aaxis-sk ORP - mat. szkoleniowe

Badania  diagnostyczne  dotyczą  różnych
narządów dla których parametry ekspozycji
różnią się znacząco.
Badania  najczęściej  wykonywane:  klatki
piersiowej,  kończyn,  stawów  i  zębów
stanowiące  74%  badań  wnoszą  tylko  4,5%
do  rocznego  kolektywnego  równoważnika
dawki .

WSPÓŁCZYNNIKI WAGOWE

POSZCZEGÓLNYCH

TKANEK I NARZĄDÓW

Narząd lub tkanka

Współczynnik wagowy

Gonady
Czerwony szpik
kostny
Jelito grube
Płuca
Żołądek
Pęcherz
Gruczoły piersiowe
Wątroba
Przełyk, tarczyca
Skóra
Powierzchnia
kości
pozostałe

0,20
0,12

0,12
0,12
0,12
0,05
0,05
0,05
0,05
0,01
0,01

0,05

Indywidualne dawki graniczne w ekspozycji
zawodowej osób powyżej 18. rż dawki nie
powinny przekraczać:

Efektywnej  dawki  20  mSv  na  rok  po
uśrednieniu - w okresie 5 lat
efektywnej  dawki  50  mSv  -  w  żadnym  z
poszczególnych lat
równoważnej dawki 150 mSv dla soczewki oka i
dawki  równoważnej  500  mSv  dla  kończyn
(dłonie  i  stopy)  i  skóry  -  w  żadnym  roku
kalendarzowym  (dawka  dla  skóry  oznacza
średnią  wartość  dla  1  cm  w  jej  najbardziej
napromienionym obszarze)

Indywidualne dawki graniczne
dla ludności dawki graniczne nie powinny
przekraczać:

Efektywnej dawki 1 mSv - w ciągu roku
w wyjątkowych okolicznościach efektywnej dawki
5  mSv  w  ciągu  roku  przy  założeniu,  że  średnia
dawka  w  ciągu  5  kolejnych  lat  nie  przekroczy
wartości 1 mSv rocznie
dawki równoważnej dla soczewki oka 15 mSv - w
ciągu roku
dawki  równoważnej  dla  skóry  50  mSv  -  w  ciągu
roku

Przekroczenie rocznej wartości dawki 50 mSv - poza
wyżej przedstawionym postępowaniem należy rozpatrzyć
zasadność doraźnego badania lekarskiego. Badanie takie
jest uzasadnione gdy:
- średnia dawka dla całego ciała osiąga lub przekracza
0,3- 0,5 Sv
- istnieją wątpliwości co do prawidłowej kalkulacji dawki
- prawdopodobne jest przekroczenie dawki granicznej dla
skóry i oczu
- dawka zbliża się do progu dawek wywołujących efekty
deterministyczne
- na każde życzenie pracownika

Przeciętne dawki efektywne otrzymywane przez
dorosłych pacjentów podczas typowych badań
wynoszą: 0,04mSv (1tydz.równowart.dawki z tła
naturaln) podczas pełnoformatowego zdjęcia klatki
piersiowej, 1,1mSv (6 m-cy) podczas zdjęcia kręgosłupa
piersiowego i 2,2mSv (1rok) podczas zdjęcia
kręgosłupa L-S. Znacznie wyższe dawki otrzymują
pacjenci podczas badań z udziałem fluoroskopii:
8,7mSv (4 lata) podczas wlewu doodbytniczego i
4,6mSv (2 lata) podczas badania żołądka.

W przypadku badań tomograficznych; przeciętna
dawka efektywna na jedno badanie wynosi w
Polsce 3,8mSv (1,8 – 8,3).

Narażenie dla polskiej populacji wynikające z
diagnostyki rentgenowskiej było następujące:
Przeciętna dawka efektywna w przeliczeniu na
jedno badanie: (1,4±0,6) mSv w 1986 roku i
(1,2±0,5) mSv w 1995 roku

Bezpieczne wykonywanie badań z użyciem

promieniowania X polega na:

✍

stosowaniu takiego sprzętu i materiałów do

obrazowania oraz parametrów ekspozycji aby

dawka otrzymywana przez pacjenta była jak

najmniejsza,

✍

ograniczaniu eksponowanego pola tylko do

badanej części ciała,

✍

dążenie do maksymalnej redukcji liczby zdjęć

powtarzanych.

✍

Myślenie!!!

✍

czas

WIELKOŚĆ NAPROMIENIOWANEGO POLA

Napromieniowane pole powinno być ograniczone przez

przesłony  głębinowe.  Większość  stosowanych  aparatów  rtg
posiada  automatyczny  pomiar  wielkości  umieszczonej  za
pacjentem  kasety  z  błoną  rtg.  Ten  sygnał  pomiarowy  jest
sygnałem  sterującym  dla  silników  przesłony.  Istotnym  w  tym
ograniczaniu  pola  ekspozycji  jest  aby  gonady,  jeżeli  to  możliwe
znajdowały  się  poza  krawędzią  napromieniowanego  pola.
Przesłony  głębinowe  wyposażone  są  w  symulator  świetlny
(celownik)  odwzorowujący  na  pacjencie  obszar  napromienienia.
Ta  automatyczna  regulacja  powinna  być  korygowana  przez
manualne  obramowanie  przesłonami  w przypadku badań małych
dzieci.

OSŁANIANIE NARZĄDÓW I CZĘŚCI

CIAŁA

Stosowanie  fartuchów  i  kołnierzy  z  gumy
ołowiowej redukuje promieniowanie rozproszone.
Osłony  o  grubości  równoważnej  1  mm  ołowiu
redukują  dawkę  w  jądrach  nawet  o  95%  a  w
jajnikach  o  50%.  W  tomografii  komputerowej
dzięki  osłonom  z  kawałków  gumy  ołowiowej
redukuje  się  dawkę  w  oczach  o  50%  -  70%.  W
rentgenowskich  badaniach  stomatologicznych
należy stosować wysoki fartuch z gumy ołowiowej
osłaniający gonady i tarczycę.

ODLEGŁOŚĆ OGNISKA LAMPY OD

POWIERZCHNI SKÓRY PACJENTA

Wiązka  promieniowania  wychodząca  z  lampy  rtg
ma  kształt  stożka.  Wynika  z  tego,  że  pole
ekspozycji  odpowiadające  w  położeniu  kasety
rozmiarom  błony  rtg  jest  na  powierzchni  skóry
pacjenta po stronie wejściowej od lampy mniejsze
niż  błona.  Natężenie  promieniowania  X  zależy
odwrotnie proporcjonalnie od kwadratu odległości
od źródła.

CAŁKOWITA FILTRACJA PROMIENIOWANIA X

Na  całkowitą  filtrację  promieniowania  rentgenowskiego
składa się filtracja wewnętrzna lampy rtg i filtracja dodatkowa
(np.  filtry  Al  lub  Cu)  umieszczona  w  poprzek  wiązki
promieniowania  X  pomiędzy  źródłem  i  pacjentem.  Rolą
filtracji  jest  ograniczenia  składowej  niskoenergetycznej  z
widma  promieniowania  lampy.  Filtrację  wyraża  się  poprzez
równoważną  grubość  absorbenta  aluminiowego.  Filtracja

wewnętrzna lamp rtg wynosi około 0,5 mm Al.

W celu zmiany widma promieniowania lampy stosuje się filtr

dodatkowy absorpcyjny powodujący „utwardzenie”

promieniowania, czyli selektywnie większą absorpcję

fotonów niskoenergetycznych. Filtr ten umieszcza się w

poprzek wiązki promieniowania pomiędzy lampą i

pacjentem. W przeważającej liczbie aparatów jest to filtr

aluminiowy. Suma filtracji własnej i dodanej stanowi filtrację

całkowitą. Wielkość filtracji całkowitej jest uregulowana

prawnie i powinna być nie mniejsza niż równoważna

grubości 2,5mm aluminium we wszystkich zestawach

rentgenowskich z wyjątkiem aparatów rentgenowskich

stomatologicznych (1,5mm Al) oraz mammograficznych, dla

których grubość powinna być nie mniejsza niż 0,03mm

molibdenu, jeżeli lampa ma anodę molibdenową.

ELEKTRYCZNE PARAMETRY

EKSPOZYCJI

Wielkość ekspozycji zależy od wysokiego napięcia,
prądu  anody  oraz  czasu  ekspozycji.  Ostatnie  dwa
parametry  nie  zmieniają  charakteru  widma.
Wartość  wysokiego  napięcia  jest  pierwszym
parametrem  ustawianym  przez  obsługę  aparatu
RTG  a  iloczyn  prądu  anody  i  czasu  trwania
ekspozycji

jest

kompromisem

pomiędzy

dopuszczalnym prądem lampy i nieostrością
ruchową, preferowany jest krótszy czas ekspozycji.

Dla  aparatów  stomatologicznych  nie
stosuje  się  napięć  poniżej  50  kV  i  w
większości  aparatów  jest  ono  stałe.
Aparaty  RTG  nowszej  konstrukcji
wyposażone  są  w  konwertory  wysokiej
częstotliwości,  a  te  zapewniają  małe
oscylacje  napięcia  wyjściowego.  Ma  to
wpływ  na  ilość  miękkiego  promienio-
wania  X.

PARAMETRY

EMISJI

LAMPY

RTG

Do  podstawowych  parametrów  emisji  lampy  RTG  należy
widmo  promieniowania  lampy.  Wraz  z  upływem  czasu
eksploatacji  rośnie  wielkość  ogniska  optycznego  lampy.
Dzieje się to w skutek procesów erozyjnych na powierzchni
materiału

anody.

Wzrost  wielkości  ogniska  optycznego  w  wyniku  erozji  nie
powinien  przekraczać  150%  wartości  nominalnej.  Pole
emitowanego  promieniowania  powinno  pokrywać  się  z
polem  oświetlonym  przez  symulator  optyczny,  a  oś
promienia  centralnego  pokrywać  się  z celownikiem
optycznym.

STOSOWANIE

FLUOROSKOPII

Zalecenia  ICRP  związane  ze  stosowaniem
fluoroskopii  narzucają  maksymalną  moc  dawki
wejściowej  na  powierzchni  pacjenta,  która  nie
powinna  przekraczać  50  mGy/min  jakkolwiek
zalecenia  Międzynarodowej  Agencji  Atomowej
rozgraniczają  fluoroskopię  ogólną  od  inter-
wencyjnej  dopuszczając  w  tym  drugim  przypadku
moc

dawki

100 mGy/min.

FOLIE

WZMACNIAJĄCE

Stosowanie  wysokoczułych  folii  wzmacniających  z
pierwiastków ziem rzadkich powoduje zmniejszenie dawki
dla pacjenta. Przetworzenie w luminoforze promieniowania
X  na    światło  widzialne,  przypadające  w  zakresie
maksymalnej  czułości  kliszy  fotograficznej  umożliwia
skrócenie    zarówno  czasu  ekspozycji  jak  i  zmniejszenie
natężenia  prądu  anodowego  lampy.  Obydwa  te  czynniki
wpływają  też  na  zwiększenie  żywotności  lampy  RTG.
Istotnym  problemem  jest  dobór  odpowiedniej  ziarnistości
ekranu wzmacniającego do  błony fotograficznej, używanej
w  określonym  badaniu.  Użycie  zbyt  czułego  ekranu
wzmacniającego  (gruboziarnistego)  prowadzi  do  mało
kontrastowego

obrazu.

W celu ograniczenia ilości promieniowania rozproszonego,

docierającego do kasety z filmem, na drodze promie-

niowania za pacjentem, a tuż przed detektorem obrazu

umieszcza się przesłony przeciwrozproszeniowe zwane też

kratką Bucky’ego. Promieniowanie rozproszone jest

eliminowane z wiązki przez absorbent w postaci listewek

ołowiu oddzielonych przepuszczającymi promieniowanie

listewkami z aluminium lub z włókna węglowego.

Przesłony mogą być nieruchome to tzw. kratki Lisholma

oraz ruchome, wykonujące w czasie ekspozycji ruch

oscylacyjny w poprzek listewek, to tzw. kratki Bucky’ego,

które mogą być dwu rodzajów: - o listewkach równoległych,

dla zdjęć w których odległość źródło - detektor obrazu

wynosi

180-200

cm;

listewkach

rozbieżnych,

zogniskowanych na lampie dla zdjęć wykonywanych z

odległości 80-120 cm.

Do parametrów charakteryzujących kratkę należą:

współczynnik wypełnienia kratki

jako stosunek wysokości listewki ołowianej

do  odległości  między  nimi  R=h/d.  Produkowane  siatki  posiadają  R  w
granicach  od  5:1  do  16:1.  Im  wyższa  R  tym  wyższa  ekspozycja  pacjenta,
liczba listewek na cm kratki. Większość producentów dostarcza kratki o ilości
od  25  do  45  listewek  na  centymetr,  ilość  ołowiu  w  kratce  określana  jako
gęstość  powierzchniowa  g/cm

wpływa na kontrastowość

współczynnik poprawy kontrastu K

jako stosunek kontrastu radiograficznego

z kratką do kontrastu radiograficznego bez kratki. Wartość K dla większości
kratek waha się w granicach 1,5 – 2,5

współczynnik Bucky’ego B

- wyrażający o jaką wartość należy zwiększyć

pacjentowi dawkę promieniowania aby skompensować absorpcję w kratce,
selektywność Σ jako stosunek pierwotnego promieniowania przechodzącego
przez kratkę do promieniowania rozproszonego przechodzącego przez kratkę.

Jednym z celów radiografii jest przedstawienie na
zdjęciu rentgenowskim największej ilości wyraźnie
określonych  szczegółów  anatomicznych,  przy
zachowaniu  jak  najmniejszej  dawki  promie-
niowania  pochłoniętego  przez  pacjenta.  Aby
spełnić  te  warunki,  film  musi  charakteryzować  się
wystarczającą gęstością (ciemność/jasność), dosta-
tecznym  kontrastem  (skala  szarości)  i  oddawać
zadowalającą  ilość  szczegółów  (rozdzielczość),
przy  bardzo  ograniczonej  ilości  zniekształceń
(odchylenia  w  wielkości  i  kształcie  obrazowanych
przedmiotów)



Gęstość optyczna filmu jest opisywana jako całkowite
zaczernienie widziane na gotowym radiogramie.



Gęstość optyczna filmu jest odwrotnie zależna od gęstości
ciała( spoistości tkanek) pacjenta. Im większa gęstość
tkanek pacjenta, tym mniejsza gęstość filmu.



Gęstość optyczna filmu zmieniana jest poprzez dobór
odpowiednich wartości mAs, ponieważ wpływają one na
ekspozycję.



Kontrast przedmiotu określany jest przez stopień osłabiania
wiązki promieniowania przez ciało pacjenta lub przedmiot
i regulowany jest przez wartość napięcia.



Kontrast detektora odnosi się do stałej dla danego filmu
charakterystyki reakcji na padającą wiązkę promie-
niowania przy rejestrowaniu na błonie wysokiego i niskiego
kontrastu.

Kontrast przedmiotu jest zmienny.

Kontrast

jest różnicą pomiędzy sąsiadującymi ze sobą

gęstościami  optycznymi  filmu  a  przedstawiany  jest  w
postaci  skali  szarości,  od  koloru  czarnego  do  białego.
Radiogram  o  dużym  kontraście  wykazuje  krótką  skalę
szarości, jest bardziej czarno-biały, a osiągane jest przy
niskiej wartości napięcia (kVp).

Przy niższych napięciach, tkanki o dużej gęstości
pochłaniają więcej promieniowania rentgenowskiego, co
daje w rezultacie ich bardzo jasny obraz.

Tkanki

małej

gęstości

pochłaniają

mało

promieniowania rentgenowskiego i pojawiają się na
obrazie jako obszary bardzo ciemne.

Radiogram  o  małym  kontraście  przedstawia
długą  skalę  szarości  ,  z  wieloma  odcieniami
szarości  i  uzyskiwany  jest  przy  wysokiej
wartości  napięcia  (kVp).  Wysoka  wartość
napięcia  zwiększa  przenikliwość  promie-
niowania  przez  tkanki  o  różnych  gęstościach,
obniżając  tym  samym  różnicę  w  stopniu
zaczernienia błony pomiędzy obrazem tkanek o
różnych grubościach i gęstościach.

Głównym czynnikiem regulującym kontrast jest napięcie
szczytowe

. Wzrost wartości kVp z jednoczesnym

obniżeniem wartości mAs powoduje zmniejszenie
kontrastu. Zmniejszenie napięcia z kompensacyjnym
zwiększeniem wartości mAs zwiększa kontrast.

CIEMNIA

FOTOGRAFICZNA

O jakości wykonanego zdjęcia RTG decyduje wiele czynników związanych z
obróbką  fotochemiczną.  Jakkolwiek  większość  stosowanych  ciemni
fotograficznych  jest  zautomatyzowana  w  zakresie  kontroli  procesu
fotochemicznego,  to  należy  zwracać  uwagę  na  czynniki  leżące  poza  strefą
działania automatu. Nie wolno używać materiałów przeterminowanych gdyż
procesy  chemiczne  zachodzą  w  samej  błonie  fotograficznej  także  bez
ekspozycji  światła  (przede  wszystkim  pod  wpływem  temperatury).
Ciemnia fotograficzna powinna być wyposażona w densytometr
           i  sensytometr  dla  kontroli  nie  tylko  błon  fotograficznych,    ale  również
odczynników

chemicznych

stosowanych

obróbce.

Odchylenia od norm czystości prowadzą do powstawania artefaktów na
filmie radiograficznym.

OBRAZOWANIE

CYFROWE

Ten  rodzaj  obrazowania  pozwala  na  unikanie  dodatkowej
ekspozycji poprzez fakt doboru warunków elektronicznego
przetwarzania  obrazu  w  celu  uzyskania  pożądanego
kontrastu  jednak  sprzęt  do  obrazowania  cyfrowego  z
powodu  wysokiej  ceny  stanowi  nieznaczną  część
wszystkich

aparatów

RTG

Polsce

Z uwagi na wybitną wrażliwość zarodka i płodu na działanie
promieniowania  jonizującego,  zwłaszcza  przez  okres
pierwszych  14  tygodni  po  zapłodnieniu,  narażenie  kobiet
ciężarnych  na  promieniowanie  powinno  być  ograniczone.
Narażenie  kobiety  ciężarnej  i  płodu  na  promieniowanie
jonizujące  ,  wynikające  z  uwarunkowań  zawodowych,
powinno  być  ograniczone  do  minimum.  Personel  płci
żeńskiej  powinien  ograniczać  lub  unikać  kontaktu  z
fluoroskopią  i  w  miarę  możliwości  nie  uczestniczyć  w
długotrwałych badaniach radiologicznych

Wykonywanie badań rentgenodiagnostycznych u kobiet
w ciąży jest ograniczone do niezbędnych przypadków, jeżeli
nie mogą być one wykonane po rozwiązaniu.

Badania  należy  wykonywać  w  sposób  zapewniający
maksymalną  ochronę  płodu  przed  ekspozycją  na  pro-
mieniowanie,  poprzez  wybór  właściwej  techniki  badania
oraz  stosowanie  właściwych  osłon  osobistych  na  okolicę
brzucha i miednicy.

Wykonywanie badań rentgenodiagnostycznych u osób
poniżej 16. roku życia, oprócz spełnienia wymagań
określonych

11,

wymaga

ponadto:

1)  unieruchamiania  niemowląt  lub  małych  dzieci  przy
użyciu  bobiksu  lub  innego  urządzenia  spełniającego  tę
funkcję;
2)  stosowania  osłon  na  narządy  promienioczułe,  gdy  w
trakcie  badania  mogą  znaleźć  się  w  obrębie  lub  pobliżu
pierwotnej wiązki promieniowania, jeżeli nie uniemożliwi to
poprawnego

wykonania

badania.

Wykonanie badania rentgenowskiego u osób poniżej 16.
roku życia należy odnotować w książce zdrowia dziecka.

Document Outline