1

1. Przedstaw myśl społeczną oświecenia (Kołłątaj, Staszic, Jezierski).

Literatura okresu oświecenia podejmowała najaktualniejsze problemy związane z

sytuacją społeczną  i polityczną Polski. Nie mogło być inaczej, skoro pierwszy rozbiór stał się
faktem i udowodnił słabość państwa. Próby ratowania kraju podjęte przez inicjatorów Sejmu
Wielkiego i uchwalenia Konstytucji 3 Maja   wspierane były przez pisarzy i publicystów,
którzy   ukazywali   potrzebę   reform   i   przemian   społeczno   –   politycznych   i   krytykowali
wszelkie przejawy utrudnień w tym zakresie.

W okresie fermentu umysłowego, ostrych starć polemicznych, poszukiwania dróg

„naprawy Rzeczpospolitej”, można zaobserwować bujny rozwój publicystyki, jej formy
ulegają wzbogaceniu i unowocześnieniu, wykraczają znacznie poza ramy czasopism.
Dokonuje się nobilitacja literacka tego gatunku, dochodzi do głosu nowe pokolenie działaczy
politycznych i wybitnych autorów, dla których wypowiedź publicystyczna będzie stanowić
główne narzędzie formowania opinii społecznej.
Stanisław Staszic

Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego Staszica, opublikowane anonimowo w 1787

roku, przywykło się uważać za dzieło inicjujące wielki ruch umysłowy Sejmu Wielkiego. Był
to utwór o dużym  ładunku emocjonalnym,  patriotycznym  i szczególnej sile argumentacji,
wywołany świadomością zagrożenia bytu niepodległego Polski, proponujący radykalne środki
zaradcze. Zakłócił on atmosferę względnej stabilizacji, jaka panowała za rządów królewsko –
ambasadorskich w latach osiemdziesiątych, i spowodował lawinę pism, projektów, polemik,
toczonych   bez   przerwy   do   momentu   uchwalenia   ustawy   majowej.   Ukazaniu   się  Uwag...
towarzyszył   klimat   sensacji   politycznej,   widziano   agentów   niektórych   magnatów,
wykupujących setki egzemplarzy nakładu, chcąc uniemożliwić kolportaż książki. Skutek był
wręcz przeciwny, mnożyły się legalne i „dzikie” przedruki, przypisywano mylnie autorstwo
dzieła Józefowi Wybickiemu, podczas gdy napisał je nieznany dotąd nikomu młody ksiądz,
który dzięki  Uwagom...  stanął od razu w rzędzie najwybitniejszych  publicystów i pisarzy
polskich XVIII wieku.

Program republikański Uwag... nawiązuje w dużej mierze do Umowy społecznej

genewskiego myśliciela. „Wolny lud”, zrzeszony na zasadzie całkowitej równości, realizuje
swoją wolność  poprzez podporządkowanie  się  woli  zbiorowej, która oddaje bezpośrednie
tendencje jednostek, a przynajmniej ich większości. Utrata wolności następuje w wypadku
zagarnięcia władzy przez jednostkę lub grupę. Społeczeństwo jest więc wartością moralną,
zaś szczęście jednostki może być osiągnięte jedynie dzięki podporządkowaniu się owej woli
zbiorowej.   Staszic   modyfikuje   znacznie   tezy   Rousseau,   pod   wpływem   Buffona   ujmuje
wszystkie   procesy   i   zjawiska   zachodzące   w   przyrodzie   i   działalności   człowieka   jako
całkowitą   jedność   rządzoną   prawami   natury,   podległą   procesom   ewolucyjnym.   Kiedy
Rousseau głosi konieczność uznania woli większości, Staszic motywuje to analogią do świata
przyrody,   o   którego   rozwoju   decyduje   prawo   silniejszego.   Z   takim   rozumieniem
społeczeństwa łączy się koncepcja narodu. Z tekstu  Uwag...  i późniejszych pism Staszica
wynika, że w swoim programie republikańskim, a zarazem antymagnackim, przez pojęcie
narodu   rozumiał   on   wszystkie   stany,   występował   przeciw   „wyłącznictwu”   jednej   klasy
uważającej   się   za   reprezentanta   całości.   Rolę   kierowniczą   w   kształtowaniu   nowożytnego
narodu przyznawał swoistemu sojuszowi szlachecko–mieszczańskiemu.

Zgodnie z głoszonymi poglądami edukacja młodzieży miała być podporządkowana

nadrzędnym   celom   narodowym.   Przyjmując   w   zasadzie   ogólne   Roussowskie   założenia
edukacyjne, przeprowadza dość istotną modyfikację tego systemu, który dopiero w ostatniej
fazie procesu wychowawczego postulował zaszczepianie cech społecznych, warunkujących
przygotowanie   młodego   obywatela   do   życia   w   zbiorowości.   Żądając   upaństwowienia
szkolnictwa   w   myśl   haseł   Komisji   Edukacji   Narodowej,   wbrew   jej   zaleceniom   radzi
rozpoczynać   naukę   od   problemów   moralności   społecznej,   akcentując   konieczność
rozszerzenia   zakresu   przedmiotów   praktycznych,   przysposabiających   do   działalności
publicznej i zawodowej.

Odrzucał Staszic scholastykę, za bezproduktywne uważał wychowanie klasztorne,

przydatność religii dla moralności społecznej motywował istnieniem Najwyższej Istoty,
rozumianej w duchu deistycznym, sprawiedliwej, karzącej zarówno narody, jak i jednostki.

System edukacyjny powinno się, zdaniem autora Uwag... ,przystosować do formy

rządu, a rząd ten ma być republikański. Wbrew zasadzie Monteskiusza oddzielenia władzy
prawodawczej od wykonawczej żąda Staszic bezpośredniego sprawowania władzy przez lud,
aby rządziła i ustalała prawa reprezentacja narodu. Sejm miałby decydować większością
głosów i wyłonić z siebie Komisję, czyli Radę do spraw administracyjnych. Król byłby w tym
układzie jedynie figurą dekoracyjną. System ekonomiczny propagowany przez Staszica to
synkretyczne skrzyżowanie fizjokratyzmu z merkantylizmem, zapewniające państwu
protegowanie i kontrolę rozwoju przemysłu i handlu.

Tak więc Stanisław Staszic w Uwagach nad życiem Jana Zamoyskiego zawarł poglądy

dotyczące spraw edukacji, prawa, władzy, wolnej elekcji i państwa. Jego zdaniem, sprawnie
działający   system   edukacyjny   decyduje   o   losie   państwa.   Proponuje,   aby   ze   szkół
powszechnych usunąć naukę teologii, a młodzież uczyć sposobów poznawania praw, jakie
rządzą światem. Szkoły powszechne powinny też wychowywać rycerzy i obywateli, którzy
będą   potrafili   dobrze   służyć   ojczyźnie.   Inną   z   ważnych   spraw   tu   poruszanych   jest
prawodawstwo. Autor twierdzi, że panująca dotychczas zasada liberum veto i jednomyślności
posłów jest zgubna dla kraju. O tym, czy dane prawo zostanie uchwalone, czy też nie, ma
decydować   większość.   Dobro   publiczne   to   według   Staszica   dobro   większości.   Staszic
proponuje   też   zreformowanie   sądownictwa,   które   powinno   działać   ciągle,   a   nie   tylko   w
okresach ustalonych sesji, uznając jednocześnie prawo o nietykalności osobistej bez wyroku
sądu. Równie ważną kwestią jest zaniechanie wolnej elekcji, która powoduje, że w sprawy
polskie wtrącają się obce mocarstwa. Postuluje, aby tron w Polsce był dziedziczny, co uchroni
kraj przed dalszym podziałem.

W czasie trwania Sejmu Wielkiego Staszic zabrał głos ponownie w dziele Przestrogi

dla Polski z teraźniejszych politycznych Europy związków i z praw natury wypadające, przez
pisarza   Uwag   nad   życiem   Jana   Zamoyskiego.     Zgodnie   z   przewidywaniami   Staszica   w
Uwagach...,   doszło   do   konfliktu   między   państwami   zaborczymi:   Rosją   i   Prusami,   które
ofiarowały   Polsce   sojusz.  Przestrogi...  miały   więc   w   nowych   warunkach   uzmysłowić
szlachcie   konieczność   podjęcia   programu   reform,   uchwalenia   konstytucji,   ostrzec   przed
niebezpieczeństwem   bezproduktywnego   przeciągania   narad   sejmowych.   Kontynuuje   tu
Staszic poglądy zawarte już w Uwagach..., dostosowując je do zmienionej sytuacji, podkreśla
związki   systemu   prawa   natury   z   życiem   społecznym,   zamieszcza   więcej   wniosków
praktycznych.   Na   plan   pierwszy   wysuwają   się   dwie   sprawy:   ustrój   rzeczpospolitej
szlacheckiej i koncepcja narodu.

Zasady ustroju oparte zostały na oświeceniowym „prawie człowieka”, które

gwarantują „równość, wolność i własność” wszystkim członkom społeczeństwa. Wszędzie
widzi Staszic panujący despotyzm jednostki lub grupy, nie tylko wewnątrz kraju, ale
podkreśla jego skłonności do narzucenia swojej woli innym państwom, co stanowi zagrożenie
pokoju i wolności w Europie.

Mówi tu też o zdradach, podstępach i podłości, przekupstwie, przemocy i chciwości.

W Przestrogach... znajduje się także opis katastrofalnego położenia chłopów oraz
pozbawionych perspektyw rozwoju mieszkańców miast. Staszic domaga się przyznania
mieszczanom praw, które zrównałyby ich z innymi stanami.
Hugo Kołłątaj

Niepospolitym publicystą był również Hugo Kołłątaj, najwybitniejsza postać wśród

działaczy   i   pisarzy   polskiego   oświecenia,   reformator   szkolnictwa,   ideolog   radykalnego
odłamu   stronnictwa   patriotycznego,   twórca   słynnej   Kuźnicy,   wreszcie   organizator   i
przywódca   sprzeniewierzenia,   które   doprowadziło   do   Insurekcji   Kościuszkowskiej,
posądzany przez współczesnych o jakobinizm i nazywany polskim Robespierre’em.

Poglądy Kołłątaja bliskie są w wielu podstawowych sprawach Staszicowym, przeważa

w nich jednak zgodnie z zainteresowaniem i wykształceniem autora prawny punkt widzenia,
uwzględniający   w   szerszym   stopniu   praktyczne   rozwiązania   problemów   reformy   kraju.
Republikanizm jego wychodzi również od koncepcji umowy społecznej, od przyrodzonego
prawa   człowieka   do   wolności   działania,   równości   i   posiadania   własności   gruntowej.
Odpowiednie  normy  powinny określać zarówno  wzajemne  stosunki między ludźmi,  jak i
obywateli   wobec   państwa.   Nie   oznacza   to   zniesienia   klas,   nierówności   społecznej.
Sprawiedliwe, zagwarantowane powagą ustaw umowy pobudzałyby do działania, wyzwalały
inicjatywę.   Koncepcja   narodu   opierała   się,   podobnie   jak   u   Staszica,   na   antymagnackim
sojuszu   szlachecko   –   mieszczańskim,   dopuszczającym   mieszczan   do   sejmu   i   prac
ustawodawczych. W sprawie chłopskiej proponuje Kołłątaj zniesienie poddaństwa osobistego
poprzez zawieranie umów dzierżawnych lub umów o pracę z dworami. Nie zgadzał się z
poglądami Krasickiego, który uważał, że lud oświecać i przegotowywać do pełnienia funkcji
obywatelskich. Uzasadniał to tym, że „Nie masz nic straszniejszego w naturze ludzkiej niż
oświecony niewolnik, który czuje cały ciężar niesprawiedliwości”.

Do prześwietnej deputacji to przykład wzorowej rozprawy publicystycznej, świetnie

skomponowanej, z argumentami skierowanymi nie tylko do umysłów, ale i serc
deputowanych. Kołłątaj zdawał sobie sprawę, że szlachta niechętnie rezygnuje ze swoich
przywilejów stanowych, ale od radykalnych reform politycznych powstrzymuje posłów także
obawa przed ingerencją państw zaborczych i dlatego w zakończeniu odezwy wzywa: „Polacy,
ośmielcie się, aby raz być narodem, a narodem wolnym”.

Kołłątaj, energiczny i mądry działacz polityczny, rozumiał, jakie znaczenie ma opinia

społeczna. Aby ją pozyskać dla spraw reformy państwa, zorganizował rodzaj zespołu czy
klubu pisarzy, którzy poświęcili swe umiejętności szerzenia wśród społeczeństwa

politycznych   poglądów   stronnictwa   patriotycznego   i   agitacji   w   celu   poparcia   reform.   Z
Kuźnicy   Kołłątajowskiej   wychodziły   broszury   poruszające   aktualne   tematy   społeczne   i
polityczne,   pamflety   (satyra   polityczna),   satyry,   anonimowe   pisma   kolportowane   wśród
posłów i mieszkańców Warszawy. Członkowie Kuźnicy odegrali bardzo ważną rolę podczas
Sejmu Czteroletniego.
Franciszek Salezy Jezierski

Był najbliższym współpracownikiem Kołłątaja, obdarzonym talentem literackim i

błyskotliwym dowcipem, nacechowanym sarkazmem i zjadliwością, za którego pomocą
obnażał z wolterowską pasją niesprawiedliwość istniejących stosunków w Polsce. Jego pisma
publicystyczne i powieści operowały najbardziej postępową frazeologią, przejętą z arsenału
Rewolucji Francuskiej, chociaż w programie pozytywnym nie wykraczały w zasadzie poza
koncepcję reform głoszoną przez Staszica i Kołłątaja, opartą na swoistym sojuszu szlachecko
– mieszczańskim.

Twórczość publicystyczna i literacka Jezierskiego zamyka się w okresie bardzo

krótkim, jest ona jednak bogata i różnorodna, wywarła też silny wpływ na kształtowanie się
opinii   publicznej   za   czasów   Sejmu   Wielkiego.   Największe   sukcesy   odniósł   przez
wykorzystanie w swojej publicystyce form „encyklopedycznych”, takich jak katechizm czy
słownik.   Wydany   w   1790   roku  Katechizm   o   tajemnicach   rządu   polskiego...  to   w   istocie
niezwykle złośliwy paszkwil na społeczny i polityczny anachronizm ustroju Rzeczpospolitej
szlacheckiej.   Sformułowania   Jezierskiego,   krótkie   i   celne,   uderzają   ostrzem   satyry   we
wszystkie nieprawidłowości sarmatyzmu. Wyśmiewa szlacheckie rządy i wywyższanie się
tego   stanu.   Piętnuje   stosunek   szlachty   do   chłopstwa   i   mieszczaństwa.   Twierdzi,   że   takie
stosunki społeczne, jakie panują w Polsce, rodzą ucisk i bezprawie, przekupstwo i arogancję,
przyczyniają się do upadku państwa.

#O02

2. Dzieła literatury oświeceniowej jako apel do czytelnika.

Nowe prądy umysłowe znajdują również odzwierciedlenie w dziedzinie literatury i

publicystyki. Utylitarny charakter literatury sprzyjał propagowaniu najistotniejszych
problemów w tym zakresie.

Próby reform kraju podejmowane były już w pierwszej połowie XVIII wieku. Grożące

Polsce   niebezpieczeństwo   wewnętrzne   dostrzegał   Stanisław   Leszczyński,   dwukrotnie
wybrany na tron Polski i dwukrotnie zmuszony do ustąpienia. W 1749 roku, przebywający już
we   Francji,   Leszczyński   opublikował  Głos   wolny   wolność   ubezpieczający.   Rozprawa   nie
zawierała propozycji radykalnych zmian politycznych ani społecznych, ale istotne było już
samo   wezwanie   do   wprowadzenia   reform,   a   zwłaszcza   postulat   wzmocnienia   władzy
administracyjnej  oraz  polepszenia  sytuacji  mieszczan  i chłopów.  Leszczyński  proponował
wprowadzenie  oczynszowania  w miejsce  pańszczyzny,  zniesienie  przywiązania  chłopa do
ziemi i przyznanie chłopstwu prawa odwołania się do sądów w sporze szlacheckim.

Stanisław Konarski – założyciel Collegium Nobilium, opracował i wydał

uporządkowany zbiór praw Rzeczpospolitej Volumina legum, aby zorientować światlejszych
obywateli, jakie są istniejące prawa i co powinno się w nich zmienić. Był zdecydowanym
przeciwnikiem liberum veto. W dziele O skutecznym rad sposobie skrytykował zwyczaj
zrywania sejmów tak przekonywująco, że od czasu ukazania się tego dzieła, nikt nie ośmielił
się zawołać na obradach sejmowych – Veto!, żaden już sejm nie został zerwany. Traktat O
poprawie wad wymowy zwracał uwagę na czystość języka i poprawność stylu. Za swoją
działalność Stanisław Konarski został uhonorowany przez Stanisława Augusta specjalnym
medalem z napisem „Sapere auso” – „Temu, który odważył się być mądrym”.

Formą szybkiego przekazu były odezwy, broszury poruszające aktualne tematy,

pamflety, paszkwile, satyry, bezimienne pisma i pisemka kolportowane wśród posłów i

publiczności w teatrze. Duże zasługi ma tutaj Kuźnica Kołłątajowska, rodzaj klubu pisarzy,
którzy   poświęcają   swój   czas   i   pióro   pozyskiwaniu   zwolenników   reform.   Inicjatorem   tej
działalności   jest   Hugo   Kołłątaj   –   autor  Anonima   listów   kilka,   a   także  Prawo   polityczne
narodu polskiego, Do Prześwietnej Deputacji, Porządek fizyczno – moralny. Kołłątaj uważa,
że:
 idealnym ustrojem jest republika, w warunkach polskich – monarchia konstytucyjna
 należy znieść elekcję, popierał dziedziczenie tronu, które wzmocniłoby władzę królewską
 należy   znieść   liberum   veto,   należy   głosować   większością   głosów;   sejm   stały,   władza

wykonawcza w rękach komisji

 równouprawnienie mieszczan i szlachty; w sejmie oddzielna izba dla mieszczan (Staszic

postulował wspólną izbę dla mieszczan i szlachty)

 wolność dla chłopa, zniesienie pańszczyzny, oczynszowanie
 uważał, że „człowiek skarbem najdroższym”. Podkreśla prawa własności ziemskiej jako

podstawy dobrobytu jednostki i narodu.

Stanisław Staszic – autor Uwag nad życiem Jana Zamoyskiego i Przestróg dla Polski -

podjął w swoim dziele publicystycznym szereg istotnych problemów: kwestie wychowania,
pojęcie narodu, demokracji, obieralności królów, wolności. Proponował reformy:
 konieczność edukacji obywateli (przywołuje tu słynne zdanie Zamoyskiego: „Takie będą

Rzeczypospolite, jakie ich młodzieży chowanie”)

 równość obywateli wobec prawa
 zniesienie liberum veto
 tronem dziedzicznym zastąpić wolną elekcję



zapewnić bezpieczeństwo miastom i mieszczanom

 otoczyć opieką rolników
 „wytępić” narodowe wady, które doprowadziły do upadku kraju.

Próby reform spowodowały również rozwój publicystyki i prasy. Jednym z

pierwszych i ważniejszych czasopism był „Monitor”, który powstał z 1765 roku z inicjatywy
króla Stanisława Augusta. Jego redaktorzy:  Krasicki, Bohomolec, Konarski, Czartoryski  i
Naruszewicz wzorowali się na angielskim „Spektatorze”. N łamach „Monitora” wypowiadano
się w sprawach tolerancji religijnej i moralności człowieka opartej na zasadach racjonalizmu.
Posługiwano   się   krótkimi   formami   publicystycznymi:   artykułami,   listami   do   redakcji,
felietonami,   reportażami,   notatkami.   Innym   czasopismem   były   „Zabawy   przyjemne   i
pożyteczne”.   Adam   Naruszewicz,   jako   redaktor   naczelny,   spowodował,   że   było   pismo
literackie,   zorientowane   na   klasycyzm,   a   także   trybuna   uczestników   „obiadów
czwartkowych”.   W   okresie   obrad   Sejmu   Czteroletniego   powstały:   „Gazeta   Narodowa   i
Obca”,   „Gazeta   Warszawska”,   „Magazyn   Warszawski”   i   :Pamiętnik   Historyczno   –
Polityczny”.   Zarówno   „Monitor”,   jak   i   cała   współczesna   prasa   starały   się   wpływać   na
społeczeństwo w duchu idei oświecenia i umiarkowanego postępu.

Powrót posła – to najbardziej znana komedia oświeceniowa o charakterze

politycznym (powstała w 1790 roku, wydana w 1791 roku).

Utwór Niemcewicza powstał w gorącej atmosferze politycznej, w okresie działań

Sejmu Czteroletniego, na którym postępowi posłowie walczyli o reformy kraju. Zależało im,
aby nie przerwać pracy sejmu po dwóch latach. Głosem w tej sprawie była także literatura,
szybko wydana i rozpropagowana komedia Niemcewicza oddziaływała na odbiorców, miała
więc cel polityczny, była odpowiedzią na wiele problemów. Treść komedii, charakterystyka
postaci, jej zakończenie podporządkowane są ideologii reformatorskiej i ta ideologia jest
ważniejsza od fabuły. Niemcewicz porusza najbardziej dyskutowane przez posłów problemy,
między innymi liberum veto, sukcesję tronu, przymierze z Prusami przeciw Rosji, układ
polityczny między stanami – szlacheckim i chłopskim. Cechy utworu:



fabuła, intryga komediowa nie jest najistotniejsza, opiera się o historię miłości dwojga
młodych ludzi, Teresy i Walerego. Przeszkodą dla realizacji tej miłości jest popierany
przez rodziców Teresy (ojca Starostę i macochę – Starościnę) kandydat do ręki panny,
Szarmancki. Cała historia kończy się szczęśliwie, dzięki poparciu rodziców Walerego
(podkomorostwa) i kompromitacji Szarmanckiego



w fabułę autor wpisał treść o charakterze politycznym, traktat reformatorski, mający
ogromne znaczenie dla prac stronnictwa politycznego Sejmu Wielkiego



w komedii wyraźnie zaznaczone są postawy wobec dziejących się wydarzeń politycznych
w okresie Sejmu Wielkiego. Wyróżnić można trzy postawy:

a) konserwatywną (sarmacką) – pogląd Starosty
b) obojętną (kosmopolityczną) – poglądy, sposób bycia, dążenia, działanie Starościny i

Szarmanckiego

c) patriotyczną (reformatorską) – pogląd Walerego (poseł na Sejm Wielki) oraz

Podkomorzego i jego żony

Reformy, które Niemcewicz chciał przybliżyć odbiorcom Powrotu posła to:

•

Zniesienie elekcyjności tronu, zapewnienie dziedziczności tronu dla Polski;

•

Zniesienie liberum veto, wprowadzenie głosowania demokratycznego większością
głosów;

•

Poprawę położenia stanu chłopskiego, głos w sprawie przeprowadzenia reform
poprawiających warunki życia chłopów;

•

Nadanie praw uczestnictwa w rządzeniu krajem mieszczaństwu.

Krytyce zostały poddane sprawy obyczajowe:

 Staroszlachecka, szarmancka tradycja rozpasania i prywaty (Starosta Gadulski);
 Moda na cudzoziemszczyznę, tkliwy, płochliwy sentymentalizm, hipokryzja, pogoń za

pieniędzmi (Starościna i Szarmancki);

 Wprowadzenie obcojęzycznych zwrotów do języka polskiego w sposób sztuczny

(Starościna).

Powrót posła w czasach kiedy powstał, był utworem o charakterze publicystycznym,

dziś funkcjonuje jako obraz epoki osiemnastowiecznej, oświeceniowej walki o reformy w
zagrożonej i podupadającej, ale jeszcze wolnej Rzeczpospolitej.

#O03

3. Filozofia oświecenia (racjonalizm, empiryzm, sensualizm).

Oświecenie nie było jednorodne pod względem filozoficznym czy światopoglądowym.

Wynikało to m.in. z faktu, że w warunkach polskich jego współtwórcami byli arystokraci,
szlachta, ale i mieszczanie, w skali europejskiej zaś katolicy, deiści, a nawet ateiści.
Oświecenie było głównie ruchem mieszczaństwa, ale za jego zwolenników uchodzili
despotyczni władcy – król pruski Fryderyk II i caryca Katarzyna II.

Można wyodrębnić jednak zasadnicze idee i wartości znamienne dla oświecenia.

Najistotniejszą jest krytycyzm, odnoszący się głównie do tradycyjnych instytucji politycznych
i społecznych, do Kościoła, do ustaleń nauki. Krytycyzm znalazł wsparcie w racjonalizmie, za
którego twórcę uchodzi Kartezjusz, autor głośnej  Rozprawy o metodzie. Przywiązywał  on
szczególną wagę do roli rozumu w poznawaniu prawdy, był zwolennikiem systematycznego,
rozumowego   ładu   w   dochodzeniu   do   prawdy,   odrzucał   wszelkie   uprzedzenia   i   przesądy.
Racjonalizm   stał   się  głównym   nurtem   myślowym   w  XVIII   wieku.  Jego   idee   popierali   –
Wolter (znany publicysta) i Denis Diderot (literat).

Racjonalizm, przeciwstawiając się wiedzy objawionej i dogmatom wiary, stworzył

nowy nurt – deizm. Deiści uznawali istnienie Boga jako stwórcy świata, uznawali wagę
nakazów płynących z religii, odrzucali natomiast objawienie i wyznaniowe formy wiary.

Oświeceniowy krytycyzm znalazł uzasadnienie w empiryzmie. Jego prekursor z XVII

wieku, angielski filozof Francis Bacon kładł nacisk na rolę doświadczenia w procesie
poznawania świata, odrzucając wszystko to, czego się nie da potwierdzić praktycznie.

Konsekwencją racjonalizmu i empiryzmu, dwu sprzecznych, choć nieraz wzajemnie

się   uzupełniających   się   kierunków   filozoficznych,   był   optymizm   poznawczy,   wiara   w
możliwość odkrywania  prawd rządzących  światem i społeczeństwem oraz przekształcania
stosunków społecznych. W związku z tym powszechnie akcentuje się potrzebę oświecania
ludzi,   nakładając   na   literaturę   funkcje   utylitarne   i   przypisując   ogromną   rolę   edukacji   i
wychowaniu.

Rolę edukacji i wychowania podkreślał sensualizm, pogląd, według którego źródłem

wiedzy są wrażenia zmysłowe będące odbiciem rzeczywistości. Jeden z twórców tego
poglądu, John Locke, wprowadził pojęcie „tabula rasa”. Według tej teorii rodzimy się jako
„czyste tablice”, a dopiero doświadczenie i dorastanie zapisuje je cechami osobowości.

#O04

4. Krasicki jako obserwator i krytyk społeczeństwa polskiego w XVIII

wieku.

Oświecenie w Polsce pojawiło się w chwili wewnętrznego rozprężenia, osłabienia

pozycji króla i wzrostu znaczenia magnatów. Załamanie polityczne, społeczne i kulturalne
powodowało konieczność podejmowania prób wydźwignięcia kraju z chaosu, utrzymania
niepodległości państwa oraz narodowej kultury. Zwolennicy reform wywodzący się spośród
zamożnej, wykształconej szlachty i najbardziej światłych przedstawicieli duchowieństwa,
rozumieli, że tylko podniesienie poziomu oświaty społeczeństwa i głębokie reformy mogą
ocalić Rzeczpospolitą od upadku.

Na potrzeby te zareagowała literatura, czego dowodzi jej utylitarny charakter oraz

działalność   i   twórczość   wielu   wybitnych   ludzi.   Do   grona   najbardziej   utalentowanych   i
zaangażowanych   twórczo   pisarzy   czasów   stanisławowskich   należy   Ignacy   Krasicki.
Piastowane   godności,   swój   autorytet   wykorzystuje   on   w   propagowaniu   najbardziej
postępowych idei. Głosi pochwałę pracy, gromi pijaństwo i próżniactwo, ukazuje głupotę i
konserwatyzm szlachty. Aktualnych problemów dotyczyły bajki i satyry, w których przewija
się  cała  gala   groteskowych  postaci.   Błahe   z  pozoru  teksty  zawierają    credo   życiowe   dla
narodu   i   dla   pojedynczego   człowieka,   uczą   bowiem   bycia   odpowiedzialnym   za   siebie   i
innych.

Po bolesnych doświadczeniach konfederacji barskiej i pierwszego rozbioru Krasicki

przywiązuje   ogromną   wagę   do   wychowania   młodzieży.   Stąd  Hymn   do   miłości   ojczyzny
będący   kodeksem   patriotycznym   na   wieki.   Utwór,   którego   na   pamięć   uczyły   się   i   uczą
kolejne pokolenia Polaków, wyraźnie określa istotę patriotyzmu. A słowa: „Święta miłości
kochanej ojczyzny, / Czują cię tylko umysły poczciwe! / Dla ciebie zjadłe smakują trucizny”
lub „ byle ją można wspomóc, byle wspierać, / Nie żal żyć w nędzy, nie żal i umierać” – były
testamentem   wyznaczającym   nam   wielokrotnie   w   historii   sposób   życia   i   drogę   do
niepodległości.

Dobrej sprawie służyły też satyry. Ze względu na różnorodność tematyczną i sposób

jej przedstawiania dotykały najaktualniejszych problemów. Ośmieszały zacofanie i ciemnotę,
ukazywały   ograniczoność   szlacheckich   umysłów.   W   22   satyrach   nakreślił   poeta   wiele
obyczajowych   obrazów.   Należy   do   nich   portret  Żony   modnej,   damy   naśladującej
cudzoziemską modę; kapryśnej, egoistycznej i bezmyślnie trwoniącej majątek męża. Takie
modne   żony   i   tacy   modni   kawalerowie   rujnowali   majątki   dziedziczone   po   przodkach.
Prowadziło   to     do   upadku   obyczajów,   co   według   Krasickiego   jest   czynnikiem   rozkładu
społeczeństwa. A marzyło się ono mu mądre i prawe. Dlatego z taką gorzką ironią atakuje
jego „zepsucie”. Rozumie, że nie jest ono w stanie utworzyć innego świata, niż ten z satyry

Świat  zepsuty.  Uzasadnione  są więc  słowa  pełne  zatroskania:  „Gdzieżeś   cnoto?  Gdzieżeś
prawdo?   Gdzieżeście   się   podziały?”   Dobre   obyczaje   należą   do   przeszłości,   uczciwość   i
prawda przestały być wartością, „wszędzie nierząd, rozpusta, występki szkaradne”. Krasicki
wierzy   jednak,   że   „okręt   nie   zatonie   (...)   A   choć   bezpieczniej   okręt   opuścić   i   płynąć,   /
Podściwiej być w okręcie, ocalić lub zginąć’. Ma także świadomość, że „modne” zepsucie
obyczajów  jest  równie  szkodliwe  społecznie,   jak  i  inne  zgubne  nałogi  rozpowszechnione
wśród szlachty, np. pijaństwo, rozrzutność, brak szacunku dla praw, prywata. To właśnie te
wady doprowadziły do rozbiorów. Wiedział, że nie można dorównać Europie, chociażby z
powodu pijaństwa. Do jakiego bowiem wysiłku zdolny jest taki człowiek? Jakie reprezentuje
wartości moralne? Tonem pełnym niepokoju autor kończy utwór, kiedy niezupełnie jeszcze
trzeźwy szlachcic, po wyrażeniu pragnienia: „Bogdaj w piekło przepadło obrzydłe pijaństwo”
i po wysłuchaniu umoralniającej nauki, że ten „Którego ujęła moc trunku, człowiekiem jest z
pozoru,   lecz   w   zwierząt   gatunku   godzien   się   mieścić”;   na   pytanie   –   „gdzie   idziesz?”,
odpowiada – „napiję się wódki” (Pijaństwo). Czy ta z pozoru zabawna treść nie uzasadnia
niepokoju poety o przyszłości kraju? – bo i z kim przyjdzie ją budować?!

Jeszcze w ostrzejszym tonie ukazany jest ten problem w poemacie heroikomicznym

Monachomachia, czyli  Wojna mnichów, wymierzona w zakony żebracze, w nadmierną ich
ilość. Autor, przedstawiając spór między dwoma klasztorami, ośmieszył zakonników za ich
próżniaczy   styl   życia   i   nieuctwo.   Nawet   już   wygląd   zakonników   nie   budzi   żadnych
wątpliwości, że dalecy są oni od ascezy wymaganej regułą klasztorną. A przecież do tych
ludzi   także   należał   obowiązek   wychowywania   społeczeństwa   i   dbałość   o   jego   poziom
umysłowy.   Zakonnicy   to   młodzież   szlachecka   obciążona   dziedzictwem   sarmackiego
wychowania. Autor i tutaj ukazuje degenerację obyczajów. Przedstawiając bijatykę, w którą
przemieniła   się   dysputa   teologiczna   karmelitów   i   dominikanów,   podkreśla   konieczność
reformy szkolnictwa. Humor sytuacyjny, dowcip językowy, pozornie zabawny w poematach
heroikomicznych  służył  dydaktyzmowi i krytyce  negatywnych  zjawisk życia  społecznego.
Temu celowi służą również przedstawione koleje życia Mikołaja Doświadczyńskiego, który
miał „wstręt do nauki, choć wielką pojętność”. Ten obraz typowego  domu szlacheckiego
ośmiesza   zacofanie   i   nieudolność   szlachty   (bohater   pierwszej   powieści   polskiej  Mikołaja
Doświadczyńskiego przypadki).

Nie tylko mądrość, ale i zręczność artystyczną wykazał autor w satyrze Do króla, w

której   ośmieszył   i   skrytykował   postawy   Polaków   niechętnych   Stanisławowi   Augustowi
Poniatowskiemu. Magnaci nie mogli darować królowi, że przed elekcją był tylko zwykłym
stolnikiem litewskim. Satyra jest forma obrony władcy. Uczynił to Krasicki pod pozorem
zaatakowania   króla   za   jego   nie   królewskie   pochodzenie,   umiłowanie   piękna,   kultury,
otaczanie  się ludźmi  światłymi,  wrażliwymi.  Stawiane zarzuty królowi odsłaniają poziom
umysłowy szlachty, jej egoizm i zaściankowość.

Podobne problemy natury moralnej podejmował Krasicki w bajkach. Przestrzegał w

nich także    przed  rozbiciem  jedności  narodu, ukazywał  wartość  pracy i  prawdy w życiu
społeczeństwa.   Proste,   przejrzyste   wydarzenia   przedstawia   autor   tak,   by   z   błahej   treści
bezpośrednio wypływał jakiś ogólniejszy wniosek, jakaś mądrość życiowa. Krasicki dobrze
musiał znać psychikę ludzką, bowiem zdawał sobie sprawę, że nikt nie lubi, by go pouczać,
prawić morały. Dlatego też prawdziwy morał przybiera zabawną formę o głębokiej treści.
Przetrwały bajki i ich morały w postaci anegdot, opowieści wyrażających mądrość i wiedzę o
ludziach.   Są   protestem   przeciwko   jakimkolwiek   nieprawidłowościom   społecznym.   Poeta
przybiera   nas   w   różne   skóry,   ośmieszając   nieudolność   polityków.   Gdy   maskuje   nas   pod
postaciami kruków, szczurów, lisów, wilków – nie robi nic innego, jak dowodzi, że nasze
obyczaje i zasady, zbyt często, zdecydowanie zbyt często, nie sprawdzają nas jako ludzi i
obywateli. Zbyt wiele wśród nas fanatyzmu, głupoty, przemocy i prymitywnej zawiści.

Bajka Szczur i kot mówi o przechwałkach pyszałka, który jest tak przekonany o swojej

wielkości, że odbiera m to zdolność realnego widzenia rzeczywistości. Zaślepiająca go pycha
staje się przyczyną  zguby.  Dzisiaj także śmieszą nas dewotki (Dewotki), których  obłudna
pobożność nie budzi szacunku. Bajka  Malarz  ukazuje, jak niekiedy ludzka próżność i brak
krytycyzmu   stwarzają   możliwości   do   nieuczciwego   robienia   fortuny.   Świetny   portrecista,
Piotr, swoją praca zarabiał niewiele, a Jan, choć „mało i źle robił” zarabiał znacznie więcej i
żyło mu się dostatnio. Ptaszki w klatce to bajka zawierająca aluzję polityczną. Po rozbiorach,
Polak   –   patriota   rozpacza,   bo   znalazł   się   w   niewoli.   Boleje   stary   czyżyk   nad   beztroską
młodego czyżyka, który z taką łatwością przystosował się do życia w niewoli. W bajkach
Jagnię i wilcy oraz Groch przy drodze wskazuje na mało skuteczną przesadną ostrożność, a
także na to, jak każdy pretekst może posłużyć do wykorzystania słabości innych. Kruk i lis –
to również bajka o próżności ludzkiej. Wystarczyło kilka pochlebstw i fałszywych zachwytów
nad wdziękami kruka, by ten, uwierzywszy bezkrytycznie w swoje zalety i talent, otworzył
dziób, z którego wypadł kawałek sera. Sytuację wykorzystał sprytny lis. Gdy ser wypadł „lis
go porwał i kruka zostawił”.

Mimo pesymizmu w sądach o świecie, Krasicki wypowiada swoje poglądy w sposób

lekki, dowcipny i z humorem. Nie potępia ludzi, ale śmieje się z nich, a właściwie z ich
przywar, choć może nie zawsze rozumie i usprawiedliwia motywy ich postępowania. Jako
człowiek o postawie libertyńskiej  poszukiwał prawdy o ludziach  i ich postępowaniu. We
Wstępie do bajek  prezentuje swoją wiarę w to, że w społeczeństwie znajdują się dobrzy i
uczciwi ludzie, ale jest ich tak niewielu, że sprzyja to dominowaniu zła. Dobro istnieje przede
wszystkim  w  naszych  marzeniach.  Stąd  w  literaturze  wzory postaw,  do  których   powinni
zmierzać   ludzie.   Krasicki   jako   satyryk   i   bajkopisarz,   obok   krytyki   zjawisk   ujemnych   w
społeczeństwie,   kreował   także   wzory.   Był   zwolennikiem   umiarkowania   we   wszystkim.
Wierzył, że „I śmiech niekiedy może być nauką, / Kiedy się z przywar nie osób natrząsa’, że
„prawdziwa cnota krytyki się nie boi”. Ale postulował jednocześnie: „Szanujmy mądrych,
przykładnych, chwalebnych, / Śmiejmy się z głupich, choć i przewielebnych”.

# O05

Wizja świata w Bajkach Krasickiego.

Największe sukcesy odniósł Krasicki w bajce. Zbiór Bajki i przypowieści wydany w

1779   roku,   zawiera   bajki   krótkie,   epigramatyczne,   nawiązujące   do   stale   jeszcze   żywych
wzorów  ezopowych.   Po ich  wydaniu   nie  zaprzestał  uprawiania   tego  gatunku.  Zebrane  w
pośmiertnej edycji Dmochowskiego (1802), stanowiły osobliwy cykl Bajki nowe. Zawierały
one   typ   odmienny,   były   to   przeważnie   bajki   dłuższe,   narracyjne,   oparte   na   wzorach   La
Fontaine’a.

Istnieją dość łatwo zauważalne związki bajek z satyrami. W satyrach dawał Krasicki

portrety   ludzi   obciążonych   wadami,   demaskował   je,   odsłaniał   źródło   zła.   Podobną,
moralistyczną   postawę   można   dostrzec   i   w   bajkach,   jakkolwiek   doświadczenia   tu
przeprowadzane idą o wiele dalej w kierunku uogólnienia, refleksji filozoficznej. W bajkach
materiał   obserwacyjny   stanowiły   przeważnie   zwierzęta,   symbolizujące   określone   cechy
ludzkie,   dlatego  też   łatwiej  można  było   przedstawić   na  ich  losach   z  pewnym  dystansem
działanie niesprawiedliwych praw, fałszywych pozorów. Prawdy, jakie podawał Krasicki w
zwięzłej epigramatycznej oprawie, dotyczyły czasami podstawowych pytań o sens istnienia.
Obok   postawy  moralisty   ujawniały   się   tu  często   załamanie   i   pesymizm   człowieka,   który
obserwował   upadek   i   rozkład   swego   społeczeństwa,   przemoc   możnych   wobec   słabszych,
upodlenie jednych, pychę i głupotę drugich. Dzięki temu bajki nasycone są nieraz silniej
elementami subiektywizmu aniżeli pisane w tym samym okresie liryki osobiste.

Na wstępie bajek położył Krasicki wiersz dedykacyjny do Do dzieci. Rozszyfrował

właściwy adres tej dedykacji Mieczysław Jastrun w Poemacie o mowie polskiej, pisząc:
„Bajki – lecz dla dorosłych drani, nie dla dzieci”. Dziećmi nazywał Krasicki swoich

współziomków, którzy „wszystkie porzuciwszy względy, za cackiem bieżyć gotowi w
zapędy” albo w pogoni za zyskiem „marne przybrawszy postaci”, przyczyniają się do coraz
głębszej degeneracji form wzajemnego współżycia. Takie „dzieci” poddawał Krasicki swojej
edukacji społecznej.

Najostrzejszą krytykę współczesności zawierają bajki Jagnię i wilcy, Wilk i owce,

Trzoda, Rybka mała i szczupak, Dobroczynność. Ukazują mechanizm  działania  „wilczych
praw”,   jego   demoralizujące   skutki,   głupotę   i   upodlenie   gnębionych   ofiar.   Fakty   te
przedstawione   są   z   bezlitosnym   obiektywizmem,   bez   cienia   współczucia   dla   naiwnych,
słabych i cierpiących. Ów pozornie chłodny obiektywizm jest tutaj zamierzony, powoduje
dzięki kondensacji obrazu protest przeciwko aprobowaniu takiej  rzeczywistości, działa  na
zasadzie wstrząsu.

„Chwaliła owca wilka, że był dobroczynny;

Lis to słysząc spytał ją: << w czymże taki uczynny?>>

<< I bardzo – rzecze owca – niewiele on pragnie,

Moderat! Mógł mnie zjeść, zjadł mi tylko jagnię”.

Okrucieństwo tej bajki świadczy, że terenem obserwacji pisarza była rzeczywistość

bezlitosna, obfitująca w akty bezprawia, strach i upodlenie. Bardzo rzadko wyrażał Krasicki
bezpośrednio współczucie ofiarom, jak w bajce Stary pies i stary sługa.

Najwięcej utworów poświęcił Krasicki krytyce życia dworskiego. To temat niemal

obsesyjny w jego twórczości. Dwór ze swoim zakłamaniem, fałszywym panegiryzmem,
kultem pozorów był miejscem, w którym proces alienacyjny osiągnął szczyt. Antydworski
charakter twórczości Krasickiego jest wyrazem istotnych sprzeczności jego postawy
klasycysty i człowieka oświecenia. Był Krasicki jednym z nielicznych poetów związanych do
pewnego stopnia z dworem, a nie uprawiającego panegiryku.

W komedii ludzkiej przestawionej w bajkach XBW występują, podobnie jak w

satyrach, karciarze, pijacy, marnotrawcy, fałszywi filozofowie. Przybiera tutaj autor postawę
moralisty, śmieje się z głupoty ludzkiej, ale wskazuje słuszne racje i właściwe drogi
postępowania. Inna grupa bajek, takich jak Kulawy i ślepy, Łakomy i zazdrosny, Nocni stróże,
nie zawierając żadnych racji pozytywnych, jest pesymistycznym obrazem nieuleczalności
głupoty ludzkiej. Ton rezygnacji i pesymizmu pobrzmiewa w bajkach ukazujących bezsens
działania ludzkiego wobec nieuchronnych praw śmierci. Tu może najwyraźniej doszedł do
głosu, ukryty dyskretnie w gorzkich pointach bajek – liryzm Krasickiego.

Konstrukcja bajki Krasickiego, arsenał środków użytych świadczą o intelektualnym

charakterze   jego   poezji,   racjonalistycznej   metodzie   poszukiwania   prawdy.   Jednakże   w
momentach,   kiedy   wiara   racjonalisty   w   możliwość   naprawy   istniejącego   zła   ulega
zakwestionowaniu,   kiedy   rzeczywistość   staje   się   przerażająca,   dochodzi   do   głosu   liryzm
autora, zawarty zarówno w sposobie interpretacji przedstawianych faktów, jak i w poincie.
Jest on nieraz bardziej autentyczny aniżeli w innych wierszach, które ze względu na formę
zaliczamy   do   liryki.  Bajki  zawierają   obraz   doświadczeń   pokolenia   Krasickiego   z   okresu
wielkich   prób,   jakimi   były   nieudane   usiłowania   reformy   państwa,   konfederacja   barska   i
pierwszy rozbiór Polski.

#O06

6. Scharakteryzuj główne cechy stylu sentymentalnego.

Już w drugiej połowie XVII wieku mnożą się w literaturze francuskiej oznaki

wysubtelnionej uczuciowości i analiza uczuć, zwłaszcza miłosnych, staje się tematem
utworów. Podobnie w wieku XVIII i we Francji, i w Anglii, i w Niemczech, jakby na przekór
racjonalizmowi, wzbiera fala uczuciowości; „czułe serce” jest w salonach nie mniej modne od
„filozofii”. Ten tzw. sentymentalizm prowadził do manii roztkliwiania się, do bajecznej
łatwości wylewania łez i do kokieteryjnego igrania analizą duszy własnej. Często przysłaniał

on pustkę serca lub upiększał niepiękne miłostki. Racjonalizm zaś na jednym terenie godził
się chętnie z sentymentalizmem: gdy chodziło o filantropię, o roztkliwianie losem biednych
lub także dolą zwierząt.

Głównym przedstawicielem tego stylu był Jan Jakub Rousseau i jego Nowa Heloiza.

W Polsce twórcami sentymentalnymi byli: Franciszek Karpiński, Franciszek Dionizy
Kniaźnin (autor wierszy lirycznych, refleksyjnych, miłosnych, religijnych, patriotycznych,
stylizowanych według mody pasterskiej).

Człowiek sentymentalny oznaczało: kierujący się sercem, czuły, wrażliwy, „łzawy”,

lubiący prostotę i sielskość – scenerię odpowiadającą jego uczuciowości; szczery, dobrotliwy,
religijny, współczujący ludowi i darzący go sympatią.

Tematy literatury sentymentalnej to: miłość, najczęściej nieszczęśliwa, miniona,

wspominana z melancholią; ucieczka z miasta na wieś, przyroda, ale także religijność i
patriotyzm.
Przykłady utworów sentymentalnych

Laura i Filon – utwór Franciszka Karpińskiego jest przykładem sielanki konwencjonalnej
– prawdziwy obraz wsi zatarty wizerunkiem sielankowości; wieś ukazana jest jako kraina
spokoju, uroku, bez konfliktów; występują tu wyszukane imiona i sytuacje; głównym
problemem życiowym są niepowodzenia miłosne. Laura i Filon to niepewni wzajemnych
uczuć kochankowie, spotykający się na tle sielskiego krajobrazu – zachodzący księżyc,
poszczekiwanie psów.

Do Justyny tęskność na wiosnę – osobiste uczucia poety – Franciszka Karpińskiego,
zostały z prostotą przedstawione w wierszach adresowanych do Justyny – Marianny
Brosselówny – pierwszej miłości twórcy. Możemy tu zauważyć ton łagodnej melancholii,
cichego uczucia. Ten utwór to przykład uczuć osobistych w liryce sentymentalizmu.

Kiedy ranne wstają zorze i Wszystkie nasze dzienne sprawy Karpińskiego to przykłady
utworów religijnych. Pieśni, ułożone w sięgającym średniowiecza ośmiozgłoskowcu,
wyrażają niezachwiane uczucia religijne człowieka prostego. Kolęda Bóg się rodzi oparta
na przeciwstawieniu łańcucha sprzeczności, uwydatnia niezwykłość cudu.

Pieśń dziada Sokalskiego w kordonie carskim – odwołująca się do ludowych wyobrażeń o
szczęśliwej   przeszłości   Polski.   Występują   tu   elementy   stylizacji   ludowej:   liczne
powtórzenia   wersów   i   słów,   jak   w   prawdziwym   zawodzeniu   dziadowskim,   naiwność
obrazów, prozaizmy językowe. Żale sarmaty nad grobem Zygmunta Augusta – wymowne,
na kontrastach oparte zwrotki opłakujące ostatni rozbiór Polski. Całość pełna żalu wobec
wydarzeń,   zakończona   gestem   całkowitej   rezygnacji   –   to   utwory   o   charakterze
patriotycznym.

#O07

7. Różne gatunki powieści w literaturze XVIII wieku.

Powieść nowożytna jako gatunek literacki ukształtowała się w epoce oświecenia. Nie

miała wówczas własnej nazwy. Na jej określenie używano takich terminów, jak: romans,
przypadki, awantury, historia. Słowo „powieść” w XVIII wieku funkcjonowało w kilku
znaczeniach:



jako określenie ustnego opowiadania lub relacji o wydarzeniach



jako nazwa różnych małych form fabularno – narracyjnych, takich jak powiastka, nowela,
anegdota, opowiadanie, bajka



odnoszono je do opowiadania jako formy przedstawiania wydarzeń

Określenia „powieść” i „romans” używane były wymiennie dość długo. Dopiero w

latach czterdziestych XIX wieku nazwa „powieść” stała się nazwą gatunkową.

Mimo, iż w rozwijającej się w epoce oświecenia powieści nie umiano jeszcze

precyzyjnie określić, powstawały w Europie (zwłaszcza w Anglii i Francji) wybitne dzieła

tego gatunku. Powieść stała się przedmiotem dyskusji i polemik toczonych na łamach
czasopism (Tatler, Spectator, Monitor). Coraz liczniejsze i omówienia towarzyszące
powstającym wówczas utworom świadczą o tym, że powieść stała się gatunkiem uznawanym
przez krytykę i chętnie przyjmowanym przez czytelników.

Do lat siedemdziesiątych XVIII wieku ukształtowały się na Zachodzie trzy główne

typy powieści:

powieść satyryczno

– obyczajowa (jej twórcą jest we Francji Lasage, autor Diabła

kulawego (1707) i Przypadków Idziego Blasa (1735), z angielskich dzieł wyróżniają się
Przygody Józefa Andrewsa i Historia życia Tomasa Jonesa, czyli dzieje podrzutka H.
Fieldinga).

Powieść fantastyczna

– nawiązująca do powiastek filozoficznych (Podróże Guliwera J.

Swifta i Robinson Cruzoe D. Defoe)

Powieść psychologiczna

– ukazująca uczucia i myśli bohaterów (Życie Marianny

Marivaux, Pamela i Klarysa S. Richardsona, Nowa Heloiza J.J. Rousseau, Cierpienia
młodego Wertera J. W. Goethego)

W literaturze zachodnioeuropejskiej pojawiło się w XVIII wieku wiele powieści

wychowawczych (Emil, czyli o wychowaniu J.J. Rousseau).

Powieść oświeceniowa powstawała w opozycji do poprzedzających ją romansów,

przede wszystkim stawiała sobie inne cele. Występowała przeciwko utworom awanturniczo –
miłosnym o rozbudowanej, często nieprawdopodobnej fabule przygodowej, nie związanej z
problematyką,   w   której   tkwili   ówcześni   czytelnicy.   Żądała   ukazywania   rzeczy
prawdopodobnych   –   opowieści   o   podróżach   i   przygodach   coraz   bardziej   zbliżały   się   do
rzeczywistości, czytelnik miał być przekonany, że prezentowane w nich „przypadki” mogły
się wydarzyć, że naprawdę w rzeczywistości wydarzyły się: „Czynnikiem „prawdziwości”
miało być osadzenie fabuły w realiach współczesnej rzeczywistości, w miejscu i czasie, które
autorowi   i   odbiorcom   mogły   być   znane   z   doświadczenia”.   Przyjęcie   takich   założeń
spowodowało   stosowanie   częste   przez   autorów   stylizacji   na   pamiętnik,   znaleziony
„prawdziwy” dokument czy opowiadanie naocznego świadka lub uczestnika wydarzeń,

Celem powieści (nawet wtedy, gdy bawiła) stało się przekazanie „nauki”, wychowanie

czytelnika; stąd postulat jej „obyczajności czyli zgodności postępowania bohaterów z
pewnym typem zasad moralnych, stąd też dążenie do wartościowania postaw ludzkich.

Powieść oświeceniowa docierała do Polski z pewnym opóźnieniem. Dzieła francuskie

czytano w języku oryginału, angielskie – za pośrednictwem przekładów francuskich. Do roku
1775 powstał jednak szereg tłumaczeń tych utworów na język polski (zajmowali się tym:
Jabłonowski, Trotz, Albertrandi).

Na powstanie pierwszej nowożytnej powieści w Polsce – Mikołaja

Doświadczyńskiego przypadków Ignacego Krasickiego – i wielu innych wpłynęło więc wiele
czynników:
-

inspiracja rozwijającej się powieści europejskiej w zakresie założeń konstrukcyjnych i
form narracji;

doświadczenia romansu i innych, wcześniejszych gatunków prozy, jak relacja historyczna
(w zakresie przedstawiania bohaterów), pamiętnik (relacja o zdarzeniach), proza
moralistyczna;

wykształcenie się małych form epickich (obrazek, portret, szkic charakterologiczny,
opowiadanie), drukowanych przede wszystkim na łamach czasopism (Monitor)

charakterystyczna dla niektórych nurtów filozofii oświecenia postawa poznawcza,
przejawiająca się w empirycznym zainteresowaniu rzeczywistością oraz sentymentalizm
J. J . Rousseau;

Wśród polskich powieści oświeceniowych wyróżnić można różne typy; są to:

♦

Powieść edukacyjna

– pokazuje kolejne etapy życiowej edukacji bohatera, kształtowanie

się jego światopoglądu, przekonuje czytelnika do pewnych postaw lub działań;

♦

Powieść traktat

– czyni głównego bohatera postacią wzorcową, czytelnik ma

zaakceptować jego postawę i poglądy wyrażane w wypowiedziach;

♦

Powieść pseudohistoryczna

– kostium historyczny stanowi w niej jedynie pretekst dla

sentymentalnych i sensacyjnych wątków fabularnych, służy ukazaniu problematyki
aktualnej;

♦

Powieść czuła

– skupia się na przeżyciach wewnętrznych bohaterów, zmianach

dokonujących się w ich psychice pod wpływem uczuć, doświadczeń życiowych;

♦

Powieść gotycka

– to powieść grozy; jej sensacyjna, fantastyczna i tajemnicza fabuła

służy zaciekawieniu i rozrywce czytelnika, odwołuje się do jego wyobraźni;

♦

Powieść obyczajowa

– za pomocą rozmaitych środków przedstawia współczesną jej

obyczajowość.

Z. Sinko pisze: „W niewielkiej – w porównaniu z produkcją powieściową w krajach

Europy   Zachodniej   –   liczbie   powieści   oświecenia   polskiego   wystąpiło   daleko   posunięte
zróżnicowanie typów i tendencji literackich. Gatunek ten, początkowo powołany do funkcji
służebnej wobec głównych idei wychowawczych oświecenia, podejmował i odzwierciedlał
najistotniejsze problemy, jakie myśl filozoficzno – społeczna epoki próbowała formułować i
rozstrzygać. Zależnie od tego, jak autorzy pojmowali  i jakimi środkami usiłowali osiągnąć
podstawowy   cel   oddziaływania   na   odbiorcę,   wskazać   można   podstawowe   typy   powieści
realizowane w praktyce twórczej okresu. W ramach określonego typu występowały nadto
rozmaite   jego   odmiany   bądź   równoległe   w   czasie,   bądź   też   będące   odbiciem   kolejnych
stadiów procesów rozwojowych”.

Powieści epoki oświecenia wypracowały techniki literackie i językowe umożliwiające

dalsze przemiany tego gatunku.

#O08

Scharakteryzuj główne elementy stylu klasycznego.

Klasycyzm – jest to prąd literacki, którego pierwsze objawy wystąpiły w XVI wieku

we Włoszech, a okres największego rozkwitu przypadł na XVII wiek we Francji. W różnym
nasileniu klasycyzm występował w literaturach europejskich w XVIII wieku; w Polsce zaczął
zanikać dopiero w pierwszym ćwierćwieczu XIX stulecia, wyparty przez romantyzm.

Klasycyzm był kierunkiem programowo nawiązującym do antycznej teorii poezji.

Klasycyści   odwoływali   się   też   do   filozofii   racjonalistycznej,   zwłaszcza   do   Kartezjusza.
Teoretykiem literatury był Nicolai Boileau, który w 1674 roku opublikował Sztukę poetycką.
Nawiązywał tu do poglądów teoretycznych Arystotelesa. Klasycyzm uznawał za cel sztuki
osiągnięcie doskonałości w realizacji piękna i prawdy, jako zaakceptowanych przez rozum,
uniwersalnych wartości. Wyobraźni i uczuciom przeciwstawiano rozum; przypisywano mu
podstawową rolę w tworzeniu sztuki. Bohaterami utworów, zwłaszcza tragedii, byli ludzie
wysoko urodzeni. Istotne znaczenie miały zalecenia prawdopodobieństwa, harmonii i umiaru
przez   nakaz   przestrzegania   jedności   estetycznej   utworu.   Wykluczało   to   występowanie   w
jednym   dziele   kategorii   estetycznych,   uznanych   za   sprzeczne,   np.   tragizmu   i   komizmu.
Klasycyzm nakazywał powrotu do zasady trzech jedności, obowiązującej w dramacie.

Klasycyzm wyznaczał poezji cele utylitarne. Poezja była jednym ze sposobów

oddziaływania na społeczeństwo. Cechą klasycyzmu oświeceniowego był nawrót do poetyki
starożytnej i renesansowej. Miało to wyznaczać ład, harmonię, naturę, symetrię, oparcie się na
prawdach akceptowanych przez rozum. Obowiązywała jasność i precyzja wyrażania myśli.
Dążono do elegancji w formach wypowiedzi, do wykwintności słowa. Obowiązywała
jednocześnie zasada prostoty i komunikatywności, ideałem był język aforystyczny,
intelektualno – pojęciowy, odwołujący się do wzorów retorycznych.

Rozwój literatury, będącej jednym z ważnych terenów unowocześnienia życia

kulturalnego   w   kraju,   cechowało   przyjęcie   w   początkowym   okresie   nie   sprecyzowanego
bliżej   wzoru   klasycystycznego   obok   eksperymentów   usiłujących   dostosować   barokowe
techniki literackie do nowych zadań; podejmowano nawet liczne próby przeszczepienia poezji
sentymentalnej.   W   praktyce   ukształtowały   się,   najogólniej   rzecz   biorąc,   dwa   typy
klasycyzmu. Pierwszy z nich nawiązuje do klasycyzmu ludwikowskiego, ostatniej, najpełniej
sformułowanej   w   Europie   doktryny   literackiej,   która   objawiła   się   arcydziełami   na   skalę
światową, traktuje ją jako propozycję otwartą, kierunkową, wymagającą osadzenia zarówno w
tradycji rodzimego „preklasycyzmu”, jak i w ideologii polskiego oświecenia. W wyniku tych
założeń powstaje twór hybrydalny,  ale oddający wiernie charakter procesu literackiego  w
czasach   stanisławowskich,   widoczny   szczególnie   wyraźnie   na   przykładzie   twórczości
Naruszewicza   i   Krasickiego.   Literaturze   klasycystycznej,   wyrosłej   z   założeń
racjonalistycznych, wyrażającej „porządek moralny” okresu monarchii absolutnej Ludwika
XIV, wyznacza się nowe zadania dydaktyczne. Do akcji wychowawczej, mającej na celu
przeobrażenie   świadomości   społecznej,   wykorzystane   zostały   takie   formy,   jak   oda,   list
poetycki,   sielanka,   poemat   opisowy,   bajka,   satyra   i   poemat   heroikomiczny.   Charakter   tej
poezji jest przeważnie satyryczny, sposób argumentacji oparty na racjonalistycznej metodzie
poszukiwania prawdy. Źródłem jednak całej akcji edukacyjnej staje się postawa pokrewna
sentymentalnej, Russowskiej – przekonanie o „pozorności” i degeneracji istniejących form
życia społecznego, wyobcowaniu człowieka, połączone z dezyderatem odbudowy moralności
poprzez „powrót do źródeł”, do świata autentycznych wartości.

Przyjęcie takich założeń doprowadziło do istotnych przeobrażeń w samej doktrynie.

Okazało się, że nie wszystkie gatunki można przystosować do nowych potrzeb. Dotyczyło to
zwłaszcza   tzw.   „wielkich”,   „królewskich”   gatunków,   jak   tragedia   i   epopeja,   których
anachroniczność   w   owych   czasach   zmuszała   autorów   do   wyjścia   poza   klasycystyczne
konwencje i poszukiwania odmiennych form wyrazu. W dokonywanych próbach weryfikacji
doktryny stwierdzono, że tzw. mniejsze gatunki mogą być przydatne dla celów oświeceniowej
dydaktyki,   wyrażać   nowe   postawy   i   konflikty,   zabrakło   natomiast   narzędzi   do
przeprowadzenia prób mających na celu określeniu wzoru pozytywnego bohatera. Sięgnięto
więc   do   form   spychanych   dotychczas   na   margines,   nie   uznawanych   przez   poetyki,   jak
powieść, czy wyraźnie antyklasycystycznych gatunków, jak drama i opera komiczna.

Inny kierunek adaptacji klasycyzmu, inny jago rodzaj w literaturze polskiego

oświecenia   reprezentowali   poeci   typu   Trembeckiego   czy   Węgierskiego.   Twórczość   ich,
opartą   na   ideologii   oświeceniowego   libertynizmu   i   epikureizmu,   cechowała   postawa
krytyczna, często buntownicza wobec ówczesnej rzeczywistości. Nie stawiali sobie jednak
jako   celu   przeobrażenia   mentalności   społecznej   poprzez   formułowanie   programu
dydaktycznego, określonej wizji doskonałego świata i wzoru pozytywnego bohatera. Z tego
też powodu sięgali przeważnie do mniejszych form poetyckich.

W przypadku jednego (Naruszewicz, Krasicki), jak i drugiego (Trembecki, Węgierski)

rodzaju   widać   wyraźnie   tendencje   do   traktowania   klasycyzmu   jako   szkoły   literackiej,
propozycji   otwartej,   podatnej   na   zmiany   związane   z   wymogami   współczesności.   W   tej
sytuacji jest sprawą niezmiernie skomplikowaną odtworzenie procesu kształtowania się nowej
świadomości   teoretycznej.   Powtarzane   przez   wszystkich   obiegowe   poglądy   i   recepty
klasycystyczne   miały   już   inne   znaczenie,   programy   nie   zawsze   odpowiadały   praktyce
literackiej, tworzące się nowe gatunki, jak powieść, drama, opera komiczna, nie uzyskały w
XVIII wieku nawet wstępnej kodyfikacji.

#O09

Cyd Corneille’a, a dramat klasyczny.

Koncepcja klasycznego dramatu francuskiego, opartego na dostojnych regułach, nie

dla każdego była dostępna. Nowa publiczność teatralna, która wolała łatwe farsy, komedie,
nie aprobowała klasycznych reguł dramatu. Dlatego istniała potrzeba podjęcia próby
przystosowania dramatu do gustów publiczności.

Próby tej podjął się Piotr Corneille tworząc utwór Cyd. Cieszył się on wielką

popularnością wśród publiczności, a wśród znawców literatury wywołał burzliwe dyskusje,
które musieli rozstrzygnąć przedstawiciele Akademii Francuskiej. Uznali oni, że dzieło
Corneille’a odbiega od reguł klasycznych, jednak nie można mu odmówić
„niewytłumaczalnego uroku, który towarzyszy wszystkim jego błędom”.

Corneille uważał swe dzieło za tragikomedię, choć w drugim wydaniu umieścił

podtytuł tragedia, chcąc wskazać, iż utwór ten stanowi próbę nowej formy dramatu.

Jego dzieło posiada bogatą akcję, szczęśliwe zakończenie, różne miejsca akcji, a

wydarzenia rozgrywają się jednocześnie. Corneille zanegował więc zasadę trzech jedności:
czystość estetyki klasycznej, utrwaloną przez tradycję klasyczną kompozycję i hierarchię
estetyczną. Temat zaczerpnięto z ludowej historii hiszpańskiej. Nade wszystko wprowadził
nowy typ bohatera.

Bohater dzieła Corneille’a to człowiek wolny, dążący do sławy i chwały. Podejmował

działania odpowiadające jego potrzebom wewnętrznym. Osiągniecie takiego ideału uważał za
swój obowiązek. Realizacja tak rozumianego obowiązku prowadziła go do konfliktu z
uczuciem. Nie był to jednak bohater tragiczny. Dążąc do realizacji obowiązku, nie niszczył
swego uczucia. Swym poczynaniom nadawał walory moralne, co czyniło z niego
wiarygodnego, autentycznego człowieka.

Dzieło Corneille’a burzyło zasady dramatu klasycznego i przecierało szlak

nowoczesnej dramaturgii, która rozwinie się w następnych epokach.

Dramat klasyczny charakteryzuje reguła trzech jedności:

czasu – zamknięcie akcji w ciągu 24 godzin;

miejsca – to ograniczenie terenu akcji do odległości, jakie można przebyć w ciągu doby;

akcji – sprowadza działanie sceniczne do jednego wątku, dotyczącego jednego bohatera

Corneille w zasadzie przestrzega reguły trzech jedności, bowiem akcja toczy się

wyłącznie w Sewilli, ale w trzech jej miejscach (pałac królewskie, dom Chimeny, dom
Diega); mieści się rzeczywiście w czasie krótszym niż doba, ale niektóre sceny sprawiają
wrażenie rozgrywających się równocześnie; pojawia się poboczny wątek Królewny.

Niemniej utwór ma logiczną budowę opartą na zasadzie przyczyny i skutku, i jest

bardzo zwarty. Dzieje się tak przede wszystkim dzięki skupieniu autora na przeżyciach
wewnętrznych bohaterów. Konkretne fakty rozgrywają się poza sceną, widz obserwuje
natomiast dramat serc. Wiąże się to z kreacją bohaterów.

Utwór ma cechy tragedii, czyli patetycznego dramatu, w którym ośrodkiem i motorem

akcji jest nierozwiązywalny konflikt między dążeniami wybitnej jednostki a siłami wyższymi
prowadzący nieuchronnie do jej klęski. W Cydzie ów konflikt to kolizja między miłością a
nakazami honoru. Jednocześnie można tu znaleźć elementy, które współcześni uznawali
typowe dla komedii: szczęśliwe zakończenie i schemat fabularny zapożyczony z literatury
powieściowej (młodzieniec zabija w pojedynku ojca ukochanej), a nie z historii i mitologii
greckiej lub rzymskiej.

Bohaterowie Cyda muszą dokonać wyboru między uczuciem, namiętnością a

obowiązkiem wobec własnego lub rodowego honoru. Nie jest to jednak konflikt tragiczny,
gdyż okazuje się możliwy do rozwiązania: należy wybrać honor. Pomoże w tym rozum, który
właściwie ocenia wartość zjawisk, i wola, która potrafi zapanować nad emocjami, jeśli grożą
one racjonalnym postawom człowieka. Tak więc bohaterowie Corneille’a przeżywają wielkie
namiętności, ale nieustannie je analizują, zastanawiają się nad sobą i umieją wyciągnąć
właściwe wnioski, a następnie wcielić je w czyn. W związku z tym to oni decydują w swoim

losie: nie podlegają żadnemu fatum (jak postacie tragedii antycznej) ani historii czy
niedoskonałości własnej natury (jak postacie szekspirowskie), podlegają jedynie swojej
żelaznej woli, którą świadomie kierują. Dzięki temu potrafią połączyć wolność jednostki z
regułami kodeksu honorowego i powinnościami obywatelskimi.

Twórczość Corneille’a otworzyła nowy rozdział w dziejach tragedii europejskiej.

Pisarz   nawiązując   do   starożytnej   koncepcji   Arystotelesa,   przekroczył   wyznaczone   ramy
gatunku,   praktycznie   eliminując   kategorię   fatum,   a   w   centrum   zainteresowania   stawiając
wolną wolę człowieka. Autor pozostawał – zgodnie z duchem epoki – pod wpływem idei
Kartezjusza,   jego   racjonalizmu,   utożsamiając   piękno   i   prawdę,   najwyżej   ceniąc   zdolność
czynu wynikającą z woli poddanej racjom rozumu. Daremna walka człowieka z fatum zostaje
zastąpiona walką wewnętrzną, typu psychologicznego, jaką toczy bohater, aby pięknie, choć
często wbrew swym uczuciom, wybierać.

Rodryg musi pomścić zniewagę, jakiej doznał don Diego, i zabija w pojedynku don

Gormasa. Przekreśla to przyszłe szczęście jego i Chimeny. Domaga się ona zemsty na
zabójcy swego ojca. Jej honoru bronić ma w pojedynku z Rodrygiem don Sanszo, któremu
nie życzy jednak powodzenia. Kiedy Sanszo wraca po walce, Chimena odmawia spełnienia
obietnicy, że odda rękę zwycięzcy. Okazuje się jednak, że jest nim Rodryg. Honorowi stało
się zadość. Kochanków po rocznej żałobie połączy węzeł małżeński, kiedy Cyd powróci z
wojny z Maurami.

#O10

10.

Świętoszek Moliera; Powstanie i rozwój komedii klasycznej.

Powstanie komedii wiąże się z obchodzonymi w porze jesiennej świętami winobrania

zwanymi Małymi Dionizjami. W przeciwieństwie do Wielkich Dionizji, jakie miały miejsce
w porze wiosennego zrównania dnia z nocą i odznaczały się podniosłym charakterem, Małe
Dionizje przypominały bardziej ludowe widowisko wypełnione śmiechem i ruchem.
Śpiewano wówczas lekkie, żartobliwe pieśni zwane kosmos i to właśnie one dały początek
komedii, która, zgodnie ze swym pochodzeniem od obrzędowych zabaw ludowych, była
utworem zawierającym humorystyczno – komiczną propozycję świata.

Komedia – początkowo uznawana za „gorszą” literaturę, przeznaczona dla „gawiedzi”

–   z   czasem   zyskała   nobilitację.   Prawdziwy   jej   renesans   nastąpił   wraz   z   rozkwitem
klasycyzmu   w   drugiej   połowie   XVII   wieku.   Wówczas   to   Molier   stworzył   typ   komedii
klasycystycznej;   komedii   charakterów   wyposażonej   w   głęboką   prawdę   psychologiczną   i
obyczajową. Takim utworem jest Świętoszek.

Akcję umieścił autor w środowisku mieszczańskim. To właśnie ono stało się

przedmiotem wnikliwej analizy. Dość prosta intryga jest jedynie pretekstem do ukazania
ułomności ludzkiej natury.

Główną postacią utworu jest Tartuffe – hipokryta, który podstępem wkradł się do

domu Orgona, ujmując go swoją fałszywą religijnością. Autor buduje obraz tej postaci
stopniowo. Najpierw wypowiadają się poszczególni domownicy. Kreślą dość karykaturalny,
satyryczno – humorystyczny wizerunek Tartuffe’a – wielkiego próżniaka i obłudnika,
któremu bliższe są ziemskie przyjemności niż deklarowane wartości religijne.

Sam bohater pojawia się dopiero w trzecim akcie i całkowicie potwierdza wcześniej

wygłoszone na jego temat opinie. Wprowadza konflikt między Orgonem a resztą rodziny. Pan
domu bowiem nie dostrzega wyrafinowanej gry pozorów i fałszu, jakie kryją się pod maską
rzekomej pobożności Tartuffe’a. Nie zauważa, że ten próbuje mu uwieść żonę, chce ożenić
się z jego córką, aby zawładnąć majątkiem. Dopiero sprytny fortel żony Elmiry odsłania
przed Orgonem prawdziwe oblicze „świętoszka”. Pełnej demistyfikacji dokonuje jednak król,
który ujawnia, że „świętoszek” jest od dawna poszukiwanym przestępcą, mającym niejeden
grzech na sumieniu.

Molier użył kilka typów komizmu, wypełniając niemi przede wszystkim dwa pierwsze

akty:
-

komizm słowa – cięte, ironiczne wypowiedzi Doryny czy powtarzane nieustannie przez
Orgona słowo „Biedaczek” określające Tartuffe’a oraz powiedzenie „Co niebo nakaże”,
ujawniające ślepą ufność w Boże wyroki;

komizm postaci – hiperbolizacja cech charakteru Orgona i Tartuffe’a;

komizm sytuacyjny – scena, w której ukryty pod stołem Orgon obserwuje, jak
„świętoszek” próbuje uwieść Elmirę.

Po dwóch pierwszych aktach, utrzymanych w konwencji humorystycznej, wzmacnia

autor dramatyzm sytuacji, wprowadza nawet nastrój grozy. Ta zmiana sytuacji uwydatnia
przesłanie utworu. Nakazuje nie lekceważyć niczego, nawet osób, które z pozoru wydają się
uosobieniem wiary, obnaża zakłamanie, ośmiesza ludzi naiwnych i łatwowiernych.

#O11

11.Spór polskiego oświecenia z sarmatyzmem.

Typ kultury szlacheckiej ukształtowany w okresie baroku ulega na początku XVIII

wieku degeneracji, zespół jej cech nazwany sarmatyzmem stanie się wkrótce przedmiotem
ostrych ataków działaczy oświecenia. Mówiąc o sarmatyzmie jako typie kultury, nie sposób
go oddzielać od całokształtu stosunków panujących w Polsce, ponieważ podstawowe mity
określające istotę tej formacji, np. „złota wolność”, mają charakter polityczny lub społeczny,
związane są ściśle z istniejącym systemem rządów, z zacofanym ustrojem Rzeczpospolitej.

Podejmowane w okresie oświecenia próby naruszenia przywilejów szlacheckich w

imię ratowania egzystencji narodowej były przyjmowane jako atak na „świętą” tradycję
sarmacką. Dla zwolenników reform sarmatyzm stał się synonimem konserwatyzmu, a pojęcie
sarmatyzmu uległo przewartościowaniu – z podstawy do narodowej dumy zostało
przemienione w symbol uwstecznienia, politycznego awanturnictwa i pieniactwa.

Literacki wizerunek sarmaty, który u Potockiego utożsamiany był z rycerzem, zmienił

się w opinii twórców oświecenia (na przykład w  Sarmatyzmie  Franciszka Zabłockiego) w
okrutnego   dla   poddanych,   ograniczonego   umysłowo,   chciwego   warchoła,   który   w   imię
korzyści materialnych, jest gotów doprowadzić ojczyznę do zguby. Wpisane w liczne utwory
(Myszeida,   Pan   Podstoli,  -   Ignacego   Krasickiego,  Powrót   posła  –   Juliana   Ursyna
Niemcewicza)   jednoznaczne   potępienie   sarmatyzmu   było   jednak   wynikiem   sytuacji
polemicznej. Sarmatyzm nie przestał bowiem być w oświeceniu wartością żywą. Stanowił
ideę ugrupowania konserwatywnego, stale przeciwstawianą zwolennikom reform.

Ideologia sarmacka określiła podstawy polityczne i twórczość literacką konfederacji

barskiej. Była też przez znaczną część szlachty utożsamiana z patriotyzmem. Stąd też w kręgu
działaczy oświecenia stosunek do sarmatyzmu ulegał ewolucji. Od całkowitego potępienia
zwolennicy reform przechodzili do próby jej odnowienia. Chociaż więc najsilniejszy atak na
tradycję sarmacką wiązał się podczas Sejmu Wielkiego z walką o reformy, to był to już atak z
pozycji akceptowania dodatnich wartości sarmatyzmu. Zwolennicy reform, jak choćby
pozytywni bohaterowie Powrotu posła, występowali bowiem w tradycyjnych strojach
szlacheckich i odwoływali się do chlubnych momentów sarmackiej przeszłości, w jej właśnie
imię apelując o patriotyczne zrozumienie sytuacji.

W schyłkowej fazie oświecenia, po utracie niepodległości, powtórnie

dowartościowano sarmatyzm utożsamieniem z minioną przeszłością narodową. Uznano
wówczas sarmatyzm za podstawę szczególnego miejsca Polski w dziejach.

Późno oświeceniowe koncepcje rozwinęli w apoteozę sarmatyzmu, uznawanego za

synonim idealizowanej przeszłości narodowej, twórcy romantyczni.

#O12

12.Oświeceniowa koncepcja człowieka.

Istotną rolę w kształtowaniu wizerunku człowieka oświeceniowego pełniła Francja,

gdzie aż do czasów rewolucji w 1789 roku życie towarzyskie skupiało się w salonach. A tam
postacią modelową był człowiek o wykwintnych manierach, o wszechstronnej, ale dość
powierzchownej wiedzy, bardzo towarzyski, dowcipny (honnete homme).

„Wiek filozofów”, wiary w ludzki rozum, i w to, że człowiek może zapanować nad

swoim światem, postawił człowiekowi odmienne wymagania. Stworzył wzór racjonalisty,
encyklopedysty i wolnomyśliciela. Zespół nowych postaw doprowadza do innego spojrzenia
na istotę ludzką i możliwości poznania. Słaby dotąd człowiek nie śmiał szukać prawdziwej
pociechy w życiu doczesnym. Teraz będzie w nim szukał nie tylko wartości, ale także
przyjemności i wygody. Czuje się wolną jednostką. Takie postawy i oczekiwania torują drogę
nauce.

Wolnomyśliciel – to typ filozofa, głoszącego tolerancję, wolność myśli i wyznania.

Istotę wolnomyślicielstwa wyraża Wolter w zdaniu: „nie zgadzam się z tobą, lecz zawsze
będę   bronił   twego   prawa   do   głoszenia   własnych   poglądów”.   Wolnomyśliciel   jako   wróg
ciemnoty   i   zabobonu,   był   optymistą   wierzącym   w   ludzki   rozum,   dążącym   do   wolności,
równości i braterstwa. Hasła te podjął „człowiek rewolucyjnego czynu”, sprzeciwiający się
absolutyzmowi.   Ma   odwagę   głosić   własne   poglądy,   jest   zwolennikiem   racjonalizmu   i
krytycyzmu. To także zwolennik wiedzy i sztuki.

Stymulatorem racjonalizmu, uzupełnieniem, wielu wzorów postaci oświeconych był

człowiek sentymentalny. Kierował się sercem, był wrażliwy, czuły, religijny, współczujący
ludowi i darzący go sympatią.

Patriota – to także wzór oczekiwany w tej epoce. Cnoty obywatelskie takie jak w

renesansie,  i   te  proponowane   przez  Potockiego  w  baroku,  połączone  z   hasłem   ratowania
ojczyzny   –   przeprowadzenia   reform,   rezygnacji   z   liberum   veto,   reformy   oświatowej   i
ustrojowej   kraju.   Przykładem   tego   są   pozytywni   bohaterowie  Powrotu   posła  J.   U.
Niemcewicza,   ideały   proponowane   w   publicystyce   Staszica   i   Kołłątaja,   reformatorów
oświeceniowych.

#O13

13.Filozoficzne postawy rozkwitu nauki w dobie oświecenia.

Wszyscy filozofowie „epoki rozumu”, a za taką uważane jest oświecenie, wywodzą

się w pewnym stopniu od Kartezjusza. Na tle osiemnastowiecznej filozofii odznacza się jako
oddzielna, wyraźna indywidualność i osobowość Francuz – Wolter (Francois Maria Arouet).
Głosi swobodę przekonań, racjonalizm (choć nie ateizm), potrzebę dążenia do szczęścia i do
dobrobytu. Dzieło filozoficzne  Woltera to  Listy z Anglii  i  Traktat o tolerancji; poza tym
napisał   wiele   powiastek   filozoficznych,   między   innymi  Kandyda,   tragedie,   poematy
(Dziewica   Orleańska),  Słownik   filozoficzny,   Listy   filozoficzne.   Był   także   współautorem
Encyklopedii Francuskiej. Życie Woltera było bardzo burzliwe i pełne sensacji: wygnanie,
więzienie w Bastylii, słynne romanse, pobyt  na dworze króla pruskiego. Miał osobowość
podróżnika,   polemisty,   człowieka   o   ciętym   dowcipie.   Zawsze   skupiał   wokół   siebie   elitę
intelektualną,   a   posiadłość   Ferney   stała   się   ośrodkiem   życia   literackiego.   Wpływ   myśli
Woltera   na   epokę   był   tak   duży,   że   utworzono   nawet   pojęcie   wolterianizmu.   Nazwa   ta
obejmowała   wszelkie   tendencje   w   literaturze,   filozofii,   publicystyce   ukształtowane   pod
wpływem poglądów Woltera. Oprócz poglądów, wolterianizm to także formy (na przykład
powiastka   filozoficzna)   używane   przez   myśliciela   i   rozpowszechniane   wśród   pisarzy.   To
także wolterowski typ osobowości – człowieka wolnomyśliciela, głoszącego swoje poglądy.

John Locke – jest twórca znanego hasła: „tabula rasa”, co znaczy „czysta tablica”

(czysta karta). W myśl tej koncepcji człowiek rodzi się jako „czysta tablica”, i że dopiero w
trakcie rozwoju tablica zapisuje się cechami osobowości, kształtuje się rozum, charakter i

działanie człowieka – przez doświadczenie i wychowanie. Jego zdaniem wielka wiedza ma
swoje źródło w doświadczeniach zewnętrznych (zmysłowych).

Do grona encyklopedystów należy również Jan Jakub Rousseau – twórca

sentymentalizmu. Głosi potrzebę bliskości człowieka, natury i uczuć. Było to nowością w
czasach, kiedy sławiono jedynie rozum i doświadczenie. Rousseau zwracał uwagę na uczucia
człowieka, na jego pierwotną szczęśliwość, gdy żył w zgodzie z naturą, na ujemne skutki
cywilizacji, która źle rozumiana i użyta doprowadziła ludzkość do upadku moralnego, różnic
społecznych, przemocy i dominacji jednych warstw społecznych nad innymi. Rousseau pisał
rozprawy naprawy filozoficzne, zastanawiał się nad źródłem władzy panującego. Traktuje o
tym   dzieło  Umowa   społeczna,   w   którym   autor   przekonuje,   że   równość   jest   najwyższym
dobrem prawem ludzkim i to prawo powinno obowiązywać każde społeczeństwo. Ludzie
rodzą się  wolni  i równi, dlatego  powinni  mieć  jednakowe  prawa polityczne  i jednakowe
prawo do szczęścia. Opracował traktat o wychowaniu –  Emil, ale największą popularność
zyskał dzięki powieści Nowa Heloiza – przede wszystkim dlatego, że przemawiał do uczuć
czytelnika.   Rousseau   jako   przedstawiciel   nurtu   sentymentalnego   kładł   nacisk   na   analizę
sytuacji człowieka na tworzące się w nim sprzeczności.

Denis Diderot – był naczelnym redaktorem Encyklopedii. Podobnie jak Wolter

dopuszczał   krytykę   doktryn   chrześcijańskich,   negował   możliwość   ingerencji   boskiej   w
sprawy   świata   rządzonego   prawami   natury.   Rozpatrywał   problemy   dotyczące   wolności
człowieka, jego wolnej woli, roli przypadku w życiu ludzkim, zagadnienie miłości i przede
wszystkim  teorię  predestynacji,  fatalizmu.  Hasło fatalizmu  i zarazem  pytanie  filozoficzne
zawarte w Kubusiu Fataliście: „Kroczymy w ciemnościach pod tym, co zapisane w górze”.

Do grona encyklopedystów zaliczamy: Woltera, Monteskiusza, Rousseau, Diderota i

d’Alemberta. Ich dziełem była Encyklopedia, czyli słownik rozumowy nauk, sztuk i rzemiosł
wychodząca w ciągu kilkudziesięciu lat. Dzieło to miało ogromne znaczenie w szerzeniu i
ugruntowaniu ówczesnych zdobyczy nauki oraz postępowych poglądów społecznych.
Autorzy Encyklopedii propagowali racjonalistyczne myślenie, zwalczali przesądy stanowe,
głosili potrzebę wolności i szacunku dla każdego człowieka.

#O14

14.Utopia oświeceniowa – źródła gatunku.

Utopia – to utwór literacki o charakterze fantastyczno – dydaktycznym, kreślący wizję

idealnego społeczeństwa, organizmu państwowego. Nazwa wywodzi się od tytułu dzieła
angielskiego humanisty Tomasza Morusa, który zapoczątkował gatunek opisując wymyślony
przez siebie idealny ustrój społeczny na fantastycznej wyspie Utopii (z grec. „ou topos” –
„miejsce, którego nie ma”). Świat przedstawiony w utworze jest rodzajem odpowiedzi na
niedoskonałość rzeczywistości realnej, a zarazem propozycją jej naprawy zgodnie z
przedstawionymi wzorcami idealnych rozwiązań.

Przykładem tego rodzaju literatury jest także, napisany w latach 1774 – 1775 przez

Ignacego Krasickiego, utwór Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki.

Powieść nawiązuje do francuskiej powiastki filozoficznej i powieści dydaktycznej, u

której genezy znajdowała się publicystyka Krasickiego poświęcona reformie oświaty.
Powieść utrzymana została w formie pamiętnika pisanego „ku przestrodze”.

Księga I przedstawia losy bohatera z okresu młodości, kiedy poddawany był zabiegom

pedagogicznym, a następnie trafił do grupy „złotej młodzieży”. Mikołaj przeżywa pierwszą
miłość, zakończoną wstąpieniem ubogiej Julianny do klasztoru, potem bawi się w Warszawie,
procesuje się, wreszcie wyjeżdża do Paryża. Tutaj popada w długi, ucieka więc do
Amsterdamu, następnie rozpoczyna podróż okrętem, który wkrótce rozbija się i tak bohater
trafia do krainy Nipuanów. Księgę II wypełnia pobyt na wyspie Nipu, gdzie jako uczeń Xaoo
przechodzi wewnętrzną przemianę, zbliżając się do oświeceniowych ideałów. Mikołaj

dojrzewa   obserwując   utopijne   społeczeństwo,   żyjących   w   zgodzie   pasterzy   –   oraczy,   ale
tęskni za Europą, toteż kiedy odnajduje łódź, ucieka z wyspy szczęśliwej. Księga III opisuje
dzieje powrotu Mikołaja do kraju przez Amerykę, gdzie zostaje uwięziony i gdzie podziela
pogląd Nipuańczyków, iż ludzie cywilizacji są dzicy. W końcu Mikołaj powraca w rodzinne
strony  i   podejmuje   służbę   publiczną,   nieskuteczną   jednak  w   warunkach   pełnej   destrukcji
życia  politycznego   (obowiązuje  model   demokracji   saskiej,  sejmy  są zrywane),  żeni   się z
Julianną i osiada na wsi, odgradzając się od świata zewnętrznego.

W utworze nie brakuje miejsc zabawnych, zwłaszcza kiedy autor, charakteryzując

bohatera za pomocą literackiego zabiegu „milieau”, wymienia na przykład rodzaje szczotek
do układania loków, peruk i innych przedmiotów służących do poprawiania urody.

Barwna, awanturnicza biografia bohatera spełnia w utworze jeszcze inne funkcje. Za

jej pośrednictwem autor w kilku odsłonach pokazuje kształt ówczesnej rzeczywistości. Obraz
zaściankowej prowincji zamieszkanej przez ludzi szczerych i gościnnych, ale jednocześnie
niewykształconych, nieudolnie wychowujących swoje dzieci ustępuje opisowi Paryża –
symbolu zabytków, rozrzutności, hazardu i degeneracji. Przedstawia im autor idealny model
społeczeństwa Nipuanów, stanowiący wersję oświeceniowej utopii. Arkadia ubóstwa
stworzona przez mieszkańców wyspy na prawach kontrastu uwydatnia przepaść, jaka dzieli
współczesną autorowi cywilizację od ideału.

#O15

15.Periodyzacja epoki polskiego oświecenia

Oświecenie – doba wielkich filozofów i uczonych, wiek rozumu w Europie, trwało od

końca XVII wieku aż do początków romantyzmu – czyli do wieku XIX. W Polsce występują
trzy fazy:
 Faza wczesna

Czterdzieste lata XVIII wieku – do końca 1764 roku  koniec czasów saskich; upadek
gospodarczy kraju zniszczonego wojnami. Epoka anarchii i upadku oświaty.



Faza dojrzała



1764 – 1795

1764

Stanisław August Poniatowski zostaje królem. Rozpoczyna się epoka
stanisławowska

1768 – 1772 Konfederacja barska
1772

Pierwszy rozbiór Polski w Petersburgu. Pretekstem zaborców jest rozkład
państwa i anarchia

1773

Powołanie Komisji Edukacji Narodowej

1788 – 1792 Sejm Wielki (Sejm Czteroletni). Cztery lata sejmowego ratowania kraju;

wprowadzenie nowych reform, działalność patriotów (m.in. Staszica i
Kołłątaja)

1791

Konstytucja 3 maja

1792

Targowica (konfederacja przeciwko reformom zwracająca się o pomoc do
sąsiednich mocarstw)

1793

Drugi rozbiór Polski

1794

Insurekcja kościuszkowska i upadek powstania kościuszkowskiego

1795

Trzeci rozbiór Polski. Upadek państwa; koniec epoki stanisławowskiej;
abdykacja króla Stanisława Augusta Poniatowskiego



Faza schyłko



1795 – 1822

Po rozbiorach kraju pojawiły się pierwsze próby i starania o odbudowę państwowości. Lata
następne w całej Europie zdominowała epoka Napoleona.

1797 Legiony Dąbrowskiego we Włoszech
1978 Śmierć króla Stanisława Augusta Poniatowskiego
1807 Utworzenie Księstwa Warszawskiego

1812 Klęska Napoleona w Rosji
1815 Kongres Wiedeński i utworzenie Księstwa Kongresowego
1822 Początek romantyzmu; Adam Mickiewicz wydaje Ballady i

romanse

#O16

16.Rodzaje i gatunki literackie typowe dla literatury oświecenia.

Bajka

Za ojca bajki uważa się Ezopa (starożytna Grecja). W okresie wczesnego renesansu

przeniósł ją na grunt polski Biernat z Lublina. W XVIII wieku – z uwagi na swój
moralizatorsko – dydaktyczny charakter – bajka jako gatunek stała się bardzo przydatna i
popularna. W tej krótkiej formie można było przekazywać niezwykle mądre i dojrzałe treści.
Nasi bajkopisarze wzorują się często (zwłaszcza Krasicki) na francuskim poecie Janie La
Fontaine.

Ze względu na formę wyróżnia się dwa rodzaje bajek:

epigramatyczne – krótkie, maksymalnie lapidarne (Ptaszki w klatce, Dewotka); na ogół
dwa ostatnie wersy zawierają morał.

Narracyjne – z rozbudowaną fabułą (Przyjaciele); morał niekiedy przewija się w całej
treści, a dwa ostatnie wersy stanowią jego puentę

W bajce pod postacią zwierząt i rzeczy ukazany jest świat ludzki i uniwersalne prawdy

nim rządzące (jest to alegoria). Istotnym elementem konstrukcji utworu jest morał (pouczenie,
mądrość życiowa), np.:
„Zawżdy znajdzie przyczynę, kto zdobyczy pragnie” – (Jagnię i wilcy)
„Uchowaj, Panie Boże, od takiej pobożności” – (Dewotka)

Mistrzem bajki epigramatycznej był Ignacy Krasicki.

Powieść

Dłuższy utwór epicki pisany prozą, zazwyczaj o wielowątkowej fabule. W

przeciwieństwie   do   noweli   obejmuje   losy   wielu   bohaterów,   zawiera   liczne   opisy.   W
oświeceniu   powstają  Mikołaja   Doświadczyńskiego   przypadki  i  Pan   Podstoli  Ignacego
Krasickiego.   Biorąc   pod   uwagę   dystans   czasowy   autora   do   świata   przedstawionego   w
utworze, rozróżniamy powieści historyczne, fantastyczno – naukowe, współczesne.
Satyra

Podobnie jak bajka satyra miała w literaturze długą tradycję sięgającą antyku. W

literaturze   rzymskiej   wykształciła   się   jako   gatunek   wierszowany,   forma   pouczającego
monologu przechodzącego czasem w dialog i przybierającego niekiedy styl  bezpośredniej
rozmowy z czytelnikiem. Satyra to utwór literacki ośmieszający lub piętnujący ukazywane w
nim zjawiska, wady i przywary ludzkie, obyczaje, osoby, grupy, stosunki społeczne, postawy
światopoglądowe,   orientacje   polityczne,   instytucje   publiczne,   sposoby   zachowania   i
mówienia   (Pijaństwo,   Żona   modna  –   Ignacego   Krasickiego).   Satyra   wyrasta   z   poczucia
szkodliwości   czy   absurdalności   pewnych   zachowań,   lecz   nie   proponowała   rozwiązań
pozytywnych.   Istotą   satyry   jest   po   prostu   ośmieszanie,   przedstawienie   rzeczywistości   w
krzywym zwierciadle.
Rodzaje satyr:
-

społeczno – obyczajowa

polityczna

osobista

konkretna

abstrakcyjna

Poemat heroikomiczny

Gatunek tan zapoczątkowany w literaturze polskiej przez Pawła Zaborowskiego w

XVI   wieku,   parodiował   cechy   poematu   heroicznego   i   wywoływał   efekt   humorystyczny
kontrastem   między   formą,   zachowującej   wszystkie   zewnętrzne   cechy   epiki   heroicznej,   a
błahą treścią (Myszieda – wojna myszy i kotów, Monachomachia – bitwa między zakonami
  Ignacego Krasickiego). Poematy heroikomiczne łączyły wysoki poziom artystyczny ze
skutecznością   oddziaływania.   Przesycone   humorem   łatwo   zyskiwały   popularność,   dzięki
której mogły wpływać na kształtowanie świadomości, np.  Monachomachia  odsłaniająca z
całą brutalnością niski poziom umysłowy i moralny zakonników była istotnym argumentem w
kampanii na rzecz reformy szkolnictwa, zdominowanego przez zakony.

Humor sytuacyjny, dowcip językowy, celne, aforystyczne puenty spowodowały

przeniknięcie sformułowań z tych poematów do języka potocznego, nadając zwrotom „nie
wszystko złoto, co się świeci”, czy „prawdziwa cnota krytyki się nie boi” autonomiczny byt
przysłowia.
Komedia polityczna

To odmiana komedii, w której główny czynnik stanowi ośmieszająca charakterystyka

zjawisk społecznych oraz krytyka metod rządzenia, dążeń stronnictw i skostnienia aparatu
władzy. Powrót posła – Juliana Ursyna Niemcewicza uważany jest za pierwszą polską
komedię polityczną. W Powrocie posła znajdujemy ślady najistotniejszych wówczas
wydarzeń – kwestii „liberum veto”, sukcesji tronu, przymierza z Prusami przeciw Rosji,
ciemiężenia chłopów przez szlachtę.

Document Outline