background image

9

CAŁKI NIEWŁAŚCIWE. 

Def. 

Niech funkcja f(x)  będzie  całkowalna (w sensie Riemanna) na przedziale [ a, T]  

dla każdego T > a,   wówczas  

  

)

(

lim

dx

T

a

x

f

T

nazywać będziemy całką 

niewłaściwą funkcji f(x) na przedziale [a,   )  i oznaczać 

dx  

T

a

f(x)

T

lim

df

dx  

a

f(x)

,  

przy czym jeżeli granica powyższa jest skończona , to całkę nazywamy zbieżną,  
jeżeli zaś nieskończona lub nie istnieje,  to całkę nazywamy rozbieżną
 
Analogicznie określamy całkę niewłaściwą funkcji f(x) na przedziale 

]

,

(

b  

 

  

dx

b

T

)

x

(

f

T

lim

 

df

=

  

dx

b

)

x

(

f

 

 
Natomiast , jeżeli f(x) jest całkowalna na każdym przedziale domkniętym na OX, 
to 

  

dx

T

c

)

x

(

f

T

lim

 

+

 

dx

c

T

)

x

(

f

T

lim

 

df

=

  

dx

)

x

(

f

,   

 

 

(&) 

gdzie c jest dowolnym punktem osi OX, z zachowaniem reguł zbieżności  j. w. 
Całkę   

 

 

 

dx

T

T

)

x

(

f

T

lim

 

df

=

  

dx

)

x

(

f

 

określamy jako wartość główną całki na przedziale 

)

,

(

  w sensie Cauchy'ego,  

której istnienie nie jest równoważne definicji  (&). 
Całki niewłaściwe na przedziałach nieskończonych  
nazywamy całkami niewłaściwymi pierwszego rodzaju. 
 
Określmy teraz całki niewłaściwe drugiego rodzaju. 
Niech funkcja f(x) będzie nieograniczona w lewostronnym sąsiedztwie punktu b  
i całkowalna na każdym przedziale domkniętym  [a , b- ]  
dla każdego 

 (0 , b - a ), to jej całkę niewłaściwą na przedziale [a , b ]  

określamy następująco 

 

.

dx 

 

b

a

)

x

(

f

b

a

0

lim

 

df

=

  

dx

)

x

(

f

 

 
Analogicznie określamy całkę niewłaściwą na przedziale [a , b] funkcji f(x) 
nieograniczonej na prawostronnym sąsiedztwie punktu     a 

 

.

dx 

 

b

a

f(x)

b

a

0

lim

 

df

=

f(x)dx  

 

 
 

 

background image

10

Natomiast , jeżeli f(x) jest całkowalna na każdym przedziale domkniętym  
[c , d ]

 (a , b ), przy czym a oraz b są punktami nieograniczoności funkcji f,  

to 

  

 

+

 

 

df

  

dx

2

b

e

)

x

(

f

2

lim

dx

e

1

a

)

x

(

f

0

1

lim

dx

b

a

)

x

(

f

 
gdzie  e  jest dowolnym punktem przedziału (c , d ),   z zachowaniem reguł 
zbieżności  j. w. 

 
 
Przykład.   

 

 

 

dx

x

x

dx

dx

x

x

dx

dx

x

x

dx

2

1

2

1

0

2

1

0

 

 

 

 

=

lim

lim

A

dx

x

x

dx

A

B

dx

x

x

dx

B

2

1

0

2

1

0

 

 

 

 

=

lim

A

dx

x

dx

A

1

2

2

3

4

0

lim

A

dx

x

dx

A

1

2

2

3

4

0

 

 

=

lim

lim

A

arctg

x

A

B

arctg

x

B

2

3

2

1

3

0

2

3

2

1

3

0

 

 

 

 

=

lim

A

arctg

arctg

A

2

3

0

1

3

2

1

3

 

 

 

 

 

+

lim

B

arctg

B

arctg

2

3

2

1

3

0

1

3

 

 

 

=

2

3

1

3

2

arctg

+

2

3

2

1

3

arctg

=

2

3

2

3

3

 

 

 

 

Całka jest zbieżna. 

 
 
 

background image

11

Przykład 

 

Oblicz: 

 

 

1

2

0

1

x

x

dx

e

ln

  

 

 

1

0

1

2

x

x

dx

e

ln

lim

ln

A

x

x

dx

A

e

0

1

1

2

=

ln

ln

ln

x t

x

dx dt

dla x A

t

A

dla x

e

t

e

1

1

1

1

 

 

 

 

=

lim

ln

A

t

dt

A

0

1
2

1

 

lim

ln

A

t

A

0

1

1

lim

ln

A

A

0

1

1

1

 

 

 

 

=  

lim

ln

A

A

0

1

1

0 + 1 = 1   

 
 

Całka jest zbieżna. 

 
 

Przykład. 

 

 

 

Oblicz: 

 

 

1

2

1

1

x

x

dx

e

ln

  

 

 

 

 

 

 

1

2

1

1

x

x

dx

e

ln

=

lim

ln

B

x

x

dx

e

B

1

1

1

2

==

ln

ln

x t

x

dx dt

dla x B

t

B

dla x

e

t

1

1

1

 

 

=

lim

ln

B

t

B

1

1

1

lim

ln

B

B

1

1

1

1

=

1

B

ln

1

1

1

B

lim

 

 
 

Całka jest rozbieżna. 

 
Przykład.
 
 
 

Oblicz: 

 

 

 

 

1

0

1

x

dx    dla   

1
2

3

0 1

1

1

o

o

o

,

,

   

 

 

1

 

1

0

1

x

dx  =  lim

0

1

1

1

1

x

 

 

 

 

lim

0

1

1

1

1

1

1

1

 

 
 

Całka zbieżna. 

background image

12

 

 

2

 

1

0

1

x

dx  = 

lim ln

lim ln

ln

0

1

0

1

x

 

 

Całka rozbieżna. 

 

 

 

3

o

  

1

0

1

x

dx  =  lim

0

1

1

1

1

x

 

 

 

 

lim

0

1

1

1

1

1

 

 

Całka rozbieżna. 

 
Przykład.
 
 

 

Oblicz: 

 

 

 

 

1

1 x

dx    dla   

1
2
3

0 1

1

1

o

o

o

,

,

   

 

 

1

 

1

1 x

dx  =  lim

A

x

A

1

1

1

 

 

 

 

=

lim

lim

A

A

A

A

0

1

1

1 1

1

1 1

1

 

 

Całka rozbieżna. 

 

 

2

 

1

1 x

dx  = 

lim

ln

lim ln

ln

B

x

B

B

B

1

1

 

 

Całka rozbieżna. 

 

 

3

o

  

1

1 x

dx  =  lim

C

x

C

1

1

1

1

 

 

 

 

lim

lim

C

C

C

C

1

1

1 1

1

1 1

1

1

1

 

 

Całka zbieżna. 

 
Ćwiczenia

Oblicz: 

 

  1.   

0

dx

2

x

e

x

 

2.   x e

x

dx

2

0

1

,  

3.

1

dx

2

x

e

x

 

 

  4. 

1

1 x

x

dx

ln

 

5.    

x

x

dx

4

1

6.  

1

0

1

x

x

dx

ln

 

 

7.      

x

x

dx

4

1

1

0

 

8.  

dx

x

1

3

0

2

9.  

1

3

0 x

dx .