwi, i usiłowała nie dać się

złapać pomiędzy klatkami śpiących ptaków w jadalni, pomiędzy wiklinowymi meblami i wiszącymi

paprociami w salonie, ale gdy odsunęła zasuwę, nie zdołała juŜ uniknąć wyciągniętych szponów

drapieŜnego krogulca. „Złapał mnie za całą pipę - powiedziała mi Divina Flor. - Zawsze to robił,

kiedy mnie przyłapał w jakimś kącie, ale tamtego dnia nie przestraszyłam się jak zwykle, tylko

strasznie zachciało mi się płakać". Przepuściła go, by mógł wyjść, i przez uchylone drzwi zobaczyła

na placu migdałowce ośnieŜone blaskiem świtu, ale bała się zobaczyć cokolwiek więcej. „Wtedy

statek przestał wyć i zaczęły piać koguty - powiedziała. - Zrobił się taki harmider, Ŝe trudno było

uwierzyć, aby w miasteczku znajdowało się aŜ tyle kogutów, i pomyślałam, Ŝe przypłynęły razem z

biskupem". Jedyne, co mogła zrobić dla męŜczyzny, który nigdy nie miał być jej męŜczyzną, to

zostawić wbrew poleceniom Placidy Linero nie zaryglowane drzwi, aby mógł w razie czego wejść z

powrotem. Ktoś, kogo nigdy nie zidentyfikowano, wsunął pod drzwi kopertę z kartką ostrzegającą

Santiago Nasara, Ŝe czekają na niego, by go zabić, ujawniając przy tym miejsce, motywy i inne

szczegóły intrygi. OstrzeŜenie leŜało juŜ na podłodze, gdy Santiago Nasar wychodził z domu, nie

dostrzegł go jednak, tak jak nie dostrzegła go równieŜ Divina Flor, nie dostrzegł go zresztą nikt

jeszcze długo po tym, jak zbrodnia została dokonana.

Minęła juŜ szósta, jednak światła uliczne jeszcze się paliły. Z gałęzi migdałowców i

niektórych balkonów zwisały kolorowe weselne girlandy i moŜna było pomyśleć, Ŝe powieszono je

dopiero co na cześć biskupa. Ale wyłoŜony płytami plac, gdzie stał podest dla muzyków, wyglądał

niczym śmietnisko pełne pustych butelek, przeróŜnych pozostałości i odpadków po publicznej

zabawie. Gdy Santiago Nasar wychodził z domu, wiele osób przynaglonych buczeniem statku biegło

w stronę portu. Jedynym czynnym na placu lokalem był sąsiadujący z kościołem sklep z nabiałem,

gdzie w tym czasie siedzieli dwaj męŜczyźni czekający na Santiago Nasara, Ŝeby go zabić. Clotilde

Armenta, właścicielka sklepu, ujrzała go w brzasku świtu i odniosła wraŜenie, Ŝe ubrany jest w

aluminium. „JuŜ wtedy wyglądał jak zjawa" - powiedziała mi. MęŜczyźni, którzy mieli go zabić,

zasnęli na krzesłach, przytulając do piersi noŜe owinięte w gazetę. Clotilde Armenta wstrzymała

oddech, Ŝeby ich nie obudzić.

Pedro i Pablo Vicario byli bliźniakami. Mieli po dwadzieścia cztery lata i byli tak do siebie

podobni, Ŝe z trudem ich rozróŜniano. „OcięŜałego wyglądu,

ale dobrego charakteru" - głosił akt sprawy. Ja, znając ich od szkoły podstawowej, opisałbym

ich tak samo. Tego dnia rano mieli jeszcze na sobie ciemne weselne garnitury, zbyt cięŜkie i zbyt

przyzwoite jak na Karaiby, i choć ich twarze nosiły ślady wielu godzin rozpusty, dopełnili jednak

porannego rytuału i ogolili się. ChociaŜ pili nieprzerwanie od przededniu wesela, po tych trzech

dniach nie byli juŜ pijani, wyglądali tylko jak niewyspani lunatycy. Zasnęli przy pierwszych

podmuchach świtu, po prawie trzech godzinach oczekiwania w sklepie Clotilde Armenta, i to był ich

pierwszy sen od piątku.

Gdy statek zabuczał po raz pierwszy, obaj ocknęli się, ale instynkt wyrwał ich całkowicie ze

snu, dopiero gdy Santiago Nasar opuścił swój dom. KaŜdy z nich chwycił wówczas za swój pakiet

owinięty w gazetę, a Pedro Vicario zaczął wstawać.

- Na miłość boską - szepnęła Clotilde Armenta. - Zostawcie to na później, choćby przez

wzgląd na księdza biskupa.

„Jakby mnie Duch Święty nawiedził" - często powtarzała później. Był to istotnie

opatrznościowy przypadek, choć nie na wiele się zdał. Po tym, co powiedziała, bliźniacy Vicario

zreflektowali się i ten, który juŜ wstał, ponownie usiadł. Obaj odprowadzili wzrokiem Santiago Nasara

przechodzącego przez plac. „Patrzyli na niego raczej z Ŝalem" - mówiła Clotilde Armenta. W tej samej

chwili przez plac przeszły bezładnie w swych sierocych mundurkach wychowanki szkoły

prowadzonej przez zakonnice.

Placida Linem miała rację; biskup w ogóle nie zszedł na ląd. W porcie, poza miejscowymi

władzami i dziećmi ze szkół, zebrała się masa ludzi i wszędzie pełno było klatek z podtuczonymi

kogutami przyniesionymi w prezencie dla biskupa, zupa z kogucich grzebieni była bowiem jego

ulubionym przysmakiem. Przy nabrzeŜu zwalono tyle stosów drewna, iŜ załadowanie ich na statek

trwałoby co najmniej dwie godziny. Ale statek w ogóle nie przybił do brzegu. Wypłynął zza zakrętu

rzeki dysząc niby smok i wówczas orkiestra zagrała hymn biskupi, a koguty w klatkach zaczęły piać,

budząc wszystkie koguty w okolicznych osadach.

W owej epoce legendarne parostatki z paleniskami na drewno, napędzane kołem łopatkowym,

zanikały juŜ powoli, a kursujące niedobitki nie dość, Ŝe nie miały juŜ pianol ani specjalnych kajut na

miodowe miesiące, to ledwie mogły jeszcze płynąć pod prąd. Ten był jednak nowy i zamiast jednego

komina miał dwa, opasane, niczym banderolą, barwami narodowymi, zaś koło łopatkowe od rufy

nadawało mu impet pełnomorskiego statku. Na najwyŜszym mostku przy kapitańskiej kabinie w

otoczeniu swej świty Hiszpanów, stał biskup w białej sutannie. „Pogoda była jak na BoŜe Narodzenie"

- powiedziała moja siostra Margot. Przepływając bowiem wzdłuŜ portu, jak wynika z jej opowieści,

statek wydał gwizd i trysnął strumieniem spręŜonej pary, mocząc tych, którzy stali przy samym

brzegu. Wszystko wydawało się ulotną złudą: biskup, znalazłszy się na wprost zgromadzonych przy

nabrzeŜu tłumów, zaczął kreślić w powietrzu znak krzyŜa i nieprzerwanie udzielał swego błogo-

sławieństwa, z przyzwyczajenia, bez cynizmu i bez uduchowienia, póki statek nie zniknął z oczu

pozostawiając za sobą wrzawę kogutów.

Santiago Nasar miał powody, by poczuć się rozgoryczonym. Uczestniczył w przygotowaniach

w odpowiedzi na publiczne apele księdza Carmen Amadora, znosząc wiele wiązek drewna i osobiście

wybierając koguty o najbardziej apetycznych grzebieniach. Uczucie zawodu nie trwało jednak długo.

Zdaniem mojej siostry Margot, która stała razem z nim przy nabrzeŜu, był w bardzo dobrym humorze

i pełen chęci do kontynuowania zabawy, mimo uporczywego bólu głowy. „Nie wyglądał na

przeziębionego i tylko cały czas rozmyślał o tym, ile kosztowało wesele" - powiedziała mi.

Towarzyszący im Cristo Bedoya ujawnił liczby, które spotęgowały jego podziw. Był na weselu z

Santiago Nasarem i ze mną prawie do czwartej, ale zamiast wrócić do swoich rodziców, spędził resztę

nocy na rozmowach w domu swych dziadków. Uzyskał tam szereg informacji brakujących mu dotąd

do obliczenia kosztów wesela. Oszacował, Ŝe pod nóŜ poszło dla gości czterdzieści indyków i

jedenaście świń, i cztery jałówki, które pan młody kazał upiec dla wszystkich na głównym placu

miasteczka. Oszacował teŜ, Ŝe wypito dwieście pięć skrzyń alkoholu z przemytu, a prawie dwa tysiące

butelek rumu rozdano tłumom. Nie było takiej osoby, ni biednej, ni bogatej, która w ten czy inny

sposób nie uczestniczyłaby w najgłośniejszym weselu, jakie kiedykolwiek widziano w miasteczku.

Santiago Nasar pomarzył na głos:

- Taki będzie mój ślub - powiedział. - śycia wam nie starczy, Ŝeby o nim rozpowiadać.

Moja siostra poczuła, Ŝe anioł przeleciał. Raz jeszcze pomyślała o szczęściu Flory Miguel,

która mając w swym Ŝyciu juŜ tak wiele, na dodatek miała dostać jeszcze Santiaga Nasara na

tegoroczne święta BoŜego Narodzenia. „Nagle zdałam sobie sprawę, Ŝe nie mogło być lepszej partii

od niego - powiedziała mi. - No bo pomyśl: ładny, dobrze wychowany i w wieku dwudziestu jeden lat

z własnym majątkiem". Miała zwyczaj zapraszania go do nas, kiedy na śniadanie były placki

maniokowe, a tego dnia rano moja matka właśnie je robiła. Santiago Nasar z entuzjazmem przyjął

zaproszenie.

- Tylko się ,przebiorę i zaraz cię dogonię - powiedział i nagle zauwaŜył, Ŝe zostawił zegarek

na nocnym stoliku. - Która jest godzina?

Była szósta dwadzieścia pięć. Santiago Nasar wziął pod rękę Cristo Bedoyę i ruszył z nim w

stronę placu.

- Za piętnaście minut jestem u ciebie - powiedział mojej siostrze.

Nalegała, by pójść od razu razem, gdyŜ śniadanie było juŜ gotowe. „To naleganie było dziwne

- powiedział mi Cristo Bedoya. - Tak dziwne, iŜ czasami myślałem, Ŝe Margot juŜ wiedziała, Ŝe mają

go zabić, i chciała go ukryć w twoim domu". Mimo to Santiago Nasar namówił ją, by pierwsza poszła

do domu, on zaś w tym czasie przebierze się w ubranie jeździeckie, miał być bowiem wcześnie w

„Divino Rostro", by kastrować młode byczki. PoŜegnał ją tym samym ruchem ręki, którym poŜegnał

swoją matkę, i oddalił się w stronę placu, trzymając pod rękę Cristo Bedoyę. Widziała go po raz

ostatni.

Wiele osób zgromadzonych w porcie wiedziało, Ŝe mają zabić Santiago Nasara. Don Lazaro

Aponte, emerytowany dyplomowany pułkownik i alkad od jedenastu lat, pomachał mu ręką. „Miałem

realne podstawy, by sądzić, Ŝe nie zagraŜa mu juŜ Ŝadne niebezpieczeństwo" - powiedział mi. Ksiądz

Carmen Amador równieŜ się nie przejął. „Kiedy zobaczyłem, Ŝe jest zdrów i cały, pomyślałem, Ŝe to

wszystko było fałszywą pogłoską" - wyznał mi. Nikt wówczas nawet nie zadał sobie pytania, czy

Santiago Nasar został przynajmniej ostrzeŜony, wszystkim bowiem wydawało się nieprawdopodobne,

by mogło być inaczej.

Moja siostra Margot była w istocie jedną z tych niewielu osób, które nie wiedziały, Ŝe grozi

mu śmierć. „Gdybym wiedziała, przyprowadziłabym go do domu, choćbym musiała go związać" -

oświadczyła sędziemu śledczemu. Dziwne, Ŝe o tym nie wiedziała, ale jeszcze dziwniejsze było to, Ŝe

nie wiedziała o tym równieŜ moja matka, osoba dowiadująca się o wszystkim wcześniej niŜ

ktokolwiek w rodzinie, mimo Ŝe od lat nie wychodziła z domu, nawet na mszę. Podziwiałem tę jej

właściwość od czasu, gdy zacząłem wcześnie wstawać, by iść do szkoły. Co rano zastawałem ją taką,

jaką była w owych czasach - bladą i tajemniczą, zamiatającą podwórze miotłą z gałęzi w popielatym

blasku świtu i spowiadającą mi między jednym a drugim łykiem kawy, co wydarzyło się na świecie,

podczas gdyśmy spali. Zdawała się być zespolona z innymi ludźmi w miasteczku niewidzialnymi

nitkami tajemnej łączności, szczególnie z ludźmi w jej wieku, czasem bowiem zaskakiwała nas

wieściami wyprzedzającymi sam bieg wydarzeń, które znać mogła tylko dzięki sztuce jasnowidzenia.

Ale tego ranka nie przeczuła pierwszych ziaren tragedii, które zaczęły wschodzić o trzeciej nad ranem.

Wymiotła juŜ patio, a kiedy moja siostra Margot wychodziła na przywitanie biskupa, zastała ją

mielącą maniok. „Słychać było koguty" - mówi zazwyczaj moja matka wspominając tamten dzień.

Nie skojarzyła nigdy odległej wrzawy z przyjazdem biskupa, lecz z dogasającym weselem.

Nasz dom stał z dala od głównego placu w zagajniku drzew mangowych nie opodal rzeki.

Moja siostra szła do portu cały czas wzdłuŜ brzegu, a ludzie byli zbyt podnieceni wizytą biskupa, by

zajmować się innymi sensacjami. ZłoŜono chorych w bramach, by mogli przyjąć boŜe lekarstwo, ko-

biety wybiegały z podwórzy z indykami, prosiakami i z wszystkim, co nadawało się do jedzenia, z

drugiego zaś brzegu przypływały czółna ozdobione kwiatami. Później jednak, gdy biskup przepłynął

obok miasteczka nie postawiwszy nawet nogi na lądzie, ta druga tajona dotąd wiadomość nabrała

wymiarów sensacyjnego skandalu. To właśnie wówczas moja siostra Margot poznała ją w całej

okazałości i brutalności: Angela Vicario, owa piękna dziewczyna, która wyszła za mąŜ poprzedniego

dnia, została zwrócona do domu swych rodziców, małŜonek bowiem odkrył, Ŝe nie była dziewicą.

„Poczułam się tak, jakbym to ja miała umrzeć - powiedziała moja siostra. - Ale choć rozwodzili się

nad tą bujdą, nikt nie mógł mi wytłumaczyć, jak to się stało, Ŝe biedny Santiago Nasar został wplątany

w podobną intrygę". Pewne było tylko to, Ŝe bracia Angeli Vicario czekają na niego, Ŝeby go zabić.

Moja siostra wróciła do domu ledwo powstrzymując płacz. W jadalni zastała mają matkę

przystrojoną w niedzielną suknię w niebieskie kwiaty, na wypadek gdyby biskup przyszedł nas

pozdrowić, i śpiewającą podczas nakrywania stołu faso o niewidzialnej miłości. Siostra dostrzegła, Ŝe

połoŜyła o jedno nakrycie więcej niŜ zazwyczaj.

- To dla Santiago Nasara - powiedziała jej moja matka. - Powiedziano mi, Ŝe zaprosiłaś go na

niadanie.

- Zabierz je - odrzekła moja siostra.

Wówczas opowiedziała jej wszystko. „Ale to było tak, jakby juŜ wiedziała - zwierzyła mi się.

- Tak jak zwykle, gdy zaczynasz jej coś opowiadać i nie dojdziesz do połowy, ona juŜ wie, jaki jest

koniec". Ta zła wiadomość była zaszyfrowanym węzełkiem dla mojej matki. Młodemu Santiago

nadano to imię na jej cześć, ponadto była jego matką chrzestną. Była jednak równieŜ w jakimś stopniu

spowinowacona z Purą Vicario, matką zwróconej panny młodej. Mimo to, nie czekając juŜ końca

opowieści, włoŜyła pantofle na obcasach i narzuciła mantylkę do mszy, uŜywaną wówczas przez nią

jedynie do wizyt kondolencyjnych. Mój ojciec, który wszystko słyszał leŜąc w łóŜku, pojawił się w

jadalni w piŜamie i wystraszony zapytał, gdzie idzie.

- Uprzedzić kumę Placidę - odpowiedziała. - To niesprawiedliwe, Ŝeby wszyscy wiedzieli, Ŝe

mają zabić jej syna, a ona była jedyną, która nic o tym nie wie.

- Jesteśmy z nią spokrewnieni w tym samym stopniu, co z rodziną Vicario - odparł ojciec.

- Zawsze trzeba być po stronie zabitego - odpowiedziała.

Moi młodsi bracia zaczęli wychodzić ze swych pokoi. Najmłodsi, smagnięci powiewem

tragedii, uderzyli w płacz. Matka po raz pierwszy w Ŝyciu nie przejęła się nimi i nie zwróciła równieŜ

uwagi na męŜa.

- Poczekaj, ubiorę się - powiedział jej.

Była juŜ na ulicy. Mój brat Jaime, wówczas niespełna siedmioletni, jedyny ze wszystkich

dzieci był juŜ ubrany do szkoły.

- Idź z nią - rozkazał mu ojciec.

Jaime pobiegł za nią, nie wiedząc, co się dzieje ani dokąd idą, i chwycił się jej ręki. „Gadała

sama do siebie - powiedział mi Jaime. - Złoczyńcy, mówiła po cichu, zasrane bydlaki, nie potrafią nic

zrobić, co by nie było nieszczęściem". Nie zdawała sobie nawet sprawy z tego, Ŝe prowadzi za rękę

dziecko. „Ludzie myśleli chyba, Ŝe zwariowałam - powiedziała mi. - Pamiętam tylko, Ŝe z daleka

słychać było ludzki tumult, tak jakby od nowa zaczęło się wesele, i Ŝe wszyscy biegli w stronę placu".

Przyspieszyła kroku z determinacją, na jaką ją tylko było stać, gdy chodziło o ludzkie Ŝycie, dopóki

ktoś biegnący w przeciwnym kierunku nie zlitował się nad jej obłędem.

- MoŜe sobie pani dać spokój, Luisa Santiago - krzyknął mijając ją. - JuŜ go zabili.

Bayardo San Roman, który oddał swoją Ŝonę jej rodzicom, przyjechał do nas po raz pierwszy

w sierpniu poprzedniego roku, sześć miesięcy przed ślubem. Przypłynął na kursującym raz w tygodniu

statku; przez ramię miał przewieszone skórzane sakwy ze srebrnymi ozdobami, dopasowanymi do

klamry przy pasku i sprzączek przy getrach. Dochodził trzydziestu lat, dość dobrze jednak

skrywanych, miał bowiem wąskie biodra początkującego toreadora, złotawe oczy i skórę spraŜoną

saletrzanym powietrzem. Przyjechał w krótkiej kurtce i w bardzo wąskich spodniach, jedno i drugie z

niebarwionej skóry cielęcej, i w rękawiczkach z koźlej skóry w tym samym kolorze. Magdalena

Oliver przypłynęła razem z nim i przez całą podróŜ nie mogła oderwać od niego oczu. „Wyglądał na

pedała. AŜ Ŝal było patrzeć, bo był taki cudny, Ŝe tylko wysmarować go masłem i schrupać całego".

Nie tylko jej przyszło to na myśl i nie ona ostatnia miała zrozumieć, Ŝe Bayardo San Roman nie był

męŜczyzną, którego rozpoznaje się od pierwszego wejrzenia.

Pod koniec sierpnia moja matka wysłała mi do szkoły list, w którym mimochodem napisała:

„Przyjechał bardzo dziwny człowiek". W następnym liście napisała: „Ten dziwny człowiek nazywa

się Bayardo San Roman i wszyscy mówią, Ŝe jest czarujący, ale ja osobiście go nie widziałam". Nikt

nie dowiedział się nigdy, po co przyjechał. Komuś, kto uległ pokusie, by go zapytać o to na krótko

przed ślubem, odpowiedział: „Jeździłem po wszystkich miasteczkach, Ŝeby znaleźć sobie Ŝonę". Być

moŜe powiedział prawdę, ale mógł równie dobrze powiedzieć cokolwiek innego, miał bowiem taki

sposób mówienia, dzięki któremu bardziej ukrywał myśli, niŜ je wyjawiał.

Tej samej nocy dał w kinie do zrozumienia, Ŝe jest inŜynierem kolejnictwa i rozprawiał o

naglącej potrzebie wybudowania linii kolejowej aŜ po interior w celu zabezpieczenia się przed

kaprysami rzeki. Następnego dnia musiał wysłać telegram i nadał go osobiście, ucząc przy okazji

telegrafistę sposobu zuŜytkowania juŜ wyczerpanych akumulatorów. Z tą samą znajomością rzeczy

rozmawiał o chorobach strefy przygranicznej z lekarzem wojskowym, który w tych miesiącach

przeprowadzał u nas werbunek. Lubił długie i huczne zabawy, ale głowę miał mocną, potrafił

wspaniale łagodzić wszelkie zatargi i był wrogiem karcianych oszustw. Pewnej niedzieli, po mszy,

rzucił wyzwanie najsprawniejszym pływakom, a było ich wielu, wyprzedzając tych najlepszych o

dwadzieścia długości. Matka opisała mi to w liście, na koniec zaś dodała komentarz w swoim stylu:

„Zdaje się, Ŝe takŜe opływa w złoto". Odpowiadało to przedwczesnej legendzie, według której

Bayardo San Roman nie tylko potrafił zrobić wszystko, i to bardzo dobrze, ale miał równieŜ

nieograniczone moŜliwości.

Matka moja udzieliła mu ostatecznego błogosławieństwa w jednym z październikowych

listów: „Ludzie bardzo go lubią - pisała - bo jest uczciwy i dobrego serca, a w zeszłą niedzielę przyjął

komunię na kolanach i słuŜył do mszy po łacinie". W owym czasie nie moŜna było przyjmować

komunii na stojąco, a msze odprawiano wyłącznie po łacinie, niemniej moja matka zazwyczaj czyni

takie zbyteczne uściślenia, kiedy chce dotrzeć do sedna sprawy. A mimo to, wydawszy ten

uświęcający werdykt, w następnych dwóch listach w ogóle nie wspominała o Bayardzie San Roman,

nawet wtedy gdy juŜ dla nikogo nie było tajemnicą, Ŝe chce się oŜenić z Angelą Vicario. Dopiero w

wiele lat po nieszczęsnym weselu wyznała mi, Ŝe poznała go, kiedy było juŜ za późno, by sprostować

list z października, i Ŝe jego złote oczy przyprawiły ją o dreszcze przeraŜenia.

„Wydawał mi się diabłem - powiedziała mi - ale ty sam mi powiedziałeś, Ŝe takich rzeczy nie

wolno pisać w listach".

Poznałem go nieco później niŜ ona, podczas ferii świątecznych, i nie zrobił na mnie wraŜenia

człowieka tak dziwnego, jak mówiono. Owszem, wydał mi się atrakcyjny, ale bardzo daleki od

idyllicznej wizji Magdaleny Oliver. Wydał mi się wbrew swoim wybrykom męŜczyzną powaŜnym,

który pod zbyt hojnie roztaczanym urokiem ledwie skrywa tłumione napięcie. Przede wszystkim

wydał mi się jednak człowiekiem bardzo smutnym. W tym czasie sformalizował juŜ swe miłosne

uczucia względem Angeli Vicario.

Nigdy nie zdołano ustalić z całkowitą pewnością, jak się poznali. Właścicielka pensjonatu dla

samotnych męŜczyzn, gdzie zamieszkał Bayardo San Roman, opowiadała, Ŝe gdzieś pod koniec

września, gdy jej gość po obiedzie drzemał w bawialni w fotelu na biegunach, Angela Vicario ze swą

matką przechodziły przez plac, niosąc dwa kosze sztucznych kwiatów. Bayardo San Roman ocknął

się, zobaczył obie ubrane w bezlitosną czerń kobiety, które wydawały się jedynymi Ŝywymi istotami

w martwocie drugiej godziny po południu, i zapytał, kim jest ta dziewczyna. Właścicielka odpowie-

działa mu, Ŝe jest to najmłodsza córka towarzyszącej jej kobiety i Ŝe nazywa się Angela Vicario.

Bayardo San Roman odprowadził je spojrzeniem do przeciwległego końca placu.

- Imię pasuje do niej jak ulał - powiedział. Następnie złoŜył głowę na oparciu i znowu za-

mknął oczy.

- Kiedy się obudzę - powiedział - proszę mi przypomnieć, Ŝe mam się z nią oŜenić.

Angela Vicario wyznała mi, Ŝe właścicielka pensjonatu opowiedziała jej o tym zdarzeniu,

jeszcze zanim Bayardo San Roman zaczął się do niej zalecać. „Bardzo się przestraszyłam" -

powiedziała. Trzy osoby przebywające wówczas w pensjonacie potwierdziły, Ŝe zdarzenie to

rzeczywiście miało miejsce, ale pozostałe cztery powątpiewały w jego prawdziwość. Za to wszystkie

wersje były zgodne co do tego, Ŝe Angela Vicario i Bayardo San Roman spotkali się po raz pierwszy

w październiku, w dniu święta narodowego, na festynie dobroczynnym, gdzie jej zadaniem było

ogłaszanie wylosowanych numerów. Gdy Bayardo San Roman przyszedł na festyn, udał się prosto do

stoiska loterii fantowej prowadzonego przez bladą i wbitą w futerał Ŝałoby sprzedawczynię losów i

zapytał ją, ile kosztuje patefon inkrustowany macicą perłową, który miał być największą atrakcją

festynu. Odpowiedziała mu, Ŝe nie jest na sprzedaŜ, tylko do wylosowania.

- To i lepiej - odpowiedział. - W ten sposób będzie łatwiejszy do nabycia, a poza tym tańszy.

Wyznała mi, Ŝe udało mu się wówczas wywrzeć na niej wraŜenie, ale z przyczyn nie mających nic

wspólnego z miłością, wprost przeciwnie. „Gardziłam wyniosłymi męŜczyznami, a nigdy nie spot-

kałam nikogo aŜ tak zarozumiałego - wyznała mi wspominając tamten dzień. - Poza tym pomyślałam,

e to Polak". Jej zdumienie było jeszcze większe, gdy ogłosiła pośród poŜądliwego oczekiwania tłumu

numer losu wygrywającego patefon i okazało się, iŜ rzeczywiście wygrał go Bayardo San Roman. Nie

mieściło jej się w głowie, Ŝe wykupił wszystkie losy loterii tylko po to, by zrobić na niej wraŜenie.

Tego wieczoru Angela Vicario wróciwszy do domu natknęła się na patefon zapakowany w

elegancki papier przewiązany wstąŜką z organdyny. „Nigdy nie zdołałam ustalić, skąd wiedział, Ŝe

właśnie są moje urodziny" - powiedziała mi. Wiele wysiłku kosztowało ją przekonanie swych rodzi-

ców, Ŝe nie dała Ŝadnych powodów Bayardowi San Roman, by ośmielił się przysłać jej aŜ taki

prezent, a tym bardziej by zrobił to w sposób tak ostentacyjny, Ŝe musieli to zauwaŜyć wszyscy.

Koniec końców jej starsi bracia, Pedro i Pablo, odnieśli patefon do hotelu, by zwrócić go

właścicielowi, robiąc wokół tego tyle szumu, iŜ nie było nikogo, kto ujrzawszy jak wędrował w jedną

stronę, nie zobaczyłby, jak potem wracał. Rodzina nie wzięła jednak pod uwagę nieodpartego uroku

Bayarda San Roman. Bliźniacy powrócili dopiero następnego dnia o świcie zamroczeni alkoholem,

taszcząc z powrotem zarówno patefon, jak i Bayarda San Roman, by kontynuować zabawę juŜ w

domu.

Angela Vicario była najmłodszą córką w niezbyt zamoŜnej rodzinie. Jej ojciec, Poncio

Vicario, był skromnym złotnikiem, ale stracił wzrok od ciągłego cyzelowania cacuszek ze złota,

walcząc w ten sposób o zachowanie szacunku dla siebie i rodziny.

Pura del Carmen, jej matka, była nauczycielką, póki nie wyszła za mąŜ raz na zawsze. Jej

łagodny i nieco przygnębiony wygląd znakomicie skrywał surowość charakteru. „Wyglądała jak

zakonnica" - wspomina Mercedes. Poświęciła się z tak bezgranicznym oddaniem opiece nad męŜem i

wychowywaniu swych dzieci, iŜ niejeden zapomniał czasami o jej istnieniu. Obie starsze córki wyszły

za mąŜ bardzo późno. Poza nimi, Angelą i bliźniakami mieli jeszcze jedną średnią córkę, która zmarła

na zapalenie opon mózgowych i przez dwa lata po jej śmierci obchodzili po niej Ŝałobę, nieco

złagodzoną w domu, ale rygorystycznie przestrzeganą poza nim. Braci wychowywano po to, Ŝeby byli

męŜczyznami. One zostały wychowane po to, Ŝeby wyjść za mąŜ. Potrafiły haftować na bębenku, szyć

na maszynie, robić koronki klockowe, prać i prasować, wyrabiać sztuczne kwiaty i fantazyjne desery,

kaligrafować zawiadomienia o zaręczynach, a w odróŜnieniu od ówczesnych dziewcząt, które

zaniedbały kult śmierci, wszystkie były mistrzyniami w starej sztuce czuwania przy chorych, niesienia

pociechy umierającym i owijania zmarłych w całun. Jedyne, co miała im do zarzucenia moja matka, to

zwyczaj czesania się przed pójściem spać. „Dziewczęta - mówiła im - nie czeszcie się na noc, bo

eglarze się spóźniają". Poza tym uwaŜała, iŜ nie było lepiej wychowanych córek. „Są doskonałe -

mawiała bardzo często. - KaŜdy męŜczyzna będzie z nimi szczęśliwy, bo zostały wychowane po to,

eby cierpieć". A jednak męŜom obu najstarszych córek było niezmiernie trudno przełamać tę

rodzinną zaporę, nigdy się bowiem nie rozstawały, razem organizowały potańcówki dla kobiet i wciąŜ

doszukiwały się niecnych intencji w zamiarach męŜczyzn.

Angela Vicario była najładniejszą ze wszystkich czterech sióstr, zaś matka moja mawiała, Ŝe

urodziła się tak jak wielkie królowe w przeszłości: z pępowiną owiniętą wokół szyi. Zaniedbany

wygląd i ubóstwo ducha wróŜyły jej jednak niepewną przyszłość. Widywałem ją rokrocznie podczas

ferii boŜonarodzeniowych i za kaŜdym razem wydawała się coraz bardziej upośledzona, gdy tak

tkwiła w oknie swego domu, w którym siadywała po południu, by robić kwiaty ze szmat i razem z

sąsiadkami śpiewać walce niezamęŜnych panien.

„JuŜ nadaje się do nadziania - mawiał mi Santiago Nasar - ta twoja głupiutka kuzynka". Nie-

spodziewanie, na krótko przed śmiercią jej siostry, spotkałem ją na ulicy ubraną po raz pierwszy jak

dorosła kobieta, z zakręconymi włosami, i nie mogłem wprost uwierzyć, Ŝe to ona we własnej osobie.

Ale było to przywidzenie: jej upośledzenie pogłębiało się z roku na rok. Gdy rozniosło się zatem, Ŝe

Bayardo San Roman chce się z nią oŜenić, wielu pomyślało, Ŝe to jakiś perfidny pomysł przybysza.

Rodzina przyjęła nowinę nie tylko z naleŜną powagą, ale i z duŜą radością. Oprócz Pury Vicario, która

postawiła warunek, by Bayardo San Roman poświadczył swą toŜsamość. Do tej pory bowiem nikt nie

wiedział, kim jest. Wiedza o jego przeszłości nie sięgała poza owo popołudnie, kiedy zszedł na ląd w

swym stroju artysty, zachowując odtąd tyle dyskrecji co do swego pochodzenia, Ŝe kaŜdy najbardziej

nawet szaleńczy wymysł mógł okazać się prawdą. Doszło do tego, Ŝe rozpowiadano, iŜ zrównał z

ziemią całe miasteczka i jako dowódca oddziału zaprowadził terror w Casanare, Ŝe był zbiegiem z

Cayenne, Ŝe widziano go w Pernambuco, jak próbował nabić sobie kabzę dzięki wytresowanej parze

niedźwiedzi, i Ŝe dotarł w kanale Los Vientos do szczątków hiszpańskiego galeonu załadowanego

złotem. Bayardo San Roman sam połoŜył kres tym domysłom w bardzo prosty sposób: sprowadził

całą swoją rodzinę.

Było ich czworo: ojciec, matka i dwie oszałamiające siostry. Przybyli o jedenastej rano w

fordzie T ze słuŜbową rejestracją, napełniając ulice niesamowitą wrzawą kwaczącego klaksonu.

Matka, Alberta Simonds, rosła Mulatka z Curacao, mówiąca hiszpańszczyzną przesiąkniętą jeszcze

tamtejszą mową, za swej młodości została uznana za najpiękniejszą spośród dwustu najpiękniejszych

z całych Antyli. Siostry dopiero co rozkwitłe zdawały się być dwiema narowistymi źrebicami.

Największym atutem był jednak ojciec: generał Petronio San Roman, bohater wojen domowych z

ubiegłego wieku i jedna z największych sław rządu konserwatywnego od czasu, gdy zmusił

pułkownika Aureliana Buendia do odwrotu w bitwie pod Tucurinca. Moja matka była jedyną osobą,

która nie poszła się z nim przywitać, gdy dowiedziała się, kim jest. „Nie miałam nic przeciwko ich

małŜeństwu, wprost przeciwnie - powiedziała mi. - Ale ślub to jedno, a czymś zupełnie innym jest

podanie ręki człowiekowi, który kazał strzelić w plecy Gerineldowi Marquezowi". Z chwilą kiedy

wychylił się w białym kapeluszu z okna samochodu, wszyscy rozpoznali go dzięki popularności jego

portretów. Ubrany był w płócienny garnitur koloru pszenicy, getry z kurdybanu ze sznurowadłami

wiązanymi na krzyŜ, zaś na nosie miał binokle przytroczone łańcuszkiem do jednej z dziurek w

kamizelce. W klapie miał order za odwagę, w ręku zaś laskę z wyrytym na gałce godłem

państwowym. Wysiadał pierwszy z samochodu, cały pokryty palącym kurzem naszych złych dróg, i

wystarczyło, Ŝe pojawił się na stopniach, Ŝeby wszyscy zrozumieli, Ŝe Bayardo San Roman oŜeni się,

z kim mu się będzie Ŝywnie podobało.

To Angela Vicario nie chciała wyjść za niego. „Był, jak dla mnie, za bardzo męski" -

powiedziała mi. Poza tym Bayardo San Roman nie próbował jej nawet uwieść, ograniczając się do

zauroczenia całej rodziny swym wdziękiem. Angela Vicario nie zapomniała nigdy trwogi owej nocy,

kiedy to jej rodzice i starsze siostry ze swymi męŜami, zebrani w salonie, zmusili ją do wyjścia za mąŜ

za męŜczyznę, którego dopiero co poznała. Bliźniacy trzymali się na uboczu. „To były dla nas babskie

duperele" - powiedział mi Pablo Vicario. Decydującym argumentem rodziców było stwierdzenie, Ŝe

rodzina zawdzięczająca swą godność skromności nie ma prawa wzgardzać takim zrządzeniem losu.

Angela Vicario ledwie odwaŜyła się napomknąć o istnieniu takiej przeszkody jak brak miłości, ale

matka obaliła to jednym zdaniem:

- Miłości teŜ się moŜna nauczyć.

W odróŜnieniu od ówczesnych narzeczeństw, trwających długo i surowo strzeŜonych, ich

narzeczeństwo trwało jedynie cztery miesiące ze względu na niecierpliwość Bayarda San Roman. A

nie było ono krótsze tylko dlatego, Ŝe Pura Vicario zaŜądała, by ślub odwlec do dnia, gdy skończy się

rodzinna Ŝałoba. Czas ten jednak minął spokojnie dzięki urzekającej łatwości, z jaką Bayardo San

Roman załatwiał wszystkie sprawy. „Pewnej nocy zapytał mnie, jaki dom najbardziej mi się podoba -

opowiadała mi Angela Vicario. - A ja odpowiedziałam mu, zupełnie nie wiedząc, po co mnie o to

pyta, Ŝe najładniejszym domem w miasteczku jest domek wdowca Xius". Osobiście odpowiedziałbym

tak samo. Domek ten stał na wysmaganym przez wiatry wzgórzu, z którego widać było bezkresny raj

bagnisk pokrytych fioletowymi zawilcami, zaś w jasne letnie dni moŜna było ujrzeć przejrzysty

widnokrąg Karaibów i transatlantyki pasaŜerskie w Cartagena de Indias. Bayardo San Roman udał się

jeszcze tej samej nocy do Club Social i przysiadł się do stolika wdowca Xius na partię domina.

- Szanowny wdowcze - powiedział mu - kupuję pański dom.

- Nie jest na sprzedaŜ - odrzekł wdowiec. - Kupuję ze wszystkim, co jest w środku. Wdowiec

Xius wytłumaczył mu ze staroświecką uprzejmością, Ŝe wszystkie znajdujące się w domu przedmioty

były kupowane przez jego małŜonkę w ciągu całego Ŝycia pełnego wyrzeczeń i Ŝe tym samym

stanowią dla niego jakby cząstkę jej samej. „Mówił ze ściśniętym sercem - powiedział mi grający

wówczas z nimi doktor Dionisio Iguaran. - Byłem pewien, Ŝe wolałby umrzeć, niŜ sprzedać dom, w

którym był szczęśliwy przez ponad trzydzieści lat". Bayardo San Roman równieŜ uznał jego racje.

- Dobrze - powiedział. - Wobec tego niech mi pan sprzeda pusty dom.

Wdowiec bronił się jednak do końca gry. Po trzech nocach Bayardo San Roman, juŜ lepiej

przygotowany, ponownie przysiadł się do stolika gry w domino.

- Szanowny wdowcze - zaczął znów - ile kosztuje dom?

- Jest bezcenny.

- Proszę podać jakąkolwiek cenę.

- Przykro mi, Bayardo - odparł wdowiec - ale wy, młodzi, nie rozumiecie, co to znaczy

słuchać głosu serca.

Bayardo San Roman nawet się nie namyślał.

- Powiedzmy, pięć tysięcy pesos - zaproponował.

- Gra pan uczciwie - odparł mu wdowiec starając się zachować godność. - Ten dom nie jest

tyle wart.

- Dziesięć tysięcy - powiedział Bayardo San Roman. - Od ręki i gotówką, banknot po ban-

knocie.

Wdowiec popatrzył na niego oczyma pełnymi łez. „Płakał z wściekłości - wyznał mi doktor

Dionisio Iguaran, który nie tylko był lekarzem, ale miał teŜ zacięcie literackie. - Wyobraź sobie: taka

suma w zasięgu ręki, a tu trzeba odmówić przez zwykłą słabość serca". Wdowiec Xius nie mógł

wydać z siebie głosu, lecz bez wahania odmówił ruchem głowy.

- Wobec tego proszę, by wyświadczył mi pan ostatnią grzeczność - powiedział Bayardo San

Roman. - Proszę tu na mnie zaczekać pięć minut.

Po pięciu minutach rzeczywiście wrócił do Club Social z sakwami inkrustowanymi srebrem i

połoŜył na stole dziesięć plików banknotów po tysiąc, jeszcze opasanych sygnowanymi banderolami

Banku Narodowego. Wdowiec Xius umarł w dwa miesiące później. „To go zabiło - mawiał doktor

Dionisio Iguaran. - Był zdrowszy od nas wszystkich, ale kiedy się osłuchiwało jego serce, w środku

słychać było plusk łez". Sprzedał bowiem nie tylko dom łącznie ze wszystkim, co się w nim

znajdowało, ale oprócz tego poprosił Bayarda San Roman, by naleŜność spłacał mu ratami, gdyŜ nie

pozostała mu na pocieszenie nawet skrzynia, w której mógłby schować tyle pieniędzy.

Nikomu przez myśl by nie przeszło i zresztą nikt tego nigdy nie powiedział, Ŝe Angela Vicario

nie była dziewicą. Nikt nigdy nie słyszał, by miała narzeczonego, dorastała zaś przy swoich siostrach

w Ŝelaznym rygorze matki. Nawet kiedy do ślubu pozostało niespełna dwa miesiące, Pura Vicario nie

pozwoliła, by Angela poszła sama z Bayardem San Roman obejrzeć dom, gdzie mieli zamieszkać,

wobec czego matka i ślepy ojciec towarzyszyli im jako straŜnicy jej czci. „Błagałam Boga tylko o to,

aby dodał mi odwagi, Ŝebym mogła się zabić" - wyznała mi Angela Vicario. Była juŜ tak ogłupiona,

e postanowiła wreszcie wyznać matce całą prawdę, byle tylko uwolnić się od męczarni, wówczas

jednak jej dwie, jedyne zresztą, powierniczki i pomocnice przy konfekcjonowaniu szmacianych

kwiatów w oknie odwiodły ją od tych zboŜnych zamiarów. „Ślepo im uległam - powiedziała mi - bo

dały mi do zrozumienia, Ŝe miały juŜ doświadczenie w oszukiwaniu męŜczyzn". Zapewniły ją, Ŝe

niemal wszystkie kobiety tracą dziewictwo w przypadkowych przygodach dziewczęcych. Uparcie

utrzymywały, Ŝe nawet nie dający się zwieść poddawali się w końcu, pod warunkiem, Ŝe nikt się o

tym nie dowie. Przekonały ją ostatecznie tym, Ŝe męŜczyzna w noc poślubną jest juŜ tak spanikowany,

e bez pomocy Ŝony nie moŜe nic zrobić i w godzinę prawdy nie jest juŜ świadom własnych czynów.

„Wierzą tylko w to, co zobaczą na prześcieradle" – powiedziały jej. W rezultacie wyuczyły ją wielu

rajfurskich forteli zdolnych na tyle podrobić jej utracone klejnoty, by o pierwszym poranku świeŜo

poślubionej małŜonki mogła nad podwórzem wystawić na pełne słońce lniane prześcieradło z plamą

swego honoru.

Z tym złudzeniem wyszła za mąŜ. Bayardo San Roman zaś Ŝenił się przypuszczalnie w

przekonaniu, iŜ kupuje szczęście za niezwykłą cenę własnej wartości i fortuny, im bardziej bowiem

rozrastały się projekty uroczystości, tym więcej rodziło się w nim obłąkańczych pomysłów, by

uczynić ją jeszcze większą. Gdy zapowiedziano przyjazd biskupa, usiłował odwlec wesele o jeden

dzień, pragnąc, by ślubu udzielił im dostojny gość, ale Angela Vicario sprzeciwiła się. „Prawdę

mówiąc - powiedziała mi - nie chciałam, Ŝeby błogosławieństwa udzielił mi człowiek, który kogutom

tylko odcinał grzebienie na zupę, a resztę wyrzucał na śmieci". A jednak mimo braku biskupiego

błogosławieństwa uroczystości nabrały rozmiarów trudnych do opanowania i nawet Bayardowi San

Roman wymknęły się spod kontroli, stając się w końcu wydarzeniem publicznym.

Generał Petronio San Roman i jego rodzina przybyli tym razem statkiem naleŜącym do

Kongresu Narodowego i przeznaczonym do wyjątkowych uroczystości, który po zacumowaniu stał do

końca przy nabrzeŜu, z nimi zaś przypłynęło wiele znakomitości, zupełnie jednak niezauwaŜalnych w

chaosie tylu nowych twarzy. Przywieźli ze sobą tak olbrzymie ilości prezentów, Ŝe trzeba było

wyremontować zapomniany budynek pierwszej elektrowni, by zaprezentować te najbardziej godne

podziwu, resztę zaś odwieziono hurtem do starego, gotowego juŜ do przyjęcia nowoŜeńców domu

wdowca Xius. Pan młody otrzymał w prezencie kabriolet ze swym imieniem wygrawerowanym pis-

mem gotyckim pod znakiem fabrycznym. Pannie młodej podarowano komplet sztućców z czystego

złota na dwadzieścia cztery osoby. Poza tym przywieźli ze sobą trupę tancerzy i dwie orkiestry

salonowe, które tworzyły wyraźny dysonans zarówno wobec miejscowych orkiestr, jak i wielu kapel i

zespołów akordeonowych, które ściągały zewsząd przywabiane zgiełkiem zabawy.

Rodzina Vicario mieszkała w skromnym domu o ścianach z cegieł i dachu z drewna

palmowego zwieńczonym dwoma mansardami, pod których daszkami jaskółki co styczeń lepiły swe

gniazda. Od frontu dom miał balkon niemal w całości zastawiony donicami z kwiatami, tam teŜ

znajdowało się wejście na duŜe podwórko z drzewami owocowymi, po którym chodziły kury. W głębi

podwórza bliźniacy mieli swój chlew, kamień do szlachtowania i stół do ćwiartowania, które od czasu

gdy oślepł Poncio Vicario, przynosiły rodzinie niezłe dochody. Początkowo zajmował się tym Pedro

Vicario, kiedy jednak został powołany do wojska, jego brat równieŜ nauczył się fachu rzeźnika.

Wewnątrz domu ledwie starczało miejsca do mieszkania. Z tego teŜ powodu starsze siostry,

gdy zdały sobie sprawę z planowanych rozmiarów uroczystości, zaczęły starać się o wynajęcie

większego lokalu. „Wyobraź sobie - powiedziała mi Angela Vicario - myślały nawet o domu Placidy

Linem, ale na szczęście moi rodzice uparli się, jak zwykle, Ŝe albo nasze córki wychodzą za mąŜ w

naszym chlewiku, albo w ogóle nie wychodzą za mąŜ". Pomalowali więc swój dom na jego pierwotny

ółty kolor, wyprostowali drzwi, uporządkowali pokoje, doprowadzając mieszkanie, o ile było to

moŜliwe, do stanu godnego wesela z taką pompą. Bliźniacy przenieśli świnie gdzie indziej i

wyczyścili chlew niegaszonym wapnem, ale mimo tych wysiłków widać było, Ŝe miejsca jednak nie

starczy. Ostatecznie, dzięki usilnym prośbom Bayarda San Roman, usunęli ogrodzenie wokół

podwórza, poprosili sąsiadów o udostępnienie na tańce przyległych terenów i wstawili duŜe stoły, by

moŜna było przy nich biesiadować w cieniu liści tamaryndowców.

Jedyny niespodziewany wypadek miał miejsce w dniu wesela rano, i to z winy pana młodego,

który przyszedł po Angelę Vicario z dwugodzinnym opóźnieniem, podczas gdy ona nie chciała

załoŜyć ślubnej sukni, dopóki nie ujrzy go w domu. „Wiesz - powiedziała mi - nawet bym się

ucieszyła, gdyby w ogóle nie przyszedł, ale nigdy bym sobie nie wybaczyła, gdyby zostawił mnie juŜ

wystrojoną". Jej przezorność była uzasadniona, nie było bowiem dla kobiety większego wstydu i

nieszczęścia, niŜ zostać na lodzie w sukni ślubnej. Niemniej sam fakt, Ŝe Angela Vicario śmiała

nałoŜyć welon i przyjąć wiązankę kwiatów pomarańczy nie będąc dziewicą, bywał niejednokrotnie

uznawany za profanację symbolów czystości. Tylko moja matka uwaŜała za akt odwagi to, Ŝe Angela

Vicario do końca grała swymi znaczonymi kartami. „W tamtych czasach - wytłumaczyła mi - Bóg

rozumiał te sprawy". Nikt zaś do tej pory nie wie, jakimi kartami grał Bayardo San Roman. Od

momentu, kiedy wreszcie pojawił się wystrojony w surdut i cylinder, do chwili, gdy -wymknął się z

miłością swego Ŝycia, był doskonałym uosobieniem szczęśliwego nowoŜeńca.

Nigdy nie dowiedziano się równieŜ, jakimi kartami grał Santiago Nasar. Byłem z nim przez

cały czas, zarówno w kościele, jak i na weselu, razem z Cristo Bedoyą i moim bratem Luisem

Enrique, i nikt z nas nie spostrzegł choćby najmniejszej zmiany w jego zachowaniu. Musiałem to

wielokrotnie powtarzać, cała nasza czwórka bowiem trzymała się razem w szkole, tworząc później tę

samą wakacyjną paczkę, i nikt nie mógł uwierzyć, by ktoś z nas mógł mieć jakiś sekret nie dzieląc się

nim z pozostałymi, a tym bardziej sekret tak olbrzymi.

Santiago Nasar uwielbiał uroczystości i zabawy, a największą radość przeŜył w przededniu

swej śmierci obliczając koszty wesela. W kościele oszacował, Ŝe kwiatów porozwieszano za kwotę

równą cenie czternastu pogrzebów pierwszej klasy. Ta szczegółowa kalkulacja męczyła mnie przez

wiele lat, Santiago Nasar bowiem często mawiał mi, Ŝe zapach kwiatów w zamkniętym pomieszczeniu

ma bezpośredni związek ze śmiercią, owego zaś dnia powtórzył mi to wchodząc do kościoła. „Nie

chcę kwiatów na moim pogrzebie" - powiedział, nie wyobraŜając sobie nawet, Ŝe następnego dnia

właśnie ja będę musiał zatroszczyć się o to, by ich nie było. W drodze z kościoła do domu Vicariów

oszacował cenę kolorowych girland zdobiących ulice, wyliczył koszty orkiestr i fajerwerków, a nawet

ryŜowego deszczu, którym przywitano nas na weselu. W dusznym upale południa młoda para

zwyczajowo obeszła całe podwórze. Bayardo San Roman szybko został naszym przyjacielem, takim

od wypitki, jak to wówczas mawiano, i przy naszym stole zdawał się być szczęśliwy. Angela Vicario,

juŜ bez welonu i wianka, w satynowej przepoconej sukni, bardzo szybko przybrała wyraz twarzy

kobiety zamęŜnej. Santiago Nasar obliczył i powiedział to Bayardowi San Roman, Ŝe jak do tej pory

wesele kosztuje około dziewięciu tysięcy pesos. Nie ulegało wątpliwości, Ŝe Angela Vicario uznała to

za impertynencję. „Moja matka nauczyła mnie, Ŝe nigdy nie naleŜy mówić o pieniądzach w obecności

innych ludzi" - powiedziała mi. Bayardo San Roman, wprost przeciwnie, przyjął to z humorem, a

nawet z pewnego rodzaju satysfakcją.

- Prawie - powiedział - ale to dopiero początek. Pod koniec wynosić to będzie mniej więcej

dwa razy tyle.

Santiago Nasar postanowił sprawdzić to co do grosza i ledwie starczyło mu na to Ŝycia.

Następnego dnia uzyskał w porcie od Cristo Bedoi najświeŜsze dane i stwierdził na czterdzieści pięć

minut przed śmiercią, iŜ rzeczywiście szacunki San Romana były dokładne.

Osobiście zachowałem o weselu dość mgliste wspomnienia, dopóki nie zdecydowałem się ich

odgrzebać, okruch po okruchu, z cudzych pamięci. Przez wiele lat ciągle opowiadano w moim domu,

jak to mój ojciec po raz pierwszy od czasów swej młodości zagrał na skrzypcach na cześć młodej

pary, jak moja siostra zakonnica zatańczyła merengue w swym habicie siostry furtianki, jak doktor

Dionisio Iguaran, kuzyn mojej matki, zdołał wywalczyć miejsce na rządowym statku i odpłynąć nim,

byle tylko nie być w miasteczku następnego dnia, podczas wizyty biskupa. W trakcie mych

poszukiwań dla potrzeb niniejszej kroniki odtworzyłem wiele pomniejszych szczegółów, a pośród

nich dość zabawne wspomnienie o siostrach Bayarda San Roman, których aksamitne suknie z

olbrzymimi motylimi skrzydłami, przyczepionymi do pleców złotymi klamerkami, zwróciły większą

uwagę niŜ pióropusz i pancerz wojennych orderów ich ojca. Wielu wiedziało, Ŝe w weselnym

upojeniu zaproponowałem Mercedes Barda, kończącej wówczas zaledwie szkołę podstawową, by

wyszła za mnie za mąŜ, jak mi to sama przypomniała, kiedy pobraliśmy się czternaście lat później.

Najwyrazistszym obrazem, jaki na zawsze zachowałem z tej fatalnej niedzieli, był widok starego

Poncio Vicario, samotnie siedzącego na stołku pośrodku podwórza. Posadzono go tam, sądząc być

moŜe, iŜ jest to honorowe miejsce, lecz goście obijali się o niego, mylili go z kimś innym, przesadzali

w inne miejsce, Ŝeby nie przeszkadzał, on zaś poruszał swą ośnieŜoną głową na wszystkie strony z

błędnym wyrazem twarzy dopiero co ociemniałego ślepca, odpowiadając na pytania nie do niego

skierowane i na przelotne pozdrowienia, których nikt mu nie słał, szczęśliwy w swym kręgu

zapomnienia, w nakrochmalonej koszuli i z laską z drewna gwajakowego, którą kupiono mu

specjalnie na wesele.

Część oficjalna zakończyła się o szóstej po południu, kiedy to poŜegnali się goście honorowi.

Statek odpłynął z zapalonymi światłami, pozostawiając za sobą smugę walców z pianoli i przez chwilę

dryfowaliśmy nad przepaścią niepewności, póki nie zaczęliśmy się wzajemnie rozpoznawać i nie

zanurzyliśmy się w bagnisko zabawy. NowoŜeńcy pojawili się nieco później w odkrytym

samochodzie, z trudem torując sobie drogę poprzez tłum. Bayardo San Roman sam strzelał petardami,

pił wódkę prosto z butelek wyciąganych w jego stronę, następnie wyszedł z samochodu z Angelą

Vicario, by włączyć się w taneczny krąg cumbiamby. Wreszcie rozkazał, byśmy dalej balowali na

jego koszt, póki nam Ŝycia starczy, i odwiózł swą dręczoną trwogą małŜonkę do domu jej snów, tam

gdzie był kiedyś szczęśliwy wdowiec Xius.

Około północy zabawa weselna rozbiła się na drobne grupki, jedynym zaś otwartym lokalem

był wówczas sklepik Clotilde Armenta na placu. Santiago Nasar i ja, razem z moi bratem Luisem

Enrique i z Cristo Bedoyą, poszliśmy do domu miłosierdzia Marii Alejandriny Cervantes. Pośród

wielu innych przewinęli się wówczas przez ten dom równieŜ bracia Vicario, pijąc tam z nami i

piewając z Santiago Nasarem na pięć godzin przed jego zamordowaniem. W tym czasie tu i ówdzie

tliły się chyba jeszcze dogorywające odpryski właściwego wesela, z róŜnych stron dochodziły nas

bowiem falami odgłosy muzyki i odległych bijatyk i echa te docierały do nas jeszcze przez dłuŜszy

czas, coraz smutniejsze, dopóki nie zabuczał statek biskupa.

Pura Vicario opowiedziała mojej matce, Ŝe połoŜyła się o jedenastej w nocy,

uporządkowawszy nieco z pomocą starszych córek poweselny rozgardiasz. Około dziesiątej, kiedy po

patio błąkało się jeszcze kilku śpiewających pijaków, Angela Vicario przysłała gońca po walizeczkę z

osobisty mi rzeczami, znajdującą się w szafie jej sypialni. Matka chciała co prawda odesłać jej

równieŜ walizkę z dziennym ubraniem, goniec jednak spieszył się. Spala głęboko, gdy zapukano do

drzwi. „To były trzy, bardzo wolne stukania - wyznała mojej matce – ale miały w sobie coś dziwnego,

coś takiego jak złe wiadomości". Opowiedziała jej, Ŝe otworzyła drzwi nie zapalając światła, by nie

zbudzić nikogo, i zobaczyła Bayarda San Roman w świetle ulicznej latarni w nie zapiętej jedwabnej

koszuli i w fantazyjnych spodniach podtrzymywanych elastycznymi szelkami. „Był zielony taką

zielenią ze snów" - powiedziała Pura Vicario mojej matce. Angela Vicario stała w cieniu, matka

zauwaŜyła ją dopiero wtedy, gdy Bayardo San Roman złapał Angelę za ramię i postawił w świetle. Jej

satynowa suknia była w strzępach, do pasa zaś owinięta była ręcznikiem. Pura Vicario pomyślała, Ŝe

spadli samochodem w przepaść i leŜą teraz martwi na jej dnie.

- Matko Przenajświętsza! - wykrzyknęła przeraŜona. - Powiedzcie, czy jesteście jeszcze z tego

wiata.

Bayardo San Roman, nie przekroczywszy progu pchnął swoją Ŝonę do środka, nie

wypowiadając przy tym ani słowa. Następnie pocałował Purę Vicario w policzek i przemówił do niej

tonem głębokiego rozczarowania, ale z wielką czułością.

- Dzięki za wszystko, mamo - powiedział. - Mama jest świętą kobietą.

Tylko Pura Vicario wie, co robiła przez następne dwie godziny. Zabrała swój sekret do grobu.

„Pamiętam tylko, Ŝe jedną ręką trzymała mnie za włosy, a drugą waliła z taką wściekłością, Ŝe

myślałam, Ŝe mnie zabije" - opowiedziała mi Angela Vicario. Ale i to czyniła w takim milczeniu, iŜ

ani jej mąŜ, ani starsze córki, śpiące w innych pokojach, nie zdawali sobie sprawy z niczego, aŜ do

witu, gdy było juŜ po nieszczęściu.

Bliźniacy wrócili do domu nieco przed trzecią, wezwani nagle przez matkę. Zastali Angelę

Vicario leŜącą na brzuchu, na kanapie w jadalni, z twarzą zmaltretowaną od razów. JuŜ jednak nie

płakała. „JuŜ się nie bałam - powiedziała mi. - Wprost przeciwnie: czułam się tak, jakbym wreszcie

wyrzuciła z siebie ten śmiertelny koszmar, i tylko chciałam, Ŝeby wszystko się jak najszybciej skoń-

czyło, Ŝebym mogła wreszcie zasnąć". Pedro Vicario, bardziej zdecydowany z braci, chwycił ją wpół,

uniósł w powietrze i posadził na stole w jadalni.

- No, mała - powiedział, trzęsąc się z wściekłości - powiedz nam, który to.

Adwokat podtrzymał tezę o zabójstwie dokonanym z pobudek wynikających z całkowicie

usprawiedliwionej obrony honoru, co zostało uznane przez ławę przysięgłych, bliźniacy

oświadczyli zaś w ostatnim dowie, iŜ zrobiliby to tysiąc razy z tych samych powodów. Oni

sami dostrzegli tę linię obrony z chwilą, gdy w parę minut po zbrodni uciekli pod skrzydła

Kościoła. Dysząc wpadli na plebanię, doganiani juŜ przez grupę rozwścieczonych Arabów, i

złoŜyli oczyszczone ostrza noŜy na stole ojca Amadora. Obaj byli skrajnie wyczerpani

potworną, śmiertelną pracą, ubrania i ręce mieli całe mokre, a twarze ociekały im potem i

jeszcze ciepłą krwią, ale proboszcz wspominaj ich poddanie się jako akt wielkiej

szlachetności.

- Zabiliśmy go świadomie - powiedział Pedro Vicario - ale jesteśmy niewinni.

- Być moŜe wobec Boga - odrzekł ojciec Amador.

- Wobec Boga i wobec ludzi - stwierdził Pablo Vicario. - To była sprawa honoru.

Mało tego, przy odtwarzaniu wydarzeń upozorowali zajadłość jeszcze bezwzględniejszą, niŜ

to naprawdę miało miejsce, a przecieŜ i tak główne drzwi domu Placidy Linero, zostały całkowicie

zdemolowane ostrzami noŜy i trzeba było je naprawić z funduszy publicznych. W areszcie śledczym w

Riohacha, gdzie przebywali przez trzy lata w oczekiwaniu na rozprawę, nie mieli bowiem czym

opłacić kaucji, by uzyskać zwolnienie warunkowe, aresztanci o najdłuŜszym staŜu wspominali ich

dobry charakter, ich towarzyską naturę, ale nigdy nie dostrzegli w nich jakichkolwiek oznak skruchy.

Pomimo to fakty świadczyłyby, iŜ bracia Vicario nie uczynili niczego, co byłoby niezbędne, by zabić

Santiago Nasara znienacka i bez publicznego rozgłosu, a wprost przeciwnie, zrobili o wiele więcej, niŜ

moŜna było sobie wyobrazić, aby ktoś uniemoŜliwił im morderstwo, lecz nie zdołali tego osiągnąć.

Zgodnie z tym, co powiedzieli mi wiele lat później, zaczęli od szukania go w domu Marii

Alejandriny Cervantes, gdzie byli razem z nim do drugiej. Ten fakt, jak i wiele innych, nie znalazł się

w aktach śledztwa. W rzeczywistości Santiago Nasara nie było juŜ tam o tej godzinie, kiedy to ponoć,

jak sami zeznali, poszli tam po niego, wyszliśmy bowiem, by obejść miasteczko z naszymi

serenadami; w kaŜdym razie nieprawdą było, Ŝe tam poszli. „Na pewno by juŜ stąd nie wyszli -

powiedziała mi Maria Alejandrina Cervantes i znając ją dobrze nigdy w to nie wątpiłem. Poszli za to

do lokalu Clotilde Armenta, by tam na niego zaczekać, aczkolwiek wiedzieli, Ŝe tamtędy moŜe przejść

połowa miasteczka, ale nie Santiago Nasar. „Był to jedyny otwarty lokal" - zeznali sędziemu śledcze-

mu. „Wcześniej czy później musiał się tam znaleźć" - powiedzieli mi po uwolnieniu. A przecieŜ

wszyscy wiedzieli, Ŝe główne drzwi od domu Placidy Linero były zawsze zaryglowane od środka,

nawet w ciągu dnia, i Ŝe Santiago Nasar nigdy nie rozstawał się z kluczami od tylnego wejścia. I

rzeczywiście tym wejściem wrócił do domu, gdy bliźniacy Vicario juŜ od godziny czekali na niego z

drugiej strony, a jeŜeli później, udając się na powitanie biskupa wyszedł drzwiami od strony placu, to

uczynił to z pobudek tak niespodziewanych, iŜ nawet sam sędzia śledczy nie potrafił tego zrozumieć.

Nigdy nie było śmierci bardziej zapowiedzianej. Po ujawnieniu przez siostrę imienia winnego,

bliźniacy Vicario udali się do chlewu, gdzie trzymali komplet narzędzi rzeźniczych i wybrali dwa

najlepsze noŜe: jeden do ćwiartowania, o długości dziesięciu cali i szerokości dwa i pół cala, drugi zaś

do czyszczenia, o długości siedmiu cali i szerokości półtora cala. Owinęli noŜe w szmaty i poszli je

naostrzyć na targ mięsny, gdzie dopiero co zaczęto otwierać niektóre kramiki. Niewielu było

pierwszych klientów, jednak dwadzieścia dwie osoby zeznały, iŜ słyszały kaŜde słowo wypowiedziane

przez braci, i wszyscy zgodnie potwierdzili swe wraŜenia, Ŝe jedynym zamiarem obu braci było

wypowiedzieć je tak, by wszyscy słyszeli. Faustino Santos, rzeźnik zaprzyjaźniony z nimi, zobaczył

obu, jak przyszli o trzeciej dwadzieścia, gdy uruchamiał właśnie swoje stoisko z podrobami, i nie

potrafił zrozumieć, dlaczego przychodzą w poniedziałek, i to tak wcześnie, do tego jeszcze w

ciemnych świątecznych garniturach. Przyzwyczajony był, Ŝe przychodzili zawsze w piątek, ale

znacznie później i w skórzanych fartuchach, które zakładali na czas uboju. „Pomyślałem, Ŝe są tak

pijani - powiedział mi Faustino Santos - Ŝe nie tylko pomyliła im się godzina, ale i dzień".

Przypomniał im, Ŝe jest poniedziałek.

- A któŜ by o tym nie wiedział, stary pierdoło - odpowiedział mu grzecznie Pablo Vicario. -

Przyszliśmy tylko naostrzyć noŜe.

Naostrzyli je na kamieniu szlifierskim, tak jak to zawsze robili: Pedro podtrzymywał obydwa

noŜe i na przemian przykładał je do ostrzałki. Pablo zaś kręcił korbką. Jednocześnie rozmawiali z

resztą rzeźników o świetności i przepychu wesela. Co poniektórzy skarŜyli się im, iŜ nie otrzymali

swej porcji tortu weselnego, mimo Ŝe są kolegami po fachu, bracia przyrzekli więc, Ŝe tort zostanie im

przysłany trochę później. Wreszcie dociskane do kamienia noŜe zaczęły śpiewać, a Pablo połoŜy ł

swój nóŜ pod lampą, tak by rozbłyskała jego stal.

- Idziemy zabić Santiago Nasara - powiedział.

Cieszyli się tak ugruntowaną opinią dobrodusznych chłopaków, Ŝe puszczano to mimo uszu.

„Myśleliśmy, Ŝe to pijackie bredzenie" - zeznało wielu rzeźników, podobnie jak Victoria Guzman i

wielu innych, którzy widzieli ich później. Niejednokrotnie pytałem rzeźników, czy ich zawód nie

ujawnia predyspozycji do zabijania ludzi. Protestowali: „Kiedy bijesz zwierzę, nie masz odwagi

spojrzeć mu w oczy". Jeden z nich powiedział mi, Ŝe nie moŜe jeść mięsa zwierzęcia, które sam ubił.

Inny wyznał, Ŝe nie byłby w stanie zabić krowy, którą znałby wcześniej, tym bardziej jeśli pił jej

mleko. Przypomniałem im, Ŝe bracia Vicario szlachtowali świnie hodowane przez siebie samych i Ŝe

byli zŜyci z nimi do tego stopnia, iŜ nazywali je po imieniu. „To prawda - odparł mi jeden z nich. - Ale

proszę zauwaŜyć, Ŝe nie nadawali im ludzkich imion, tylko nazwy kwiatów". Faustino Santos był

jedynym, który dostrzegł cień prawdy w groźbach Pabla Vicario, i Ŝartem zapytał go, dlaczego akurat

mają zabijać Santiago Nasara, jeśli jest jeszcze tylu bogaczy, którzy bardziej zasługują na to, Ŝeby

umrzeć przed nim.

- Santiago Nasar wie, dlaczego - odpowiedział mu Pedro Vicario.

Faustino Santos opowiedział mi, Ŝe wątpliwości nadal go dręczyły i poinformował o tym

policjanta, który pojawił się nieco później, by kupić dla alkada na śniadanie funt wątróbki.

Funkcjonariusz, zgodnie z tym, co podają akta, nazywał się Leandro Pornoy i zmarł w następnym

roku, gdy podczas odpustu byk przebił mu rogiem Ŝyłę szyjną. Nie miałem więc nigdy okazji, by z

nim porozmawiać, niemniej Clotilde Armenta potwierdziła, Ŝe policjant był pierwszą osobą, która

zjawiła się w jej sklepie, gdy bliźniacy juŜ tam siedzieli i czekali.

Clotilde Armenta zastąpiła właśnie swego męŜa za ladą. Był to juŜ uświęcony zwyczaj. W

sklepie sprzedawano o świcie mleko, a w ciągu dnia artykuły Ŝywnościowe, zaś od szóstej po

południu lokal przekształcał się w bar. Clotilde Armenta otwierała sklep o trzeciej trzydzieści rano. Jej

mąŜ, zacny don Rogelio de la Flor, zajmował się barem aŜ do jego zamknięcia. Tej nocy miał jednak

tylu zabłąkanych z wesela klientów, iŜ poszedł spać juŜ po trzeciej, w ogóle nie zamykając sklepu,

gdy Clotilde Armenta była juŜ na nogach wcześniej niŜ zwykle, chciała bowiem uporać się z robotą

przed przyjazdem biskupa.

Bracia Vicario weszli o czwartej dziesięć. O tej porze sprzedawano tylko Ŝywność, ale

Clotilde Armenta sprzedała im butelkę wódki z trzciny cukrowej, nie tylko dlatego, Ŝe ich lubiła, ale

równieŜ dlatego, Ŝe była im wdzięczna za przysłanie porcji tortu weselnego. Wypili całą butelkę

dwoma długimi pociągnięciami, lecz bez widocznych skutków. „Byli juŜ całkiem ugotowani -

powiedziała mi Clotilde Armenta - i nawet nafta nie ścięłaby ich z nóg". Następnie zdjęli marynarki,

powiesili je starannie na oparciach krzeseł i poprosili o drugą butelkę. Koszule mieli brudne od

zaschniętego potu, a nie golony od wczoraj zarost nadawał im prostacki wygląd. Kolejną butelkę

wypili juŜ siedząc, powoli, uporczywie patrząc w stronę stojącego po przeciwnej stronie placu domu

Placidy Linero, w którego oknach nie świeciło się Ŝadne światło. Największe okno balkonowe

przylegało do sypialni Santiago Nasara. Pedro Vicario spytał Clotilde Armenta, czy widziała światło

w tym oknie, a ona odpowiedziała, Ŝe nie, ale ciekawość ta wydała jej się dość dziwna.

- Stało mu się coś? - zapytała.

- Nie, nic - odpowiedział jej Pedro Vicario. - Tylko chcemy go zabić.

Była to odpowiedź tak spontaniczna, iŜ nie mogła uwierzyć w jej szczerość. Dostrzegła

jednak, Ŝe bliźniacy mieli dwa rzeźnickie noŜe owinięte w kuchenne szmaty.

- A moŜna wiedzieć, dlaczego chcecie go zabić o tak wczesnej porze? - spytała.

- On wie, dlaczego - odparł jej Pedro Vicario. Clotilde Armenta przyjrzała im się powaŜnie.

Znała ich tak dobrze, Ŝe potrafiła ich rozróŜniać, szczególnie po powrocie Pedra Vicario z koszar.

„Zachowywali się jak dzieciaki" - powiedziała mi. I myśl ta przeraziła ją, zawsze bowiem sądziła, Ŝe

tylko dzieci są zdolne do wszystkiego. Skończyła więc zmywanie i przygotowywanie naczyń do

mleka i poszła obudzić męŜa, by opowiedzieć, co się dzieje w sklepie. Don Rogelio de la Flor słuchał

jej wpółprzytomny ze snu.

- Nie bądź kretynką - powiedział jej - ci dwaj nie zabiją nikogo, a tym bardziej bogacza.

Kiedy Clotilde Armenta wróciła do sklepu, bliźniacy rozmawiali z policjantem Leandro

Pornoy, który przyszedł po mleko dla alkada. Nie słyszała, o czym mówili, ale po tym, jak wychodząc

spojrzał na noŜe, wywnioskowała, Ŝe musieli mu zdradzić swe zamiary.

Pułkownik Lazaro Aponte wstał tuŜ przed czwartą. Skończył się właśnie golić, gdy policjant

Leandro Pornoy ujawnił mu plany braci Vicario. Tej nocy połoŜył kres juŜ tylu przyjacielskim

sprzeczkom, iŜ nie spieszył się zbytnio, by załagodzić jeszcze jeden spór. Ubrał się spokojnie,

wielokrotnie usiłując zawiązać muszkę, póki nie zrobił tego nienagannie, i powiesił sobie szkaplerz

Sodalicji Mariańskiej na powitanie biskupa. Podczas śniadania, gdy jadł duszoną wątróbkę pokrytą

plasterkami cebuli, Ŝona, niezwykle podniecona, opowiedziała mu, Ŝe Bayardo San Roman zwrócił

rodzicom Angelę Vicario, ale on nie przyjął tej wiadomości równie dramatycznie.

- Mój BoŜe! - zakpił - co sobie biskup pomyśli. Nim skończył śniadanie, przypomniał sobie

jednak, co przed chwilą powiedział mu ordynans, połączył obydwie informacje i natychmiast odkrył,

e pasowały do siebie niczym dwie części łamigłówki. Udał się wówczas na plac, kierując się tam

przez ulicę nowego portu, gdzie z powodu wizyty biskupa domy zaczynały się budzić do

ycia. „Pamiętam z całą pewnością, Ŝe była prawie piąta i zaczynało padać" - powiedział mi

pułkownik Lazaro Aponte. Po drodze zatrzymały go trzy osoby, by donieść mu w sekrecie, Ŝe bracia

Vicario czekają na Santiago Nasara, Ŝeby go zabić, ale tylko jedna z nich potrafiła mu powiedzieć,

gdzie są.

Odnalazł ich w sklepiku Clotilde Armenta. „Kiedy ich zobaczyłem, pomyślałem, Ŝe to

najzwyklejsza fanfaronada - powiedział z właściwą sobie logiką - bo nie byli aŜ tak pijani, jak

sądziłem". Nie wybadał nawet ich rzeczywistych zamiarów, odebrał im jedynie noŜe i kazał pójść

spać. Traktował ich z taką samą, sobie właściwą pobłaŜliwością, z jaką zbagatelizował przeraŜenie

ony.

- Pomyślcie sobie - wytłumaczył im - co powie biskup, jak was zobaczy w takim stanie.

Poszli. Clotilde Armenta poczuła się po raz któryś z rzędu zawiedziona lekkomyślnością

alkada, gdyŜ sądziła, iŜ powinien on aresztować braci do chwili wyjaśnienia prawdy. Pułkownik

Aponte pokazał jej noŜe jako ostateczny argument.

- JuŜ nie mają czym zabijać - stwierdził.

- To nie o to chodzi - odparła Clotilde Armenta. - Rzecz w tym, Ŝeby uwolnić tych biednych

chłopaków od strasznego obowiązku, jaki na nich spadł.

Przeczuła bowiem wszystko. Była przeświadczona, Ŝe bracia Vicario pragnęli nie tyle

wykonać wyrok, co spotkać kogoś, kto zechciałby im w tym przeszkodzić. Ale pułkownik Aponte

postąpił całkowicie zgodnie z własnym sumieniem.

- Nie aresztuję nikogo wyłącznie na podstawie podejrzeń - powiedział. - Teraz pozostaje tylko

ostrzec Santiago Nasara i daj nam BoŜe zdrowie.

Clotilde Armenta zawsze wspominała, Ŝe krępa postać pułkownika Aponte kojarzyła jej się z

jakimś nieszczęściem, ja zaś pamiętam go jako człowieka szczęśliwego, choć nieco zdziwaczałego

wskutek samotnych praktyk spirytualistycznych, których nauczył się korespondencyjnie. Zachowanie

pułkownika w tamten poniedziałek było ostatecznym dowodem jego lekkomyślności. Prawdą jest, Ŝe

zapomniał juŜ o Santiago Nasarze, póki nie zobaczył go w porcie i wówczas pogratulował sobie

podjęcia słusznej decyzji.

Bracia Vicario powiedzieli o swych zamiarach co najmniej kilkunastu osobom, które przyszły

do sklepiku po mleko, te z kolei rozpowszechniły wiadomość przed szóstą w całym miasteczku.

Clotilde Armenta wydawało się wręcz nieprawdopodobne, by w domu naprzeciwko nic o tym nie

wiedziano. Przypuszczała, Ŝe Santiago Nasara tam nie ma, gdyŜ nie zauwaŜyła, by w jego sypialni

zapaliło się światło, więc prosiła, kogo tylko mogła, by go ostrzegł, gdziekolwiek go spotka. Kazała

nawet poinformować ojca Amadora za pośrednictwem pełniącej słuŜbę nowicjuszki, która przyszła po

mleko dla zakonnic. Po czwartej, gdy zobaczyła światła w kuchni domu Placidy Linero, posłała

Victorii Guzman ostatnią, naglącą wiadomość przez Ŝebraczkę, która codziennie przychodziła prosząc

0 odrobinę mleka. Kiedy zabuczał statek biskupa, prawie wszyscy juŜ wstali, by zebrać się na molo, i

niewielu z nas nie wiedziało, Ŝe bliźniacy Vicario czekają na Santiago Nasara, Ŝeby go zabić, a

wówczas juŜ i przyczyny były znane w najdrobniejszych szczegółach.

Clotilde Armenta nie skończyła jeszcze sprzedaŜy mleka, gdy bracia Vicario wrócili z dwoma

innymi noŜami, owiniętymi w gazety. Jeden z nich słuŜył do ćwiartowania, miał twarde, oksydowane

ostrze o długości dwunastu i szerokości trzech cali i został zrobiony przez Pedra Vicario z piły, w

okresie gdy z powodu wojny nie docierały do nas noŜe niemieckie. Drugi był krótszy, ale szeroki i

zakrzywiony. Sędzia śledczy narysował go w aktach, być moŜe dlatego, Ŝe nie potrafił go opisać, gdyŜ

odwaŜył się tylko na ryzyko porównania go do zminiaturyzowanego jatagana. Tymi właśnie

najzwyklejszymi, często uŜywanymi noŜami popełniono zbrodnię.

Faustina Santos nie mógł zrozumieć, co się właściwie stało. „Przyszli jeszcze raz naostrzyć

noŜe - powiedział mi - i znów zaczęli się wydzierać, tak Ŝeby ich dobrze słyszano, Ŝe flaki wyprują

Santiago Nasarowi, pomyślałem więc, Ŝe sami sobie dodają animuszu, przede wszystkim dlatego, Ŝe

nie przyjrzałem się noŜom i pomyślałem, Ŝe to te same". Tym razem jednak Clotilde Armenta

spostrzegła, w chwili gdy zobaczyła ich wchodzących do sklepu po raz drugi, Ŝe nie są juŜ tak

zdeterminowani jak przedtem.

Prawda zaś była taka, Ŝe doszło między nimi do pierwszego konfliktu. RóŜnili się bowiem nie

tylko zachowaniem w stopniu znacznie większym, niŜ wynikałoby to z ich fizycznego podobieństwa,

ale w sytuacjach trudnych ich charaktery były krańcowo odmienne. Będąc ich przyjaciółmi

spostrzegliśmy to juŜ w szkole podstawowej. Pablo Vicario, o sześć minut starszy od brata, aŜ do

pełnoletności odznaczał się większą energią i wyobraźnią. Pedro Vicario zawsze wydawał się bardziej

uczuciowy, a tym samym bardziej despotyczny. Gdy ukończyli dwadzieścia lat, stawili się razem

przed komisją poborową i Pablo Vicario został zwolniony, by mógł utrzymywać rodzinę. Pedro

Vicario przez jedenaście miesięcy odbywał słuŜbę w patrolach Ŝandarmerii. Wojskowy rygor,

zaostrzony strachem przed śmiercią, pogłębił jego skłonność do rządzenia i zwyczaj decydowania za

swego brata. Wrócił do cywila z sierŜancką rzeŜączką, która zniosła najbrutalniejsze metody

wojskowej medycyny, zastrzyki z arszeniku i dezynfekcje z nadmanganianu potasu doktora Dionisio

Iguarana. Zdołano go wyleczyć dopiero w więzieniu. My wszyscy, jego przyjaciele, byliśmy zgodni,

e Pablo Vicario popadł nagle w dziwną zaleŜność od młodszego brata, kiedy Pedro Vicario wrócił

nabywszy koszarowych manier i nawyku unoszenia koszuli, by kaŜdemu, kto chciał, pokazać bliznę

po sączku na lewym boku. Wreszcie Pablo zaczął odczuwać rodzaj fascynacji rzeŜączką prawdziwego

męŜczyzny, z którą jego brat obnosił się niczym z odznaczeniem wojennym.

To Pedro Vicario - jak sam zeznał - podjął decyzję co do zabicia Santiago Nasara, jego brat

zaś z początku jedynie mu towarzyszył. Ale równieŜ to on był raczej skłonny uznać obowiązek za

spełniony, z chwilą gdy alkad ich rozbroił, i wówczas to Pablo Vicario przejął dowództwo. śaden z

nich nie wspominał o tym konflikcie w swych zeznaniach składanych osobno sędziemu śledczemu.

Pablo Vocario potwierdził mi wielokrotnie, Ŝe z wielkim trudem przyszło mu przekonać brata do

ostatecznego rozwiązania. Być moŜe był to w rzeczywistości tylko krótkotrwały objaw paniki, faktem

jest jednak, Ŝe Pablo Vicario sam wszedł do chlewika po następne noŜe, podczas gdy jego brat konał z

bólu usiłując kropla po kropli wysikać się pod tamarydowcami. „Mój brat nigdy nie rozumiał, co to

znaczy - powiedział mi Pedro Vicario podczas naszej ostatniej rozmowy. - To było tak, jakbyś sikał

drobno potłuczonym szkłem". Gdy Pablo Vicario wrócił z noŜami, zastał go wciąŜ obejmującego

drzewo. „Był oblany zimnym potem - powiedział mi - i próbował powiedzieć, Ŝebym poszedł sam, bo

on nie czuje się na siłach, Ŝeby kogokolwiek zabijać". Usiadł na jednym ze specjalnie zbitych stołów

ustawionych na wesele pod drzewami, i spuścił spodnie do kolan. „Co najmniej przez pół godziny

zmieniał gazę, którą owijał sobie kutasa" - powiedział mi Pablo Vicario. W rzeczywistości nie trwało

to dłuŜej niŜ dziesięć minut, ale było to coś tak niezrozumiałego i tajemniczego dla Pabla Vicario, Ŝe

uznał to za następny wybieg brata, by zyskać na czasie i doczekać świtu. Wsadził mu więc nóŜ do ręki

i niemal siłą wywlókł na ulicę by pomścić utraconą cześć siostry.

- Nie ma wyjścia - powiedział mu - to tak jakby się nam to juŜ zdarzyło.

Ujadały za nimi psy podwórzowe, gdy z nie owiniętymi noŜami wychodzili drzwiami od

chlewika. Zaczynało świtać. „Nie padało" - wspominał Pablo Vicario. „Wprost przeciwnie -

wspominał Pedro - od morza wiał wiatr i jeszcze moŜna było palcem policzyć gwiazdy". Wiadomość

juŜ się tak wówczas rozniosła, Ŝe gdy Hortensja Baute otworzyła drzwi, właśnie w chwili gdy

przechodzili obok jej domu, jako pierwsza w miasteczku opłakała Santiago Nasara. „Myślałam, Ŝe juŜ

go zabili - powiedziała mi - bo zobaczyłam noŜe w świetle wschodzącego słońca i wydawało mi się,

e spływa z nich krew". Jednym z niewielu otwartych na tej odludnej ulicy domów był dom Prudencii

Cotes, narzeczonej Pabla Vicario. Bliźniacy, zawsze gdy przechodzili tamtędy o tej porze, zwłaszcza

w piątki, kiedy szli na targ, wstępowali, Ŝeby napić się pierwszej porannej kawy. Gdy pchnęli drzwi

od podwórza natychmiast opadły ich psy, które rozpoznały ich w półmroku świtu. Wchodząc do

kuchni pozdrowili matkę Prudencii Cotes. Kawy jeszcze nie było.

- Przyjdziemy później - powiedział Pablo Vicario - teraz się spieszymy.

- ~WyobraŜam sobie, synkowie - odpowiedziała - honor nie czeka.

Mimo to poczekali i właśnie wówczas Pedro Vicario pomyślał, Ŝe brat specjalnie zwleka. Gdy

pili juŜ kawę, do kuchni weszła Prudencia Cotes w całej pełni swej młodości, z plikiem starych gazet,

by w piecu rozpalić ogień. „Wiedziałam juŜ, do czego się szykują - powiedziała mi - i nie tylko się z

nimi całkowicie zgadzałam, ale nigdy nie wyszłabym za Pabla, gdyby w tym momencie nie zachował

się jak męŜczyzna". Nim opuścili kuchnię, Pablo Vicario wziął od niej dwie gazety i jedną dał bratu

do owinięcia noŜa. Prudencia Cotes zaczekała w kuchni, póki nie zobaczyła, Ŝe wychodzą drzwiami

od podwórza, i tak czekała, bez chwili wahania, przez trzy lata, póki Pablo Vicario nie wyszedł z

więzienia i nie został jej męŜem na całe Ŝycie.

- UwaŜajcie na siebie - powiedziała im. Clotilde Armenta nie bez racji sądziła więc, Ŝe

bliźniacy nie mieli tej samej determinacji co przedtem, toteŜ podała im butelkę dziewanny z nadzieją,

e tym ich dobije. „Tego dnia zdałam sobie sprawę - powiedziała mi - jak bardzo my, kobiety,

jesteśmy na świecie osamotnione!" Pedro Vicario poprosił ją, by poŜyczyła mu męŜowskie przybory

do golenia, przyniosła mu więc pędzelek, mydło, wiszące lusterko i maszynkę z nową Ŝyletką, ale on

ogolił się noŜem do ćwiartowania. Clotilde Armenta uznała to za zbyt juŜ ekstrawagancki gest silnego

męŜczyzny. „Wyglądał jak czarny charakter" - wspominała. On jednak wytłumaczył mi wiele lat

potem, i rzeczywiście była to prawda, Ŝe w koszarach nauczył się uŜywać brzytwy i juŜ nigdy później

nie potrafił się golić inaczej. Jego brat z kolei ogolił się w sposób znacznie prostszy, maszynką

poŜyczoną od don Rogelia de la Flor. ~Wreszcie w milczeniu sięgnęli do butelki i wypili ją bardzo

wolno, z tępym wyrazem twarzy osób przebudzonych o świcie wpatrzeni w ciemne okno

naprzeciwko, nie zwracając uwagi na wchodzących pozornych klientów kupujących bez potrzeby

mleko i pytających o nie istniejące artykuły Ŝywnościowe z zamiarem przekonania się, czy to aby

prawda, Ŝe czekają na Santiago Nasara, Ŝeby go zabić.

Braciom Vicario nie było dane zobaczyć świateł w tym oknie. Santiago Nasar wrócił do domu

o czwartej dwadzieścia, ale Ŝeby dojść do sypialni, nie musiał on zapalać Ŝadnego światła, lampka na

schodach paliła się bowiem przez całą noc. W ubraniu rzucił się w ciemnościach na łóŜko, bo została

mu tylko godzina na sen, i tak leŜącego zastała Victoria Guzman, gdy weszła na górę, by obudzić go

w związku z przyjazdem biskupa. Byliśmy razem w domu Marii Alejandriny Cervantes do momentu,

kiedy, juŜ po trzeciej, sama odprawiła muzyków i zgasiła światło na patio przeznaczonym do tańców,

jej Mulatki od płatnych rozkoszy mogły wreszcie udać się na spoczynek. Pracowały bez chwili

przerwy juŜ trzeci dzień i trzecią noc, wpierw opiekując się potajemnie wszystkimi honorowymi

gośćmi, a później juŜ jawnie i na całego nami wszystkimi, weselnymi niedobitkami. Maria

Alejandrina Cervantes, o której zwykliśmy mówić, Ŝe uda się jej zasnąć na dobre dopiero po śmierci,

była najelegantszą i najczulszą kobietą, jaką kiedykolwiek poznałem, a zarazem najusłuŜniejszą w

łóŜku, ale i najbardziej bezwzględną. Urodziła się i wychowywała tutaj, w domu o otwartych

drzwiach, z duŜą ilością pokoi do wynajęcia i ogromnym patiem do tańca, nad którym wisiały

lampiony z tykw zakupione w chińskich sklepikach w Paramaribo. To ona pozbawiła cnoty całe moje

pokolenie. Nauczyła nas o wiele więcej, niŜ powinniśmy wiedzieć, ale przede wszystkim nauczyła

nas, Ŝe nie ma smutniejszego miejsca na świecie niŜ puste lóŜko. Gdy Santiago Nasar ujrzał ją po raz

pierwszy, stracił głowę. Ostrzegałem go: sokół, który na wojowniczą czaplę spada, sam się naraŜa.

Ale nie usłuchał mnie, oszołomiony chimerycznymi gwizdami Marii Alejandriny Cervantes. Była jego

niepohamowaną namiętnością, panią nauczycielką jego łez piętnastolatka, póki Ibrahim Nasar pasem

nie wyrzucił go z jej łóŜka i nie zamknął na ponad rok w „Divino Rostro". Od tej chwili związani byli

uczuciem powaŜnym, ale pozbawionym chaosu miłości, ona zaś odczuwała dla niego tyle szacunku,

e juŜ nigdy nie poszła z innym do łóŜka w jego obecności. Podczas tych ostatnich wakacji Ŝegnała się

z nami dosyć wcześnie pod nieprawdopodobnym u niej pretekstem, Ŝe jest juŜ zmęczona,

pozostawiała jednak nie zaryglowane drzwi i w korytarzu zapaloną lampkę, bym mógł tam po

kryjomu wrócić.

Santiago Nasar miał magiczny niemal talent i zamiłowanie do przebieranek, a jego ulubioną

zabawą było całkowite przebieranie Mulatek. Plądrował garderoby jednych, by przebrać pozostałe,

póki wszystkie nie poczuły się zupełnie inne od samych siebie, toŜsame zaś z tymi, którymi nie były.

Kiedyś jedna z nich ujrzała się odtworzona w innej Mulatce z tak uderzającym podobieństwem, Ŝe

wpadła w histeryczny płacz. „Poczułam się tak, jakbym wyszła ze zwierciadła" - powiedziała. Ale

tamtej nocy Maria Alejandrina Cervantes nie pozwoliła, by Santiago Nasar po raz ostatni dał folgę

swoim sztuczkom, a posłuŜyła się tak błahymi pretekstami, iŜ gorzki smak tego wspomnienia

całkowicie odmienił jej Ŝycie. Wzięliśmy więc ze sobą muzyków, by towarzyszyli naszym serenadom,

i bawiliśmy się dalej na własny rachunek, gdy tymczasem bliźniacy Vicario czekali juŜ na Santiago

Nasara, Ŝeby go zabić. To on, tuŜ przed czwartą, wpadł na pomysł, byśmy wyszli na wzgórze wdowca

Xius, by odśpiewać coś młodej parze.

Nie tylko odśpiewaliśmy pod ich oknami, ale w ogrodach wystrzeliliśmy równieŜ race i

petardy, nie dostrzegliśmy jednak w domu Ŝadnego znaku Ŝycia. Nie przyszło nam nawet na myśl, Ŝe

w środku moŜe nikogo nie być, przede wszystkim dlatego, Ŝe przy drzwiach stał nowy samochód z da-

chem jeszcze złoŜonym, przystrojony satynowymi wstąŜkami i wiązankami kwiatów pomarańczy z

parafiny, którymi obwieszono nowoŜeńców na weselu. Mój brat Luis Enrique, w owych czasach

grający na gitarze jak profesjonalista, zaimprowizował na cześć młodej pary piosenkę o małŜeńskich

niesnaskach. Dotąd nie padało. Wprost przeciwnie, księŜyc świecił pośrodku nieba, powietrze było

przezroczyste, a na dnie przepaści widać było poblask błędnych ogników na cmentarzu. Z drugiej

strony widoczne były plantacje bananowe, niebieskie w świetle księŜyca, smutne bagniska i

fosforyzująca linia Morza Karaibskiego na horyzoncie: Santiago Nasar pokazał pulsujące światło na

morzu i powiedział nam, Ŝe jest to udręczona dusza statku do przewozu niewolników, który zatonął z

ładunkiem Murzynów z Senegalu przy duŜym wejściu do portu Cartagena de Indias. Nie sposób było

w ogóle wyobrazić sobie, by odczuwał jakieś wyrzuty sumienia, chociaŜ nie wiedział wówczas, Ŝe

efemeryczne Ŝycie małŜeńskie Angeli Vicario zakończyło się dwie godziny temu. Bapardo San

Roman odprowadził ją do domu rodziców na piechotę, by warkot silnika nie ujawnił jego nieszczęścia

przed czasem, a teraz znów był sam przy zgaszonych światłach w szczęśliwej chatce wdowca Xius.

Kiedy zeszliśmy ze wzgórza, mój brat zaprosił wszystkich na smaŜone ryby do kramików na

targowisku, ale Santiago Nasar odmówił, chciał bowiem do chwili przyjazdu biskupa przespać się z

godzinę. Poszedł z Cristo Bedoyą brzegiem rzeki, nie opodal ruder w starym porcie, gdzie zaczęty juŜ

się zapalać światła, i zanim skręcił za róg, pomachał nam ręką na poŜegnanie. Widzieliśmy go ostatni

raz.

Cristo Bedoya, z którym umówił się na spotkanie w porcie, poŜegnał się z nim przy tylnych

drzwiach jego domu. Psy obszczekały Santiago Nasara, jak zwykle, gdy czuły, Ŝe wchodzi do domu,

ale on uspokoił je, podzwaniając w półmroku kluczami. Victoria Guzman pilnowała ekspresu do kawy

na palenisku, gdy przechodził przez kuchnię kierując się do środka mieszkania.

- Biały! - zawołała doń - zaraz będzie kawa. Santiago Nasar odpad, Ŝe wypije kawę później, i

poprosił ją, by powiedziała Divinie Flor, Ŝe ma go obudzić o wpół do szóstej i przynieść mu ubranie

na zmianę, takie samo jak to, które miał na sobie. W chwilę po jego wejściu na górę, gdzie poszedł się

przespać, Victoria Guzman otrzymała wiadomość od Clotilde Armenta za pośrednictwem proszącej o

mleko Ŝebraczki. O piątej trzydzieści spełniła polecenie, by go obudzić, ale nie posłała Diviny Flor,

tylko sama weszła do sypialni z lnianym ubraniem, nie traciła bowiem Ŝadnej okazji, by chronić swą

córkę przed szponami tego bojara.

Maria Alejandrina Cervantes zostawiła drzwi domu nie zaryglowane. PoŜegnałem się z

bratem, przeszedłem przez korytarz, gdzie spały zwinięte między tulipanami koty Mulatek, i bez

pukania pchnąłem drzwi od sypialni. Światła były zgaszone, ale gdy tylko wszedłem, poczułem

zapach ciepłej kobiety i ujrzałem w ciemnościach oczy bezsennej lamparcicy, a później zatraciłem

wiadomość samego siebie, do chwili kiedy zaczęły bić dzwony.

Wracając do domu, brat mój zaszedł do sklepu Clotilde Armenta po papierosy. Wypił tyle, Ŝe

jego wspomnienia z tamtego spotkania były zawsze dosyć mętne, nie zapomniał jednak nigdy

piekielnego trunku, którym poczęstował go Pedro Vicario. „To był czysty ogień" - powiedział mi.

Pablo Vicario, który zaczynał przysypiać, gwałtownie obudził się, kiedy poczuł jego kroki, i pokazał

mu nóŜ.

- Zabijemy Santiago Nasara - powiedział.

Mój brat nie pamiętał tego. „Ale nawet gdybym pamiętał, to bym nie uwierzył - powtarzał mi

wielokrotnie. - Komu, do jasnej cholery, przyszłoby do głowy, Ŝe bliźniacy mogą kogokolwiek zabić,

tym bardziej noŜem przeznaczonym do świniobicia!". Później zapytali go, gdzie jest Santiago Nasar,

bo widzieli ich razem, lecz mój brat nie zapamiętaj równieŜ własnej odpowiedzi. Clotilde Armenta i

bracia Vicario byli jednak tak zdziwieni, gdy ją usłyszeli, Ŝe kaŜdy z osobna przekazał ją w swych

zeznaniach. Według nich mój brat powiedział: „Santiago Nasar nie Ŝyje". Później udzielił

episkopalnego błogosławieństwa, potknął się o próg i zataczając się, wyszedł. Na środku placu minął

się z ojcem Amadorem. Ten szedł juŜ w stronę portu ubrany w szaty liturgiczne, za nim dzwoniący

akolita i szereg pomocników niosących ołtarz do mszy polowej, którą miał odprawić biskup. Widząc

przechodzącego księdza bracia Vicario przeŜegnali się.

Clotilde Armenta opowiedziała mi, Ŝe stracili juŜ wszelką nadzieję, kiedy proboszcz, nie

zatrzymując się, minął jej dom. „Pomyślałam, Ŝe nie otrzymał mojej informacji". Ojciec Amador

wyznał mi jednak w wiele lat później, gdy odsunął się juŜ od świata w posępnym Domu Zdrowia w

Calafell, iŜ w rzeczywistości otrzymał wiadomość od Clotilde Armenta i inne alarmujące wieści, gdy

szykował się do wyjścia do portu. „Prawdę mówiąc, po prostu nie wiedziałem, co robić - powiedział

mi. - Wpierw pomyślałem, Ŝe to nie moja sprawa tylko władz cywilnych, ale później postanowiłem, Ŝe

po drodze powiem coś Placidzie Linero". JednakŜe gdy przechodził przez plac, całkiem o tym

zapomniał. „Musi to pan zrozumieć - powiedział - tego nieszczęsnego dnia miał być u nas biskup". W

chwili zbrodni poczuł się tak zrozpaczony i tak haniebnie winien, Ŝe nic innego nie przyszło mu na

myśl, jak tylko rozkazać, by zadzwoniono na trwogę.

Mój brat Luis Enrique wszedł do domu drzwiami od kuchni, których moja matka nie

zamykała, Ŝeby ojciec nie zdawał sobie sprawy z tego, kiedy wracamy. Przed snem poszedł do

łazienki, ale siedząc na sedesie zasnął i kiedy mój brat Jaime wstał, Ŝeby iść do szkoły, znalazł go

leŜącego z twarzą w miednicy i śpiewającego przez sen. Moja siostra zakonnica, która nie wybierała

się na przywitanie biskupa, bo miała czterdziestostopniowego kaca, nie zdołała go obudzić. „Właśnie

wybijała piąta, kiedy poszłam do łazienki" - powiedziała mi. Nieco później, kiedy moja siostra Margot

poszła wykąpać się przed wyjściem do portu, zdołała z trudnością przenieść go do sypialni. Z

drugiego brzegu snu, nie budząc się, usłyszał pierwsze buczenie statku biskupa. Następnie zasnął

głęboko, wykończony weselem, póki moja siostra zakonnica nie wpadła do sypialni usiłując w biegu

załoŜyć habit i nie obudziła go obłąkańczym krzykiem:

- Zabili Santiago Nasara!

Straszliwe rany od noŜy stanowiły zaledwie początek bezlitosnej autopsji, do

przeprowadzenia której został zmuszony ojciec Carmen Amador pod nieobecność doktora Dionisio

Iguarana. „To było tak, jakbyśmy go, juŜ zabitego, ponownie zabijali - powiedział mi były proboszcz

w swym odosobnieniu w Calafell. - Ale to był rozkaz alkada, a rozkazy tego barbarzyńcy, nawet

najgłupsze, trzeba było wypełniać". Tylko po części miał rację. W zamieszaniu tego niedorzecznego

poniedziałku pułkownik Aponte natychmiast skontaktował się telegraficznie z gubernatorem

prowincji, ten zaś zezwolił mu na przeprowadzenie wstępnego postępowania, póki nie zostanie

przysłany sędzia śledczy. Alkad, były oficer nie posiadający Ŝadnego doświadczenia w kwestiach

prawnych, był jednak zbyt zarozumiały, by poradzić się kogokolwiek, od czego powinien byt zacząć.

Przede wszystkim niepokoiła go autopsja. Cristo Bedoya, student medycyny, zdołał wymówić się ze

względu na bliską przyjaźń z Santiago Nasarem. Pułkownik pomyślał, Ŝe ciało moŜna do powrotu

doktora Dionisio Iguarana przechować w lodówce, ale nie znalazł lodówki wielkości człowieka, a

jedyna, uŜywana na targowisku, która mogłaby pasować, była uszkodzona. Ciało, wyciągnięte na

wąskiej Ŝelaznej pryczy, zostało wystawione na widok publiczny pośrodku salonu, póki nie

przygotowano mu trumny bogacza. Z sypialni i niektórych sąsiednich domów przyniesiono

wentylatory, było jednak tylu chętnych, by go zobaczyć, iŜ mimo wyniesienia mebli, klatek i donic

paproci duchota była nie do wytrzymania. Poza tym trwogę potęgowały psy podekscytowane

zapachem śmierci. Nie przestawały szczekać od chwili, kiedy wszedłem do domu, gdzie dogorywał

jeszcze w kuchni Santiago Nasar, i natknąłem się na płaczącą histerycznie Divinę Flor, która machając

sztabą odganiała psy.

- Proszę mi pomóc - krzyknęła do mnie - one chcą zeŜreć wnętrzności.

Zamknęliśmy je na kłódkę w stajniach. Placida Linero zarządziła później, by do czasu

pogrzebu wyprowadzić je w odleglejsze miejsce. Około południa jednak, nie wiadomo, w jaki sposób,

uciekły z miejsca swego zamknięcia i oszalałe wpadły do domu. Placida Linero po raz pierwszy

straciła panowanie nad sobą.

- Zasrane psy! - krzyknęła. - Zabić je!

Rozkaz wypełniono natychmiast i w domu zaległa cisza. Stan ciała nie wzbudzał do tej pory

adnych obaw. Twarz pozostała nietknięta, miała ten sam wyraz, który Santiago przybierał, kiedy

piewał, zaś Cristo Bedoya ułoŜył wnętrzności na swym miejscu i owinął ciało płóciennym bandaŜem.

Mimo to po południu z ran zaczęła wypływać ciecz, która ściągnęła muchy; zaś wokół ust wystąpiła

sina plama, rozrastając się powoli, niczym cień chmury na wodzie, po korzonki włosów. Zawsze

pobłaŜliwa twarz nabrała wrogiego wyrazu, wobec czego matka przykryła ją chustką. Pułkownik

Aponte zrozumiał wówczas, Ŝe nie moŜna dłuŜej zwlekać, i rozkazał ojcu Amadorowi, by dokonał

sekcji. ;;Będzie znacznie gorzej, jeśli trzeba go będzie odgrzebać po tygodniu" - powiedział.

Proboszcz studiował medycynę i chirurgię w Salamance, ale wstąpił do seminarium nie ukończywszy

tych studiów i nawet alkad wiedział, Ŝe autopsja pozbawiona jest jakiejkolwiek mocy prawnej. Mimo

to kazał wypełnić polecenie.

Masakry dokonano w szkole publicznej przy pomocy aptekarza, który notował wyniki, i

studenta pierwszego roku medycyny, przebywającego właśnie tutaj na wakacjach. Dysponowali

jedynie niektórymi narzędziami małej chirurgii, resztę stanowiły przybory rzemieślnicze. Pomijając

rzeź, jakiej dopuścił się na zwłokach ojciec Amador, jego raport zdawał się być poprawny, sędzia

ledczy załączył go więc do akt, uznawszy jego uŜyteczność.

Z wielu zadanych ran siedem było śmiertelnych. Wątroba, w wyniku dwóch głębokich

pchnięć od strony przedniej, była niemal przecięta. Denat miał cztery nacięcia w Ŝołądku, a jedno z

nich tak głębokie, Ŝe przeszyło Ŝołądek całkowicie i zniszczyło trzustkę. Poza tym miał sześć

mniejszych cięć w okręŜnicy poprzecznej i wiele ran w jelicie cienkim. Jedyne, które miał zadane od

strony pleców na wysokości trzeciego kręgu lędźwiowego, przecięło prawą nerkę. Jamę brzuszną

zalegały duŜe sople krwi, a spośród bagniska treści pokarmowej Ŝołądka wynurzył się medalik

Najświętszej Panny z Góry Karmel, który Santiago Nasar połknął mając cztery lata. Na klatce

piersiowej widoczne były dwie perforacje: jedna w drugiej komorze międzyŜebrowej prawej,

docierająca do płuc, a druga bardzo blisko lewej pachy. Poza tym miał sześć mniejszych ran na

ramionach i rękach i dwa cięcia poprzeczne: jedno na prawym udzie, a drugie na mięśniach brzucha.

Na prawej dłoni było widać głębokie ukłucie. Raport mówi: „Podobne było do stygmatu

UkrzyŜowanego". Mózgowie waŜyło o sześćdziesiąt gramów więcej niŜ u normalnego Anglika, a

ojciec Amador zapisał w raporcie, Ŝe Santiago Nasar odznaczał się wysokim stopniem inteligencji i

miał olśniewającą przyszłość przed sobą. Pomimo to w końcowej nocie stwierdził hipertrofię wątroby,

przypisując ją źle leczonemu zapaleniu. „To znaczy - powiedział mi - Ŝe mimo wszystko pozostało mu

niewiele lat Ŝycia". Doktor Dionisio Iguaran, który rzeczywiście leczył Santiago Nasarowi owo

zapalenie, gdy ten miał dwanaście lat, oburzał się na wspomnienie owego orzeczenia: „To tylko ksiądz

mógł być takim durniem - powiedział mi. - Nie było sposobu, Ŝeby w końcu zrozumiał, Ŝe my cv

tropikach mamy o wiele większe wątroby niŜ Hiszpanie". Raport kończył się konkluzją, Ŝe przyczyną

mierci byk silny krwotok spowodowany którąkolwiek z siedmiu większych ran.

Oddali nam nie to samo ciało. Połowa czaszki została zdruzgotana przy trepanacji, a twarz

uwodziciela, którą śmierć zachowała, teraz straciła swą toŜsamość. Poza tym proboszcz wyrwał

jednym szarpnięciem poćwiartowane trzewia i w końcu nie wiedząc, co z tym zrobić, udzielił im z

wściekłości błogosławieństwa i wyrzucił do kubka na śmieci. Ostatnim ciekawskim zaglądającym

przez okna nie starczyło juŜ w tym momencie odporności, pomocnik zemdlał, a pułkownik Lazaro

Aponte, który widział i sam był sprawcą wielu masakr dokonanych w celach represyjnych,

przeistoczył się w końcu swoich dni nie tylko w spirytystę, ale i w wegetarianina. Pusta skorupa

zwłok, nafaszerowana szmatami i niegaszonym wapnem, zszyta byle jak pospolitym szpagatem i

igłami do szycia worków, niemal się rozpadła, kiedy składaliśmy ją w nową trumnę wyściełaną

pikowanym jedwabiem. „Myślałem, Ŝe tak dłuŜej przetrwa" - powiedział ojciec Amador. Stało się na

odwrót: musieliśmy pogrzebać go szybko o świcie, zwłoki były juŜ bowiem w takim rozkładzie, iŜ nie

moŜna było znieść ich dłuŜej wewnątrz domu.

witał mętny wtorek. Nie miałem odwagi spać samotnie po tak przygnębiającym dniu,

pchnąłem więc drzwi domu Marii Alejandry Cervantes, chcąc sprawdzić, czy nie zasunęła zamka. Na

drzewach paliły się lampiony z tykw, a na podwórzu przeznaczonym do tańców płonęło kilka

drewnianych stosów pod olbrzymimi dymiący mi saganami, w których Mulatki farbowały w Ŝałobnej

czerni swoje suknie weselne. Marię Alejandrinę Cervantes zastałem obudzoną jak zwykle o świcie i

całkowicie nagą, jak zwykle gdy w domu nie było obcych. Siedziała po turecku na królewskim łóŜku

przed babilońskim półmiskiem pełnym jedzenia: cielęcych kotletów, ugotowanej kury, schabu i

dodatków, bananów i jarzyn, w ilościach, które starczyłyby na pięć osób. Potrafiła rozpaczać jedynie

w ten sposób - jedząc bez umiaru, pierwszy raz jednak widziałem, by robiła to z taką trwogą.

PołoŜyłem się obok niej, w ubraniu, zaledwie coś bąknąwszy i równieŜ płacząc na swój sposób.

Myślałem o Santiago Nasarze i okrucieństwie jego losu, który kazał sobie zapłacić za dwadzieścia lat

szczęścia nie tylko śmiercią, ale i poćwiartowaniem ciała, jego rozrzuceniem i unicestwieniem.

niłem, Ŝe do pokoju weszła kobieta z dziewczynką na ręku, Ŝarłocznie chrupiącą ziarna kukurydzy,

które wpół zgryzione spadały na gorset. Kobieta powiedziała mi: „Ona je gryzie, jakby chciała i nie

mogła w Ŝaden sposób". Nagle poczułem łapczywe palce rozpinające mi guziki od koszuli; poczułem

niebezpieczny zapach miłosnej bestii leŜącej za moimi plecami; poczułem, Ŝe zanurzam się w

rozkoszach ruchomych piasków jej miłości. Ale raptownie powstrzymała się, zakasłała z daleka i

wyśliznęła się z mojego Ŝycia.

- Nie mogę - powiedziała - śmierdzisz nim. Nie tylko ja. Owego dnia wszystko śmierdziało

Santiago Nasarem. Bracia Vicario poczuli to w areszcie, w którym osadził ich alkad do czasu podjęcia

decyzji co do ich dalszego losu. „Choć szorowałem się i szorowałem mydłem i gąbką, nie mogłem

zmyć z siebie tego smrodu" - powiedział mi Pedro Vicario. Nie spali juŜ trzy noce, ale mimo to teraz

teŜ nie mogli odpocząć, bo gdy tylko zaczęli zasypiać, znów popełniali zbrodnię. Pablo Vicario, juŜ

niemal u progu starości, usiłując wytłumaczyć mi swój stan w owym nie kończącym się dniu, powie-

dział mi nie zastanawiając się: „To było tak, jakby być podwójnie obudzonym". Wtedy zrozumiałem,

e w areszcie najtrudniejsza do zniesienia musiała być dla nich jasność umysłu.

Cela miał trzy metry szerokości, bardzo wysokie okno z Ŝelaznymi kratami, polowy sedes,

umywalkę z miednicą i dzbanem i dwie prycze zasłane matami. Pułkownik Aponte, pod którego

kierunkiem ją wybudowano, zwykł mawiać, Ŝe nigdy nie było bardziej ludzkiego hotelu. Mój brat

Luis Enrique podzielał ten sąd, pewnej nocy aresztowano go bowiem za bójkę między muzykantami,

alkad zaś pozwolił z litości, by towarzyszyła mu jedna z Mulatek. Być moŜe bracia Vicario pomyśleli

to samo o ósmej rano, kiedy poczuli się ocaleni przed Arabami. W tym momencie utrzymywała ich

przy siłach duma ze spełnienia obowiązku, a niepokoiła jedynie trwałość woni. Poprosili o duŜą ilość

wody, szarego mydła i gąbki, by zmyć krew z rąk i z twarzy, a takŜe uprać koszule, nie zdołali jednak

odpocząć. Pedro Vicario poprosił równieŜ o swoje środki przeczyszczające i moczopędne oraz

opakowanie gazy wyjałowionej, by móc zmienić sobie opatrunek, a rano zdołał nawet dwa razy oddać

mocz. Mimo to z upływem dnia było im coraz trudniej, tak iŜ zapach zszedł na drugi plan. O drugiej

po południu, kiedy to mogła ich wreszcie powalić senność upału, Pedro Vicario był tak zmęczony, Ŝe

nie mógł juŜ wytrzymać leŜenia na łóŜku, to samo jednak zmęczenie nie pozwalało mu ustać. Ból w

pachwinie promieniował aŜ po szyję, nie mógł oddać moczu i opanowała go przeraŜająca pewność, Ŝe

nie zaśnie juŜ do końca Ŝycia. „Nie spałem jedenaście miesięcy" - powiedział mi, i znałem go na tyle

dobrze, by być pewnym, Ŝe nie kłamie. Nie mógł jeść nic. Pablo Vicario zaś spróbował wszystkiego,

co mu przyniesiono, i w kwadrans później rozłoŜyła go cuchnąca choleryna. O szóstej po południu,

gdy przeprowadzano jeszcze sekcję zwłok Santiago Nasara, alkad został wezwany na ratunek. Pedro

Vicario był bowiem święcie przekonany, Ŝe brata otruto. „Wylała się ze mnie cała woda - powiedział

mi Pablo Vicario - i owładnęła nami myśl, Ŝe to jakieś sztuczki Turków". Do tej pory zalał juŜ

dwukrotnie sedes polowy, po czym straŜnik musiał go jeszcze sześć razy prowadzić do ubikacji w

radzie miejskiej. Tam właśnie zastał go pułkownik Aponte, gdy w szalecie bez drzwi, pod okiem

celującego weń straŜnika, wydalał z siebie tak obfite strumienie wody, iŜ myśl o truciźnie wcale nie

wydawała mu się aŜ tak absurdalna. Podejrzenie to natychmiast jednak odrzucono, gdy okazało się, iŜ

spoŜył jedynie to jedzenie i wodę, które przysłała im Pura Vicario. Niemniej jednak zrobiło to na

alkadzie takie wraŜenie, Ŝe zabrał więźniów ze sobą do własnego domu, gdzie przetrzymywał ich pod

specjalną straŜą, póki nie przybył sędzia śledczy i nie przeniósł ich do aresztu w Riohacha.

Obawy bliźniaków zgodne były z nastrojami ulicy. Nie odrzucano myśli o zemście Arabów,

ale nikt poza braćmi Vicario nie pomyślał o truciźnie. Sądzono raczej, Ŝe poczekają, aŜ zapadnie

zmierzch, by wlać przez lufcik benzynę i spalić więźniów Ŝywcem w areszcie. Ale i ten domysł był

zbyt prosty i łatwy. Arabowie stanowili wspólnotę pokojowo nastawionych imigrantów, którzy w

początkach wieku osiedlili się w najróŜniejszych, nawet tych najdalszych i najbiedniejszych

miasteczkach wybrzeŜa Morza Karaibskiego i pozostali juŜ tam, sprzedając kolorowe gałganki i

odpustową tandetę. Byli ludem zjednoczonym, pracowitym i religijnym. śenili się między sobą,

importowali swoją pszenicę, hodowali owce na podwórzach, uprawiali lebiodkę i bakłaŜany, a ich

jedyną ślepą namiętnością byty karty. Starsi nadal mówili swym wiejskim arabskim przywiezionym z

ojczystej ziemi, zachowując ten język w nietkniętym stanie nawet w drugim pokoleniu, najmłodsi

jednak, z wyjątkiem Santiago Nasara, wysłuchiwali swych rodziców mówiących po arabsku, ale

odpowiadali im juŜ po hiszpańsku. Trudno więc było przypuścić, aby nagle mogli sprzeniewierzyć się

swemu pasterskiemu usposobieniu chcąc pomścić śmierć, której winni mogliśmy być wszyscy. Z kolei

nikomu na myśl nie przyszła zemsta ze strony najbliŜszych Placidy Linem, rodu w swoim czasie, póki

fortuna im sprzyjała, tyle władczego co wojowniczego, który zdołał spłodzić znacznie więcej niŜ

dwóch knajpianych zabijaków, chronionych wdziękiem swego nazwiska.

Pułkownik Aponte, przejęty pogłoskami, odwiedził Arabów, kaŜdą rodzinę z osobna, i

okazało się, Ŝe przynajmniej tym razem wyciągnął prawidłowe wnioski. Zastał ich zatrwoŜonych i

smutnych, przy ołtarzykach przybranych symbolami Ŝałoby, kilka osób siedząc na podłodze płakało

nawet rozdzierająco, ale nikt z nich nie nosił się z najmniejszym zamiarem zemsty. Poranne reakcje

były bezwiednym odruchem po dokonanej dopiero co zbrodni i sami sprawcy przyznali, iŜ poza

pobiciem nie doszłoby w Ŝadnym wypadku do niczego więcej. Przeciwnie, to właśnie Suseme Abdala,

stuletnia matrona, poradziła, by zastosować cudotwórczy wyciąg z kwiatów męczennicy i piołunu,

który

zatamował wreszcie cholerynę Pabla Vicario otwierając zarazem oŜywczy strumień u jego

bliźniaka. Pedro Vicario zapadł wówczas w bezsenną drzemkę, a wyleczony brat zapadł w swój

pierwszy sen bez jakichkolwiek wyrzutów sumienia. W tym stanie zastała ich Pura Vicario we wtorek

o trzeciej nad ranem, kiedy alkad przyprowadził ją, by mogła się z nimi poŜegnać. Z inicjatywy

pułkownika Aponte wyjechała cała rodzina, nawet najstarsze córki z męŜami. Odjechali przez nikogo

nie zauwaŜeni, pod osłoną znuŜenia całego miasteczka, podczas gdy my, jedyni, którzy byliśmy w

stanie . ustać na nogach i nie spaliśmy po tym nieodwracalnym dniu, grzebaliśmy Santiago Nasara.

wyjechali, by zgodnie z decyzją alkada powrócić wtedy, gdy uspokoją się nastroje, ale nie wrócili juŜ

nigdy. Pura Vicario swej oddanej z powrotem córce owinęła twarz chustą, aŜeby nikt nie dostrzegł

ladów pobicia, i ubrała ją w krzykliwą czerwień, by nikomu nie przyszło na myśl, iŜ nosi Ŝałobę po

swym sekretnym kochanku. Przed wyjazdem poprosiła ojca Amadora, by wyspowiadał w więzieniu

jej synów, ale Pedro Vicario odmówił i przekonał brata, Ŝe nie mają po czym wyraŜać skruchy. Zostali

sami i w dniu przetransportowania ich do Riohacha byli juŜ tak przekonani o swych racjach, Ŝe nie

chcieli, by wywoŜono ich nocą, jak uczyniono to z rodziną, lecz w biały dzień i z podniesionymi

głowami. Ojciec Poncio Vicario niebawem umarł. „Zabiło go cierpienie moralne" - powiedziała mi

Angela Vicario. Gdy bliźniacy zostali uwolnieni, zamieszkali w Riohacha, dzień drogi od Manaure,

gdzie mieszkała reszta rodziny. Tam teŜ pojechała Prudencia Cotes, by wyjść za Pabla Vicario, który

w warsztacie swego ojca wyuczył się zawodu i został jubilerem. Pedro Vicario, bez miłości i pracy,

zgłosił się w trzy lata później do sił zbrojnych, dosłuŜył się stopnia sierŜanta, by pewnego wspaniałego

poranka razem ze swym oddziałem przedostać się, z piosenkami o kurwach na ustach, na terytorium

opanowane przez partyzantkę, i tyle o nich słyszano.

Większość ludzi uwaŜała, Ŝe ofiarą padł tylko jeden człowiek: Bayardo San Roman. Sądzono,

e inni bohaterowie tragedii wypełnili z godnością, a nawet z pewną wzniosłością, tę część łaski,

której udzieliło im Ŝycie. Santiago Nasar odpokutował zniewagę, bracia Vicario potwierdzili swą

kondycję prawdziwych męŜczyzn, a uwiedziona siostra znów odzyskała swą utraconą cześć. Jedynym,

który stracił wszystko, był Bayardo San Roman. „Ten biedny Bayardo", jak wspominano go przez

wiele lat. A jednak wszyscy o nim zapomnieli aŜ do następnej soboty, po zaćmieniu księŜyca, kiedy to

wdowiec Xius opowiedział alkadowi, iŜ zobaczył jakieś świecące ptaszysko trzepocące nad jego

dawnym domem i pomyślał, Ŝe to duch jego Ŝony domaga się swej własności. Alkad uderzył się w

czoło, co nie miało zresztą Ŝadnego związku z przywidzeniem wdowca.

- Cholera! - krzyknął. - Zapomniałem o tym biednym człowieku.

Wszedł w eskorcie na wzgórze i zobaczył odkryty samochód obok domku i w sypialni

samotne światełko, nikt mu jednak nie odpowiedział na jego wołania. Wobec tego wywaŜyli boczne

drzwi i przebiegli wszystkie pokoje oświetlone jeszcze dogasającą łuną zachodu. „Wszystko

wyglądało tak, jakby było pod wodą" - opowiedział mi alkad. Bayardo San Roman leŜał nieprzytomny

na łóŜku, a wygląd jego nie róŜnił się od stanu, w jakim w poniedziałek o świcie ujrzała go Pura

Vicario, cały czas miał bowiem na sobie fantazyjne spodnie, jedwabną koszulę i tylko buty zdołał

zrzucić. Na podłodze walały się puste butelki, przy łóŜku zaś stało jeszcze więcej nie otwartych,

nigdzie nie było jednak śladu jedzenia. „Znajdował się juŜ w ostatnim stadium zatrucia alkoholowego"

- powiedział mi doktor Dionisio Iguaran, który natychmiast przybył na ratunek. Bayardo San Roman

wrócił jednak po kilku godzinach do siebie i gdy tylko odzyskał świadomość, natychmiast wyrzucił

wszystkich z domu, obchodząc się z nimi moŜliwie najukładniej:

- Odpierdolcie się wszyscy - powiedział. - Łącznie z moim kochanym tatusiem i jego

kombatanckimi jajami.

Alkad poinformował o tym epizodzie generała Petronio San Roman przytaczając bez

najmniejszych zmian ostatnie zdanie w telegramie utrzymanym w alarmistycznym tonie. Generał San

Roman dosłownie widać odczytał wolę swego syna, zrezygnował bowiem z osobistego przyjazdu,

wysyłając jedynie Ŝonę z córkami i dwie starsze kobiety, które, zdaje się, były jego siostrami.

Przypłynęły statkiem towarowym z rozpuszczonymi z boleści włosami i szczelnie aŜ po szyję okryte

ałobą z powodu nieszczęścia Bayarda San Roman. Zanim zeszły na ląd, zdjęły pantofle, by następnie

przejść boso całą drogę aŜ do wzgórza w parzącym pyle południa, wyrywając sobie włosy i zanosząc

się tak rozdzierającym płaczem, iŜ zdawało się, Ŝe krzyczą z radości. Widziałem kondukt stojąc na

balkonie Magdaleny Oliver i pamiętam, Ŝe pomyślałem, iŜ podobną rozpacz moŜna było udawać tylko

po to, by ukryć inne, większe hańby.

Pułkownik Lazaro Aponte towarzyszył im aŜ do stojącego na wzgórzu domu, gdzie nieco

później wjechał na swym mule od nagłych wypadków doktor Dionisio Iguaran. Gdy zelŜał upał,

dwóch funkcjonariuszy władz miejskich zniosło Bayarda San Roman w zawieszonym na drąŜku

hamaku, okrytego kocem aŜ po głowę; w asyście Ŝałobnych płaczek. Magdalena Oliver pomyślała, Ŝe

nie Ŝyje.

- Na jajca Trójcy świętej - krzyknęła po katalońsku. - CóŜ za marnotrawstwo!

Alkohol znowu zwalił go z nóg. Nie sposób jednak było uwierzyć, Ŝe niosą Ŝywego

człowieka, jego prawe ramię wlokło się bowiem po ziemi, a przenoszone przez matkę na hamak

natychmiast opadało pozostawiając ślad od skraju przepaści aŜ do pokładu statku. I to było ostatnie

wraŜenie, jakie nam po sobie zostawił: wspomnienie tego, który padł ofiarą.

W domu niczego nie ruszono. Penetrowałem tę posiadłość z moimi braćmi dość często

podczas naszych nocnych zabaw wakacyjnych, za kaŜdym :razem odnajdując w opuszczonych

pomieszczeniach coraz mniej cennych rzeczy. Kiedyś trafiliśmy na podręczną walizeczkę, o której

przysłanie Angela Vicario prosiła swą matkę w noc poślubną, do jej odnalezienia jednak nie

przywiązywaliśmy większego znaczenia. To, co zawierała, uznaliśmy za najzwyklejsze środki

higieniczne i kobiece kosmetyki, a o ich rzeczywistym przeznaczeniu dowiedziałem się dopiero

wtedy, gdy Angela Vicario opowiedziała mi wiele lat później, na czym polegały rajfurskie fortele,

których ją nauczono, by mogła oszukać męŜa. Była to jedyna pamiątka, jaką zostawiła po sobie w

pokojach, które były jej domem małŜeńskim przez pięć godzin.

Po wielu latach, gdy wróciłem, by dotrzeć do ostatnich świadectw dla potrzeby tej kroniki, nie

zachował się nawet najmniejszy ślad szczęścia Yolandy de Xius. Wszystkie rzeczy, mimo ścisłego

nadzoru pułkownika Lazaro Aponte, powoli zniknęły, nawet olbrzymia szafa o sześciu lustrach, którą

cieśle z Mompox musieli złoŜyć wewnątrz domu, nie mieściła się bowiem w drzwiach. Wdowiec Xius

był początkowo szczęśliwy, sądząc, Ŝe to są pośmiertne starania Ŝony, by odebrać wszystko, co do niej

naleŜało. Pułkownik Lazaro Aponte wyśmiewał się z niego. Ale pewnej nocy zdarzyło mu się wziąć

udział w seansie spirytystycznym mającym wyjaśnić tajemnicę i duch Yolandy de Xius potwierdził

własnoręcznym podpisem, Ŝe w rzeczy samej to właśnie ona odzyskuje dla swojego domu wszystkie

pamiątki szczęścia. Posiadłość zaczęła obracać się w ruinę. Samochód stojący przy drzwiach rozpadał

się powoli, wreszcie została z niego tylko zŜarta przez ulewy karoseria. Przez wiele lat nie było

adnych wieści o jego właścicielu. W aktach widnieje jego zeznanie, ale jest ono tak krótkie i

konwencjonalne, iŜ wydaje się być spreparowane w ostatniej chwili, by dopełnić nieuchronnej

formalności. Jedyny raz, gdy spróbowałem z nim porozmawiać dwadzieścia trzy lata później, przyjął

mnie dość wrogo odmawiając wniesienia choćby najmniejszego szczegółu, który pozwoliłby rozjaśnić

nieco udział w dramacie. W kaŜdym razie nawet jego rodzice nie wiedzieli o nim więcej od nas, nie

mając najmniejszego pojęcia, co go przywiodło do zagubionego miasteczka, jeśli - jak widać - jego

jedynym zamiarem było małŜeństwo z kobietą, której nigdy przedtem nie widział na oczy.

Za to o Angeli Vicario miałem zawsze przelotne wiadomości, które przyczyniły się do

stworzenia przeze mnie wyidealizowanego obrazu. Moja siostra zakonnica wędrowała przez jakiś czas

po górnej Guajira usiłując nawrócić ostatnich bałwochwalców i zazwyczaj zatrzymywała się na

rozmowę u Angeli

Vicario, w miasteczku zŜartym przez sól Morza Karaibskiego, gdzie matka usiłowała

pogrzebać ją za Ŝycia. „Masz pozdrowienia od swojej kuzynki" - mówiła mi zawsze. Moja siostra

Margot, która w pierwszych latach równieŜ składała jej wizyty, opowiadała mi, Ŝe kupili murowany

dom z duŜym patio otwartym na wiatry, gdzie jedyną uciąŜliwością były noce w czasie przypływów,

gdy woda wylewała się przez ubikacje tak, iŜ o świcie po pokojach skakały ryby. Wszyscy znający

Angelę z tych czasów zgodnie podkreślali, Ŝe pochłaniała ją bez reszty jej zręczna praca przy

maszynie do haftowania i Ŝe dzięki temu zdołała osiągnąć zapomnienie.

Wiele lat później, w epoce niepewności, w której starałem się zrozumieć coś z siebie samego,

sprzedając encyklopedie i ksiąŜki medyczne po miasteczkach Guajiry przypadkiem dotarłem do tego

indiańskiego odludzia. W oknie domu na wprost morza, haftując na maszynie w porze największego

upału, siedziała siwa kobieta w drucianych okularach i jakby w Ŝałobie, a nad jej głową wisiała klatka

z kanarkiem, który nie przestawał śpiewać. Kiedy ją zobaczyłem w tym idyllicznym obramowaniu

okna, nie mogłem uwierzyć, Ŝe to właśnie ona, gdyŜ nie chciałem przystać na to, Ŝe Ŝycie moŜe być w

końcu tak podobne do złej literatury. Ale to była ona: Angela Vicario w dwadzieścia trzy lata po

dramacie.

Przyjęła mnie jak zwykle, jak dalekiego kuzyna, i odpowiedziała na moje pytania z

rozsądkiem i poczuciem humoru. Była tak dojrzała i rozgarnięta, Ŝe z wielkim trudem moŜna było

uwierzyć, Ŝe to ta sama kobieta. Najbardziej zdziwił mnie sposób, w jaki doszła do zrozumienia

własnego Ŝycia. Po paru minutach nie wydawała mi się juŜ tak postarzała jak na pierwszy rzut oka, ale

niemal tak młoda jak we wspomnieniach, i nie miała nic wspólnego z tą dziewczyną, którą w

dwudziestym roku Ŝycia zmuszono do wyjścia za mąŜ bez miłości. Jej matka, zgorzkniała wskutek źle

znoszonej starości, przyjęła mnie jak nienawistne widmo. Nie chciała mówić o przeszłości i pisząc tę

kronikę musiałem zadowolić się niektórymi luźnymi zdaniami z jej rozmów z moją matką i z paru

innymi osobami przywołanymi w mej pamięci. Zrobiła o wiele więcej, niŜ to moŜliwe, by Angela

Vicario umarła za Ŝycia, ale jej własna córka pokrzyŜowała te zamiary, nigdy bowiem nie robiła

tajemnicy ze swego nieszczęścia. Wprost przeciwnie, kaŜdemu, kto chciał jej wysłuchać, opowiadała

o tym ze wszystkimi szczegółami, oprócz tego jednego, który zawsze miał pozostać nie wyjaśniony:

kto, jak i kiedy był prawdziwym sprawcą jej krzywdy, nikt bowiem naprawdę nie wierzył, Ŝe to był

Santiago Nasar. NaleŜeli do dwóch odrębnych światów. Nikt ich nigdy nie widział razem, a tym

bardziej na osobności. Santiago Nasar był zbyt wyniosły, by zwrócić na nią uwagę. „Twoja głupiutka

kuzynka", tak ją nazywał, kiedy o niej rozmawialiśmy. Poza tym, jak wówczas zwykliśmy mówić, był

krogulcem na kurczaki. Chodził, tak jak i jego ojciec, własnymi ścieŜkami, zrywając pączek kaŜdej

zbłąkanej pannie, która zaczynała rozkwitać w tych stronach, ale w miasteczku wiedziano jedynie o

jego konwencjonalnym związku z Florą Miguel oraz o burzliwym romansie z Marią Alejandriną

Cervantes, który przez czternaście miesięcy doprowadzał go do obłędu. Wersja najbardziej

rozpowszechniona, być moŜe dlatego, Ŝe i najbardziej perwersyjna, głosiła, Ŝe Angela Vicario chroniła

kogoś, kogo naprawdę kochała, i wskazała nazwisko Santiago Nasara, gdyŜ nie przypuszczała, Ŝe jej

bracia odwaŜą się wystąpić przeciwko niemu. Ja sam próbowałem wydobyć z niej prawdę, kiedy

odwiedziłem ją po raz drugi, wytaczając wszystkie starannie przygotowane argumenty, ona jednak

ledwie podniosła wzrok znad haftu, Ŝeby je odeprzeć.

- Daj juŜ temu spokój, kuzynie - powiedziała. - To był on.

Całą resztę opowiedziała bez niedomówień, nie pomijając nawet szczegółów katastrofy nocy

poślubnej. Opowiedziała, jak przyjaciółki wyuczyły ją, Ŝeby w łóŜku upiła męŜa do nieprzytomności,

udawała większy wstyd, niŜ będzie naprawdę czuła, po to by zmusić go do zgaszenia światła, Ŝeby

podmyła się mocnym roztworem ałunu, podrabiając w ten sposób utratę dziewictwa, a takŜe poplamiła

prześcieradło chromianem rtęci, by wywiesić je następnego dnia na swym patio młodej męŜatki.

Dwóch tylko rzeczy nie wzięły pod uwagę osłaniające ją wspólniczki: niezwykłej pijackiej odporności

Bayarda San Roman oraz zwykłej prawości, którą Angela Vicario ukrywała pod wmówioną jej przez

matkę głupotą. „Nie zrobiłam nic z tego, czego mnie nauczyły - powiedziała mi - bo im więcej o tym

myślałam, tym bardziej zdawałam sobie sprawę, Ŝe byłoby to świństwo, którego nie moŜna zrobić

nikomu, a juŜ zwłaszcza temu biednemu człowiekowi, który miał pecha oŜenić się ze mną". Tak więc

bez oporów dała się rozebrać w oświetlonym pokoju, wolna juŜ od wszystkich wyuczonych strachów,

które złamały jej Ŝycie. „To było bardzo łatwe - powiedziała mi - bo byłam gotowa umrzeć".

Prawda zaś jest taka, Ŝe mówiła o swoim nieszczęściu bez Ŝadnego wstydu, by zataić inne

nieszczęście, to rzeczywiste, które paliło jej wnętrzności. Do momentu gdy zdecydowała mi się to

powiedzieć, nikomu przez myśl by nawet nie przeszło, Ŝe Bayardo San Roman pozostał w jej Ŝyciu na

zawsze od tej chwili, kiedy zaprowadził ją z powrotem do domu. Było to gwałtowne nawiedzenie.

„Nagle, gdy mama zaczęła mnie bić, zaczęłam go wspominać" - powiedziała mi. Uderzenia bolały ją

coraz mniej, gdyŜ wiedziała, Ŝe cierpi dla niego. Myślała o nim dalej dziwiąc się samej sobie, gdy

płakała leŜąc na sofie w jadalni. „Nie płakałam z bólu ani z powodu tego wszystkiego, co się stało -

powiedziała mi - ale płakałam za nim". Myślała o nim, gdy matka okładała jej twarz kompresami z

pomornika, i jeszcze intensywniej, gdy usłyszała krzyki na ulicy i dzwony na trwogę, a jej matka

weszła, by powiedzieć, Ŝe teraz juŜ moŜe spać spokojnie, bo najgorsze minęło.

Odtąd stale myślała o nim bez Ŝadnej nadziei i sporo czasu upłynęło do dnia, kiedy wybrała

się z matką na badanie oczu do szpitala w Riohacha. Wstąpiły po drodze do Hotelu del Puerto, którego

właściciela znały, i Pura Vicario poprosiła w barze o szklankę wody. Piła ją właśnie, odwrócona

plecami do córki, kiedy ta ujrzała swoje własne myśli odbite we wszystkich lustrach na sali. Angela

Vicario z zapartym tchem odwróciła głowę i zobaczyła go, jak nie widząc jej przeszedł obok i wyszedł

z hotelu. Następnie z trwogą w sercu spojrzała raz jeszcze na matkę. Pura Vicario skończyła pić, otarła

rękawem usta i w nowych okularach uśmiechnęła się do niej zza lady. W tym uśmiechu po raz

pierwszy od swych narodzin Angela Vicario ujrzała ją taką, jaką była naprawdę: biedną kobietą

oddaną kultowi swoich wad. „Gówno" - powiedziała sobie. Była tak skołowana, Ŝe przez całą podróŜ

piewała na głos, a po powrocie rzuciła się na łóŜko, by płakać przez trzy dni.

Urodziła się na nowo. „Oszalałam z miłości do niego - powiedziała mi - bez opamiętania".

Wystarczyło jej zamknąć oczy, by go zobaczyć, w szumie morza dyszała jego oddech, o północy w

łóŜku budził ją płomień jego ciała. Pod koniec tego tygodnia, nie odzyskawszy spokoju ani na minutę,

napisała do niego po raz pierwszy. Był to konwencjonalny liścik, w którym opowiadała, Ŝe widziała

go, jak wychodził z hotelu, i Ŝe byłoby jej przyjemnie, gdyby ją zauwaŜył. Na próŜno czekała na

odpowiedź. Po upływie dwóch miesięcy, zmęczona czekaniem, wysłała mu następny list, pisany tymi

samymi ukośnymi literkami co poprzedni, którego jedynym celem było, jak się wydaje, wytknięcie

mu braku dobrego wychowania. Przez sześć następnych miesięcy napisała sześć listów; odpowiedzi

nie było, ale zadowoliła się stwierdzeniem, Ŝe listy te do niego dochodzą.

Będąc po raz pierwszy panią swego losu Angela Vicario odkryła, Ŝe nienawiść i miłość są

namiętnościami, które się uzupełniają. Im więcej listów wysyłała, tym bardziej rozpalała ogień swej

gorączki, ale i podsycała szczęśliwą dla niej urazę do swej matki, „Na sam jej widok przewracały mi

się wnętrzności - powiedziała mi - ale nie mogłam jej widzieć nie wspominając go". Jej Ŝycie

zwróconej męŜatki było równie zwyczajne jak panieński Ŝywot i mijało na haftowaniu razem z

przyjaciółkami, tak jak przedtem upływało jej na wyrabianiu tulipanów z gałganków i ptaków z

papieru, ale gdy jej matka kładła się spać, ona zostawała w pokoju, by aŜ do świtu pisać listy bez

adnej przyszłości. Stała się bystra, stanowcza, była teraz panią swojej woli i tylko dla niego była

znów dziewicą i prócz jego władzy nie uznał Ŝadnej innej ani Ŝadnej uległości poza uległością wobec

swej obsesji.

Przez pół Ŝycia pisała jeden list tygodniowo. „Czasami nie wiedziałam, co pisać - opowiadała

mi trzęsąc się ze śmiechu - ale wystarczało mi wiedzieć, Ŝe on otrzymuje moje listy". Z początku były

to listy konwencjonalne, później liściki potajemnej kochanki, perfumowane bileciki przelotnej

narzeczonej, sprawozdania handlowe, dokumenty miłosne, w końcu podłe listy porzuconej Ŝony, która

wymyślała sobie okrutne choroby, by zmusić go do powrotu. Pewnej nocy wylał się jej atrament na

gotowy juŜ list i zamiast go podrzeć, dodała w postscriptum: „Na dowód mej miłości posyłam ci moje

łzy". Czasami, zmęczona juŜ płaczem, kpiła ze swego szaleństwa. Sześć razy zmieniano urzędniczkę

na poczcie i sześć razy zdołała skłonić kaŜdą do wspólnictwa. Nigdy jednak nie przyszło jej na myśl,

eby się poddać. Mimo to on wydawał się niewraŜliwy na jej obłęd: było tak, jakby pisała w pustkę.

Pewnego ranka w czasie silnych wiatrów, gdzieś w dziesiątym roku pisania, obudziło ją

przekonanie, Ŝe on leŜy nagi w jej łóŜku. Napisała mu wówczas Ŝarliwy dwudziestostronicowy list, w

którym wyrzuciła z siebie bez Ŝadnego wstydu prawdy gorzkie i juŜ przegniłe, które nosiła w sercu od

owej fatalnej nocy. Opowiedziała mu o trwałych bliznach, jakie zostawił na jej ciele, o soli jego

języka, o ognistym cepie jego afrykańskiego, murzyńskiego członka. Oddała list pocztowej

urzędniczce, która przychodziła w piątkowe popołudnia haftować i odbierać od niej listy, przekonana,

e ten końcowy wybuch będzie ostatnim w jej agonii. Ale nie było odpowiedzi. Od tego czasu juŜ nie

zdawała sobie sprawy, co pisała ani do kogo, ale nadal pisała bez litości przez siedemnaście lat.

W pewne sierpniowe południe, gdy haftowała z przyjaciółkami, poczuła, Ŝe ktoś zbliŜa się do

drzwi. Nie musiała odwracać się, by wiedzieć kto. „Był gruby, zaczynały mu wypadać włosy i juŜ

potrzebował okularów, Ŝeby patrzeć z bliska - powiedziała mi. - Ale to był on, cholerny skurwysyn, to

był on". Przestraszyła się, gdyŜ wiedziała, Ŝe widzi ją tak samo zmienioną na gorsze jak ona jego, i nie

wierzyła, by miął w sobie tyle miłości co ona, by to znieść. Miał na sobie koszulę przesiąkniętą potem,

jak wtedy gdy zobaczyła go po raz pierwszy na odpuście, i nosił ten sam pas i te same sakwy z

rozpruwającej się skóry ze srebrnymi ozdobami. Bayardo San Roman postąpił krok do przodu nie

zwracając uwagi na oszołomione hafciarki i połoŜył sakwy na maszynie do szycia.

- No dobrze - powiedział - jestem.

Miał ze sobą walizkę z ubraniem, Ŝeby juŜ zostać, i drugą taką samą, wypełnioną prawie

dwoma tysiącami listów, które ona do niego napisała. Były uporządkowane według dat, w

paczuszkach związanych kolorowymi wstąŜkami, i wszystkie co do jednego nie rozpieczętowane.

Przez wiele lat nie mogliśmy mówić o niczym innym. Nasze codzienne Ŝycie,

podporządkowane do tego dnia tylu zwykłym i regularnym przyzwyczajeniom, zaczęło obracać się

gwałtownie wokół wspólnego wszystkim niepokoju. Koguty zaskakiwały nas o świcie przy próbach

porządkowania tylu połączonych ze sobą przypadków, które umoŜliwiły ten absurd, i oczywistym

było, Ŝe nie robiliśmy tego z Ŝądzy wyjaśnienia tajemnic, ale dlatego, Ŝe nikt z nas nie mógł juŜ Ŝyć

bez określenia z całkowitą pewnością, jakie miejsce i rolę wyznaczył mu los.

Wielu nigdy się tego nie dowiedziało. Cristo Bedoya, który został cenionym chirurgiem, nie

mógł sobie nigdy wytłumaczyć, dlaczego uległ chwilowej pokusie, by dwie godziny brakujące do

przyjazdu biskupa przeczekać u swoich dziadków, zamiast udać się na spoczynek do rodziców

czekających nań aŜ do świtu, by go ostrzec. Ale większość tych, którzy mogli coś zrobić, by zapobiec

zbrodni, i jednak nie zrobili tego, rozgrzeszała się pretekstem, Ŝe sprawy honoru są świętością, do

którego dostęp mają tylko bohaterowie dramatu. „Honor to miłość" - mawiała moja matka. Hortensja

Baute, której udział w wydarzeniach ograniczył się do ujrzenia dwóch zakrwawionych noŜy, w chwili

gdy nie zostały jeszcze uŜyte, tak bardzo przejęła się własną halucynacją, iŜ popadła w stan

nieustającej pokuty i pewnego dnia, nie mogąc juŜ tego wytrzymać, rzuciła się nago na ulicę. Flora

Miguel, narzeczona Santiago Nasara, z rozgoryczenia uciekła z porucznikiem wojsk pogranicza, który

następnie sprostytuował ją w obozach zbieraczy kauczuku w Vichada. Anna Villeros, akuszerka, która

pomogła w przyjściu na świat trzem pokoleniom, dowiedziawszy się o zbrodni dostała skurczu

pęcherza i aŜ do dnia swojej śmierci musiała oddawać mocz za pomocą sondy. Don Rogelio de la

Flor, zacny mąŜ Clotilde Armerita, w wieku osiemdziesięciu sześciu lat cudowny okaz Ŝywotności,

wstał po raz ostatni, by zobaczyć, jak zarzynają Santiago Nasara opartego o zamknięte drzwi swego

własnego domu, i tego wstrząsu juŜ nie przeŜył. Drzwi w ostatniej chwili zamknęła Placida Linero, ale

szybko uwolniła się od poczucia winy. „Zamknęłam je, bo Divina Flor przysięgła, Ŝe widziała, jak

mój syn wszedł do domu - powiedziała mi - a to była nieprawda". Natomiast nigdy nie wybaczyła

sobie pomylenia wspaniałej wróŜby drzew z niosącą nieszczęście wróŜbą ptaków i uległa zgubnemu

przyzwyczajeniu swoich czasów - Ŝucia nasion rzeŜuchy.

Dwanaście dni po zbrodni sędzia śledczy zastał miasteczko rozjątrzone do Ŝywego. W

obskurnym biurze urzędu celnego w Pałacu Municypalnym, popijając zaparzoną w garnku kawę z

rumem przeciwko przywidzeniom z upału, musiał zaŜądać dodatkowych posiłków wojskowych, by

zaprowadzić spokój w napierającym tłumie tych wszystkich, którzy wcale nie wzywani pragnęli

złoŜyć zeznania chcąc ujawnić swe kluczowe znaczenie w dramacie. Był świeŜo po dyplomie, chodził

jeszcze w czarnym uniformie szkoły prawniczej, obnosił złoty sygnet z emblematem swego roku i

pretensje oraz liryzm szczęśliwego debiutanta. Nigdy jednak nie poznałem jego nazwiska. Wszystko,

co wiemy o jego charakterze, zostało wywiedzione z akt odnalezionych przeze mnie przy pomocy

wielu osób w Pałacu Sprawiedliwości w Riohacha, w dwadzieścia lat po zbrodni. Archiwa nie

posiadały Ŝadnej numeracji, zaś dokumenty gromadzone tu od ponad wieku walały się po podłodze

kolonialnego gmachu w ruinie, który przez parę dni był główną kwaterą Francisa Drake'a. Parter

zalewany był falami przypływu, a w opuszczonych urzędach unosiły się podarte tomy. Sam, brodząc

po kostki w wodzie, wielokrotnie przeszukiwałem dno tego stawu zagubionych spraw i jedynie

przypadek pozwolił mi odzyskać po pięciu latach poszukiwań trzysta dwadzieścia dwie luźne kartki z

ponad pięciuset, jakie liczyły akta.

Nazwisko sędziego nie pojawiło się na Ŝadnej z nich, ale jest rzeczą oczywistą, Ŝe był to

człowiek trawiony przez gorączkę literatury. Bez wątpienia czytał hiszpańskich klasyków, niektórych

pisarzy łacińskich i znał bardzo dobrze Nietzschego, który był modnym autorem wśród prawników

jego generacji. Notatki na marginesie, i to nie tylko ze względu na kolor atramentu, zdawały się być

pisane krwią. Był tak zaszokowany tajemniczą sprawą, której rozwiązywanie przypadło mu w udziale,

iŜ wielokrotnie uciekał się do lirycznych igraszek przeciwnych rygorom jego zawodu. Przede

wszystkim zawsze wydawało mu się wysoce podejrzane to, Ŝe Ŝycie posłuŜyło się naraz tyloma

przypadkami zakazanymi literaturze, by bez Ŝadnych przeszkód spełniła się śmierć tak zapowiedziana.

Ale tym, co go najbardziej zaniepokoiło pod koniec nadgorliwego dochodzenia, była jego

całkowita bezradność w odnalezieniu jakiegokolwiek śladu, choćby najmniej prawdopodobnego,

wskazującego na to, Ŝe Santiago Nasar rzeczywiście był sprawcą zhańbienia. Te z przyjaciółek Angeli

Vicario, które były jej wspólniczkami w oszukaństwie, przez długi czas opowiadały, Ŝe przed ślubem

dopuściła je do swej tajemnicy, ale nie ujawniła Ŝadnego nazwiska. W dochodzeniu zeznały:

„Powiedziała nam o cudzie, ale nic nie wspominała o świętym". Angela Vicario ze swej strony

obstawała przy swoim. Kiedy sędzia śledczy zapytał ją w swym pokrętnym stylu, czy wie, kim był

nieboszczyk Santiago Nasar, ona z kamiennym wyrazem twarzy odpowiedziała:

- Był moim sprawcą.

Tak zapisane jest w aktach, ale bez Ŝadnych dodatkowych uwag dotyczących okoliczności i

miejsca. Podczas trwającej jedynie trzy dni rozprawy oskarŜyciel prywatny największy nacisk połoŜył

na słabość tego zarzutu. Zaskoczenie sędziego śledczego brakiem dowodów przeciwko Santiago

Nasarowi było tak olbrzymie, Ŝe jego rzetelną robotę zdaje się chwilami wypaczać rozczarowanie. Na

stronie 416 własnoręcznie i czerwonym atramentem z receptariusza dopisał na marginesie: „Dajcie mi

przesąd, a poruszę świat". Pod tą parafrazą zniechęcenia trafną kreską nakreśloną tym samym

atramentem dorysował serce przeszyte strzałą. Dla niego, tak jak i dla najbliŜszych przyjaciół

zamordowanego, samo zachowanie Santiago Nasara w ostatnich godzinach było ostatecznym

dowodem jego niewinności.

Santiago Nasar w dniu swej śmierci rzeczywiście nie miał cienia wątpliwości, choć bardzo

dobrze wiedział, jaka jest cena hańby, którą mu przypisywano. Znał obłudny charakter swojego świata

i nie mógł nie wiedzieć, Ŝe naturalna prostota bliźniaków niezdolna jest przyjąć takiej zniewagi

obojętnie. Nikt nie znał zbyt dobrze Bayarda San Roman, ale Santiago Nasar znał go na tyle, by

wiedzieć, Ŝe pod wielkoświatowymi pretensjami był, jak kaŜdy, całkowicie uległy wobec swych

wielowiekowych przesądów. Świadome lekcewaŜenie sprawy byłoby więc samobójstwem. Zresztą

gdy w ostatniej chwili dowiedział się wreszcie, Ŝe bracia Vicario czekają nań, by go zabić, wcale nie

zareagował, wbrew temu, co rozpowiadano, panikarskim strachem, ale raczej zakłopotaniem

niewinnego człowieka.

Osobiście mam wraŜenie, Ŝe umarł nie rozumiejąc swojej śmierci. Obiecawszy mojej siostrze

Margot, Ŝe przyjdzie do nas na śniadanie, odszedł nabrzeŜem trzymany pod ramię przez Christo

Bedoyę i obaj zdawali się być tak niefrasobliwi, Ŝe wzbudzili wiele fałszywych złudzeń. „Szli tacy

uradowani - powiedziała mi Meme Loaiza - Ŝe podziękowałam Bogu, bo pomyślałam, Ŝe wszystko

skończyło się dobrze". Nie wszyscy oczywiście tak lubili Santiago Nasara. Polo Carrillo, właściciel

elektrowni, sądził, Ŝe jego spokój bierze się z cynizmu, a nie z niewinności. „Wydawało mu się, Ŝe

dzięki swej forsie jest nietykalny" - powiedział mi. Fausta López, jego Ŝona, dodała: „Jak kaŜdy

Turek". Indalencio Pardo był właśnie w sklepie Clotilde Armenta, gdzie bliźniacy powiedzieli mu, Ŝe

gdy tylko odpłynie biskup, zabiją Santiago Nasara. Pomyślał, jak tylu innych, Ŝe były to jakieś majaki

bliźniaków znajdujących się w stanie mocno wczorajszym, ale Clotilde Armenta dała mu do

zrozumienia, Ŝe nie są to czcze przechwałki, i poprosiła, by odnalazł Santiago Nasara i uprzedził go.

- Nie masz co się fatygować - powiedział mu Pedro Vicario - było nie było, jest tak, jakby juŜ

nie Ŝył.

Było to wyzwanie nazbyt oczywiste. Bliźniacy znali więzi łączące Indalencia Pardo z

Santiago Nasarem i przypuszczalnie pomyśleli, Ŝe jest to najodpowiedniejsza osoba, by zapobiec

zbrodni, tak by i oni czuli się wolni od hańby. Ale Indalencio Pardo, spotkawszy Santiago Nasara

prowadzonego pod ramię przez Cristo Bedoyę między grupkami opuszczającymi port, nie odwaŜył się

go ostrzec. „Rura mi zmiękła" - powiedział mi. Poklepał kaŜdego po ramieniu i zszedł im z drogi. Oni

zaś ledwie go zauwaŜyli, całkowicie zaabsorbowani obliczaniem kosztów wesela.

Ludzie rozchodzili się idąc w stronę placu, w tym samym co i oni kierunku. Był to zwarty

tłum, niemniej Scholastyce Cisneros zdawało się, iŜ widzi, jak obaj przyjaciele idą środkiem bez

adnych trudności wewnątrz pustego kręgu, ludzie bowiem wiedzieli, Ŝe Santiago Nasar ma zginąć, i

nie mieli odwagi go dotknąć. Cristo Bedoya równieŜ przypomniał sobie dziwne zachowanie ludzi.

„Patrzyli na nas tak, jakbyśmy mieli pomalowane twarze" - powiedział mi. Więcej, Sara Noriega

otworzyła swój sklep obuwniczy właśnie w tej chwili, gdy przechodzili obok, i przeraziła się bladością

Santiago Nasara. Ale on ją uspokoił:

- Niech się tak ciocia Sara nie dziwi - powiedział jej nie zatrzymując się - mam takiego kaca.

Celeste Dangond siedział w piŜamie w drzwiach swego domu naśmiewając się z tych, którzy

ubrali się odświętnie, by przywitać biskupa, i zaprosił Santiago Nasara na kawę. „To było tylko dla

zyskania na czasie, dopóki bym czegoś nie wymyślił" - powiedział mi. Santiago Nasar odpowiedział

mu jednak, Ŝe spieszy się, bo musi się przebrać na śniadanie z moją siostrą. „No i sam się wpuściłem

w kanał - tłumaczył mi Celeste Dangond - bo wydało mu się nagle, Ŝe nie mogą go zabić, jeśli on jest

taki pewien tego, co będzie robić". Jedynie Yamil Shaium zrobił to, co sobie załoŜył. Gdy tylko

usłyszał pogłoskę, stanął w drzwiach swego sklepu czekając na Santiago Nasara, by go ostrzec.

Przybył tu jako jeden z ostatnich Arabów, razem z Ibrahimem Nasarem, był jego partnerem w kartach

aŜ do śmierci i wciąŜ pozostawał rodzinnym doradcą. Nikt nie miał takiego jak on autorytetu, by

porozmawiać z Santiago Nasarem. Mimo to uznał, Ŝe jeśli pogłoska okaŜe się bezpodstawna, to moŜe

spowodować niepotrzebny popłoch, wolał więc porozmawiać wpierw z Cristo Bedoyą, na wypadek

gdyby ten okazał się lepiej poinformowany. Gdy nadchodzili, zawołał go. Cristo Bedoya juŜ przy rogu

placu klepnął lekko Santiago Nasara po plecach i usłuchał wezwania Yamila Shaiuma.

- Do soboty - powiedział Santiagowi.

Santiago Nasar nic mu nie odpowiedział, tylko zwrócił się po arabsku do Yamila Shaiuma, ten

zaś odrzekł mu coś, równieŜ po arabsku, skręcając się ze śmiechu. „To była taka gra słów, która

zawsze nas bawiła" - wytłumaczył mi Yamil Shaium. Nie zatrzymując się Santiago Nasar pomachał

im ręką na poŜegnanie i skręcił na plac. Widzieli go po raz ostatni.

Cristo Bedoya, ledwo wysłuchawszy informacji Yamila Shaiuma, wyskoczył ze sklepu i

rzucił się biegiem za Santiago Nasarem. Ujrzał go jeszcze, jak skręcał za róg, ale nie zdołał go juŜ

odnaleźć pomiędzy grupkami ludzi rozchodzących się po placu. Wiele osób, które wypytywał o niego,

odpowiedziało mu identycznie:

- Przed chwilą widziałem go z tobą. Wydawało mu się niemoŜliwe, by w tak krótkim czasie

Santiago Nasar zdąŜył dojść do swego domu, zajrzał tam jednak, by o niego zapytać, drzwi od frontu

zastał bowiem uchylone, z odsuniętą zasuwą. Wszedł, nie dostrzegłszy kartki na podłodze, przeszedł

przez salon w półmroku, usiłując nie robić hałasu, było bowiem zbyt wcześnie jak na odwiedziny, ale

psy wewnątrz domu zaniepokoiły się i wybiegły mu na spotkanie. Uspokoił je pobrzękując kluczami,

tak jak się tego nauczył od ich pana, i w ich otoczeniu ruszył do kuchni. W korytarzu minął się z

Diviną Flor niosącą wiadro i szczotkę, by wyszorować pokoje na parterze. Zapewniła go, Ŝe Santiago

Nasar nie wrócił. Victoria Guzman właśnie postawiła na ogniu potrawkę z królików, kiedy wszedł do

kuchni. Zrozumiała natychmiast. „Serce mu wyskakiwało" - powiedziała mi. Cristo Bedoya zapytał ją,

czy Santiago Nasar jest w domu, a ona z udawaną naiwnością odparła, Ŝe jeszcze nie przyszedł spać.

- To powaŜna sprawa - powiedział jej Cristo Bedoya - szukają go, Ŝeby go zabić.

Victoria Guzman zapomniała o naiwności.

- Ci biedni chłopcy nikogo nie zabiją - odrzekła. - Piją bez przerwy od soboty - powiedział

Cristo Bedoya.

- Właśnie dlatego - wyjaśniła. - Nie ma pijaka, który by zjadł własne gówno.

Cristo Bedoya wrócił do salonu, gdzie Divina Flor otworzyła właśnie okna. „Oczywiście, Ŝe

nie padało - stwierdził Cristo Bedoya. - ZbliŜała się siódma i przez okna wpadało złote słońce".

Ponownie zapytał Divinę Flor, czy jest pewna, Ŝe Santiago Nasar nie wszedł drzwiami od salonu.

Wtedy nie była juŜ tego tak pewna jak za pierwszym razem. Zapytał ją o Placidę Linem i

odpowiedziała mu, Ŝe przed chwilą postawiła jej kawę na nocnym stoliku, ale Ŝe jej nie budziła. Tak

było zawsze: o siódmej obudzi się, wypije kawę i zejdzie, by wydać polecenia co do śniadania. Cristo

Bedoya spojrzał na zegarek: była szósta pięćdziesiąt sześć. Wówczas wszedł na piętro, by przekonać

się osobiście, czy Santiago Nasar nie wrócił.

Drzwi do sypialni były zamknięte od wewnątrz, Santiago Nasar wyszedł bowiem przez

sypialnię matki. Cristo Bedoya nie tylko znał ten dom równie dobrze jak swój, ale był równieŜ na tyle

spoufalony z rodziną, Ŝe pchnął drzwi do sypialni Placidy Linero, by przejść do sąsiedniego pokoju.

Przez okno wpadał snop zakurzonego słońca, zaś piękna kobieta śpiąca w tej poświacie w hamaku, z

dłonią panny młodej na policzku, wyglądała nierealnie. „Była jak zjawa" - wyznał mi Cristo Bedoya.

Patrzył na nią przez chwilę, zafascynowany jej urodą, następnie przeszedł w milczeniu przez pokój,

minął łazienkę i wszedł do sypialni Santiago Nasara. ŁóŜko było nietknięte, a na fotelu leŜał idealnie

wyprasowany strój jeździecki, na nim jeździecki kapelusz, a na podłodze, przy ostrogach, stały buty.

Na nocnym stoliku zegarek Santiago Nasara wskazywał szóstą pięćdziesiąt osiem. „Nagle

pomyślałem, Ŝe wrócił, aby się uzbroić" - powiedział mi Cristo Bedoya. Ale odnalazł magnum w

szufladce nocnego stolika. „Nigdy w Ŝyciu nie strzelałem - wyznał mi Cristo Bedoya - ale

postanowiłem wziąć rewolwer, Ŝeby zanieść go Santiago Nasarowi". Wsadził go za pas, pod koszulę, i

dopiero po dokonanej zbrodni zdał sobie sprawę, Ŝe był on nie naładowany. Placida Linero pojawiła

się w drzwiach z filiŜanką kawy w chwili, gdy zamykał szufladę.

- BoŜe Święty! - wykrzyknęła. - Aleś mnie wystraszył!

Cristo Bedoya równieŜ się przestraszył. Zobaczył )ą w pełnym świetle, w szlafroku w złote

skowronki, z potarganymi włosami, i oczarowanie prysło. Nieco zmieszany zaczął się tłumaczyć, Ŝe

wszedł, Ŝeby odnaleźć Santiago Nasara.

- Poszedł na powitanie biskupa - odparła Placida Linero.

- Przepłynął tylko - powiedział.

- Tak przypuszczałam - odrzekła. - To syn najgorszej matki.

Przerwała, w tej samej bowiem chwili uświadomiła sobie, Ŝe Cristo Bedoya nie wie, co z sobą

zrobić. „Mam nadzieję, Ŝe Bóg mi wybaczył - wyznała mi Placida Linero - ale zauwaŜyłam, Ŝe był

bardzo zmieszany, i nagle przyszło mi na myśl, Ŝe przyszedł tu kraść". Zapytała go, co mu jest. Cristo

Bedoya zdawał sobie sprawę, iŜ znajduje się w podejrzanej sytuacji, ale nie miał jednak odwagi

wyznać jej prawdy.

- Nie spałem ani minuty - powiedział jej. Odszedł bez Ŝadnych innych wyjaśnień. „Tak czy

siak - powiedział mi - ona zawsze wyobraŜała sobie, Ŝe ją okradają". Na placu spotkał ojca Amadora,

który wracał z kościoła z akcesoriami nie odbytej mszy, nie wydało mu się jednak, by ten mógł

cokolwiek zrobić dla Santiago Nasara poza ocaleniem jego duszy. Szedł ponownie w stronę portu,

kiedy usłyszał, Ŝe od sklepiku Clotilde Armenta wołają go. W drzwiach stał Pedro Vicario, blady,

rozczochrany, w rozpiętej koszuli, z podwiniętymi powyŜej łokci rękawami i z noŜem, który sam

zrobił z ostrza piły. Jego zachowanie było zbyt zuchwałe, aby mogło być przypadkowe, a przecieŜ nie

robił tego po raz pierwszy i nawet nie tak jawnie w porównaniu z tym, co usiłował zrobić w ostatnich

minutach, by uniemoŜliwiono mu popełnienie zbrodni.

- Cristóbal - krzyknął - powiedz Santiagowi Nasarowi, Ŝe czekamy tutaj na niego, Ŝeby go

zabić. Cristo Bedoya uczyniłby mu nawet przysługę, by uniemoŜliwić jego zamiary. „Gdybym umiał

strzelać z rewolweru, to Santiago Nasar Ŝyłby" - powiedział mi. Ale juŜ sama myśl o strzelaniu

sparaliŜowała go, po tym wszystkim, co usłyszał o niszczącej sile opancerzonej kuli.

- Ostrzegam cię, Ŝe jest uzbrojony w magnum zdolne przebić silnik na wylot - krzyknął.

Pedro Vicario wiedział, Ŝe to nieprawda. „Nigdy nie chodził z bronią, jeśli nie był ubrany do

jazdy" - powiedział mi. Ale kiedy podjął decyzję o zmyciu hańby siostry, mimo wszystko wziął pod

uwagę to, Ŝe mógł być uzbrojony.

- Umarli nie strzelają - odkrzyknął.

Wtedy w drzwiach pojawił się Pablo Vicario. Był równie blady jak brat, miał na sobie

marynarkę z wesela, a w ręku nóŜ owinięty w gazetę. „Gdyby nie to - zwierzył mi się Cristo Bedoya -

nigdy bym nie wiedział, który z nich jest który". Zza Pabla Vicario wyszła Clotilde Armenta i

krzyknęła do Cristo Bedoi, Ŝeby się pospieszył, bo w tym miasteczku mięczaków tylko taki

męŜczyzna jak on moŜe zapobiec tragedii.

To, co wydarzyło się do tej pory, widzieli wszyscy. Wracający z portu ludzie, zaalarmowani

krzykami, zaczęli zajmować miejsca na placu, by być świadkami zbrodni. Cristo Bedoya rozpytywał

znajomych o Santiago Nasara, nikt go jednak nie widział. W drzwiach Club Social natknął się na

pułkownika Lazaro Aponte i opowiedział mu, co przed chwilą zdarzyło się przy sklepie Clotilde

Armenta.

- NiemoŜliwe - stwierdził pułkownik Aponte - przecieŜ kazałem im pójść do łóŜka.

- Przed chwilą widziałem ich z noŜami do świniobicia - odparł Cristo Bedoya.

- Cholera - krzyknął alkad - to znaczy, Ŝe chyba wrócili z innymi!

Przyrzekł zająć się tym natychmiast, ale wszedł do Club Social, by umówić się na partyjkę

domina na wieczór, a kiedy wyszedł, zbrodnia została juŜ dokonana. Cristo Bedoya popełnił wówczas

swój śmiertelny błąd: pomyślał, Ŝe Santiago Nasar postanowił w ostatniej chwili zjeść śniadanie u nas

nie przebierając się, ruszył więc tam. Rzucił się pospiesznie brzegiem rzeki, pytając kaŜdego, kogo

spotkał, czy widział go gdzieś po drodze, nikt jednak nie potrafił mu odpowiedzieć. Nie przestraszył

się, gdyŜ do naszego domu prowadziły równieŜ inne drogi. Prospera Arango, pięknisia, zaczęła go

błagać, by zrobił coś dla jej ojca, który konał na progu swego domu, nie tknięty ulotnym

błogosławieństwem biskupa. „Jak przechodziłam, to go widziałam - powiedziała mi moja siostra

Margot - i juŜ miał trupią twarz". Cristo Bedoya potrzebował czterech minut, by ustalić stan chorego, i

przyrzekł wrócić później, by znaleźć jakiś doraźny środek, ale stracił następne trzy minuty pomagając

Prosperze Arango zanieść ojca do sypialni. Kiedy wyszedł, usłyszał odległe krzyki i wydało mu się, Ŝe

w okolicach placu strzelają z petard. Usiłował pobiec, ale przeszkodził mu w tym rewolwer źle

umieszczony za pasem. Minąwszy ostatni zakręt rozpoznał od tyłu moją matkę, która nieomalŜe

wlokła za sobą najmłodszego syna.

- Luiso Santiago - wykrzyknął - gdzie jest pani chrześniak?

Moja matka ledwie odwróciła twarz oblaną łzami.

- Och, synu - odpowiedziała - mówią, Ŝe go zabili!

Tak było w istocie. Podczas gdy Cristo Bedoya szukał go wszędzie, Santiago Nasar zaszedł do

domu Flory Miguel, swej narzeczonej, tuŜ za rogiem, gdzie widzieli się po raz ostatni. „Do głowy mi

nawet nie wpadło, Ŝe mógł tam zajść - powiedział mi - bo ci ludzie nigdy nie wstawali przed

południem". To, Ŝe cała rodzina z rozkazu Nahira Miguela, mędrca całej wspólnoty, spała zawsze do

dwunastej, było dość rozpowszechnioną pogłoską. „To dlatego Flora Miguel, która juŜ dawno

przestała być podlotkiem, trzymała się jak róŜa" - mówi Mercedes. To prawda, Ŝe do późna nie

otwierali domu, tak jak wielu innych, ale byli ludźmi pracowitymi i w rzeczywistości wstawali bardzo

wcześnie. Rodzice Santiago Nasara i Flory Miguel uzgodnili, Ŝe ich dzieci pobiorą się. Santiago

Nasar, gdy w pełni dojrzał, przystał na tę umowę i gotów był jej dotrzymać, być moŜe dlatego, Ŝe miał

o małŜeństwie takie samo utylitarne pojęcie jak jego ojciec. Flora Miguel ze swej strony odznaczała

się rozkwitającą urodą, niemniej pozbawiona była zarówno wdzięku, jak rozsądku, i całemu pokoleniu

słuŜyła podczas ślubów za druhnę, kontrakt był więc dla niej opatrznościowym rozwiązaniem.

Narzeczeństwo ich było łatwe, bez grzecznościowych odwiedzin ani sercowych niepokojów. Ślub,

odkładany juŜ wielokrotnie, został wreszcie ustalony na najbliŜsze BoŜe Narodzenie.

Flora Miguel obudziła się w ten poniedziałek z pierwszym buczeniem statku biskupa, zaś

wkrótce potem dowiedziała się, Ŝe bracia Vicario oczekują Santiago Nasara, Ŝeby go zabić. Mojej

siostrze zakonnicy, jedynej, która z nią rozmawiała po nieszczęściu, przyznała się, Ŝe nie pamięta

nawet, kto jej to powiedział. „Wiem tylko, Ŝe o szóstej rano wszyscy juŜ o tym wiedzieli" -

powiedziała jej. Mimo to wydało jej się to niepojęte, by rzeczywiście mogli zabić Santiago Nasara, za

to pomyślała, Ŝe zmuszą go do małŜeństwa z Angelą Vicario, by zwrócił jej honor. PoniŜenie

spowodowało u niej szok. Podczas gdy połowa miasteczka czekała na biskupa, ona zamknęła się w

sypialni, płacząc z wściekłości i porządkując w szkatułce listy, które Santiago Nasar pisał do niej z

internatu szkolnego.

Zawsze gdy wstępował do domu Flory Miguel, nawet jeśli nie było nikogo, Santiago Nasar

chrobotał kluczami o metalową siatkę na oknach. W ten poniedziałek czekała juŜ na niego

przyciskając do piersi szkatułkę z listami. Santiago Nasar nie mógł jej dostrzec z ulicy, ona natomiast

zauwaŜyła go przez siatkę, zanim zaczął pobrzękiwać kluczami zbliŜając się do domu.

- Wejdź - powiedziała.

Nikt, nawet lekarz, nie wszedł nigdy do tego domu o szóstej czterdzieści pięć rano. Santiago

Nasar zostawił właśnie Cristo Bedoyę przy sklepie Yamila Shaiuma, na placu zaś zgromadziło się tyle

ludzi oczekujących jego nadejścia, iŜ było czymś niepojętym, Ŝe nikt nie dostrzegł, jak wchodził do

domu narzeczonej. Sędzia śledczy szukał choć jednej osoby, która widziałaby wchodzącego Santiago

Nasara, i czynił to równie uporczywie jak ja, ale nie sposób było odnaleźć nikogo takiego. Na

marginesie strony 382 akt dopisał czerwonym atramentem kolejną sentencję: „Fatum czyni nas

niewidzialnymi". Faktem jest, Ŝe Santiago Nasar wszedł głównym wejściem, na oczach wszystkich i

nie robiąc nic, Ŝeby nie zostać dostrzeŜonym. Flora Miguel czekała na niego w salonie, zielona z

wściekłości, w jednej z tych swoich sukien z nieszczęsnymi Ŝabotami, które miała zwyczaj zakładać

przy okazji pamiętnych uroczystości, i wepchnęła mu w ręce szkatułkę.

- Masz to - powiedziała mu. - I oby cię zabili.

Santiago Nasar był tak zaskoczony, Ŝe szkatułka wypadła mu z rąk, a jego pisane bez miłości

listy rozsypały się po podłodze. Spróbował dogonić Florę Miguel w sypialni, ale zamknęła drzwi i

zaryglowała je. Pukał wiele razy i wołał ją głosem zbyt przynaglającym jak na tę godzinę, w rezultacie

czego zbiegła się cała zaalarmowana rodzina. Licząc najbliŜszych członków rodziny i dalekich

krewnych, starszych i niepełnoletnich, było ich razem czternaścioro. Ostatni zjawił się ojciec, Nahir

Miguel, rudobrody, w przywiezionej ze swoich stron dŜilabie Beduina, którą zawsze nosił w domu.

Widziałem go wiele razy, był olbrzymi i flegmatyczny, ale najbardziej działał na mnie blask jego

autorytetu.

- Floro - zawołał w swoim języku. - Otwórz drzwi.

Wszedł do sypialni córki, podczas gdy cała rodzina wpatrywała się z przejęciem w Santiago

Nasara. Klęczał zbierając z podłogi listy i układając je w szkatułce. „Jakby odprawiał pokutę" -

powiedzieli mi. Nahir Miguel wyszedł z sypialni po paru minutach, dał znać ręką i cała rodzina

zniknęła.

Zaczął mówić do Santiago Nasara po arabsku. „Natychmiast zrozumiałem, Ŝe nie ma

najmniejszego pojęcia, co do niego mówię" - wyznał mi. Wówczas zapytał go wprost, czy wie, Ŝe

bracia Vicario szukają go, Ŝeby go zabić. „Zbladł i tak stracił panowanie nad sobą, Ŝe trudno uwierzyć,

aby udawał" - powiedział mi. Zgodził się, Ŝe zachowanie Santiago Nasara spowodowane było nie tyle

strachem co zakłopotaniem.

- Ty wiesz najlepiej, czy mają rację, czy teŜ nie - powiedział mu. - Ale w kaŜdym przypadku

zostają ci tylko dwa wyjścia: albo schowasz się tutaj, bo to jest twój dom, albo wyjdziesz z moją

strzelbą.

- Ni cholery nie rozumiem - powiedział Santiago Nasar.

Były to jedyne słowa, jakie zdołał powiedzieć, i powiedział je po hiszpańsku. „Wyglądał jak

zmoczone pisklę" - powiedział mi Nahir Miguel. Musiał wyjąć mu z rąk szkatułkę, ten nie wiedział

bowiem, gdzie ją odstawić, Ŝeby otworzyć sobie drzwi.

- Będzie dwóch na jednego - powiedział mu. Santiago Nasar wyszedł. Ludzie poustawiali się

na placu jak w dniach defilad. Wszyscy widzieli, jak wychodził, i wszyscy zrozumieli, Ŝe juŜ wie, Ŝe

mają go zabić, i był tak przeraŜony, iŜ nie potrafił znaleźć drogi do swego domu. Podobno ktoś

krzyknął z balkonu: „Nie tędy, Turku, przez stary port". Santiago Nasar zaczął rozglądać się za

głosem. Yamil Shaium krzyknął, by schował się w jego sklepie, sam zaś wszedł, by odnaleźć swą

myśliwską strzelbę, ale nie pamiętał, gdzie schował naboje. Ze wszystkich stron zaczęto krzyczeć do

Santiago Nasara, ten zaś kręcił się w kółko, odchodził raz w lewo, raz w prawo, oszołomiony tyloma

głosami na raz. Było jasne, Ŝe pragnie dostać się do domu przez drzwi kuchenne, ale widać

przypomniał sobie nagle, Ŝe główne drzwi są otwarte.

- Idzie - powiedział Pedro Vicario.

Obaj zauwaŜyli go w tym samym momencie. Pablo Vicario zdjął marynarkę, złoŜył na stołku i

odwinął nóŜ z gazety w kształcie jatagana. Zanim opuścili sklep, obaj, nie umawiając się, przeŜegnali

się. Clotilde Armenta złapała wówczas Pedra Vicario za koszulę i krzyknęła do Santiago Nasara, Ŝeby

uciekał, bo chcą go zabić. Był to krzyk tak rozpaczliwy, Ŝe przytłumił wszystkie pozostałe. „Najpierw

przestraszył się - powiedziała mi Clotilde Armenta - bo nie wiedział, kto do niego krzyczy ani skąd".

Ale kiedy ją zauwaŜył, dostrzegł równieŜ Pedra Vicario, który jednym pchnięciem rzucił ją na ziemię i

dogonił brata. Santiago Nasar, znajdując się co najmniej pięćdziesiąt metrów od domu, zaczął biec w

stronę głównych drzwi.

Pięć minut wcześniej Victoria Guzman opowiedziała w kuchni Placidzie Linero to, co

wiedzieli juŜ wszyscy. Placida Linero była kobietą o twardych nerwach, nie dała więc po sobie poznać

zdenerwowania. Zapytała Victorię Guzman, czy powiedziała o tym jej synowi, ta zaś świadomie

kłamiąc odparła, Ŝe kiedy Santiago Nasar zszedł wypić kawę, ona jeszcze o niczym nie wiedziała.

Zmywając wciąŜ podłogę w salonie Divina Flor ujrzała w tym momencie, jak Santiago Nasar wrócił

drzwiami od placu i okrętowymi schodami wszedł na górę. „To było bardzo wyraźne przywidzenie –

opowiedziała mi Divina Flor. - Miał na sobie białe ubranie, a w ręku coś trzymał, nie mogłam tego

dobrze zobaczyć, ale wydawało mi się, Ŝe to bukiet róŜ". Kiedy więc Placida Linero zapytała o niego,

Divina Flor uspokoiła ją.

- Przed minutą wszedł do pokoju - powiedziała jej.

Placida Linero ujrzała wówczas kartkę na podłodze, ale nie przyszło jej na myśl, aby ją

podnieść, a o jej treści dowiedziała się dopiero wtedy, gdy ktoś pokazał jej ten list w zamieszaniu

tragedii. Przez drzwi zobaczyła braci Vicario biegnących w stronę domu z obnaŜonymi noŜami. Z

miejsca, w którym się znajdowała, mogła ich zobaczyć, ale nie mogła widzieć syna, biegnącego ku

drzwiom z drugiej strony. „Pomyślałam, Ŝe chcą dostać się do domu, Ŝeby zabić go w środku" -

powiedziała mi. Podbiegła wówczas do drzwi i zatrzasnęła je jednym ruchem. Ryglowała je, kiedy

usłyszała krzyki Santiago Nasara i usłyszała przeraŜające walenie o drzwi, ale pomyślała, Ŝe on jest na

górze i obrzuca obelgami braci Vicario z balkonu swojej sypialni. Poszła na górę, by mu dopomóc.

Santiago Nasarowi zabrakło zaledwie kilku sekund, by schronić się w domu, gdy drzwi

zatrzasnęły się. Zdołał jeszcze uderzyć w nie parę razy pięściami i natychmiast odwrócił się, by z

gołymi rękami stawić czoło swym wrogom. „Przestraszyłem się, kiedy go zobaczyłem na wprost

siebie - powiedział mi Pablo Vicario - bo wydał mi się jakby dwa razy większy, niŜ był w

rzeczywistości". Santiago Nasar uniósł rękę, by odparować pierwszy cios Pedra Vicario, który

zaatakował go z prawej strony prostym noŜem.

- Skurwysyny - wrzasnął.

NóŜ przebił mu prawą dłoń, a następnie zanurzył się cały w boku. Wszyscy usłyszeli, jak

zaskowyczał z bólu.

- Mamo!

Pedro Vicario cofnął dłoń bezwzględnym ruchem rzeźnika i zadał drugi cios, niemal w to

samo miejsce. „Najdziwniejsze było to, Ŝe nóŜ wychodził czysty - zeznał Pedro Vicario sędziemu

ledczemu. - Zadałem mu co najmniej trzy ciosy i nie było ani jednej kropli krwi". Santiago Nasar po

trzecim pchnięciu skręcił się z rękoma skrzyŜowanymi na brzuchu, wydał z siebie jęk cielaka i

usiłował odwrócić się plecami. Pablo Vicario stojący z zakrzywionym noŜem w jego lewej strony

zadał mu wówczas jedyne pchnięcie od tyłu i strumień krwi pod wysokim ciśnieniem zbryzgał mu

koszulę. „Miała ten sam zapach co on" - powiedział mi. Trzykrotnie juŜ ugodzony śmiertelnie,

Santiago Nasar ponownie odwrócił się do nich twarzą i oparł plecami o drzwi domu swojej matki, nie

stawiając najmniejszego oporu, jakby chciał dopomóc im, by wreszcie zabili go z obu stron po równo.

„JuŜ nie krzyczał - zeznał Pedro Vicario sędziemu śledczemu. - Na odwrót, wydawało się, Ŝe się

mieje". Wówczas obaj, nie przestając przybijać go do drzwi, zaczęli na przemian zadawać łatwe

ciosy unosząc się na powierzchni oślepiającej zatoki spokojnych wód, którą napotkali po drugiej

stronie strachu. Nie słyszeli krzyków całego miasteczka przeraŜonego własną zbrodnią. „Czułem się

jak ktoś galopujący na koniu" - zeznał Pablo Vicario. Obaj jednak nagle wrócili do rzeczywistości,

poczuli się bowiem całkowicie wyczerpani, a mimo to wydawało im się, Ŝe Santiago Nasar nigdy nie

padnie. „Cholera, kuzynie - powiedział mi Pablo Vicario - nawet sobie nie wyobraŜasz, jakie to trudne

zabić człowieka!" Usiłując skończyć raz na zawsze, Pedro Vicario zaczął szukać serca, ale

umiejscowił je nieomal pod pachą, tam gdzie mają je świnie. W rzeczywistości zaś Santiago Nasar nie

padał, gdyŜ oni sami podtrzymywali go przybijając noŜami do drzwi. Zrozpaczony Pablo Vicario ciął

go w poprzek brzucha i wszystkie wnętrzności wypłynęły. Pedro Vicario miał zamiar zrobić to samo,

ale przeraŜenie wykręciło mu dłoń i zadał chybiony cios w udo. Santiago Nasar stał jeszcze oparty o

drzwi, póki nie dostrzegł w słońcu własnych trzewi, czystych i niebieskich, i po chwili padł na kolana.

Placida Linero, bezskutecznie wołając go po pokojach i słysząc nie wiadomo skąd dochodzące

wrzaski, które nie były jego krzykami, wyjrzała przez okno wychodzące na plac i zobaczyła

bliźniaków Vicario biegnących w stronę kościoła. TuŜ na nimi biegł Yamil Shaium ze swoją strzelbą

na jaguary i inni Arabowie bez broni, Placida Linero pomyślała więc, Ŝe niebezpieczeństwo zostało

zaŜegnane. Wyszła na balkon od sypialni i zobaczyła Santiago Nasara przy drzwiach, leŜącego twarzą

w pyle, usiłującego powstać z kałuŜy własnej krwi. Podniósł się przechylony na bok i zaczął iść

lunatycznym krokiem, podtrzymując rękami wypływające wnętrzności.

Przeszedł ponad sto metrów całkowicie okrąŜając dom, by wejść kuchennymi drzwiami. Był

na tyle jeszcze przytomny, by nie iść ulicą, która była najdłuŜszą drogą, tylko wszedł przez przyległy

dom. Poncho Lanao, jego Ŝona i pięcioro dzieci w ogóle nie zorientowali się, co stało się przed chwilą

dwadzieścia kroków od ich drzwi. „Usłyszeliśmy wrzaski - powiedziała mi Ŝona - ale pomyśleliśmy,

e to biskupia feta". Zaczęli jeść śniadanie, kiedy zobaczyli wchodzącego Santiago Nasara

spływającego krwią i niosącego w dłoniach kiść swych wnętrzności. Poncho Lanao powiedział mi:

„Nigdy nie zapomnę tego straszliwego smrodu gówna". Ale Argenida Lanao, starsza córka,

opowiedziała, Ŝe Santiago Nasar szedł tak samo dumnie jak zawsze, stawiając uwaŜnie kroki, a jego

twarz Saracena z potarganymi kędzierzawymi włosami była piękna jak nigdy. Przechodząc obok stołu

uśmiechnął się do nich i poszedł przez pokoje do tylnego wejścia domu. „SparaliŜował nas strach" -

powiedziała mi Argenida Lanao. Moja ciotka, Wenefrida Marquez, skrobała rybę na patio swego

domu, po drugiej stronie rzeki, i ujrzała go, jak schodził po schodkach starego nabrzeŜa szukając

pewnym krokiem drogi do swego domu.

- Santiago, synu! - krzyknęła. - Co ci jest? Santiago Nasar rozpoznał ją.

- Zabili mnie, ciociu Wene - odpowiedział. Potknął się na ostatnim schodku, ale wstał

natychmiast. „Nawet zadbał o to, by strzepnąć ręką ziemię, która została mu na wnętrznościach" -

powiedziała mi moja ciotka Wene. Następnie wszedł do swego domu tylnymi drzwiami otwartymi od

szóstej i padł w kuchni na twarz.