1 

P

ARADOKSY I 

NIEPOROZUMIENIA 

raz z upadkiem  komunizmu 

udowadniania 

nie 

charakteru Wielkiej Socjalistycznej  Rewolucji 

W 

nikowej.  Rok 1917 mogi 

wreszcie 

obiektem 

storycznych. Niestety,  ani historycy,  ani zwlaszcza nasze spoieczenstwo nie potrafiq 

z  mitem 

o 

poczqtku:  o 

w  ktorym  wszystko 

- 

narodu rosyjskiego 

- 

miaio 

jakoby 

Ta  opinia  wspoiczesnego  rosyjskiego  historyka  obrazuje  pewien  niezmienny  stan 

rzeczy:  osiemdziesiqt  lat 

wydarzeniach 

o 

o  roku 

1917 wciqz 

toczy. 

Dla  jednej  ze 

historycznych,  ktorq  mozna  by 

mianem 

Rewolucja 

byia  jedynie 

puczem,  narzuconym 

nemu spoieczenstwu, rezultatem zrqcznego spisku, uknutego przez 

dobrze 

ganizowanych i cynicznych fanatykow, pozbawionych wszelkiego 

oparcia 

w kraju. 

prawie  wszyscy historycy  rosyjscy, podobnie jak wyksztaicone  elity  i 

rownictwo  Rosji  postkomunistycznej, 

liberalnq  wykiadniq.  Pozbawiona 

lego  znaczenia  spolecznego 

historycznego  Rewolucja 

jest  obecnie 

odczytywana  na 

jako  wypadek,  ktory  zepchnqi 

przedrewolucyjnq,  Rosjq 

bogatq,  pracowitq  zmierzajqcq pewnie ku  demokracji, z jej naturalnego szlaku. 
boliczne zenvanie z 

nawiasem 

wyrazane tym 

niej,  im 

jest 

- 

godna uwagi 

- 

rzqdzqcych elit, ktore w 

do komunistycznej nomenklatury, ma jeden podstawowy atut: 

spoieczenstwo rosyjskie  od brzemienia winy  i skruchy, tak ciqzqcego przez lata 
strojki, naznaczone  ponownym  bolesnym  odkryciem  istoty 

JeSli bowiem 

bolszewicki zamach stanu z  1917 roku 

jedynie wypadkiem, to narod rosyjski 

dynie niewinnq ofiarq. 

Wobec takiej interpretacji historiografia sowiecka probowaia 

ze 

nik  1917 roku 

logicznym,  przewidywalnym  i  nieuniknionym  dokonczeniem  drogi 

wyzwolenia, 

przez  Swiadomie zjednoczone  z bolszewizmem 

Ten nurt 

historiografii  w  roznych  wersjach 

o 

o  roku 

1917 z problemem  legitymizacji  systemu  sowieckiego. JeSli  Wielka  Socjalistyczna 

wolucja 

byia dopehieniem sensu Historii, niosqcym przesianie 

wyzwo- 

lenia skierowane do 

caiego Swiata, to system polityczny,  instytucje 

ktorym dala poczqtek, mimo wszelkich 

mogly 

popeinione przez stali- 

58 

nizm,  nie  traciiy  swej 

Krach  systemu  sowieckiego pociqgnqi 

za 

sobq caikowite zaprzeczenie legitymizacji Rewolucji Paidziernikowej 

z 

wy- 

kiadni  marksistowskiej,  odrzuconej,  by 

formuiq  bolszewickq, 

Smietnik Historii”.  Jednak 

o tej wykiadni, tak jak 

o strachu, pozostaje 

nie bardziej, na Zachodzie jak w dawnym ZSRR. 

Odrzucajqc zarowno wykiadniq  liberalnq, jak  marksistowskq, trzeci nurt  historio- 

rewolucji rosyjskiej,  a 

ze 

- 

jak napisai Marc Ferro 

- 

paidziernika  1917 roku 

i ruchem  masowym,  i ruchem  garstki  ludzi”.  Miqdzy  licznymi pytaniami,  jakie  stawia 
sobie  w  zwiqzku  z  rokiem  1917 wielu  historykow,  kwestionujqcych  dominujqcy  dziS 

uproszczony  schemat  historiografii  liberalnej,  znajdujq 

sprawy  podstawowe.  Jakq 

odegraia militaryzacja gospodarki  i brutalizacja stosunkow spoiecznych, bqdqcych 

skutkiem  przystqpienia  Cesarstwa  Rosyjskiego  do  pierwszej  wojny  Swiatowej? 
mozna 

o narastaniu swoistej przemocy spoiecznej, 

przetaria  drogq  prze- 

mocy politycznej, skierowanej nastqpnie przeciw spoieczenstwu? W jaki 
ko antyautorytarna i  antyetatystyczna rewolucja  ludowa  plebejska 

do 

dzy najbardziej dyktatorskq i etatystycznq grupq politycznq? Jaki zwiqzek 

mozna 

miqdzy niewqtpliwq  radykalizacjq  spoieczenstwa rosyjskiego  w ciqgu  1917 roku  a bol- 
szewizmem? 

Z 

czasu  dziqki licznym 

a wiqc piodnej intelek- 

tualnie historiografii, rewolucja  1917 roku jawi 

nam jako chwilowa 

procesow:  pierwszy to przejqcie 

- 

w wyniku drobiazgowych przygotowan powstanczych 

- 

wiadzy politycznej przez partiq, 

radykalnie ze wzglqdu na metody dziaia- 

nia, organizacjq i ideologiq od wszystkich innych 

rewolucji, drugi 

- 

powszech- 

na rewolucja spoieczna, wielopostaciowa i niezaleina. Owq spoiecznq rewolucjq  rozpa- 

moina w wielu aspektach: przede wszystkim jako wielki bunt chiopski, siqgajqcy 

korzeniami  odlegiej historii,  nacechowanej  nie  tylko 

do 

ziem- 

skiego, ale tez 

chiopstwa wobec miasta, Swiata zewnqtrznego 

kazdej formy panstwowej ingerencji. 

jesien  1917 roku jawiq 

wiqc jako  nareszcie 

wiel- 

kiego cyklu buntow rozpoczqtego w 1902 roku, ktorego pierwsza kulminacja  przypadia 
na  lata  1905-1907.  Rok  1917 jest  decydujqcym  etapem  wielkiej  rewolucji  agrarnej 
i walki 

o 

posiadanie  ziemi  miqdzy  chiopstwem  a 

ziemskimi,  tak bardzo 

oczekiwanq realizacjq 

podziaiu”, czyli podziaiu ziemi w 

od liczby 

do 

w kaidej rodzinie. Lecz jest  to 

wazny  etap w konflikcie 

miqdzy  chiopami  a  panstwem  o odrzucenie wszelkiej  zwierzchniej wiadzy  miasta  nad 

wsiq. Na  tym  polu  rok  1917 jest  tylko  jednym 

kamieni  milowych  cyklu 

ktorego szczyt przypadnie  na lata  1918-1922, nastqpnie 

na okres 1929-1933, 

czqc 

caikowitq  klqskq Swiata wiejskiego, zniszczonego  podstaw przez przymusowq 

JednoczeSnie z rewolucjq  chiopskq przez caiy rok 1917 obserwujemy stopniowy roz- 

armii, ziozonej z prawie  dziesiqciu 

zmobilizowanych 

w ciqgu trzech lat na wojnq, ktorej sens nie bardzo rozumieli 

- 

niemal wszyscy genera- 

na  brak  patriotyzmu  tych  malo  zintegrowanych  politycznie 

pan- 

stwem  chiopskich  zoinierzy, 

horyzont  obywatelski nie 

daleko poza  ich 

wiejskq wspolnotq. 

P

ARADOKSY 

I 

NIEPOROZUMIENIA 

59 

Trzeci 

proces  obejmuje  grupq  reprezentujqcq  zaledwie 

3%  aktywnej 

spoieczenstwa,  ale  grupq  politycznie ruchliwq  i  skoncentrowanq  w wielkich  miastach 
kraju; chodzi 

o 

robotniczy. Srodowisko to, skupiajqc wszystkie 

ieczne tnvajqcej zaledwie od jednego  pokolenia  modernizacji  gospodarki, 
tentycznie rewolucyjne  hasia,  takie jak 

robotnicza” 

w rqce  sowie- 

jest zaczqtkiem specyficznego, rewindykacyjnego ruchu robotniczego. 

Czwarty wreszcie proces  rysuje 

jako  szybka  emancypacja  narodow  ludow 

nych  ras  zamieszkujqcych  dawne  imperium  carow, 

domagaiy 

autonomii, 

a poiniej 

Kazdy z tych 

ma 

wiasny  cykl, swojq dynamikq wewnqtrznq, swe szcze- 

aspiracje, ktorych nie daioby 

ani do bolszewickich 

ani do 

politycznej tej partii.  Procesy te 

przez caiy rok 

1917, 

tak jak  tyle  innych 

rozkiadu,  aktywnie  uczestniczqcych w zniszczeniu tradycyjnych 

instytucji  i,  szerzej,  wszelkich  form  wiadzy.  Przez 

ale  decydujqcy  moment 

w 

1917 roku  dziaiania bolszewikow 

- 

w 

korzystnej 

dla 

siebie 

instytucjonalnej 

- 

odpowiadajq  aspiracjom  szerszych  grup,  nawet 

rozne 

diugo-  Srednioterminowe cele jednych  drugich. Na 

chwilq  zamach 

stanu i rewolucja spoieczna zbiegajq 

lub dokiadniej: zderzajq, zanim 

rozejdq na 

dziesiqciolecia dyktatury. 

Procesy spoieczne  narodowe, eksplodujqce jesieniq  1917 roku, 

dziqki 

bardzo  szczegblnej koniunkturze iqczqcej w obliczu wojny totalnej 

- 

go 

irodia powszechnego 

brutalizacji 

- 

kryzys ekonomiczny, zaiamanie 

spoiecznych  upadek panstwa. 

Nie  dajqc zadnego  nowego  impulsu  carskiemu  rezimowi ani nie  wzmacniajqc 

dzo jeszcze niedoskonaiej 

spoieczenstwa, pienvsza wojna Swiatowa zadziaiaia 

jak  znakomity  katalizator,  ukazujqc 

autokratycznego  rezimu, 

przez  rewolucjq  1905-1906 roku  osiabionego  niekonsekwentnq  politykq  juz  to  zbyt 
maiych ustqpstw, juz to konsenvatywnych rzqdow silnej rqki. Wojna uwypukliia ponad- 
to 

nie doprowadzonej  do konca modernizacji gospodarki, zaleznej od 

nego 

zagranicznych 

i 

technologii.  Odnowiia  rowniez 

miqdzy Rosjq miejskq, przemysiowq i rzqdzqcq, a Rosjq wiejskq, 

politycznie  w znacznym stopniu zasklepionq w swych strukturach 

nych  wspolnotowych. 

Podobnie  jak  inni  uczestnicy  wojny  rzqd  carski  liczyi  na  szybkie jej  zakonczenie. 

Zamkniqcie 

blokada ekonomiczna Rosji ujawniiy w brutalny 

imperium  od zagranicznych dostawcow. 

guberni zachodnich,  okupowanych od 

1915 roku  przez  armiq niemieckq  austro-wggierskq, pozbawiia Rosjq produktow 

skiego 

do najlepiej 

w cesarstwie. Wojna 

prze- 

gospodarka  narodowa  nie 

tej  sytuacji:  od  1915 roku  brak 

zamiennych zdezorganizowai system  transportu  kolejowego. Przestawienie 

wie caiej produkcji na potrzeby wojny 

rynek wewnqtrzny. Po kilku miesiqcach 

na  zapleczu frontu zabrakio produktow  przetworzonych  kraj 

w biedzie 

Na 

sytuacja pogorszyia 

szybko: bezpardonowe wstrzymanie  kredytu 

rolnego  komasacja 

masowy  pobor  do wojska,  rekwizycje 

zboza, 

brak 

przemysiowych, przenvanie wymiany miqdzy miastem a wsiq 

gwaitownie proces modernizacji, rozpoczqty 

w 1906 roku  przez premiera 

60 

Piotra  Stoiypina,  zamordowanego  w  1911 roku.  Trzy  lata  wojny  utwierdziiy 

w  przekonaniu,  ze  panstwo  to  siia  wroga  obca.  Codzienne  udrqki  siuzby  w  armii, 

gdzie zoinierz 

traktowany raczej jak niewolnik niz jak 

napiqcia 

miqdzy szeregowymi a oficerami, w czasie gdy 

kolejnych klqskach zniszczone zostaiy 

resztki 

rezimu carskiego. Wojna wzmogia jeszcze  odwieczne zacofanie  prze- 

ktore 

juz podczas wielkich buntow chiopskich w latach 1902-1906. 

Od  konca  1915  roku  rzqd  nie 

nad  sytuacjq.  Wobec 

rezimu 

wszqdzie  powstawaiy  komitety  i  stowarzyszenia, 

na  siebie  kierowanie 

ciem codziennym: opiekq nad rannymi oraz zaopatrzenie miast i wojska,  do czego 

stwo 

nie  wydawaio 

juz  zdolne. 

zaczqli 

sami  sobq; rozpoczqi 

kieikujqcy od dawna w spoieczenstwie wielki ruch, ktorego miary nikt jeszcze nie 
Ale by  ruch ten mogi 

zwyciqstwo nad  dziaiajqcymi  siiami rozkiadu, potrzebna 

byia zachqta  pomocna dion ze strony wiadzy. 

Mikoiaj 

zamiast jednak 

pomost pomiqdzy wiadzq  najbardziej 

mi  elementami  spoieczenstwa  obywatelskiego,  uczepii 
nej utopii 

wodza  armii dobrego chiopskiego ludu”. 

osobiste 

wodztwo naczelne nad siiami zbrojnymi, 

w obliczu caikowitej narodowej klqski byio 

samobojstwem  dla  autokracji.  Odciqty  od  Swiata  w  specjalnym  pociqgu  w  kwaterze 
giownej w Mohylewie  Mikoiaj 

przestai w 

od jesieni  1915 roku  kiero- 

panstwem, zdajqc 

w tym  na zone, carowq Aleksandrq, bardzo niepopularnq ze 

wzglqdu na swe niemieckie pochodzenie. 

W  ciqgu  roku  1916 wydawaio 

ze wiadza  sama 

Duma 

- 

jedyne 

wybieralne,  nawet 

malo  reprezentatywne  zgromadzenie,  obradowaia 

tylko 

przez kilka  tygodni w roku; raz 

raz  dochodziio do zmiany  rzqdu 

nie  niekompetentnych,  jak  niepopularnych. 

oskarzono 

skq  koteriq,  kierowanq  przez  carowq  i  Rasputina,  o 

wrogowi 

najazdu  na  terytorium  kraju.  Stawaio 

oczywiste, ze wiadza  nie jest  zdolna  do 

szego prowadzenia  wojny.  Pod  koniec  1916 roku  krajem  nie  mozna  byio juz 
W atmosferze kryzysu politycznego, ktorego wyrazem byio dokonane 31 grudnia 
stwo Rasputina, strajki 

- 

na poczqtku wojny 

- 

znow przybraiy na sile. 

je 

armiq,  a  caikowita  dezorganizacja  transportu  doprowadziia  do zaiamania 

zaopatrzenia. Wypadki  z  lutego  1917 roku  zaskoczyiy wiqc  system 
kredytowany  osiabiony. 

Upadek carskiego rezimu, obalonego w wyniku piqciodniowych  demonstracji robot- 

niczych  i buntu  kilku  tysiqcy zoinierzy  garnizonu  piotrogrodzkiego, 

nie  tylko 

wiadzy  rozkiad  armii, do 

sztab generalny  nie odwaiyi 

by 

zamieszki, lecz 

brak przygotowania wszystkich giqboko podzielonych 

politycznych,  od 

z  Partii  Konstytucyjnych 

[tzw.  kadetow 

- 

przyp. tium.] 

socjaldemokratow. 

W  zadnym  momencie  tej  spontanicznej  ludowej  rewolucji,  rozpoczqtej  na  ulicy, 

a zakonczonej w zacisznych  gabinetach  Paiacu  Taurydzkiego, siedziby Dumy, siiy poli- 
tyczne  opozycji  nie  przewodziiy  ruchowi.  Liberaiowie  bali 

ulicy,  a  partie  socjali- 

styczne 

reakcji  wojska. 

negocjacje  miqdzy  liberaiami, 

niepokojonymi 

rozszerzenia 

rozruchow,  i socjalistami, przekonanymi, 

ze nadszedi czas rewolucji 

- 

pierwszego etapu 

procesu, mogq- 

cego z czasem 

zwyciqstwo rewolucji socjalistycznej;  negocjacje, ktore 

I 

6 

diugich  rokowaniach  do  powstania  nie  znanej  dotqd  formuiy  dwuwiadzy. 

Z jednej  strony 

Rzqd  Tymczasowy 

- 

kierujqcy 

logikq  parlamentarnq  dbajqcy 

o 

porzqdek organ wiadzy, dqzqcy do budowy Rosji kapitalistycznej, 

libe- 

ralnej, a do tego mocno zwiqzanej ze 

francuskimi  i brytyjskimi aliantami. 

Z dru- 

giej 

- 

wiadza  zawiqzanego  niedawno  przez  garstkq  dziaiaczy  socjalistycznych 

So- 

wietu 

Robotniczych  Zoinierskich  Piotrogrodu, ktory  uwazai 

zgodnie 

z wielkq  tradycjq  Rady Sankt-Petersburga  z  1905 roku, za bardziej 

re- 

wolucyjnq  reprezentacjq 

Ale 

sowietow”  sama  byia  zjawiskiem  dyna- 

micznym  zmiennym,  uzaleznionym  od  ewolucji  jej  zdecentralizowanych 

pqczkujq- 

cych struktur, a jeszcze bardziej od zmian niestaiej 

publicznej. 

Trzy kolejno 

sobie nastqpujqce, od 2 marca do 

25 pazdziernika 

rzqdy tym- 

okazaiy 

niezdolne do rozwiqzania problemow, pozostawionych 

w spad- 

ku  przez  poprzedni  rezim:  kryzysu ekonomicznego,  kontynuowania wojny,  kwestii  ro- 
botniczej  problemu  agrarnego.  Nowi  ludzie  wiadzy 

- 

z  Partii 

Konstytucyjnych 

majqcy 

w 

pienvszych  rzqdach,  jak 

i mienszewicy oraz 

[od 

SR 

eserowcami 

- 

przyp. 

tium.],  majqcy przewagq  w trzecim 

- 

nalezeli do owych wyksztaiconych  elit  miejskich, 

owych  postqpowych 

spoieczenstwa  obywatelskiego,  ktore  rozdarte  byiy 

miqdzy naiwnq 

w 

a  strachem przed  otaczajqcymi je 

zresztq 

znanymi 

z  nich  uwazaia,  przynajmniej  w  pienvszych 

miesiqcach  rewolucji  pod  wrazeniem 

pokojowego  charakteru,  ze  trzeba 

swobodq wyzwolonemu przez kryzys, a pozniej przez upadek starego reiimu  de- 

mokratycznemu porywowi. Marzeniem idealistow,  takich jak 

Lwow, szef dwoch 

pienvszych  rzqdow,  byio 

z  Rosji  kraju  o najwiqkszej  w Swiecie 

narodu  rosyjskiego 

- 

oznajmii on w jednej z pienvszych  deklaracji 

- 

okazai 

ze  swej wiasnej  natury  duchem  ogolnie  demokratycznym. Jest 

nie  tylko 

z powszechnq  demokracjq, ale 

przewodnictwo  na drodze postqpu, wytyczone- 

go przez wielkie hasia Rewolucji Francuskiej: 

Braterstwo”. 

Zgodnie  z  tym  przekonaniem  Rzqd  Tymczasowy 

demokratyczne  gesty 

- 

podstawowe 

wybory  powszechne,  zniesienie  wszelkiej  dyskryminacji  klaso- 

wej,  rasowej lub 

uznanie praw  Polski  Finlandii do samostanowienia, przy- 

rzeczenie  autonomii 

narodowym 

- 

jego  zdaniem 

miaio  do  patriotycznego  zrywu, 

spoieczenstwo, 

zwyciqstwo 

w wojnie  po stronie 

nowy reiim z zachodnimi  demokracjami. 

Ze 

wzglqdu na tnvanie wojny rzqd, skrupulatnie przestrzegajqc 

od poczynienia wielu waznych  dla 

krokow do czasu zebrania 

Konsty- 

tuanty, do ktorej wybory miaiy 

na jesieni 1917 roku. Stanowczo obstawai przy 

statusie,  pozostawiajqc w  zawieszeniu  najbardziej 

problemy: 

pokoju 

ziemi. JeSli  chodzi o uporanie 

z kryzysem  ekonomicznym, Rzq- 

dowi  Tymczasowemu  w  ciqgu  kilku  miesiqcy  istnienia  nie  powiodio 

lepiej 

przedniej  wiadzy;  problemy  z  zaopatrzeniem,  bieda,  inflacja,  przenvanie  obiegu  wy- 
miany  towarowej, zamkniqcie  fabryk  gwaitowny wzrost  bezrobocia 

tylko 

. 

napiqcia spoieczne. 

stylu. 

(Przyp. 

62 

PANSTWO PRZECIW SPOtECZENSTWU 

Wobec wyczekujqcej  postawy  rzqdu  spoieczenstwo nie przestawaio 

leznej samoorganizacji.  W ciqgu kilku tygodni powstaiy tysiqce rad, komitetow fabrycz- 
nych  i  dzielnicowych,  uzbrojonych 

milicji  robotniczych  (Czenvona 

dia), komitetow chiopow, zoinierzy,  Kozakow  gospodyn. 

szybko 

miejsca dyskusji, 

Scierania  siq poglqdow wyrazajqcych 

ludzi, opiniq 

publicznq i odmienny sposob uprawiania polityki. 

prawdziwym 

wyzwo- 

lenia, 

(czyli stale wiecowanie),  nabierajqce coraz 

rakteru, gdyz  rewolucja  lutowa 

upust  diugo gromadzonym  resentymentom 

stracjom  spoiecznym,  stanowiio  przeciwienstwo  demokracji  parlamentarnej,  o jakiej 
marzyli  politycy  nowego  rezimu.  Przez  caiy  rok  1917 tnvaia radykalizacja  postulatow 

spoiecznych. 

Robotnicy  przeszli  od  postulatow  ekonomicznych 

- 

oimiogodzinny  dzien  pracy, 

zniesienie  kar 

i  innych  dokuczliwych 

wprowadzenie 

czen  socjalnych  i podwyzek  piac 

- 

do zqdan  politycznych, 

o radykalnej 

zmianie stosunkow spoiecznych miqdzy pracodawcami a pracownikami  o innej formie 
sprawowania wiadzy.  Robotnicy 

- 

zorganizowani  w komitety  fabryczne, 

wotnym  celem  byia  kontrola  naboru  i  zwalniania  pracownikow  oraz uniemozliwienie 

nieuprawnionego  zamkniqcia 

pod pretekstem braku 

nia 

- 

przeszli  do zqdania 

robotniczej” nad produkcjq. Lecz by  owa  kontrola 

mogia 

trzeba  byio zupeinie nowej formy rzqdzenia, 

sowie- 

tow” 

- 

jedynej zdolnej do poczynienia radykalnych krokow, a w 

nacjonalizacji  zakiadow, ktore  to 

nie wystqpowaio wiosnq  1917 roku,  ale 

coraz 

wysuwane byio 

miesiqcy poiniej. 

W  przebiegu  rewolucji  1917  roku  decydujqcq 

odegraia  dziesiqciomilionowa 

masa  zmobilizowanych 

Szybki  rozkiad  armii  rosyjskiej,  w  ktorej 

dezercja  nastroje pacyfistyczne,  stai 

przyczynq upadku  instytucji 

stwa. Komitety zoinierskie, uprawomocnione  przez Rzqd Tymczasowy pienvszym przy- 

przezen  tekstem 

- 

siynnym  rozkazem  nr  1, prawdziwq 

praw  zoinierza” 

znoszqcq najbardziej dokuczliwe przepisy dyscyplinarne dawnego rezimu 

- 

bezustannie 

przekraczaiy  swe 

Podajqc 

za 

nowego  rodzaju, 

do usuwania jednych oficerow, 

innych lub nawet do mieszania 

w  sprawy  strategii  wojennej.  Owa  wiadza  zoinierska  przetaria  drogq  swoistemu 

okopowemu”,  tak  scharakteryzowanemu  przez 

armiq rosyjskq  generaia  Brusiiowa: 

nie  mieli  najmniejszego  pojqcia,  czym 

jest  komunizm,  proletariat  czy  konstytucja. Chcieli  pokoju,  ziemi 

bez 

praw, bez oficerow  posiadaczy ziemskich. Ich 

oznaczai w 

tylko dqzenie do nieskrqpowanej 

do anarchii”. 

Po klqsce ostatniej ofensywy rosyjskiej w czerwcu  1917 roku armia 

rozpadia: 

oficerow,  podejrzewanych  przez  szeregowych  o 

zoinierze 

aresztowali,  wielu  wymordowali.  Liczba  dezerterow  gwaitownie  wzrosia,  dochodzqc 

w  sierpniu  wrzeiniu  do 

tysiqcy  dziennie.  Chiopscy  zoinierze 

juz 

tylko 

o 

jednym: 

do domu, by  nie 

podziaiu  ziemi  stad obszarnikow. 

rozkaz nr 

1 z 1 

1917 r. 

zostai 

przez Rzqd  Tymczasowy, 

lecz przcz 

Piotro- 

grodzki 

jako 

jego wladzy. Rzqd 

dzien 

(Przyp. tlum.) 

P

ARADOKSY  I 

63 

Od czerwca do paidziernika  1917 roku ponad dwa miliony zoinierzy 

walkq 

i bezczynnym tkwieniem z pustymi zoiqdkami w okopach lub garnizonach, 

waio z topniejqcej armii. Ich 

z kolei niepokoje na wsi. 

do  lata  niepokoje  o  podiozu  agrarnym 

sporadycznie,  zwiaszcza 

w porownaniu  z wypadkami  rewolucji  1905-1906 roku.  Gdy  na 

o abdykacji  cara,  zgromadzenie wiejskie  zbieraio  siq, jak  to byio w 

z  okazji 

wazniejszych  wydarzen, 

uchwalaio  petycjg,  wyrazajqcq  skargi 

Pienvszym  postulatem  byio  przekazanie  ziemi  tym, 

uprawiajq,  niezwioczny 

rozdziai 

nalezqcych  do wielkich  posiadaczy  i  ponowne,  nizsze  naliczenie 

Krok 

kroku  chiopi organizowali 

tworzqc komitety rolne na poziomie 

wsi  lub gminy,  kierowane 

przez  przedstawicieli  wiejskiej  inteligencji 

- 

uczycieli, 

pracownikow  siuzby  zdrowia 

- 

bliskich  krqgom  socjali- 

stow-rewolucjonistow.  Poczqwszy  od  maja-czerwca  1917 roku  ruch  chiopski przybrai 

bardziej  radykalne  formy:  by  nie 

do dziaian 

wiele  komitetow 

rolnych zdecydowaio 

na zagarniqcie  sprzqtu rolniczego  stad 

ziemskich, 

a takie na  zawiaszczenie 

pastwisk 

Ta  odwieczna walka  o 

podziai” ziemi dokonaia 

kosztem obszarnikow,  ale takie i 

czyli 

niejszych 

dziqki  reformom  Stoiypina 

wspolnotq  gromadzkq, 

by 

jako peinoprawni 

na skrawku ziemi wolnym  od obowiqzku 

czen  wspolnotowych. Jeszcze  przed  Rewolucjq 

kuiak 

- 

we wszystkich 

wystqpieniach  bolszewikow piqtnowany jako 

chiopski bogacz”, 

i 

- 

stai 

juz cieniem  samego siebie. W 

musiai 

wiqkszq 

bydia, maszyn  i ziemi, 

nastqpnie 

do wspolnego  kotia  i  rozdzielono  wedle  odwiecznej  egalitarnej  zasady 

do 

wyiywienia” 

. 

W lecie niepokoje na wsiach, podsycane 

setek tysiqcy uzbrojonych  dezer- 

terow, staiy 

coraz gwaitowniejsze. Poczynajqc od konca sierpnia chiopi, zawiedzeni 

niedotrzymaniem obietnic przez rzqd, 

wciqz 

reformq rolnq, uderzyli na 

panskie 

systematycznie 

palqc,  tak by 

z nich  raz na 

wsze okrytego hanbq ziemianina. Na Ukrainie  w centralnych guberniach Rosji 

- 

bowskiej,  penzenskiej,  woroneskiej,  saratowskiej,  oriowskiej,  tulskiej 

i 

riazanskiej 

- 

spalono tysiqce 

a setki 

wyrzniqto. 

Wobec zasiqgu  rewolucji  spoiecznej elity  kierownicze  partie  polityczne 

- 

ze 

miennym  wyjqtkiem  bolszewikow,  do 

postawy  jeszcze 

- 

wahaiy 

miqdzy 

lepszej lub gorszej kontroli ruchu rewolucyjnego a pokusq  puczu 

skowego. 

do rzqdu  w  maju  1917 roku  popularni  w  krqgach  robotniczych 

mienszewicy  lepiej 

jakakolwiek  partia osadzeni w Srodowisku 

nie  potrafili 

- 

gdyz 

ich 

uczestniczyli 

we 

dzach dbaiych o porzqdek 

- 

przeprowadzik gioszonych przez siebie od 

dawna reform; w wypadku eserowcow dotyczyio to zwiaszcza podziaiu ziemi. 
zarzqdcami  straznikami panstwa 

umiarkowane  partie socjalistyczne 

ustqpiiy  pola  bolszewikom,  nie 

przy  tym 

z  uczestnictwa  w  rzqdzie, 

ktory z kazdym dniem coraz siabiej kontrolowai sytuacjq w kraju. 

obliczu  pochianiajqcej wszystko  anarchii  w  Srodowiskach 

ziemskich, w sztabie generalnym 

niektorych  rozczarowanych 

pojawiia 

pokusa rozwiqzania sytuacji przez wojskowy zamach stanu, 

64 

PANSTWO 

PRZECIW  SPOIECZENSTWU 

ponowai  generai 

Wobec  sprzeciwu  Rzqdu  Tymczasowego  z  Aleksandrem 

Kierenskim na  czele  rozwiqzanie  to nie przeszio. 

puczu  wojskowego  rze- 

czywiicie 

wiadzq 

choC 

formalnie prowadziia jed- 

nak  sprawy  kraju.  Klqska  puczu  generaia  Korniiowa,  do  ktorego  jednak  doszio 
w  dniach  24-27  sierpnia  1917 roku, 

ostateczny  kryzys Rzqdu Tymczaso- 

wego, ktory nie kontrolowai juz zadnego z tradycyjnych mechanizmow wiadzy. Podczas 
gdy  na  szczycie 

ubiegajqcy 

o  iluzorycznq  dyktaturq wojskowi  zmagali 

w rozgrywkach  o wiadzq, upadaiy  podstawy,  na  ktorych  opieraio 

panstwo: wymiar 

administracja  armia. 

do 

prawa  i  zanegowania 

wszelkiej postaci wiadzy. 

niewqtpliwa radykalizacja  mas miejskich  i wiejskich  oznaczaia  ich bolszewiza- 

mniej  pewnego. 

pod  wspolnymi  sloganami 

- 

robotni- 

i 

wiadza w rqce  sowietow” 

- 

robotniczy i 

bolszewiccy 

nie  nadawali  owym 

tego  samego znaczenia.  W  armii 

okopo- 

przede wszystkim  powszechne pragnienie pokoju, wspolne  dla zoinierzy 

wszystkich panstw, uwikianych od trzech lat w najknvawszq i najbardziej totalnq z 
jen.  Rewolucja  chlopska 

zupeinie  niezaleznq  drogq,  duzo blizszq  sprzyjajqcemu 

podziaiowi”  programowi  eserowcow  nii gioszqcemu  nacjonalizacjq  ziemi 

i  uprawianie  jej  w  wielkich  skolektywizowanych jednostkach  programowi  bolszewi- 
kow. Tych ostatnich znano na wsi tylko z 

dezerterow, zwiastunow szerzqce- 

go 

bolszewizmu, ktory 

dwa magiczne  siowa: 

ziemia. 

Z pewnoiciq nie 

wszyscy niezadowoleni 

do partii bolszewickiej [Socjaldemokratycznej Par- 

Robotniczej  Rosji  (bolszewikow), 

- 

przyp. tium.],  ktora wedle sprzecz- 

nych danych liczyia w paidzierniku  1917 roku od stu do dwustu tysiqcy czionkow. Nie- 
mniej  w  prozni  instytucjonalnej, 

jesieniq  1917 roku,  kiedy  upadia wiadza 

panstwowa, 

miejsca  caiej  plejadzie  komitetow, 

i  innych  grupek, 

wystarczaio  stanowcze dziaianie dobrze zorganizowanego  zdecydowanego trzonu ja- 

grupy,  by  uzyskaia  ona szybko wiadzq 

do swej realnej siiy. I  to 

zrobiia partia bolszewicka. 

Od swego powstania w 1903 roku odrozniaia 

ona od innych 

- 

rosyjskich i obcych 

- 

ruchu  socjalistyczno-demokratycznego  zwiaszcza  woluntarystycznq  strategiq 

radykalnego  zenvania  z  istniejqcym  porzqdkiem 

koncepcjq  partii  jako  organizacji 

o 

silnej strukturze, zdyscyplinowanej,  elitarnej  skutecznej. Podobna awangarda zawo- 

dowych rewolucjonistow  byia  przeciwienstwem wielkiej, szeroko otwartej na  sympaty- 
kow  roinych  orientacji  partii  o  charakterze  stowarzyszenia,  bliskiej  mienszewikom 
i w 

europejskim socjaldemokratom. 

Pienvsza  wojna  Swiatowa zaznaczyia jeszcze  mocniej  specyfikq  leninowskiego bol- 

szewizmu.  Odrzucajqc wspoipracq  z  innymi nurtami socjaldemokracji, coraz bardziej 
odosobniony Lenin uzasadnii teoretycznie swq pozycjq w szkicu 

jako naj- 

wyzsze  stadium  kapitalizmu”. 

w  nim,  ze  rewolucja  wybuchnie  nie  w  kraju 

o najlepiej rozwiniqtym kapitalizmie, ale w kraju malo rozwiniqtym gospodarczo, takim 

jak 

pod warunkiem, 

ruch rewolucyjny kierowany bqdzie  tam przez zdyscypli- 

nowanq  awangardq, gotowq  do dziaian skrajnych, to znaczy do wprowadzenia  dyktatu- 
ry proletariatu i przeksztaicenia wojny imperialistycznej w 

domowq. 

W 

z 17 paidziernika  1914 do jednego z przywodcow bolszewickich Aleksandra 

Szlapnikowa Lenin pisze: 

P

ARADOKSY  I NIEPOROZUMIENIA 

65 

ziem bytaby teraz, i to niezwiocznie 

- 

klqska caratu w obecnej wojnie. 

wienie  pracy 

systematycznej, 

moze 

w kierunku  przeksztaicenia 

wojny miqdzy narodami w wojnq  domowq 

- 

oto sedno 

Moment  tego przeksztaicenia 

- 

to inna  sprawa, dziS jeszcze niejasna. Trzeba 

temu  momentowi 

i 

nie 

go do dojrzewania”. 

Nie mozemy ani 

wojny domowej, ani 

,,de- 

kretowai.”, ale prowadzii. pracq 

- 

bqdzie trzeba, nawet bardzo 

- 

w tym  kierun- 

ku 

mamy obowiqzek’. 

Ujawniajqc 

imperialistyczna” 

laia zasady marksowskiego  dogmatu 

iz wybuch rewolucji 

bardziej 

w Rosji  niz  gdzie  indziej.  Przez  caiq wojnq  Lenin powracai  do 

bolszewicy 

winni 

gotowi  do podsycania 

Srodkami wojny  domowej.  ,,Ten, kto uznaje 

walkq klas 

- 

pisai we 

1916 roku 

- 

musi 

wojnq domowq, ktora w kazdym 

spoieczenstwie  klasowym stanowi naturalnq  kontynuacjq, rozwiniqcie  i zaakcentowanie 

walki klas”. 

zwyciqstwie rewolucji  lutowej,  w 

nie wziqi  udziaiu 

znaczqcy  dzia- 

iacz bolszewicki,  gdyz wszyscy  byli  albo na zesianiu,  albo na  emigracji, Lenin, wbrew 
zdaniu zdecydowanej 

przywodcow  partyjnych,  przepowiedziai krach 

ugody  z  Rzqdem  Tymczasowym, jakq  starai 

sowiet  piotrogrodzki, 

zdominowany  przez  przewazajqcych  w  nim  eserowcow  i  socjaldemokratow  roznych 
opcji.  W  napisanych  w  Zurychu, w  dniach  20-25  marca  1917 roku  czterech 
z  daleka”, ktore do tego  stopnia 

z  pozycjami  politycznymi 

kich przywodcow  bolszewickich,  ze dziennik 

opublikowak  tylko 

jeden,  Lenin  domagai 

natychmiastowego  zenvania  sowietu  piotrogrodzkiego 

z 

Rzqdem  Tymczasowym  przygotowania  nastqpnej, 

fazy  rewolucji. 

Pojawienie 

sowietow byio dla Lenina znakiem, ze rewolucja  przeszia juz swq 

burzuazyjnq”. Nie czekajqc na 

te organy rewolucji miaiy 

wiadzq  siiq 

wojnq  imperialistycznq  nawet  za  cenq  nieuniknionej  w kazdym  procesie  rewolu- 

cyjnym wojny domowej. 

powrocie  do Rosji 

3 kwietnia  1917 roku  Lenin  wciqz  bronii  skrajnych  pozycji. 

W 

siynnych 

kwietniowych” 

raz jeszcze 

bezwarunkowq 

republiki  parlamentarnej  i procesu  demokratycznego.  Idee Lenina, 

z 

skoczeniem i niechqciq  przez 

piotrogrodzkich liderow bolszewickich, szybko 

posiuch, szczegolnie  nowego narybku partii, zwanego 

przez Stalina 

praktiki 

(praktykami), w odroznieniu od 

W 

ciqgu kilku miesiqcy 

ty 

plebejskie, 

ktorych  czolowe  miejsce  zajmowali  chiopi-zoinierze, 

nad  elementami  miejskimi  intelektualistami 

- 

weteranami  zinstytucjonalizowanych 

ruchow  spoiecznych.  Noszqcy  w  sobie  zakorzenionq  w  kulturze  wiejskiej  przemoc, 
mniej  skrqpowani  niezbyt  dobrze  sobie  znanym  marksistowskim 

siabo 

uformowani  politycznie,  dziaiacze  pochodzenia  chiopskiego 

- 

typowi  przedstawiciele 

bolszewizmu plebejskiego,  ktory miai niebawem silnie 

na 

lektualny bolszewizm 

partii 

- 

wcale  nie zadawali  sobie pytania, 

na 

dze 

do socjalizmu” 

konieczny, czy tez nie. Jako 

lennicy  dziaiania 

rozwiqzania 

byli 

Cyt. za: 

I. 

Lenin, 

t. 

35, 

Wiedza, Warszawa 

1957,  140-141. (Przyp. tium.) 

66 

mi takiego bolszewizmu,  ktbry w miejsce teoretycznych  dyskusji stawiai jedynq 
nq kwestiq, kwestiq zdobycia wiadzy. 

Leninowska  droga  biegia 

koleinq  miqdzy  coraz bardziej  zniecierpliwionym 

do awantury 

chiopskim 

- 

marynarzami poiozonej blisko  Piotro- 

grodu  morskiej  bazy  w  Kronsztadzie,  niektorymi  jednostkami  stoiecznego garnizonu 
czy  czenvonogwardzistami  z  robotniczych  dzielnic  Wyborga 

- 

a  kierownictwem, 

czonym  obawq przed  klqskq przedwczesnego  pozbawionego szans powstania.  Wbrew 
szeroko  rozpowszechnionemu  poglqdowi  przez  caiy  rok  1917 partia  bolszewicka  byia 

podzielona  i rozdarta: jednych  rozsadzaia energia, inni 

wahali. W 

kach lipca 1917 roku ekscesy 

do walki z siiami rzqdowymi mas omal nie po- 

partii  bolszewickiej, 

knvawych  demonstracjach  w  Piotrogrodzie  od 

3  do 

5 

lipca  zostaia  zdelegalizowana,  jej 

aresztowano  lub,  jak  Lenina, 

do emigracji. 

rzqdu wobec wielkich 

upadek tradycyjnych  instytucji  auto- 

spoiecznych  oraz  klqska 

wojskowego  puczu  generaia 

Korniiowa  pozwoliiy  partii  bolszewickiej  ponownie 

pod  koniec  sierpnia 

1917 roku w sytuacji 

zdobyciu wiadzy poprzez powstanie zbrojne. 

Raz jeszcze  osobista rola Lenina jako teoretyka  i  stratega przejqcia wiadzy okazaia 

decydujqca.  W  tygodniach  poprzedzajqcych  bolszewicki  zamach  stanu  z 

25 

dziernika 1917 

Lenin zaplanowai wszystkie jego etapy, tak by nie mogi on 

ani zdezorganizowany  nieprzewidzianym  powstaniem  ,,mas”, ani zahamowany 
lucyjnym 

bolszewickich 

takich jak Zinowjew czy Kamieniew. 

Po gorzkim 

dni  lipcowych  chcieli  oni bowiem 

do wiadzy  z 

przewagq  w  sowietach  pluralistycznq 

ziozonq  z 

i 

opcji socjaldemokratow. 

Z finskiego wygnania Lenin ciqgle przysyiai do 

Komitetu Centralnego partii bolszewickiej  listy  artykuiy z wezwaniami  do powstania. 

natychmiastowy 

i  dajqc ziemiq  chiopom, bolszewicy ustanowiq 

nikt nie obali 

- 

pisai. 

- 

Nie ma 

na korzystnq dla bolszewikow 

malnq 

Zadna  rewolucja  tego  nie  oczekuje. 

nie wybaczy  nam, 

nie weimiemy teraz wiadzy”. 

Apele te spotykaiy 

ze  sceptycyzmem 

bolszewickich.  Po 

bieg rzeczy, skoro kazdego dnia sytuacja 

radykalizuje?  Czy nie 

czy 

do mas 

ich naturalnq 

panstwo 

spoiecznych 

na przewidziany na 

20 paidziernika 

Zjazd  Sowietow?  W  zgromadzeniu,  w 

delegaci  sowietow 

wielkich 

robotniczych  i komitetow zoinierskich 

znacznq  przewagq 

nad  zdominowanymi  przez  eserowcow  sowietami  wiejskimi,  bolszewicy  mieli  duzq 
szansq  zdobycia wzglqdnej 

dla  Lenina  przejqcie  wiadzy w rezultacie 

giosowania  Zjazdu 

oznaczaioby, 

powstaiy  w jego  wyniku  rzqd  musiaiby 

koalicjq, a bolszewicy musieliby 

wiadzq z innynii ugrupowaniami 

socjalistycznymi. Lenin, ktory od miesiqcy domagai 

caiej wiadzy tylko dla bolszewi- 

za  wszelkq  cenq 

poprzez  powstanie  zbrojne  przed 

do 

1918 r. 

w  Rosji 

julianski,  ktbry  miai 

dni 

w stosunku d o  kalendarza 

Tak wiqc 

25 X 1917 w Rosji to 7 XI  1917 r. w Europie. 

P

ARADOKSY  I 

67 

Ogolnorosyjskiego Zjazdu 

iz pozostaie partie socjalistyczne 

powstanczy  zamach stanu i ze pozostanie 

jedynie 

do opozycji,  a  to 

pozostawi caiq 

w rqku bolszewikow. 

Wrociwszy  potajemnie  do  Piotrogrodu,  Lenin  zebrai  10  paidziernika  dwunastu 

z 

dwudziestu  czionkow  Komitetu  Centralnego 

dziesiqciu  godzinach 

dyskusji udaio mu 

obecnych do przegiosowania  najwazniejszej 

uchwaiy w dziejach partii:  decyzji 

w najblizszej 

powstania zbroj- 

nego.  Zapadia  ona  dziesiqcioma  giosami  przy  sprzeciwie  Kamieniewa  i  Zinowjewa, 
stanowczo  przekonanych, iz nie naleiy 

zadnych  dziaian przed zebraniem 

Zjazdu  Sowietow.  Mimo sprzeciwu umiarkowanych 

16 

paidziernika 

Trocki utworzyi  organizacjq wojskowq, 

teoretycznie pod 

sowietu 

piotrogrodzkiego,  ale  w  rzeczywistoki  spenetrowanq  przez 

Zadaniem 

Piotrogrodzkiego  Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego (PKWR) byio 

wal- 

ki 

o 

wedle wszelkich  zasad sztuki powstania zbrojnego, 

odmiennego 

od spontanicznego i anarchicznego buntu ludowego, ktbry 

partie bol- 

szewickq. 

Zgodnie  z 

Lenina  liczba 

uczestnikow  Wielkiej  Socjali- 

stycznej Rewolucji  Paidziernikowej  byia bardzo  ograniczona.  Znalazio 

nich 

kilka  tysiqcy  zoinierzy  garnizonu  stoiecznego,  marynarzy  z  Kronsztadu  i  czenvono- 
gwardzistow, ktorzy przyiqczyli 

do PKWR, a 

kilkuset  dziaiaczy bolszewickich 

z 

fabrycznych. 

liczba 

i nieznaczna liczba  ofiar dowodzq 

oczekiwanego i starannie przygotowanego  zamachu stanu, 

dokonano bez opo- 

ru.  Znamienne, ze zdobycie wiadzy  odbyio 

w imieniu  PKWR. Tq  drogq 

bolszewikow udzielali  peini wiadzy 

miaia  peinomocnictwa jedynie  od 

Komitetu  Centralnego 

w zwiqzku z  tym  nie zalezaia w zaden  sposob od 

Zjazdu Sowietow. 

Strategia Lenina  okazaia 

Postawieni. przed  faktem  dokonanym  umiar- 

kowani 

potqpili 

wojskowy, 

za plecami sowietow”, 

czym 

Zjazd.  Pozostali  na 

obok jedynych  sojusznikow 

- 

czionkow  maiej 

grupy  lewicowych socjalistow-rewolucjonistow 

- 

liczni  bolszewicy  doprowadzili do te- 

go, 

obecni jeszcze delegaci przegiosowali zredagowany przez Lenina tekst, oddajqcy 

wiadzq  w  rqce  sowietow”.  Ta  czysto  formalna  uchwaia 

bolszewikom 

iz rzqdzq oni w imieniu ludu w 

miaio 

w 

pokolenia  naiwnych.  Kilka  godzin  poiniej  zjazd 

przed 

rozjechaniem 

utworzenie  nowego  rzqdu  bolszewickiego 

- 

Rady  Komisarzy  Ludo- 

wych z Leninem na czele 

- 

zaaprobowai pienvsze akty prawne nowego rezimu: dekre- 

ty 

o pokoju i o ziemi. 

Bardzo  szybko 

nieporozumienia,  a  potem  konflikty  miedzy  nowq  wiadzq 

i 

ruchami  spoiecznymi, ktore 

dotqd jako  siiy 

stary  system  poli- 

tyczny, gospodarczy i spoieczny. Pienvsze  nieporozumienie  dotyczyio rewolucji rolnej. 
Przy  niekorzystnym  stosunku 

bolszewicy, 

zawsze  giosili  koniecz- 

nacjonalizacji  ziemi, musieli 

a 

sobie program 

so- 

na rozdzielenie ziemi pomiqdzy chiopow.  ,,De- 

kret o ziemi”, ktorego giowne rozporzqdzenie 

bez odszkodowania 

ziemi, a caia ziemia zostaje oddana do dyspozycji lokalnych komite- 

tow rolnych w celu jej podziaiu”, ograniczai 

w 

istocie do legitymizacji dokonywane- 

68 

go 

przez  liczne wspolnoty wiejskie  od  lata  1917 roku  brutalnego zawiaszczania  ziemi 

nalezqcej  do wielkich  posiadaczy  bogatych 

- 

kulakow.  Zmuszeni  chwilowo 

do niezaleznej rewolucji chlopskiej, ktora tak 

zdobycie wladzy, 

bolszewicy mieli 

do swojego  programu 

lat  poiniej.  Tragicznym roz- 

wiqzaniem nieporozumienia  z  1917 roku 

stanowiqca apogeum walki miqdzy re- 

zimem wyrosiym  Paidziernika a chiopstwem przymusowa  kolektywizacja wsi. 

nieporozumienie dotyczylo stosunkow partii bolszewickiej ze wszystkimi no- 

wymi instytucjami 

- 

komitetami fabrycznymi, zwiqzkami zawodowymi, partiami socjali- 

stycznymi,  komitetami  dzielnicowymi,  Czerwonq  Gwardiq,  a  zwlaszcza  sowietami 

- 

biorqc udzial w  zniszczeniu  instytucji  tradycyjnych, 

o 

PO

- 

twierdzenie  i rozszerzenie wlasnych  kompetencji. W ciqgu kilku  tygodni wszystkim in- 
stytucjom  odebrano 

oraz podporzqdkowano 

partii  bolszewickiej 

zlikwi- 

dowano. 

najpopularniejsze w paidzierniku  1917 roku 

Rosji: 

dza  w  rqce 

zamienilo 

w  mgnieniu  oka we 

partii  bolszewickiej 

nad sowietami. 

robotnicza”, kolejny postulat  proletariuszy Piotrogrodu  in- 

nych wielkich  oirodkow przemyslowych, w imieniu ktorych bolszewicy rzekomo dziaia- 
li, zostala  szybko  odrzucona na rzecz 

z 

panstwowej kontroli nad 

zakladami  pracownikami. 

Swiatem robotniczym 

- 

bezrobociem, 

stalym spadkiem sily nabywczej i glodem 

- 

a dbajqcym o 

ekonomicznq  pan- 

stwem zapanowalo wzajemne niezrozumienie. Od grudnia  1917 roku  nowy rezim  mu- 
sial 

czolo  calej fali  postulatow  robotniczych  i  strajkow.  W  ciqgu  kilku  tygodni 

bolszewicy  utracili 

kapitalu  zaufania,  zdobytego 

ludzi  pracy 

w ciqgu roku 1917. 

Trzecim  nieporozumieniem  byly  stosunki  nowej  wladzy  z 

byiego 

cesarstwa. Bolszewicki zamach stanu 

tendencje 

ktorym nowe 

kierownictwo zdawalo 

poczqtkowo 

porqki. Uznajqc 

ludow dawnego imperium oraz ich prawo do 

federacji i oderwania 

bolszewicy zdawali 

inne narody do wyzwolenia 

spod centralnej kurateli 

rosyjskiej.  W  ciqgu  kilku 

Polacy,  Finowie,  Baltowie,  Ukraincy,  Gruzini,  Or- 

mianie i Azerowie oglosili 

Sytuacja zaczqla 

bolszewikow; nie- 

bawem  podporzqdkowali prawo  narodow  do samostanowienia 

utrzyma- 

nia  ukrainskiego zboza,  ropy  naftowej 

mineralnych  Kaukazu, 

mo- 

wiqc, 

interesom  nowego  panstwa,  ktore  okazalo 

wkrotce,  przynajmniej 

w sprawie terytorium,  spadkobiercq caratu w jeszcze wiqkszym stopniu niz Rzqd  Tym- 

czasowy. 

Zderzenie  roznorodnych  rewolucji  spolecznych 

narodowych  oraz  szczegolnej 

praktyki  politycznej, ktora wykluczala  wszelki podzial wladzy, mialo niebawem 

do rodzqcego przemoc  terror konfliktu  miedzy nowq wiadzq  a szerokimi odla- 

spoieczenstwa. 

2 

DYKTATURY 

owa wiadza jawi 

jako twor ziozony: jego fasadq jest 

sowietow”, re- 

prezentowana  formalnie  przez  Centralny  Komitet  Wykonawczy,  starajqcy 

N 

o uznanie w kraju  za granicq, legalny rzqd 

- 

Rada Komisarzy Ludowych, oraz 

Piotrogrodzki  Komitet  Wojskowo-Rewolucyjny  (PKWR). 

od  poczqtku 

decydujqcq 

w  komitecie  Feliks  Dzieriynski  opisywai  go  nastqpujqco: 

lekka, giqtka, natychmiast  zdolna  do dziaiania, bez wdawania 

w 

drobia- 

Zadnej przeszkody w dziaianiu i biciu wrogow zbrojnym ramieniem dyktatury 

proletariatu”. 

Jak w pierwszym okresie istnienia nowego rezimu 

owo 

ramiq  dyk- 

tatury proletariatu”, wedle obrazowego 

Dzieriynskiego,  ktore zostaio prze- 

jqte  pozniej dla 

bolszewickiej  policji  politycznej 

- 

Czeka? W  sposob 

i 

sprawny. PKWR 

z 

czionkow, w tym czterdziestu 

bol- 

szewikow, kilku lewicujqcych socjalistow-rewolucjonistow i anarchistow; formalnie kie- 
rowai  nim 

lewicowy  socjalista-rewolucjonista, 

otoczony, 

jak  nalezaio,  przez  czterech  bolszewickich 

w  tym  Antonowa-Owsiejenkq 

i  Dzieriynskiego.  W 

blisko 

tysiqcy  rozkazow  wydanych  przez 

PKWR  w  czasie 

53 

dni  istnienia  i  nagryzmolonych 

oiowkiem  na  maiych 

skrawkach  papieru,  zredagowaio 

w  imieniu 

lub  ,,se- 

kretarza” ze 

osob. 

Podobna 

operacyjna”  panowaia  przy  rozsyianiu 

i wykonywa- 

niu 

PKWR 

za 

prawie tysiqca 

mianowa- 

nych  przy najrozniejszych organizacjach, jednostkach wojskowych,  radach, komitetach 
dzielnicowych  administracjach.  Odpowiadajqc jedynie  przed  PKWR,  komisarze 
dejmowali  niejednokrotnie  decyzje  bez  uprzedniej  zgody  rzqdu  czy  bolszewickiego 
Komitetu Centralnego. Od 26 pazdziernika 

(8 listopada),  pod 

wszystkich 

wybitnych 

bolszewickich, ktorzy zajqci byli tworzeniem rzqdu, nieznani i anoni- 

mowi 

postanowili 

dyktaturq proletariatu” za pomocq nastqpujq- 

cych  Srodkow:  zakazu  wydawania 

ulotek, 

siedmiu 

giownych  stoiecznych  dziennikow,  i  to zarowno 

jak 

kontroli  radia i telegrafu  oraz opracowania  projektu prawa 

o 

rekwi- 

prywatnych  mieszkan  i  samochodow.  Zamkniqcie 

zostaio  dwa  dni 

70 

PANSTWO PRZECIW 

zalegalizowane  dekretem rzqdu,  a tydzien 

- 

nie bez ostrych  dyskusji 

- 

przez Centralny Komitet Wykonawczy’. 

Niepewni  swej siiy 

bolszewiccy starali siq, zgodnie z taktykq, ktora przy- 

juz sukces w 1917 roku, 

w poczqtkowym okresie tak zwanq 

lucyjnq 

mas”.  Odpowiadajqc  delegacji  przedstawicieli 

skich, przybyiych do PKWR z guberni pskowskiej z zapytaniem, w jaki 
anarchii”, Dzieriynski tlumaczyi: 

Aktualnym zadaniem jest zburzenie  starego porzqdku. Nas, bolszewikow, jest za maio do wyko- 
nania tego historycznego  obowiqzku. Trzeba 

rewolucyjnej spontanicznoici mas 

walczqcych 

o 

swe 

my,  bolszewicy,  wskazemy 

To 

masy 

przemawiajq  przez 

PKWR 

oraz walczq  przeciw wrogowi  klasowemu  wrogom  ludu.  My 

imy tu  tylko 

po 

to, by  ukierunkowak 

i uprawnione pragnienie  zemsty uciskanych  na 

uciskajqcych oraz by 

Na  odbytym  kilka  dni 

29  paidziernika  (10  listopada),  zebraniu  PKWR 

obecni 

- 

anonimowe  glosy 

- 

wspomnieli 

o 

bardziej  energicznej  walki 

z 

ludu”, 

to sformuiowanie miaio 

wielki sukces w 

miesiqcach, latach i 

Zostaio ono 

w odezwie PKWR z 13 

(26) listopada: 

administracji panstwowej, 

skarbu, kolei oraz 

poczt i 

sabotujq postanowienia rzqdu bolszewickiego. Od tej pory osoby 

wyzsze  uznane 

za 

ludu.  Ich  nazwiska  opublikowane zostanq  we  wszystkich 

dziennikach,  a  listy 

ludu  zostanq  rozplakatowane  w  miejscach 

Kilka  dni 

utworzeniu  list  proskrypcyjnych 

nowa  odezwa: 

osoby 

podejrzane o sabotaz, spekulacjq oraz o zagarniqcie mienia, podlegajq natychmiastowe- 
mu aresztowaniu jako wrogowie ludu oraz osadzeniu w wiqzieniach 

W ciqgu kilku dni PKWR wprowadzii dwa 

pojqcia: 

ludu” i 

28 

listopada  (10  grudnia)  rzqd  uprawomocnii 

ludu”;  podpisany 

przez  Lenina  dekret 

kierownictwa  Partii  Konstytucyjnych 

partii wrogow ludu, 

spod prawa, majq 

natychmiast  areszto- 

wani  i  postawieni  przed  trybunaiami 

Zostaiy  one 

powoiane 

nr  1 o 

obalai wszystkie prawa 

z dekretami 

rzqdu robotniczo-chiopskiego oraz z programami partii socjaldemokratycznej  socjali- 

W oczekiwaniu  na zredagowanie nowego  kodeksu karnego 

dziowie mogli  swobodnie 

o 

obowiqzujqcego prawa 

od rewolucyjnego porzqdku i 

pozwalala  na wszelkie 

przedrewolucyjne  zostaly  zniesione  i  zastqpione  sqdami  ludowymi 

oraz sqdami rewolucyjnymi, uprawnionymi do wydawania 

w sprawie zbrodni 

lub przestqpstw  popeinionych przeciw 

panstwu”, w sprawach  o ,,sa- 

’ 

A.Z. Okorokow, 

i 

krach  russkoj  burzuaznoj  priessy”, Moskwa  1971; 

V.N.  Brovkin, ,,The 

G.A. Bieiow, 

istorii 

komissii, 1917-1921: Sbornik  dokumientow”, 

G.A. Bieiow, 

istorii 

54-55. 

Tamze, 

67. 

Mensheviks after October”, 

University Press, London  1987. 

Moskwa  1958,  66; 

G. Leggett, ,,The Cheka, Lenin’s Political Police”, Oxford  1981, s. 13-15. 

DYKTATURY 

7 

I 

botaz”, 

stanowiska”  inne 

zbrodnie”. 

Jak przyznawai  Kurski, ludowy komisarz 

w latach  1918-1928, sqdy 

wolucyjne nie byiy  sqdami w tradycyjnym,  czyli 

znaczeniu, ale sqdami 

dyktatury  proletariatu, organami walki  z  kontrrewolucjq bardziej  dbajqcymi o 
nie 

z korzeniami niz o ferowanie 

Jednym z takich sqdow 

sqd  do spraw prasy”, ktorego zadaniem byio  sqdzenie przestqpstw  prasowych  i 
szanie wszelkich wydawnictw, ktore 

zamieszanie w umysiach  przez publikacjq 

Swiadomie nieprawdziwych 

Podczas gdy pojawiaiy 

nie znane dotqd kategorie spoieczne 

gowie 

i 

nowe  struktury w  sqdownictwie, Piotrogrodzki  Komitet 

skowo-Rewolucyjny  ciqgle 

W 

w  ktorym  zapasy  mqki  nie 

starczaiy nawet na dzien ubogich  racji 

- 

funta chleba  dla osoby dorosiej 

- 

sprawa 

zaopatrzenia byia 

najwazniejsza. 

4 

(17) listopada utworzona zostaia Komisja  Zaopatrzenia, ktora w pienvszej odezwie 

klasy korzystajqce  z 

czas rekwizycji 

nadwyzek bogaczy  ewentualnie ich majqtku”.  11 (24) listopada Komisja  Zaopatrzenia 
zdecydowaia  o  natychmiastowym  wysianiu  do regionow  produkujqcych  zboze  specjal- 
nych  oddziaiow, ziozonych  z zoinierzy, marynarzy, robotnikow  czenvonogwardzistow, 

w 

celu zdobycia produktow 

pienvszej potrzeby dla Piotrogrodu  frontu’. 

Metoda zastosowana przez komisjq PKWR zapowiadaia politykq rekwizycji, 

w ciqgu trzech nastqpnych lat przez 

Polityka ta 

miaia 

rodzqcym 

i terror zasadniczym  powodem konfliktu  miqdzy nowq wiadzq  a chiop- 

stwem. 

Utworzona  10 (23) listopada Wojskowa  Komisja  Sledcza miaia za zadanie areszto- 

wanie  zadenuncjowanych 

przez  ich  wiasnych  zoinierzy, 

nych” oficerow oraz 

partii 

podejrzanych o ,,sa- 

botaz”. Bardzo szybko komisja 

sprawami. W podejrzliwej 

mosferze wygiodzonego miasta, w 

Czenvonej Gwardii i mianowanych 

na poczekaniu  milicjantow 

rewizje, 

okup i rabowaiy w imieniu rewolu- 

cji, dziaiajqc na podstawie wqtpliwych peinomocnictw 

przed 

stawaiy  codziennie  setki  osob  oskarzonych  o  najrozniejsze  przestqpstwa: 

nek, 

produktow pierwszej potrzeby,  lecz 

o 

wanie 

stanie 

lub 

do wrogiej 

Formuiowane  w  duchu  rewolucyjnej 

apele  bolszewikow  byiy 

ktorq  nalezaio 

delikatnie. 

porachunki,  mnoiyiy 

gwaity, a 

kradzieze z broniq w rqku  rabowanie 

zwiaszcza z 

holem,  oraz 

z  piwnic  Paiacu  Zimowego.  Zjawisko  nabraio  z  czasem  takich 

rozmiarow,  ze  na  wniosek  Dzieriynskiego  PKWR  postanowii 

Komisjq  do 

Walki z Pijanstwem  Nieporzqdkiem. 

6 (19) grudnia komisja  ta 

w Piotrogro- 

dzie stan oblqzenia  oraz zadekretowaia  godzinq 

celu poiozenia  kresu 

D.I. Kurskij, 

statji 

i  rieczi”, Moskwa  1958,  67. 

E.A. Finn, 

pieczat’ na  skamje  podsudimych”, 

Gosudarstwo  Prawo” 

S.A. Pawluczenkow, 

Briest”, Moskwa  1996,  25-26. 

Leggett, ,,The Cheka 

7. 

1967, nr 2,  71-72. 

74 

Za niecaly miesiqc terror przybierze bardzo gwaltowne formy, tak jak to 

stalo podczas Wiel- 

kiej Rewolucji Francuskiej.  Dla  naszych 

bqdzie gotowe 

nie tylko 

ale 

i 

gi- 

lotyna, ten wspanialy wynalazek Wielkiej Rewolucji Francuskiej, 

zaletq jest 

zbawianie cziowieka 

Zabierajqc kilka tygodni 

gios na zebraniu robotniczym, Lenin znow 

do terroru, tej 

Wladza 

tak, jak  postqpilyby  wszystkie  rewolucje  proletariackie: 

burzuazyjnq 

instrument  klas 

Zolnierze  i  robotnicy 

zrozumiek, ze 

nie pomogq sobie sami, 

pomozc 

nikt. JeSli masy 

powstanq sponta- 

nicznie,  nie  dojdziemy 

do 

niczego. 

nie  zastosujemy wobec  spekulantow  terroru 

- 

rozstrzelania  na miejscu 

- 

tego nie 

Podobne wezwania  do terroru rozniecaiy  przemoc,  ktora nie musiaia 

na  doj- 

Scie do wiadzy bolszewikow. Poczynajqc od jesieni 1917 roku, 

chiopi spustoszy- 

li  tysiqce wielkich 

ziemskich  i zamordowali  setki wielkich posiadaczy. Latem 

1917 roku przemoc staia 

w Rosji wszechobecna.  Nie byia zjawiskiem nowym, ale 

wy- 

padki roku  1917 pozwoliiy na zbieg wielu, ukrytych dotqd, 

form: przemocy w 

jako reakcji na 

stosunkow kapitalistycznych wewnqtrz Swiata przemysiowego; 

przemocy  chiopskiej;  wreszcie 

przemocy  pienvszej  wojny 

Swiatowej, 

przyniosia niesiychany regres stosunkow 

ich przeraza- 

brutalizacjq.  Zmieszanie  tych  trzech  form przemocy  daio wybuchowy koktajl,  ktory 

w szczegblnej koniunkturze zrewolucjonizowanej Rosji, cechujqcej 

upadkiem 

instytucji wiadzy  porzqdku,  jak  erupcjq  dawno  nagromadzonych  frustracji  urazow 
spoiecznych  oraz politycznq 

ludowej przemocy,  mogi 

szcze- 

golnie niszczqcy efekt. Miqdzy mieszkancami  miast  wsi  panowaia wzajemna 
tym  ostatnim miasto jawiio 

bardziej 

kiedykolwiek jako 

wiadzy  ucisku. 

Dla elity 

dla zawodowych 

w znakomitej 

z inteligencji, chiopi 

byli, jak pisal Gorki, 

instynkty” 

musiaiy 

poddane 

rozsqdkowi  mia- 

sta”. W  tym  samym czasie politycy  i 

byli  doskonale Swiadomi faktu, iz  to 

rewolty chiopskie zachwiaiy Rzqdem Tymczasowym, pozwalajqc 

jakq byli bolszewicy, 

wiadzq w otaczajqcej ich pustce instytucjonalnej. 

W 

koncu  1917  poczqtkach  1918 roku nowemu rezimowi nie 

zadna powazna 

opozycja.  W  miesiqc 

bolszewickim  zamachu  stanu  kontrolowai  on  wiqkszq 

Srodkowej  Rosji 

do  Srodkowej  Woigi,  a  takie  pewnq  liczbq  wielkich 

aglomeracji 

Kaukaz (Baku)  Srodkowq 

(Taszkient). 

prawda 

Ukraina  Finlandia, ale nie 

wrogich 

wobec wiadzy bolszewickiej. 

Jedynq  zorganizowanq  siiq  antybolszewickq  byia 

trzy  tysiqce  ludzi  Armia 

Ochotnicza, 

przysziej 

armii zorganizowanej  przez generaiow Aleksie- 

Naroda” 

z 

3 

1917. 

W.I. Lenin, 

Moskwa 1958-1966, 

t. 

35,  311 

Z

BROJNE 

75 

jewa  Korniiowa. 

carscy  generaiowie  pokiadali  wszystkie  nadzieje w  Kozakach 

znad Donu i z Kubania. Kozacy 

radykalnie od innych 

rosyjskich, za 

carskich  ich  podstawowym 

byio  otrzymanie  30 

ziemi 

w 

zamian za  siuzbq wojskowq az do trzydziestego  szostego roku iycia. Wprawdzie nie 

ubiegali 

oni o nowq ziemiq, chcieli jednak 

juz posiadali.  Kozacy, 

pragnqli przede wszystkim 

status oraz 

byli 

kojeni  piqtnujqcymi  kuiakow  deklaracjami 

i wiosnq  1918 roku  doiqczyli 

do 

antybolszewickich. 

Czy mozna 

o wojnie domowej przy okazji pienvszych 

na poiudniu Rosji 

w  zimie  1917  wiosnq  1918 roku, w  ktorych 

udziai  kilka  tysiqcy ludzi  z Armii 

Ochotniczej  wojska  bolszewickie  generaia  Siversa, liczqce  zaledwie 

6  tysiqcy 

rzy? Natychmiast uderza kontrast miqdzy 

zaangazowanych 

a 

skalq przemocy 

przez bolszewikow 

tylko wobec wojskowych jencow, 

ale  wobec 

Utworzona  w  czenvcu  1919 roku  przez  giownodowodzqcego 

zbrojnych poiudnia Rosji, generaia Denikina, Komisja Badania Zbrodni Bolszewickich 

w  ciqgu  kilku  miesiqcy  istnienia 

okrucienstwa  popeinione  przez  bol- 

szewikow na Ukrainie, na Kubaniu, nad Donem  na Krymie. Zebrane przez 

komisjq 

Swiadectwa 

- 

podstawowe 

wydanego w roku  1924 w Berlinie klasycznego  dzieia 

o  terrorze  bolszewickim,  ksiqzki  Siergieja  Mielgunowa 

tierror  w  Rossii, 

1918-1924” 

- 

niezliczone okrucienstwa, popeinione od stycznia  1918 roku. 

W 

Taganrogu zoinierze oddziaiow Siversa 

rqce  i nogi 

podchorqiym  oficerom, 

czym wrzucili  ich do pieca hutniczego. W Eupatorii kilku- 

set spqtanych oficerow 

torturach do morza. Podobne gwaity 

miaiy miejsce w 

okupowanych  przez bolszewikow miast Krymu: 

Jaicie, 

Symferopolu. Poczqwszy  od 

1918 roku,  podobne 

okrucienstwa  popeiniali  oni  w  zbuntowanych  wiqkszych  stanicach  kozackich.  Bardzo 
dokiadne  akta  denikinowskiej  komisji  notujq 

z  odciqtymi rqkami, poiamanymi 

odenvanymi 

ziamanymi szczqkami  odciqtymi 

Wedle  Mielgunowa  trudno  mimo  to 

rezultaty  systematycznego 

wania  zorganizowanego  terroru  od  tego, 

zdaje 

wynikiem 

kontrolowanych 

do sierpnia i 

1918 roku  prawie 

wspomina o kiero- 

waniu  masakrami przez  lokalnq  Czeka. Zresztq  az  do tej daty 

Czeka wydaje 

siaba. Zbrodnie popeiniane Swiadomie nie tylko na zoinierzach strony przeciw- 

nej, ale rowniez na cywilnych 

ludu” 

- 

tak na przykiad 

240 zabitych 

w 

na  poczqtku  marca  1918 roku 

poza  165 oficerami, 70 polity- 

adwokatow, dziennikarzy  i 

- 

byiy 

dzieiem 

oddziaiow”, 

i innych  nie okreilonych blizej 

szewickich”. Eksterminacja 

ludu” byia tylko logicznym przediuzeniem  poli- 

tycznej  i spoiecznej  rewolucji, w ktorej jedni byli 

a  inni 

mi”.  Taka  koncepcja  Swiata  nie  pojawiia 

nagle 

paidzierniku  1917 roku,  ale 

uprawomocniio 

wielokrotnie  deklarowane  w  tej  sprawie  przez  bolszewikow 

jasne stanowisko. 

Akta te 

w 

GARF w 

sygn. 

1 

do 

195. Omawianego 

okresu  dotyczq akta sygn. 

76 

Przypomnijmy, 

na  temat  rewolucji  w  swoim 

pisal  w  marcu  1917  roku, 

w 

przenikliwym 

pewien miody kapitan: 

nami  a  zoinierzami  jest  bez  dna.  Dla  nich  jesteimy  i  pozostaniemy barinami 

[panami]. 

To, 

staio, jest  dla nich nie rewolucjq politycznq, ale rewolucjq spoiecznq, w 

rej 

podczas gdy  my jesteimy 

nam: 

panami, teraz nasza kolej, by nimi 

Uwazajq, ze 

wiekach poddanstwa  majq wreszcie 

czas 

bolszewiccy popierali w masach ludowych wszystko to, 

wediug 

nia samego Lenina poprzez moralnq legitymizacjq donosicielstwa, terroru i 

wojny  domowej  moglo 

dqzenie  do 

odwetu”.  15 (28) 

grudnia  1917 roku 

opublikowal w 

odezwq wzywajqcq 

kie  sowiety”  do  organizacji  Czeka.  W  rezultacie 

nieslychane  rozmnozenie 

do 

specjalnych”  innych 

organow”, 

opanowanie 

wladzy centralnej z wielkim trudem, kiedy w kilka miesiq- 

cy  pozniej postanowiia 

i 

wyposazonq w struktury 

i 

scentralizowanq 

Czeka”. 

Charakteryzujqc w  lipcu  1918 roku pienvsze poirocze  istnienia Czeka, Dzieriynski 

pisai: 

to okres improwizacji  poszukiwan 

omacku, w 

nasza organizacja 

nie zawsze stawaia na 

Jednak w tym  momencie Czeka jako organ 

obywatelskie ma  na 

swym  koncie  powazne  obciqzenia,  a  organizacja,  ktora  w  grudniu  1917  roku  liczyla 
zaledwie  sto  osob, w  ciqgu 

miesiqcy  powiqkszyia  swe  szeregi 

krotnie! 

Poczqtki  organizacji byiy  z 

raczej  skromne. 11 stycznia  1918 roku 

Leninowi notatkq: 

oddanych juz istotnych 

znajdujemy 

w sytuacji  nie  do przyjqcia.  Zadnego finansowania.  Pracujemy  dzien  i 

bez  chleba, 

cukru,  herbaty,  masia  czy  sera.  Poczyncie  kroki, 

przyzwoite  racje,  albo 

upowaznijcie  nas  do  samodzielnych  rekwizycji 

burzujow”’”. Dzieriynski  zwerbowai 

setkq ludzi 

- 

w 

starych towarzyszy z czasow konspiracji, Polakow  i 

- 

ktorzy  niemal wszyscy pracowali wczeiniej w Piotrogrodzkim Komitecie 

wolucyjnym.  Miqdzy  nimi  figurowali  juz 

funkcjonariusze  GPU w latach 

dwudziestych  i NKWD w latach trzydziestych:  Lacis, 

Messing, Moroz, Pe- 

ters, Trilisser, Unszlicht i Jagoda. 

akcjq  Czeka  byio  ziamanie  strajku  urzqdnikow  Piotrogrodu.  Zastosowano 

metodq 

- 

aresztowanie 

- 

oraz proste usprawiedliwienie: 

tych, 

ktorzy  nie  chcq 

wraz  z  ludem, nie  ma 

niego  miejsca”.  Tak 

kazai 

pewnq 

eserowskich  mienszewickich 

towanych do Konstytuanty. Ten arbitralny akt zostai niebawem potqpiony przez ludowe- 
go  komisarza 

Steinberga, ktory jako  lewicowy 

socjalista-rewolucjonista 

Cyt. za: 0. Figes, ,,The Russian Revolution”, London 1995,  379. 

Archiwum 

Nikolajewskiego  w  Hoover  Institution, 

na  miestach, 

11 

G. Leggett, ,,The Cheka 

29-40. 

M.I. 

goda 

na wnutriennom 

Moskwa 1920, 

6. 

1918 

Z

BROJNE 

DYKTATURY 

PROLETARIATU 

77 

wszedi kilka dni 

do rzqdu.  Pienvszy incydent miqdzy Czeka  a organami spra- 

zasadniczy problem pozaprawnego charakteru policji politycznej. 

- 

Czemu 

w 

razie Ludowy Komisariat 

- 

pytai wowczas  Steinberg 

Lenina. 

- 

Nazwijmy 

go 

w takim razie Ludowym Komisariatem Eksterminacji 

i spra- 

wa bqdzie zaiatwiona! 

- 

Znakomity  pomysi 

- 

odpowiedzial  Lenin. 

- 

Mam  identyczny 

na  sprawq. Niestety  nie 

mozna go tak 

Lenin 

miqdzy Steinbergiem, ktory domagai 

kowania Czeka Komisariatowi 

a Dzieriynskim, buntujqcym 

przeciw 

bawieniu 

w procedury w stylu dawnej 

minionego rezimu”, na 

rzecz tego drugiego. Czeka miaia 

za swe dziaiania jedynie przed rzqdem. 

Dzien 

6 (19) stycznia 1918 roku stai 

cezurq we wzmocnieniu bolszewickiej 

tatury. Nad 

zaledwie jednym dniu obrad, rozpqdzona  zostaia wybrana w 

stopadzie  grudniu 1917 roku Konstytuanta, w ktorej bolszewicy mieli jedynie  175 na 
707  deputowanych.  To  arbitralne 

nie 

jednak  w  kraju  zadnym 

echem. Zorganizowana przez przeciwnikow rozwiqzania parlamentu 

wielka  demonstracja zostaia stiumiona przez wojsko.  Naliczono 

trupow, 

byio 

daninq za kilkugodzinne zaledwie 

demokracji 

W 

dniach  tygodniach 

Konstytuanty,  dokiadnie w chwili gdy Trocki, 

Kamieniew,  Joffe  Radek 

w 

warunki  podpisania  pokoju  z 

centralnymi,  pozycja  bolszewikow  w  Piotrogrodzie  stawaia 

coraz  bardziej 

niewygodna.  9 stycznia  1918 roku porzqdek  obrad rzqdu 

caikowicie 

wieniu przeprowadzki do 

Bardziej  niz zagrozenie niemieckie 

- 

zawieszenie  broni 

przeciez  od  15 (28) 

grudnia 

- 

niepokoiia bolszewickie  kierownictwo 

powstania robotniczego. 

w dzielnicach robotniczych, 

popieraiy bolszewikow jeszcze dwa miesiq- 

ce 

niezadowolenia. Wraz z demobilizacjq i ustaniem 

zamowien  wojskowych fabryki 

dziesiqtki  tysiqcy pracownikow;  zaopatrzenie 

pogorszyio 

tak dalece, ze zmniejszono codziennq racjq 

chleba 

- 

siia teraz 

funta. Nie 

sytuacji, Lenin  piqtnowai wyznaczonych 

na 

ofiarne 

fabryka, kazda kompania 

na 

oddziaiy, do przeprowadzania  rewizji naleiy 

nie  tych,  ktorzy 

sami 

lecz 

wszystkich pod grozbq pozbawienia  kartki na  chleb” 

- 

pisai  14 (27) stycznia 1918 roku”. 

Nominacja Trockiego, ktory 

z 

31 stycznia, na szefa 

Komisji Aprowizacji  Transportu, wymownie  Swiadczyia o tym, jak wielkie znaczenie 
rzqd 

do 

na 

- 

pienvszego etapu 

I. Steinberg, 

the Workshop 

of 

the Revolution”, London 

145. 

L.  Schapiro, 

Bolcheviks et I’opposition. Origines de I’absolutisme 

Les 

Paris 

s. 

84-86; 

V.N. 

Brovkin, ,,The Mensheviks 

46-47 

i 

SY-63. 

E. Berard, 

les bolcheviks ont-ils 

Petrograd?”, 

du Monde  Russe 

et 

tiquc” t. 34 

(4) 

1993, 

Lenin, 

wszystkie” t. 35, 

s. 300. 

78 

Tej 

komisji  Lenin  zaproponowai  w  poiowie  lutego projekt  dekretu, 

ktbry postanowili 

nawet 

czionkowie, miqdzy innymi, poza Trockim, 

pa 

- 

ludowy komisarz aprowizacji. Tekst przygotowany przez Lenina przewidywai 

szenie wszystkich 

do oddania  nadwyzek 

za  pokwitowaniem.  W 

padku ich niedostarczenia w przewidzianym terminie winni wykroczenia mieli 
strzelani. 

przeczytaniu  tego  projektu 

- 

napisai  Ciurupa 

w pamiqtnikach. 

- 

Wprowadzenie  podobnego  dekretu  doprowadziioby  do  masowych 

egzekucji. Ostatecznie projekt Lenina zostai 

Epizod ten jest mimo wszystko bardzo charakterystyczny. Od poczqtku  1918 roku 

Lenin 

- 

wpqdzony w Slepy zauiek przez wiasnq  politykq  zaniepokojony 

sytuacjq zaopatrzeniowq w wielkich 

przemysiowych postrzeganych jako 

samotne wysepki  bolszewickie 

chiopskiego oceanu 

- 

by 

zboze”, 

na  kazdy  krok, byle  tylko  nie 

ani na 

dotychczasowej  polityki. 

Nieuchronny 

konflikt miqdzy chiopami, 

chcieli 

plony swej pracy 

odrzucali  wszelkq  ingerencjq  wladzy  zewnqtrznej,  a  dqzqcym  do narzucenia  swej 

wiadzy  nowym  rezimem, ktory  nie  chciai 

funkcjonowania  obiegu 

wego,  a  pragnqi 

- 

i 

ze  zdoia 

- 

to, 

mu 

objawem 

anarchii spoiecznej. 

W obliczu 

ofensywy armii niemieckich, 

byia skutkiem zerwania 

rokowan  brzeskich,  rzqd 

21  lutego  1918  roku 

ojczyzna 

w niebezpieczenstwie”.  Apelowi do stawiania  oporu najeidicy towarzyszyio wezwanie 

do masowego terroru: 

nieprzyjacielski agent, spekulant, chuligan, 

cyjny agitator  niemiecki  szpieg zostanie  natychmiast 

Odezwa  ta przy- 

wracaia w strefie dziaian frontowych  stan wojenny,  ktory z chwilq podpisania 

3 marca 

1918 roku pokoju brzeskiego, 

swojq 

Z 

punktu widzenia  kara 

Smierci zostaia 

w Rosji dopiero 16 czerwca  1918 roku. Jednak poczynajqc 

od  lutego  tegoz roku,  Czeka wykonaia  wiele 

egzekucji poza  strefq  dziaian 

wojennych. 

10 marca  1918 roku  rzqd  przeniosi 

z  Piotrogrodu  do Moskwy wyznaczonej  na 

stolicq.  Czeka  znalazia  siedzibq w  poblizu  Kremla,  w  poiozonym  przy  ulicy  Bolszaja 

budynku kompanii ubezpieczeniowej, 

miaia pod 

zwami 

- 

GPU, NKWD, MWD, KGB 

- 

do upadku rezimu sowieckiego. 

Z 

wych 

czekistow, pracujqcych w marcu w moskiewskim 

Domu”, ich 

liczba wzrosia w lipcu 1918 roku do 

tysiqcy,  to bez 

specjalnych. Byia 

to  liczba  wielka,  zwiaszcza 

w  tym  samym  czasie  Ludowy  Komisariat  Spraw 

odpowiedzialny  za  kierowanie  ogromnym  aparatem  lokalnych  sowietow 

caiego kraju liczyi jedynie czterystu urzqdnikow! 

Pierwszq wielkq operacjq Czeka przeprowadziia w nocy z 11 na  12 kwietnia 1918 

ku, kiedy ponad tysiqc ludzi 

z 

oddziaiow specjalnych 

szturmem 

mow, okupowanych w Moskwie przez 

Po wielu godzinach zaciekiych walk 

aresztowano  520 anarchistow,  a 

25 

nich  rozstrzelano  w  trybie  dorainym jako 

ten  miai 

odtqd  do 

strajkujqcych  robotnikow, 

CRCEDHC (Centre 

de Conservation 

et 

de 

la Documentation Historique 

S.A. Pawluczenkow,  Kriestianskij 

29. 

sowietskoj 

t. 

1 

Z

BROJNE 

DYKTATURY 

79 

uciekajqcych  przed  poborem  dezerterow 

buntujqcych 

przeciw 

tym pienvszym  sukcesie, ktory 

w Moskwie  Piotrogrodzie inne 

cje 

w  skierowanym  do  Centralnego  Komitetu  Wykonawczego 

z 29  kwietnia  1918 roku Dzieriynski zazqdai znacznego zwiqkszenia 

dla 

ka: 

obecnym 

- 

pisai 

- 

w zwiqzku z rozplenieniem 

wszelkiej 

kontr- 

rewolucyjnych  organizacji  opozycyjnych,  nieunikniony  jest  wzrost 

Czeka 

w 

postqpie 

Wspomniany przez Dzieriynskiego 

etap” wydaje 

w istocie decydujqcym 

okresem w ustanowieniu dyktatury politycznej  gospodarczej oraz wzmocnieniu 
sji wobec coraz bardziej wrogiej bolszewikom 

Od pazdziernika  1917 roku ani 

nie  polepszyia ona swego codziennego bytu,  ani nie  zachowaia 

obywatelskich 

uzyskanych w ciqgu roku 1917. Bolszewicy, ktorzy jako jedyny ruch polityczny 
chiopom 

upragnionq  ziemiq, zamienili 

w ich oczach w odbierajqcych plony 

pracy 

Wielu chiopow zadawaio sobie pytanie, czy to ci 

bo 

ktorzy dali ziemiq”, 

ktorzy grabili uczciwego  rolni- 

ka, zdzierajqc mu ostatniq 

Wiosnq  1918 roku nadal 

nie zostaio rozstrzygniqte; sowietom nie 

cze  kaganca  nie  przeksztaicono  ich w 

organy  administracji panstwowej,  byiy 

wiqc one miejscem dyskusji miqdzy bolszewikami a umiarkowanymi socjalistami. Mimo 

codziennego  nadzoru  ukazywaiy 

opozycyjne  dzienniki.  W  terenie 

konkurujqce  instytucje polityczne.  W sytuacji  pogorszenia 

warunkow iycia 

ustania  obiegu  wymiany gospodarczej miqdzy  miastem  wsiq  niewqtpliwe 

cesy polityczne 

mienszewicy.  Mimo presji 

lacji  w czasie 

do sowietow opanowali 

z  trzydziestu  stolic 

bernialnych, w ktorych odbyiy 

wybory 

ich 

Rzqd  bolszewicki  zareagowai  na 

sytuacjq  zaostrzeniem  dyktatury  gospodarczej 

i  politycznej.  Gospodarczy system dystrybucji 

siq zarowno w sferze Srodkow 

- 

ze wzglqdu  na  widoczne  pogorszenie 

szlakow komunikacyjnych,  zwiaszcza 

wych 

- 

jak  w  sferze 

gdyz  brak  produktow  przemysiowych  nie 

do 

Zyciowym  problemem  staio 

wiqc  zapewnienie  zaopatrzenia 

armii  miast 

- 

oirodkow  sprawowania  wiadzy  miejsc  zamieszkania 

Przed bolszewikami 

dwie 

Mogli albo 

w 

ju  rynku 

zrujnowanej gospodarki,  albo 

przymus.  Przekonani o 

niecznoici  marszu  do przodu w 

o zniszczenie 

porzqdku” 

Zabierajqc 29 kwietnia gios przed  Ogolnorosyjskim 

Komitetem 

nawczym  Sowietow, Lenin zadeklarowai bez osionek: 

jest, drobni przedsiqbiorcy, 

drobni 

byli  gotowi  dopomoc nam  w  obaleniu  obszarnikow  kapitalistow. 

Ale dalej nasze  ich  drogi 

rozchodzq.  Nie 

oni organizacji,  dyscypliny 

- 

jej 

wrogami. 

I  tutaj  bqdziemy  musieli 

z  tymi 

z  tymi  drobnymi 

P.G.  Sofinow, 

istorii 

komissii”,  Moskwa 

43-44; 

G.A. 

Bieiow, 

istorii 

V.N. Brovkin, ,,The Mensheviks 

G. 

,,The Cheka 

35. 

80 

przedsiqbiorcami jak  najbardziej  zdecydowanq, 

Kilka  dni 

niej,  przed  tym  samym  audytorium,  ludowy  komisarz  aprowizacji zaznaczyi: 
otwarcie:  chodzi 

o 

wojnq, bo  tylko 

karabinow  otrzymamy 

A 

Trocki dolai 

do ognia: 

partia jest za wojnq  domowq. A wojna do- 

mowa to wojna o chleb 

... 

Niech 

wojna domowa!”” 

Zacytujmy  ostatni  tekst,  napisany  w  roku  1921 przez  innego 

bolszewi- 

kow, Karola  Radka,  znakomicie 

bolszewickq politykq  z wiosny  1918 

ku, a wiqc z okresu poprzedzajqcego o caie miesiqce rozszerzenie 

konfliktu zbrojne- 

go, 

ktory przez lata 

bqdq czerwoni i biali: 

Chiop 

otrzymai ziemiq i 

wrocii z frontu, zachowujqc bron, a jego postawq wobec 

panstwa  mozna  by 

nastqpujqco: 

komu  panstwo?”  Nie  byio  mu  do  niczego 

trzebne. 

zarzqdzili 

podatku w naturze, nie 

to nam, gdyz nie mieli- 

Smy  aparatu  panstwowego, stary aparat zostai zniszczony, a chiopi  nie  daliby nam  niczego bez 
przymusu. 

W 

poczqtku 

1918 

roku  nasze zadanie byio proste. 

dwie elementarne sprawy: ze panstwo ma  prawo  do 

chiopskich na wiasne 

trzeby  ze dysponuje 

by 

tego prawa”. 

W 

maju  czerwcu  1918 roku  rzqd  bolszewicki  podjql  dwie 

decyzje,  ktore 

rozpoczqly  okres wojny  domowej, m a n y  tradycyjnie 

wojennym”. 

kret  z  13  maja  przyznai 

peinomocnictwa  Ludowemu  Komisariatowi 

Aprowizacji, ktorego zadaniem byia rekwizycja produktow spoiywczych 
nie prawdziwej 

W 

lipcu 1918 roku 

aprowizacyjne” 

prawie 

tysiqcy ludzi, a w okresie  apogeum kampanii, w roku  1920, 

bqdzie  ich osiemdziesiqt  tysiqcy, z czego ponad 

bqdq bezrobotni 

trogrodzianie, przyciqgniqci 

i wynagrodzeniem w naturze, 

nalnym  do 

skonfiskowanego  zboza.  Drugq  decyzjq  byio  utworzenie  dekretem 

z 11 czerwca  1918 roku komitetow biedoty wiejskiej 

- 

przyp. tium.], 

rych zadaniem byia 

wspoipraca z oddziaiami aprowizacyjnymi  oraz rekwizycja na 

wiasnq 

w zamian za 

zdobyczy 

- 

nadwyzek rolnych od zamozniejszych  chio- 

Komitety  miaiy  rowniez 

sowiety  wiejskie,  uznane  przez wiadzq  za 

pewne,  gdyz  przesiqkniqte  byiy  ideologiq  socjalistow-rewolucjonistow.  Biorqc  pod 

zadania,  do jakich  zostali  powoiani 

- 

odbieranie  siiq  owocow  pracy  blizniego 

- 

i 

jakie  miaiy  nimi 

- 

wiadza,  poczucie  frustracji, 

wobec 

przyrzeczenie 

iupu 

- 

mozemy  sobie wyobrazik, jacy  byli  owi 

przedstawiciele wiadzy bolszewickiej  na wsi. Jak przenikliwie 

Andrea 

si, 

ludzi  tych  oddanie sprawie 

- 

lub raczej nowemu  panstwu 

- 

i niewqtpliwa 

do dziaiania 

w parze z raczkujqcq 

politycznq  spoiecznq, 

rowiczostwem 

zachowaniami,  takimi jak  brutalne  traktowanie  pod- 

wiadnych,  alkoholizm  i  nepotyzm.  [...] 

To 

ilustracja  sposobu,  w  jaki 

rewolucji 

przenikai nowy rezim””. 

Lenin, 

wszystkie”, t. 36, Warszawa  1988, 

253. 

zasicdanij WCIK 

4 

Stienograficzeskij otczet”, Moskwa 1918,  250. 

Tamze, 

389. 

K. Radek, 

russkoj 

Now”’  1921, 

4, 

188. 

A. Graziosi,  ,,The Great  Soviet  Peasant  War.  Bolsheviks  and  Peasants, 

Ukrainian 

search Institute, 

University,  1996, 

s. 

18. 

Z

BRO

J

NE 

DYKTATURY 

8 

1 

Mimo kilku poczqtkowych  sukcesow komitety biedoty wiejskiej 

chybionq. 

sam pomysi 

na 

najbiedniejszej 

chiopstwa 

wodzii 

wiejskiej  przez  bolszewikow.  Wediug 

uproszczonego  marksistowskiego  schematu wyobrazali sobie 

jest  ona 

na  na  zantagonizowane  klasy,  a  tymczasem 

ta  byia  szczegolnie  solidarna 

w stosunkach ze Swiatem zewnqtrznym  obcymi przybyszami z miasta. Kiedy trzeba 

dostarczyk 

dochodzii do 

egalitarny  wspolnotowy  odruch 

dzenia wiejskiego;  zamiast 

jedynie na bogatych,  ciqzar rekwizycji byi rozkiadany 

na wszystkich, proporcjonalnie  do 

Dotkniqta zostaia  nim  masa 

chiopstwa  niezadowolenie byio  powszechne.  W wielu  regionach wybuchiy zamieszki. 
Wobec 

oddziaiow  rekwizycyjnych,  wspieranych  przez  Czeka 

armiq,  od 

czerwca  1918 roku zorganizowaia 

prawdziwa partyzantka. W lipcu  sierpniu na 

kontrolowanym  przez  nowq wiadzq  wybuchio  sto 

powstan  chiopskich, 

zakwalifikowanych  przez  rzqd  jako 

Tak  bolszewicka  terminologia 

rozruchy, w ktorych  uczestniczyiy 

wsie  i wszystkie  kategorie  spoieczne. 

Kredyt  zaufania,  jakim  cieszyli 

krotko  bolszewicy  za  niesprzeciwianie 

zajqciu 

ziemi przez chiopow w 1917 roku, przestai 

kilku  tygodniach. W ciqgu trzech 

najblizszych  lat  polityka  rekwizycji miaia 

tysiqce  powstan  zamieszek,  ktore 

zamieniaiy 

w prawdziwq, tiumionq 

z 

najwiqkszym okrucienstwem wojnq chiopskq. 

W sferze polityki zaostrzenie dyktatury wiosnq  1918 roku znalazio wyraz w 

nym  zamkniqciu  wszystkich  niebolszewickich  dziennikow 
kich  sowietow,  a  t a k e  w  aresztowaniach opozycjonistow  brutalnym  stiumieniu  licz- 
nych  strajkow.  W  maju  i  czerwcu  1918  roku  zamkniqto  definitywnie 
dziennikow  opozycyjnych.  Sowiety w 

Twerze,  Jarosiawiu,  Riazaniu, 

mie,  Kazaniu, Saratowie, Penzie, Tambowie,  Woronezu,  Orle i  Woiogdzie, w ktorych 

mieli  mienszewicy  lub 

zostaiy  rozwiqzane  siiq”. 

Scenariusz 

prawie  wszqdzie  identyczny:  kilka  dni 

dla partii  opozy- 

cyjnych wyborach 

zwoianiu  nowego  sowietu  frakcja  bolszewicka 

na 

siiy zbrojne, 

oddziai  Czeka,  ktory 

stan wojenny  aresztowai 

opozycjonistow. 

Dzieriynski  wysiai  swych  najwazniejszych 

do wszystkich  miast 

opanowanych przez opozycjq i zalecai 

ogrodek rozwiqzania 

Swiadczq o tym 

wymownie  dyrektywy,  ktore  przesiai  31  maja  1918  roku  swemu  peinomocnikowi 
w Twerze, Ejdukowi: 

Poddani 

mienszewikow,  eserowcow  i  innych  kontrrewolucyjnych  lajdakow  robotnicy 

zastrajkowali  demonstrowali 

na 

rzecz  utworzenia  rzqdu  skupiajqcego wszystkich 

Masz 

w  caiym 

gloszqcq, 

Czeka  rozstrzela  natychmiast 

kazdego bandytq,  ziodzieja  i kontrrewolucjonistq  spiskujqcego  przeciw wladzy  sowieckiej. Naloz 
nadzwyczajnq 

na  miejscowych 

Zrob ich listq. Listy 

przydatne, 

ruszq. 

mnie, z 

elementow tworzyc  lokalnq  Czeka.  Bierz  ludzi  zdecydowanych, 

takich,  ktorzy wiedzq,  ze najskuteczniejszym  sposobem zmuszenia 

do 

milczenia jest  kula. 

mnie, ze 

grupka  zdecydowanych  ludzi  moze 

V.N. 

Brovkin, 

,,The 

Mensheviks 

CRCEDHC, 

82 

opanowanych  przez  opozycjq,  oraz wyrzucenie  14 czerwca 

1918 roku mienszewikow i eserowcow z Ogolnorosyjskiego Centralnego Komitetu 

konawczego 

protesty,  demonstracje i strajki w wielu  miastach  robotniczych, 

w ktorych  zresztq wciqz pogarszaio 

zaopatrzenie w 

W  lezqcym niedaleko 

Piotrogrodu 

dowodca oddziaiu Czeka kazai 

do idqcych w marszu 

dowym  robotnikow,  ktorych  miesiqczna  racja 

spadia  do 

mqki!  Naliczono  dziesiqciu  zabitych.  Tego  samego dnia w  poiozonej  koio 
burga fabryce Bieriezowskiego oddziai Czerwonej Gwardii zabil 

osob w 

sie wiecu  protestacyjnego  przeciw 

oskarzonym  o  przy- 

wlaszczenie  sobie  najlepszych 

w 

zdefraudowanie  stu 

rubli  Sciqgniqtych z  miejscowych  mieszczan.  Nastqpnego  dnia lokalne wiadze 
stan wojenny w tym 

robotniczym,  a  miejscowa  Czeka rozstrzelaia  natychmiast 

osob, nie 

w tej sprawie do 

W drugiej poiowie maja  w czerwcu  1918 roku utopiono we krwi wiele demonstracji 

robotniczych w Sormowie, Jarosiawiu  Tule, a t a k e  w przemysiowych miastach Uralu, 
Niznym Tagile, 

Jekaterynburgu. 0 coraz 

le w represjach lokalnych  oddziaiow Czeka Swiadczy fakt, 

w Srodowisku robotniczym 

zaczqto coraz 

o 

Ochranie” na 

W  dniach  8-11 czerwca  1918 roku Dzieriynski  przewodniczyl pierwszej 

syjskiej Konferencji Czeka, w  ktorej 

udziai  stu  delegatow z czterdziestu  trzech 

sekcji lokalnych, liczqcych 

okoio 12 tysiqcy ludzi 

- 

pod koniec roku bqdzie ich 40 

siqcy, a w poczqtku  1921 roku 

- 

280 tysiqcy. 

Stawiajqc 

ponad sowietami, a nawet 

partiq”, jak mowili 

bolsze- 

wicy, 

konferencja 

najwyzszy organ wiadzy administracyjnej  Rosji 

sowieckiej bierze na siebie caiy ciqzar walki z kontrrewolucjq na terytorium republiki”. 

na konferencji wzorcowy schemat  organizacyjny 

szeroki zakres dzia- 

powierzonych  policji  politycznej  od  czerwca  1918 roku, czyli jeszcze  przed  wielkq 

falq 

powstan z lata tego roku. Wzorujqc 

na schemacie ,,mat- 

ki” z 

kazda prowincjonalna Czeka miaia jak najszybciej 

biura:  1. Departament Informacji. Biura do spraw: Armii, Czenvonej, 

stow, kadetow, prawicowych  eserowcow  mienszewikow, anarchistow i kryminalistow, 

burzuazji 

kleru,  zwiqzkow  zawodowych 

komitetow  robotniczych,  cudzoziemcow. 

Odpowiednie  biura  mialy 

listy podejrzanych  kazdej  z  powyzszych  kategorii. 

2. 

Departament do Walki z Kontrrewolucjq.  Biura do spraw: Armii Czenvonej, 

chistow,  kadetow,  prawicowych  eserowcow  mienszewikow,  anarchistow,  zwiqzkow- 

narodowych, 

i porzqdku 

blicznego,  prasy. 

3.  Departament  do  Walki  ze 

4. 

Departament  Transportu,  Szlakow  Komunikacyjnych 

5.  Departament 

Operacyjny, ktory grupowai jednostki specjalne Czeka”. 

Dwa  dni  po  zakonczeniu  ogolnorosyjskiej  konferencji  Czeka  rzqd  wydai  dekret 

ustawowo karq Smierci. Zostaia ona zniesiona 

rewolucji lutowej 1917 

Zyzn” 

1 

VI 

4. 

Bernstam, 

Prikamje, 

- 

YMCA Press, Paris 

Archiwum  B.I.  Nikolajewskiego, 

Hoover  Institution, 

Stanford, cyt. za: 

G. Leggett, ,,The Cheka 

39-40. 

Z

BROJNE 

DYKTATURY 

83 

roku,  a 

przez Kierenskiego w lipcu tego roku, mozna 

byio jednak 

tylko  w  strefie  przyfrontowej, 

byia  pod  jurysdykcjq  wojskowq.  Jednym 

z  pierwszych  krokow  poczynionych  26  paidziernika 

(8  listopada)  1917  roku  przez 

Zjazd 

Delegatow Robotniczych  Chiopskich byio 

ne  zniesienie  najwyzszego wymiaru  kary.  Decyzja  ta 

Lenina: 

biqd, niedopuszczalna 

pacyfistyczne 

Lenin  Dzieriynski  nie prze- 

o 

kary  Smierci, 

przy  tym  doskonale, 

moze 

ona stosowana bez zadnego 

bawienia 

w prawo” przez 

gany pozaprawne, takie jak Czeka. Pienvszy wyrok Smierci na mocy nowego prawa 
padi  21 czerwca  1918 roku:  tym 

rozstrzelanym 

z 

wem” 

admirai Szczastnyj. 

20 

czerwca  jeden  z  bolszewickich 

Piotrogrodu  Woiodarski  zostai 

strzelony przez eserowskiego 

D o  zamachu doszio w chwili niesiychanego 

piqcia  w  dawnej  stolicy.  W  poprzedzajqcych  go  tygodniach  stosunki  miqdzy  bolsze- 

wikami 

Swiatem  robotniczym  stale 

pogarszaiy;  w  maju 

czerwcu  1918  roku 

piotrogrodzka  Czeka  odnotowaia  siedemdziesiqt 

- 

strajkow, 

antybolszewickich  i  demonstracji,  w  ktorych  brali  udziai  giownie  robotnicy  z  fabryk 
metalurgicznych,  bqdqcych  w  1917 roku 

bolszewizmu.  Wiadza 

powiedziaia  na  strajki lokautem w wielkich  upanstwowionych  fabrykach 

- 

ta  metoda 

oporu  robotnikow  miaia 

upowszechnik  w  najblizszych  miesiqcach. 

Woiodarskiego  nastqpiia  bezprecedensowa  fala  aresztowan  w  robotni- 

czych  Srodowiskach Piotrogrodu. Rozwiqzane  zostaio zdominowane  przez  mienszewi- 
kow  Zgromadzenie  Peinomocnikow  Robotniczych, 

koordynowaio piotrogrodzkq 

opozycjq  robotniczq  i  byio  prawdziwq  robotniczq 

miejskiego  sowietu. 

ciqgu dwoch dni aresztowano ponad 

2 

lipca 1918 roku 

dowiska robotnicze odpowiedziaiy na masowe aresztowania wezwaniem do strajku 

Lenin 

wowczas do przewodniczqcego piotrogrodzkiego komitetu 

Komunistycznej Partii 

Zinowjewa list, ktory ujawnia nie tylko 

skq  koncepcjq  terroru, ale  niewiarygodne  ziudzenia w sprawach polityki. Twierdzqc, 
ze robotnicy protestowali przeciw 

Woiodarskiego, Lenin popeiniai w istocie 

zadziwiajqcq 

politycznq! 

Towarzyszu  Zinowjew!  Dowiedzieliimy  siq 

ze  robotnicy  Piotrogrodu  chcicli  odpowie- 

zbiorowym terrorem na 

towarzysza Woiodarskiego i ze 

(nie 

wy 

ale 

czionkowie piotrogrodzkiego komitctu partii) pohamowaliicie ich. Energicznie 

Sami 

sic; kompromitujemy: giosimy masowy terror w 

sowietu, a kiedy przychodzi d o  dziaia- 

nia, przeszkadzamy caikowicie usprawiedliwionej 

mas. 

To 

niedopuszczalne! 

bqdq nas 

za 

Czasy 

bardziej niz wojenne. Trzcba koniecznic 

energiq  tcrroru, 

przeciw kontrrewolucjonistom, i 

mu masowy charakter, 

w Piotrogrodzie, ktorego przykiad jest decydujqcy. Pozdrowienia. Lenin“. 

L. 

,,0 

Moskwa 1924, 

s. 

Zyzn” 

z 

16, 26, 27,  28  VI  1918; V.N. Brovkin,  ,,The Mencheviks 

s. 

,,Russian Labour and Bolshevik Power”, 

Review”, 

t. 

44 

233. 

na VI Zjezdzie, w marcu 1918  (Przyp. tium.) 

G. Leggett, ,,The Cheka 

s. 113. 

3 

C

ZERWONY 

T

ERROR 

olszewicy mowiq otwarcie, ze ich dni 

policzone 

- 

donosii swemu rzqdowi 3 

nia  1918 roku niemiecki  ambasador w Moskwie, Karl Helfferich. 

- 

B 

prawdziwa panika 

... 

najdziwniejsze 

o 

ktorzy mieli 

do 

Nigdy bolszewicy nie odczuwali takiego zagrozenia jak latem  1918 roku. W rzeczy- 

kontrolowali 

tylko  obszar  ograniczony do terytorium  historycznego 

stwa Moskiewskiego, a przeciw sobie mieli trzy silne fronty antybolszewickie.  Pienvszy 
nad Donem, na terenie 

przez wojska kozackie atamana Krasnowa  przez biaiq 

armiq  generaia Denikina; drugi, na Ukrainie, ktora byia w rqkach  Niemcow 
skiej Centralnej Rady  (rzqdu narodowego);  trzeci 

wzdiuz  Kolei 

ryjskiej,  a  tam 

miast wpadia  w  rqce  Legionu  Czeskiego,  ktorego  ofensywq 

wspierai rzqd socjalistow-rewolucjonistow z Samary. 

W 

regionach mniej 

bardziej opanowanych przez bolszewikow w ciqgu lata  1918 

roku wybuchio blisko sto 

buntow i powstan o 

zasiqgu; 

byiy dzieiem 

wiejskich, ktore 

prowadzonq  brutalnie 

przez oddziaiy aprowizacyjne, ograniczenia narzucone prywatnemu  handlowi oraz 

pobor  rekruta  do Armii Czenvonej’. 

chiopi  udawali 

do 

najblizszego miasta i  oblegali sowiet, niekiedy 

go 

Z zasady  incydenty 

przeradzaiy 

w 

odpowiedzialne  za  utrzymanie  porzqdku  wojsko  milicja, 

a t a k e ,  coraz 

oddziaiy Czeka, bez skrupuiow 

do demonstrantow. 

W 

coraz liczniejszych z upiywem  czasu konfliktach  przywodcy bolszewiccy widzieli 

konspiracjq  kontrrewolucyjnq,  skierowanq  przeciw  rzqdowi  przez 

branych  za  biaiogwardzistow  kuiakow”.  9  sierpnia  1918 roku  Lenin  telegrafowai  do 
przewodniczqcego  gubernialnego  sowietu, ktory 

powiadomii go o incydentach 

z udziaiem protestujqcych przeciw rekwizycjom chiopow: 

W 

Niznym  Nowgorodzie 

szykuje 

powstanie  biaiogwardyjskie.  Naleiy 

wszystkie  siiy, 

dyktatorow (Was, Markina  in.), 

natychmiast 

sowy 

terror, 

i 

setki prostytutek  rozpijajqcych 

byiych  oficerow 

Nie 

ani  chwili 

Trzeba 

wszechstronnq 

masowe  rewizje.  Za 

ukrywanie broni 

- 

rozstrzelanie. Masowe 

mienszewikow i ludzi 

L.M. 

partii w grazdanskoj wojnie w Rossii”, Moskwa 

1968, 

n. 

W.I. Lenin, 

t. 

44, 

Warszawa 

84. 

1 

C

ZERW

ONY 

T

E

RR

O

R 

85 

Nastqpnego dnia, 10 sierpnia, Lenin wysiai podobny w 

telegram do komitetu 

wykonawczego sowietu w Penzie: 

Towarzysze!  Kulackie  powstanie  w waszych  piqciu  ujezdach  [odpowiednik  powiatu]  musi 
bezlitoinie 

Wymaga tego intcres calej rewolucji, gdyz wszqdzie  rozpoczql 

juz 

ostatni” 

z 

kulakami. Trzeba 

przyklad. 

1. 

by 

ludzie widzieli) 

najmniej stu 

lakow, bogaczy  i znanych  knviopijcow. 

2. 

ich nazwiska. 

3. 

ich ziarno. 

4. 

zakladnikow, jak wspomnieliimy we  wczorajszym  telegramie.  Zrobcie 

to 

tak,  by 

na  sctki  mil  wokol ludzie to widzieli, 

mowili  sobie: zabijajq  bqdq 

knvi kulakow. Telegrafujcic, czy 

wykonaliicie  instrukcje. Wasz Lenin. 

PS. 

Wyszukajcie  najtwardszych ludzi’. 

Jak dowodzi uwazna  lektura raportow  Czeka  o buntach  z lata  1918 roku, w 

jedynie  powstania  w  Jarosiawiu,  Rybinsku  Muromie,  zorganizowane 

przez  kierowany  przez 

Borisa  Sawinkowa  Zwiqzek 

ny  Ojczyzny i 

oraz inspirowany przez  mienszewikow  i lokalnych  eserow- 

bunt 

zakiadow zbrojeniowych w 

byiy chyba  przygotowane 

wczeiniej.  Wszystkie inne powstania 

spontanicznie i lokalnie, zaczyna- 

jqc 

od 

ktore 

wiejskie 

sprzeciwiajqce 

re- 

kwizycji lub poborowi d o  wojska.  Bunty  te  zostaiy  okrutnie  stiumione w  kilka  dni 
przez specjalne oddziaiy Armii Czenvonej  Czeka. Jedynie 

w ktorym 

dziaiy  Sawinkowa  obaliiy  lokalnq wiadzq  bolszewickq, 

przez 

dni. 

upadku  miasta  Dzierzynski 

do  Jarosiawia 

komisjq 

ktora w ciqgu  piqciu 

od 24  do 28  lipca  1918 roku, 

na SmierC 

428 osob‘. 

Przez  caiy 

1918 roku,  a  wiqc  przed 

rozpoczqciem 

3 wrze- 

Snia  Czenvonego  Terroru,  przywodcy 

z  Leninem 

Dzieriynskim  na 

czele wysiali bardzo duzo telegramow  do osob odpowiedzialnych za lokalne  oddzia- 

Czeka  czy 

partiq,  domagajqc 

podjqcia 

profilaktycznych”  w celu 

uprzedzenia  jakiejkolwiek 

powstanczej. 

tych 

- 

Dzieriynski 

- 

skuteczne jest 

zakiadnikow 

burzuazji 

wediug  list  sporzqdzonych  przez  was  w  celu  naiozenia  specjalnej  kontrybucji 

a  takze  aresztowanie  i  zamkniqcie  wszystkich  zakiadnikow  podejrzanych  w 
zach  koncentracyjnych”’. 

8 sierpnia Lenin  zazqdai  od  ludowego  komisarza 

zacji  Ciurupy zredagowania  odpowiedniego  dekretu, tak by w kazdym  okrqgu rolni- 
czym 

25-30  zakiadnikow 

bogaczy odpowiadajqcych 

za zbior 

wszystkich nadwyzek”. Kiedy pod pretekstem 

niem  zakiadnikow Ciurupa 

do porzqdku  nad  tym  zqdaniem, Lenin  posiai 

mu 

nastqpnq, jeszcze  dobitniejszq  notq: 

proponujq,  aby zakiadnikow 

ale 

z  kazdej  gminy. 

bogaczy,  zeby  to oni 

dali za przymusowe  dostawy, odpowiadali 

za natychmiastowy zbior  i 

Wotkogonow, 

,,Lenin”, tlum. 

Amber, Warszawa  1997,  241. 

GARF, 

86 

PANSTWO PRZECIW SPOtECZENSTWU 

Poza systemem zakiadnikow kierownictwo bolszewickie wyprobowaio w sierpniu 1918 

roku inne 

represji, ktore 

w 

wojnq Rosji: obozy koncen- 

tracyjne. 9 sierpnia  1918 roku Lenin zadepeszowai do Komitetu Wykonawczego guberni 
penzenskiej z zqdaniem, by 

bezlitosny terror wobec 

popow  biaio- 

podejrzanych 

w obozie koncentracyjnym poza 

Kilka  dni 

Dzieriynski 

Trocki  nakazali  zamkniqcie 

w 

koncentracyjnych”.  Owe 

koncentracyjne” byiy 

wania, w 

bez jakiegokolwiek  procesu  na podstawie 

zarzqdzenia 

ministracyjnego mialy 

zamykane 

elementy”. W Rosji, tak jak w innych 

panstwach biorqcych  udziai w wojnie, 

juz liczne obozy dla jencow wojennych. 

Pomiqdzy przeznaczonymi do prewencyjnego aresztowania 

elementami” 

na pienvszych miejscach figurowali 

jeszcze na 

partii opozy- 

cyjnych. 

15 

sierpnia  1918 roku Lenin 

podpisali nakaz aresztowania Martowa, 

Dana, Potriesowa  Goldmana 

- 

partii  mienszewikow, ktbrej 

prasa zostaia 

do milczenia, a przedstawiciele usuniqci z 

W 

wojnie  domowej, 

jak mowili przywodcy bolszewiccy, rzqdziia 

wiasnymi 

prawami, 

dla nich granice, dzielqce 

kategorie 

Je- 

den z 

wspoipracownikow  Dzieriynskiego,  Lacis,  stwierdzii w 

z 23 sierpnia 1918 roku: 

Wojna  domowa  nie  zna  prawa  pisanego.  Wojna  kapitalistyczna  ma  swe 

prawo 

ale 

wojna  domowa rzqdzi 

prawami 

Trzeba 

tylko 

wroga,  ale 

ze 

ktokolwiek 

miecz  przeciw 

porzqdkowi  klasowemu, 

od 

miecza 

Burzuazja zawsze 

tych 

w czasie wojen domowych, ktorc prowa- 

dzila 

z 

proletariatem. 

Nie przyswoiliimy sobie jeszcze calkowicie tych regul. Nasi ludzie 

jani 

setkami i tysiqcami. My rozstrzeliwujemy  ich  ludzi pojedynczo, 

obradach w 

misjach  sqdach.  W  czasie wojny  domowej nie  ma  sqdow  dla  nieprzyjaciela. 

To 

jest  walka  na 

SmierC 

nie zabijesz, zostaniesz zabity. 

A 

wiqc zabijaj, 

nie chcesz 

zabity!” 

Dwa  zamachy,  dokonane  30  sierpnia  1918 roku:  na  szefa  piotrogrodzkiej  Czeka 

Urickiego  na Lenina, utwierdziiy 

bolszewickich w przekonaniu, ze praw- 

dziwy spisek 

nawet  ich 

W 

zamachy  te nie  miaiy ze 

sobq 

zadnego zwiqzku. Pienvszy,  nie wykraczajqcy poza 

ludzki  odwet, dokonany 

zostai przez miodego studenta, ktory chciai 

przyjaciela 

- 

oficera, 

go kilka  dni 

przez  piotrogrodzkq  Czeka. Drugi zamach, diugo przypisywany 

dziaiaczce zblizonej do Srodowiska anarchistow  socjalistow-rewolucjonistow, Fani 

ktora zostata  natychmiast  zatrzymana  rozstrzelana bez sqdu w trzy  dni pozniej, 

okazuje 

rezultatem czekistowskiej  prowokacji,  ktora 

z rqk 

nizatorom“’. Rzqd bolszewicki natychmiast 

oba zamachy z 

rowcami, 

imperializmu  francuskiego  angielskiego”. 

nastqpnego  dnia 

artykuiy prasowe i 

do rozszerzenia terroru. 

z 31 sierpnia 1918 roku 

Lenin, 

wszystkie”, t. 

50,  142. 

z 

23 

1918; G. Leggett, ,,The Cheka 

s. 104. 

Lyandres, ,,The  1918 Attempt  on 

of  Lenin: A New  Look  at  the 

Review”, 

48, nr 3 

432-448. 

C

ZERW

ONY 

T

ERR

O

R 

8 7  

Ludzie pracy,  nadszedl czas, 

burzuazjq,  gdyz w przeciwnym  razie to ona 

nas.  Miasta  powinny 

oczyszczone z calej burzuazyjnej zgnilizny.  Wszystkim  tym 

nom 

sig kartoteki,  a  ci, ktorzy  stanowiq zagrozenie  dla sprawy rewolucji, zostanq 

dowani. 

j 

klasy robotniczej bqdzie Spiew 

zemsty!” 

Tego  samego dnia 

zredagowai wraz  ze swym 

many 

w 

podobnym duchu 

do 

klasy robotniczej”: 

Niech klasa robotnicza zdepcze masowym terrorem hydrg kontrrewolucji!  Niech wrogowie klasy 

robotniczej wiedzq, ze kazdy zatrzymany z nielegalnie posiadanq broniq 

natychmiast 

strzelany  ze kazdy, kto 

jakqkolwiek  propagandg 

przeciw wiadzy 

sowieckiej, zostanie natychmiast  aresztowany i zamkniqty w obozie koncentracyjnym! 

Nazajutrz 

apelu wydrukowanym w 

3 

ukazaia 

cja, rozesiana do wszystkich 

przez ludowego komisarza spraw wewnqtrznych, 

Pietrowskiego.  Pietrowski 

w niej, ze mimo 

terroru”, stosowane- 

go przez wrogow nowego porzqdku wobec 

pracujqcych”, Czenvony Terror nie 

jeszcze 

Najwyzsza pora, by 

z 

sentymentalizmem. Wszyscy prawicowi  eserowcy 

powinni 

natychmiast  aresztowani.  Spomigdzy  burzuazji-  oficerow  naleiy 

wielu 

zakladnikow.  Przy  najmniejszym  oporze naleiy 

do zbiorowych  egzekucji.  Komitety 

wykonawcze  poszczegolnych  guberni  powinny 

w  tej  sprawie.  Czeka  i  inne 

milicje powinny 

i 

wszystkich podejrzanych i natychmiast 

tych, 

rzy  zamieszani 

w 

kontrrewolucyjnq. 

Przewodniczqcy 

czych 

majq  natychmiast 

Ludowy Komisariat  Spraw Wewnqtrznych 

o 

przy- 

padku 

lub niezdecydowania  ze  strony  miejscowych  sowietow. 

Przy 

dzaniu masowego terroru nie mozna 

zadnej 

zadnego 

Powyzszy telegram, 

oficjalnym 

do rozpoczqcia  masowego  terroru, 

zadaje kiam  argumentacji 

a posteriori 

przez Dzierzynskiego  Petersa, jako- 

by 

Terror 

- 

wyraz powszechnego  i spontanicznego oburzenia mas na 

z 

30 sierpnia  1918 roku 

- 

rozpoczqi 

bez 

wytycznej ze strony Cen- 

trum”.  W  rzeczywistoki  Czenvony  Terror 

naturalny  upust  niemal  abstrakcyjnej 

przywodcow bolszewickich  do 

ktorych gotowi 

nie indywidualnie, ale 

Jeden z przywodcow  mienszewikow, 

Abramowicz,  przytacza  we  wspomnieniach bardzo  charakterystycznq  rozmowq 

z Dzieriynskim 

- 

szefem Czeka 

- 

z sierpnia 1917 roku: 

- 

Abramowicz, 

Lassalle’a 

o 

istocie konstytucji? 

- 

- 

Powiedziat, ze kazda konstytucja jest uwarunkowana 

spolecznych w danym 

ju i w danym momencic. Zastanawiam 

jak mozna by 

miedzy poli- 

tykq a sprawami spotecznymi. 

- 

No 

coi, 

poprzez  najrozniejsze procesy  przemian gospodarczych  i politycznych, poprzez 

31 

1918 

4 

IX 1918. 

88 

wienie 

nowych  form  gospodarowania,  wzrost  znaczenia  pewnych  klas  spotecznych  itd., 

przez wszystkie te sprawy, ktore Swietnie znasz, Feliksie. 

- 

Tak, ale czy nie mozna by 

radykalnie 

Na przykiad przez 

nie do posluszenstwa  lub 

pewnych klas spoiecznych‘?” 

Wielu bolszewikow  podzielaio podobne zimne okrucienstwo, wyrachowane, 

ne 

z niewzruszonej logiki 

Jeden z 

liderow bolsze- 

wickich,  Grigorij  Zinowjew, 

we 

1918 roku: 

musimy 

nasz  wiasny  socjalistyczny  terror.  Musimy 

na  naszq 

stronq, powiedzmy, 

ze  stu  milionow  mieszkancow  Rosji  sowieckiej. 

JeSli chodzi o pozostaiych, nie mamy im 

do powiedzenia. 

5 

rzqd  sowiecki  zalegalizowai  terror  siawnym  dekretem  ,,0 Czenvonym 

Terrorze”: 

W 

obecnej sytuacji absolutnie 

stalo 

wzmocnienie Czeka 

i ochrona 

Republiki  Sowieckiej przcd  wrogiem  klasowym  poprzez jego 

w obozach 

nych, natychmiastowe rozstrzeliwanie kazdego, kto ma zwiqzki z organizacjami 
mi, jest zamieszany w 

powstania lub zamieszki, oraz przez publikowanie nazwisk rozstrze- 

lanych wraz z podaniem powodu egzekucji”. 

Jak  przyznai  poiniej  Dzieriynski, 

3 

5 

1918 roku  dawaiy  nam 

wreszcie legalnie to, przeciw czemu moi partyjni towarzysze az dotqd protestowali: 

do natychmiastowego  rozprawienia 

bez opowiadania 

komukolwiek, z kontr- 

rewolucyj nq 

W  okolniku  z  17 

Dzieriynski  zachqcai  wszystkie  lokalne  oddziaiy  Czeka 

do 

procedur  zakonczenia, to znaczy likwidacji spraw zawieszonych”‘”. 

zaczqiy 

w 

od 31 sierpnia. 3 

do- 

ze w poprzednich  dniach miejscowa  Czeka rozstrzelaia ponad 

500 zakiadnikow. 

Wediug czekistowskiego irodia we 

1918 roku  miano 

w Piotrogro- 

dzie 800 osob. Liczba  ta jest mocno zanizona. Pewien  Swiadek wydarzen 

JeSli chodzi o Piotrogrod, wykonano tam 

1300 egzekucji. 

Bolszewicy nie uwzglqdniajq 

w swoich 

setck oficerow 

i 

cywilow, rozstrzelanych w Kronsztadzie na rozkaz 

scowych wiadz. 

W 

samym tylko Kronsztadzic jednej nocy rozstrzelano  400 osob. Na  dziedzincu 

wykopano trzy wielkic rowy, 

nad nimi 400 skazahcow  po kolei 

W 

udzielonym  3 listopada  1918 roku dziennikowi 

Moskwy” prawa 

rqka Dzieriynskiego, Peters, przyznai: 

W 

Piotrogrodzie 

[sic] 

czekiici potracili w koncu 

giowy 

wykazali za 

Przed 

nie wykonano zadnej egzekucji 

- 

i 

mi wierzyc, 

ze 

mimo 

go, 

nie 

tak  knviozerczy 

- 

podczas  gdy 

po 

zamachu  bylo  nieco zbyt 

R. Abramovitch, ,,The Soviet 

London  1962, 

s. 312. 

109 

z 

19 IX 1918, 

2, cyt. 

G. Leggett, ,,The Cheka 

114. 

z  10 IX 1918. 

Leggett, ,,The Cheka 

G.A. Bieiow, 

istorii 

C

ZERWONY 

T

ERROR 

89 

duzo egzekucji, i do tego przeprowadzonych bez rozeznania. Natomiast Moskwa odpowiedziala 
na zamach na Lcnina jedynie straceniem kilku 

Jak podajq 

3  4 

rozstrzelano w Moskwie 

29 zakiadni- 

kow  z 

kontrrewolucji”. Miqdzy  nimi  figurowali  dwaj ministrowie  Mikoiaja 

Aleksandr  Chwostow  (sprawy  wewnqtrzne) 

Iwan  Szczegiowitow 

Niemniej  liczne  i zgodne  Swiadectwa odnotowujq  setki  egzekucji, wykonanych w 
zieniach moskiewskich w czasie 

W czasie Czenvonego Terroru Dzieriynski  nakazai utworzenie gazety 

nik 

(Tygodnik 

zadaniem byio otwarte wychwalanie 

licji politycznej  i pobudzanie 

pragnienia  zemsty 

Przez 

godni, az do zamkniqcia go na polecenie  Komitetu Centralnego z uwagi na to, ze 
ktorzy 

bolszewiccy zaczqli 

Czeka, tygodnik opisywai 

bez 

bez zenady aresztowania, internowanie w obozach koncentracyjnych, 

zekucje 

Pismo to jest oficjalnym 

a  minima 

irodiem do badania  Czenvonego 

roru  we 

paidzierniku  1918 roku.  Czytamy  tam  miqdzy  innymi,  ze  Czeka 

z Niznego Nowgorodu, 

dziaiajqca pod rozkazami 

nina 

- 

przysziego  premiera sowieckiego w latach 

- 

od 31 sierpnia rozstrze- 

laia  141 

w ciqgu trzech  dni w owym Sredniej 

rosyjskim 

aresztowano 700 

Ewakuowana z Jekaterynburga uralska Czeka donosiia z Wiatki 

o straceniu w ciqgu jednego tygodnia  23 

i 154 

stow”, 8 

28 

partii  kadetow”,  186 

oraz 10 ,,mien- 

szewikow  i  prawicowych  eserowcow”.  Czeka  z  Iwanowo-Wozniesienska  meldowaia 
o  aresztowaniu  181 osob,  straceniu  25 

utworzeniu 

koncentracyjnego  na  1000  miejsc”.  CzekiSci  z  maiego  miasta  Siebiejska 

rozstrzelanych  kuiakow  i jednego  popa,  ktory  odprawiai 

za 

na  Mikoiaja  11”, Czeka  z  Tweru:  130 zakiadnikow  39 straconych, a  Czeka  z  Permu 

- 

egzekucji.  Mozna by 

jeszcze  diugo 

makabrycznq  listq, sporzqdzonq na 

podstawie fragmentow 

wydanych 

WCzK”‘”. 

1918 roku rowniez inne prowincjonalne gazety odnotowaiy tysiqce areszto- 

wan  i egzekucji. Tak wiqc, by 

tylko  dwoma przykiadami:  jedyny 

wany numer gazety 

Caricynskoj Gubczeka” 

sprawozdanie z egze- 

kucji  103 osob w dniach od 3 a  10 

1918 roku; miqdzy  1 a 8 listopada  1918 

ku  371  osob 

przed  trybunaiem  miejscowej  Czeka,  ktory 

50  z  nich  skazai  na 

SmierC, a  pozostaie  na 

pobyt  w  obozie  koncentracyjnym  w  charakterze 

zakiadnikow,  az  do  ostatecznej  likwidacji  wszystkich  powstan 
Drugi przykiad to 

Pienzienskoj Gubczeka”, ktore w swym pienvszym 

zem  ostatnim numerze donosiiy bez komentarza: 

zabojstwo towarzysza  Jegorowa, 

robotnika z Piotrogrodu oddelegowanego do oddziaiu rekwizycyjnego, Czeka rozstrze- 
laia  152 biaiogwardzistow. Wobec tych, ktorzy podniosq 

na zbrojne 

proleta- 

riatu, zastosowane zostanq w 

jeszcze ostrzejsze Srodki 

[sic]”’”. 

Moskwy” 

nr 21 

z 4 XI 

1918. 

WCzK’, 6 numerow opublikowanych 

od 

22 

IX 

d o  

27 

X 

18. 

Caricynskoj  Gubczeka” 

n r  

z 

7  XI 

1918, 

16-22,  w  Archiwum 

Hoover 

Stanford; 

z 

IX 1918,  2. 

90 

PANSTWO PRZECIW SPOtECZENSTWU 

od  niedawna,  przesiane  do Moskwy  poufne  raporty 

lokalnych 

oddziaiow  Czeka, potwierdzajq  zresztq 

z jakq  byiy  tiumione od  lata  1918 

roku najdrobniejsze  incydenty miedzy 

wiejskimi  a  miejscowq wiadzq. 

tych 

coraz 

sprzeciw  wobec  rekwizycji  poboru  do 

wojska, ale zaliczano je do kategorii 

zamieszek kuiackich” i bezli- 

diawiono. 

Daremna byiaby proba  ustalenia  liczby ofiar 

pienvszej wielkiej fali Czerwonego 

Terroru. Jeden z szefow Czeka, Lacis, twierdzii,  w ciqgu drugiego poirocza 1918 roku 

stracili 

4,5 tysiqca 

i dodawai nie bez cynizmu: 

mozna  o cokolwiek 

oskarzak  Czeka,  to  nie  o  nadmiar 

przy  egzekucjach,  ale  o 

niedostatek 

przy  stosowaniu  najwyzszego  wymiaru  kary.  Zelazna  rqka  zawsze  zmniejsza  liczbq 
ofiar””. W  koncu  paidziernika  1918 roku 

mienszewikow Julij 

cowai 

ofiar Czeka od poczqtku 

na 

10 

tysiqcy””. 

Jakakolwiek byiaby dokiadna liczba ofiar Czenvonego Terroru z jesieni  1918 roku 

- 

a 

podsumowanie  egzekucji odnotowanych przez prase sugeruje, 

nie mogia 

nizsza 

10-15 tysiqcy 

- 

terror ten 

zdecydowanie bolszewickq 

towania  kazdej,  realnej  lub  potencjalnej  formy  sprzeciwu  w  kategoriach  bezlitosnej 

wojny domowej, rzqdzqcej 

wedle wyrazenia 

prawami”. JeSli 

- 

jak 

to 

staio na przykiad w poczqtkach listopada  1918 roku w zakiadach zbrojeniowych 

Motowilicha w guberni permskiej 

- 

robotnicy zastrajkowali w 

przeciw bolsze- 

wickiej  zasadzie  racjonowania 

od  pochodzenia  spoiecznego” 

i 

przeciw naduiyciom miejscowej Czeka, caiy zakiad wiadze natychmiast 

jako 

znajdujqcy 

stanie buntu”. Zadnych 

ze strajkujqcymi: lokaut 

nie  wszystkich 

aresztowanie 

poszukiwanie  oskarzonych 

o 

strajku 

Podobne  praktyki  byiy 

z pewnoiciq czqste, poczqwszy od lata  1918 roku. Niemniej jesieniq,  dobrze zorganizo- 
wana 

piynqcymi  z  Centrum wezwaniami  do mordu, miejscowa  Czeka 

dalej w represjach i bez zadnego procesu skazaia na 

stu strajkujqcych. 

Sam rzqd 

- 

od  10 do 

tysiqcy dorainych egzekucji w ciqgu 

siqcy 

- 

oznaczai  od  tej  chwili  prawdziwq  zmianq  skali w porownaniu  z  epokq  caratu. 

Wystarczy 

ze w caiym okresie 

a wiqc w ciqgu 

ciu 

lat, carskie sqdy  (w  tym wojenne) we wszystkich  rozpatrywanych  sprawach 
zwiqzek z porzqdkiem politycznym” 

6321 wyrokow  Smierci, z tym ze 

1306 z nich 

na rok  1906, czyli okres reakcji na 

1905 roku. W ciqgu 

kilku  tygodni sama tylko Czeka pozbawiia iycia trzy razy wiqcej 

skazaio w  ciqgu 

lat,  a  to wielu 

procesach wyroki Smierci zamieniono na 

ludzi niz imperium 

skazanym w  legalnych 

M.I. Lacis, 

goda 

25 

List 

J. Martowa 

do A. Steina  25 

X  1918, cyt. za: 

V. 

Brovkin,  ,,Behind  the Front Lines 

of  the  Civil 

Bernstam, 

Prikamje 

129. 

M.N. Giernet, 

Sankt Pietierburg  1907, 

N.S. Tagancew, 

kazn”,  Sankt  Pietierburg 

19 

13. 

liczby  podaje  raport 

K. Liebknechta  (5735  skazanych 

SmierC,  tego 3741 stracono 

w 

latach 

625 skazanych  191 straconych  w latach 

w: 

M. 

Ferro,  ,,La 

de  1917. 

La  chute 

du 

et 

Aubier,  Paris  1967, 

483. 

War”, Princeton  1994,  283. 

C

ZERWONY 

T

ERROR 

9 1 

Nie tylko liczby mowiq o skali zjawiska. Wprowadzenie nowych kategorii, takich jak 

koncentracyjny”, 

rewolucyj- 

ny”, nieznane dotqd praktyki, takie jak 

prewencyjny” lub dorazna, bez sqdu 

zekucja  setek i tysiqcy  ludzi  aresztowanych  przez  stojqcq ponad  prawem  policjq  poli- 
tycznq nowego typu, stanowily w tej dziedzinie prawdziwy 

kopernikanski”. 

Niektorzy 

bolszewiccy nie byli przygotowani na 

o tych rozmiarach; 

Swiadczy o tym  polemika  wokoi  roli  Czeka, jaka  rozwinqia 

w krqgach  kierowniczych 

partii  miqdzy  paidziernikiem  a  grudniem  1918 roku.  Pod 

- 

wysianego  incognito  na  miesiqc  do Szwajcarii dla  poratowania  zdrowia  fjrcznego i 

chicznego 

- 

Komitet Centralny 

25 paidziernika  dyskutowai nad nowym statutem 

Czeka. Krytykujqc 

wiadzy pozostawionq organizacji, ktorej wydaje 

ze 

nad sowietami  samq partiq”, Bucharin, Olminski 

- 

jeden z weteranow partii 

- 

oraz ludowy 

komisarz spraw wewnqtrznych Pietrowski 

decyzji ograniczajqcych 

gorli- 

ze strony organizacji, naszpikowanej kryminalistami, sadystami i zdegenerowanymi 

elementami  lumpenproletariatu”.  Powoiana  zostala  komisja  kontroli  politycznej.  Wcho- 

w jej 

Kamieniew posunqi 

do propozycji caikowitego zniesienia Czeka”. 

Niebawem jednak oboz 

zdecydowanych 

ponownie 

Poza 

Dzieriynskim  znaleili 

nich  tacy  dostojnicy  partyjni  jak  Swierdiow,  Stalin, 

Trocki i, 

Lenin. Ten ostatni podjqi zdecydowanq obronq instytucji 

nie  atakowanej za  kilka 

przez  ograniczonych  inteligentow 

nie 

sq 

w  stanie 

problemu  terroru  w  szerszej  perspektywie”’”.  Na  wniosek  Lenina 

19 grudnia  1918 roku  Komitet  Centralny  podjqi 

zabraniajqcq  prasie  bolsze- 

wickiej publikowania 

artykuiow o instytucjach, a zwlaszcza o Czeka, 

ra wykonuje 

pracq w szczegolnie trudnych warunkach”. W ten sposob dyskusja 

stala zamkniqta. 

ramiq  dyktatury proletariatu” otrzymalo  atest niezawodno- 

Sci. Jak mawiai Lenin, 

komunista jest zarazem dobrym czekistq”. 

W  poczqtku  1919  roku  Dzieriynski  uzyskal  od  Komitetu  Centralnego  zgodq  na 

utworzenie departamentow specjalnych Czeka, odpowiedzialnych odtqd za bezpieczen- 
stwo wojskowe.  16 marca  1919 roku zostai on mianowany ludowym  komisarzem spraw 
wewnqtrznych  i,  pod  egidq  Czeka,  przystqpii  do reorganizacji 

milicji,  oddzia- 

jednostek  przydzielonych  dotqd  najrozniejszym  administracjom. 

W maju  1919 roku wszystkie  te jednostki 

- 

milicja  kolejowa,  oddzialy  aprowizacyjne, 

straz  graniczna  i  bataliony  Czeka,  zostaiy  zgrupowane  w  specjalnym  korpusie  Wojsk 
Obrony Wewnqtrznej  Republiki, 

w  1921 roku 

miai 200 tysiqcy ludzi. 

ska te odpowiadaiy za bezpieczenstwo 

dworcow  innych  punktow  strategicz- 

nych, miaiy 

rekwizycje, ale przede wszystkim 

rewolty chiopskie, 

rozruchy 

bunty  w  Armii  Czenvonej.  Specjalne  jednostki  Czeka 

Wojsk  Obrony Wewnqtrznej  Republiki 

- 

razem prawie  200  tysiqcy ludzi 

- 

stanowiiy 

znakomity  Srodek kontroli  i represji, prawdziwq  armiq w nqkanej szerzqcq 

dezercjq 

Armii Czenvonej, 

- 

mimo teoretycznie wysokiego stanu osobowego 3 do 5 milio- 

now 

- 

nie zdoiaia nigdy 

wiqcej 

miliona w pelni wyposa- 

zonych 

CRCEDHC, 5/1/2558. 
,,Lenin 

WCzK. 

dokumientow 

Moskwa  1975,  122. 

G. Leggett, ,,The Cheka 

204-237. 

C

ZERWONY 

T

ERROR 

9 1 

Nie tylko liczby 

o 

skali zjawiska. Wprowadzenie nowych kategorii, takich jak 

ludu”, 

koncentracyjny”, 

rewolucyj- 

ny”, nieznane dotqd praktyki, takie jak 

prewencyjny” lub dorazna, bez sqdu 

zekucja  setek i tysiqcy  ludzi  aresztowanych  przez  stojqcq  ponad  prawem  policjq  poli- 
tycznq nowego typu, stanowily w tej dziedzinie prawdziwy 

kopernikanski”. 

Niektorzy 

bolszewiccy nie byli przygotowani na przewrot o tych rozmiarach; 

Swiadczy o 

tym 

polemika 

roli  Czeka, jaka 

w krqgach  kierowniczych 

partii  miqdzy  paidziernikiem  a  grudniem  1918 roku.  Pod 

- 

wysianego  incognito na  miesiqc do Szwajcarii dla poratowania  zdrowia  fjrcznego 

chicznego 

- 

Komitet Centralny 

25 paidziernika  dyskutowai nad nowym statutem 

Czeka. Krytykujqc 

wiadzy pozostawionq organizacji, ktorej wydaje 

ze dziaia 

nad sowietami i samq partiq”, Bucharin, Olminski 

- 

jeden z weteranow partii 

- 

oraz ludowy 

komisarz spraw wewnqtrznych Pietrowski zazqdali decyzji ograniczajqcych 

gorli- 

ze strony organizacji, naszpikowanej  kryminalistami, sadystami i zdegenerowanymi 

elementami  lumpenproletariatu”.  Powoiana  zostaia  komisja  kontroli  politycznej.  Wcho- 
dzqcy w jej skiad Kamieniew posunql 

do 

propozycji caikowitego zniesienia Czeka”. 

Niebawem jednak oboz 

zdecydowanych 

ponownie 

Poza 

Dzieriynskim  znaleili 

nich  tacy  dostojnicy  partyjni  jak  Swierdlow,  Stalin, 

Trocki 

Lenin. Ten ostatni podjqi zdecydowanq obronq instytucji 

nie  atakowanej za  kilka 

przez  ograniczonych  inteligentow 

nie 

w  stanie 

problemu  terroru  w  szerszej  perspektywie”’”.  Na  wniosek  Lenina 

19 grudnia  1918 roku  Komitet  Centralny  podjqi 

zabraniajqcq  prasie  bolsze- 

wickiej publikowania 

o 

instytucjach, a zwiaszcza o Czeka, 

ra wykonuje swq pracq w szczegolnie trudnych warunkach”. W ten sposob dyskusja 
staia zamkniqta. 

ramiq  dyktatury proletariatu”  otrzymaio atest niezawodno- 

Jak mawiai Lenin, 

komunista jest zarazem dobrym czekistq”. 

W  poczqtku  1919  roku  Dzieriynski 

od  Komitetu  Centralnego  zgodq  na 

utworzenie departamentow specjalnych Czeka, odpowiedzialnych odtqd za bezpieczen- 
stwo 

wojskowe.  16 marca  1919 roku zostai on mianowany ludowym  komisarzem spraw 

wewnqtrznych  i,  pod  egidq  Czeka,  przystqpii  do reorganizacji 

milicji,  oddzia- 

jednostek  przydzielonych  dotqd  najrozniejszym  administracjom. 

W maju  1919 roku wszystkie  te jednostki 

- 

milicja  kolejowa,  oddziaiy  aprowizacyjne, 

straz graniczna  bataliony  Czeka,  zostaly  zgrupowane  w  specjalnym  korpusie  Wojsk 
Obrony Wewnqtrznej Republiki, ktbry w  1921 roku 

miai 200 tysiqcy ludzi. 

ska te odpowiadaiy za bezpieczenstwo  obozow, dworcow i innych punktow  strategicz- 
nych, miaiy 

rekwizycje, ale przede wszystkim 

rewolty chlopskie, 

rozruchy 

robotnikow  bunty  w  Armii  Czenvonej.  Specjalne  jednostki  Czeka 

Wojsk  Obrony  Wewnqtrznej  Republiki 

- 

razem  prawie  200  tysiqcy ludzi 

- 

stanowily 

znakomity Srodek kontroli i  represji, prawdziwq  armiq w nqkanej szerzqcq 

dezercjq 

Armii Czenvonej, ktora 

- 

mimo teoretycznie wysokiego stanu osobowego 

3 do 

5 

milio- 

now 

- 

nie zdoiaia nigdy 

wiqcej niz 

miliona w peini wyposa- 

zonych 

CRCEDHC, 

5/1/2558. 

,,Lenin  WCzK. Sbornik dokumientow 

Moskwa 1975, 

s. 

122. 

G. Leggett, ,,The Cheka 

s. 

92 

Jeden z pienvszych  dekretow nowego ludowego komisarza spraw wewnqtrznych 

tyczyi warunkow organizacji obozow, ktore istniaiy od lata 1918 roku bez jakiejkolwiek 
podstawy prawnej  regulaminow.  Dekret z  15 kwietnia  1919 roku rozrozniai dwa typy 
obozow: 

przymusowej”,  w  ktorych  internowano  na 

ogoi  skazanych  przez  sqd, 

oraz 

gromadzqce  osoby  uwiqzione, 

w  charakterze 

na  podstawie  zwykiego  zarzqdzenia  administracyjnego. 

rzeczywistoki 

roinice miqdzy oboma typami 

byiy raczej teoretyczne, czego dowodem jest 

strukcja 

z 17 maja 1919 roku, ktora poza utworzeniem 

kaidej guberni 

najmniej jednego obozu na minimum trzysta  miejsc” przewidywaia  standardowq li- 

szesnastu  kategorii  osob  internowanych. 

na  niej  tak 

grupy, jak 

wielkiej burzuazji”, 

dawnego ustroju az do rangi 

ra  kolegialnego  i prokuratora  oraz  ich  zastqpcy,  burmistrzowie  i  ich 

z  miast 

o randze stolicy ujezdu”, 

skazane za wiadzy  sowieckiej na wszelkie  kary za 

sutenerstwo  i  prostytucjq”, 

dezerterzy  (nie 

i 

rze, jency wojny domowej” 

Liczba  osob internowanych w obozach pracy  obozach koncentracyjnych  stale rosia 

w  latach  1919-1921, od  okoio  16 tysiqcy w  maju  1919 roku  do ponad  70  tysiqcy we 

1921 roku”’. Szacunki te nie dotyczq pewnej liczby 

utworzonych w 

jonach objqtych powstaniem przeciw wiadzy sowieckiej: tak na przykiad tylko w 

tambowskiej w siedmiu obozach koncentracyjnych  otwartych przez wiadze odpowie- 

dzialne za 

powstania  chiopskiego naliczono w lecie  1921 roku 

najmniej 

50 

tysiqcy 

i 

czionkow rodzin bandytow”’“. 

GAKF, 

Sowietow” 1922, 

n r  

1-2, 

41; L.D. Gerson, 

Secret  Police in Lenin’s Russia”, Philadel- 

GARF, 3931891182; 3931891231; 3931891295. 

phia  1976,  149 

Leggctt, .,The Cheka 

178; GARF, 393189118; 3931891296. 

4 

domowq w Rosji rozpatruje 

zazwyczaj jako konflikt  miqdzy 

nymi  (bolszewikami)  biaiymi  (monarchistami).  W 

poza 

W 

zbrojnymi  miqdzy  dwiema  armiami:  Armiq  Czenvonq  roznymi 

nostkami, 

biaiq  armiq, najwazniejsze  byio  bez wqtpienia 

to, 

dziaio 

na tyiach zmieniajqcych 

frontow. Ten wymiar wojny domowej 

do 

wewnqtrznego”.  Charakteryzuje 

on 

represjami, 

nymi przez biaie lub czerwone wiadze 

- 

represje czenvonych byiy znacznie 

sze  i bardziej  metodyczne 

- 

wobec  dziaiaczy politycznych  partii  grup opozycyjnych, 

strajkujqcych  robotnikow,  dezerterow uciekajqcych  przed  poborem i z jednostek 
skowych lub 

prostu wobec obywateli, nalezqcych  do podejrzanej czy 

klasy 

spoiecznej, ktorych jedyna wina  polegaia  na znalezieniu 

w 

czy miasteczku 

odbitym ponownie 

Walka na wewnqtrznym froncie wojny domowej 

polegaia  takie, a moze przede wszystkim na oporze milionow chiopow oraz 
nych rekrutow i dezerterow 

- 

tych wszystkich, ktorych zarowno 

jak  biali 

zywali 

ktorzy odgrywali czqsto decydujqcq 

w ofensywie  lub odwrocie 

jednego lub drugiego obozu. 

Tak  wiqc  latem  1919 roku  nad  Srodkowq 

na  Ukrainie  doszio  do wielkich 

chiopskich  przeciw  wiadzy  bolszewickiej,  ktore  pozwoliiy 

kowi i generaiowi Denikinowi 

na kilkaset  kilometrow w giqb pozycji czer- 

wonych. W kilka  miesiqcy poiniej wybuchio powstanie  chiopow syberyjskich, 
czonych przywroceniem  praw 

ziemskim, 

przyspieszyio 

biaie- 

go admiraia Koiczaka w 

z 

Armiq Czerwonq. 

Podczas  gdy w wojnie  miqdzy biaiymi  a  czenvonymi  operacje na  duzq skalq  tnvaiy 

jedynie  nieco  ponad rok,  od konca  1918 roku  do poczqtku  roku  1920, istota  tego, 

mamy 

mianem 

domowej”,  jawi 

w 

jako 

pacyfikacyjna wojna, prowadzona  przez wiadze 

wojskowe, jak 

wilne,  biaie, jak 

przeciw wszystkim  potencjalnym  lub 

opozy- 

cjonistom  w  kontrolowanych 

przez 

stron  strefach.  Na  terenach 

utrzymywanych  przez  bolszewikow  byiy  to 

klas”  przeciw 

burzujom, 

klasowo obcym”, polowanie na dziaiaczy wszystkich niebolszewickich 

tii oraz tiumienie 

robotniczych, buntow niepewnych jednostek Armii Czenvo- 

nej i powstan chiopskich. W strefach okupowanych  przez biaiych  byio to polowanie na 
elementy podejrzane o sympatie 

94 

Bolszewicy nie mieli monopolu na terror. Istniai tez Biaiy Terror, ktorego 

wyrazem  byia  fala  pogromow,  dokonanych  latem  jesieniq  1919  roku  na 

Ukrainie  przez  oddziaiy  armii  Denikina  i jednostki  Petlury. 

prawie 

150 tysiqcy 

ofiar.  Jak 

historykow  Czenvonego 

Terroru  z  czasow 

wojny  domowej,  nie  mozna  obu  tych  zjawisk 

na  tej  samej piaszczyznie. 

Bolszewicka  polityka terroru byia bardziej metodyczna, lepiej zorganizowana,  przemy- 

uruchomiona  na  diugo  przed  wojnq  domowq  oraz  teoretycznie  uzasadniona 

w stosunku  do caiych  grup spoiecznych.  Biaiy Terror nigdy  nie stai 

systemem. 

niemal  zawsze  sprawq  dziaiajqcych  samowolnie  oddziaiow,  wymykajqcych 

wiadzy 

komend wojskowych, ktore bez 

powodzenia 

rolq 

rzqdu. JeSli 

potqpione przez Denikina pogromy, Biaiy Terror 

miai 

forme  represji  policyjnej  na  poziomie  kontnvywiadu  wojskowego.  W  stosunku  do 
kontnvywiadu biaiych Czeka  Wojska Obrony Wewnqtrznej Republiki stanowiiy 
nie  bardziej  rozbudowany 

instrument  represji,  ktory  korzystai  z 

kich priorytetow reiimu bolszewickiego. 

W przypadku  kazdej wojny domowej trudno 

peiny bilans form represji i 

pow  terroru,  stosowanych  przez  walczqce  obozy.  Zwiaszcza  jednak  terror bolszewicki 

wymaga  odpowiedniej  typologii.  Swymi  metodami,  specyfikq  giownymi  celami 

przedzai  znacznie 

wojnq  domowq, 

latem  1918 

roku. 

ktora ze wzglqdu na 

obsenvowanej od pienvszych 

miesiqcy 

ewolucji 

podstawowe  grupy ofiar konsekwentnych 

i systematycznych  represji: 

- 

niebolszewiccy dziaiacze polityczni, od anarchistow 

monarchistow; 

- 

robotnicy walczqcy 

o 

najbardziej elementarne prawa:  chleb, 

minimum 

- 

chiopi  (czqsto dezerterzy)  zamieszani w 

z niezliczonych 

chiop- 

skich lub w bunt jednostek Armii Czenvonej; 

- 

Kozacy deportowani masowo jako grupa spoieczna  etniczna majqca opiniq 

giej  wobec  systemu  sowieckiego. 

zapowiada  wielkie  deportacje  lat 

trzydziestych 

i deportacje grup etnicznych)  i 

nowskiej i stalinowskiej fazy polityki represji; 

- 

obce 

inni 

ludu”, 

likwidowani 

w czasie ewakuowania miast  przez bolszewikow 

prze- 

w czasie odzyskiwania  miast zajmowanych 

przez biaiych. 

ktore 

dziaiaczy politycznych  roznych partii opozycyjnych 

bolszewickiego, 

bez wqtpienia znane najlepiej. 

wiele  Swiadectw 

licznych przywodcow  partii opozycyjnych, ktorzy 

czqsto zmuszeni  do 

zazwyczaj jednak pozostawali  przy iyciu, inaczej 

robotniczy lub chiopscy 

gowi czionkowie partii rozstrzeliwani bez sqdu lub mordowani w czasie ekspedycji 
nych Czeka. 

Jednq  z jej  pienvszych  akcji 

przeprowadzony 

11 kwietnia  1918 roku 

szturm na anarchistow moskiewskich, z 

natychmiast  rozstrzela- 

no. Walka z anarchistami nie 

w ciqgu nastqpnych  lat, mimo 

pewna  ich liczba 

przeszia  w szeregi bolszewikow,  a  niektorzy, jak Aleksandr Goldberg,  Michaii  Brener 

Timofiej Samsonow, objqli nawet wazne stanowiska w samej Czeka. Dobrq 

dylematu 

anarchistow, odrzucajqcych 

dyktaturq bolszewic- 

powrot przedstawicieli dawnego porzqdku, jest wolta, jakiej dokonai wielki  chiop- 

ski  przywodca  anarchistyczny  Machno, 

musiai 

z 

Czenvonq  przeciw  biaiym,  a 

oddaleniu  zagrozenia  ze  strony  tych  ostatnich, 

wierny swoim przekonaniom, 

przeciw czenvonym. Tysiqce anonimowych dzia- 

anarchistycznych  rozstrzelano  jako 

podczas  represji  skierowanych 

przeciw  chiopskim  armiom Machny i jego partyzantom.  JeSli 

z 

kompletnemu,  ale jedynemu, jakim  dysponujemy,  podsumowaniu  represji  bolszewic- 
kich, opublikowanemu w  1922 roku w Berlinie przez rosyjskich  anarchistow, chiopi ci 
stanowili ogromnq 

ofiar. Podsumowanie to zamykaio 

liczbq 

138 dziaiaczy 

anarchistycznych  straconych w  latach  1919-1921, 281 zmuszonych  do emigracji  i  608 
uwiqzionych’ 

. 

Lewicowi 

pozostawali w 

z bolszewikami  az 

do lata  1918 roku, cieszyli 

wzglqdnq 

az do lutego nastqpnego roku. 

Ich  historyczna 

Maria  Spiridonowa  przewodziia  w  grudniu  1918 

ku  tolerowanemu  przez 

zjazdowi  partii. 

gwaitownym  potqpieniu 

praktyki codziennego terroru ze strony Czeka 10 lutego 1919 roku zostaia aresztowa- 
na wraz z dwustoma  innymi dziaiaczami i skazana przez trybunai rewolucyjny na 
mkniqcie  w  sanatorium  ze  wzglqdu  na  stan  psychiczny”;  mamy  tu  do  czynienia 
z 

w dziejach rezimu  sowieckiego zamkniqciem  opozycjonisty  politycznego 

w szpitalu psychiatrycznym.  Marii  Spiridonowej  udaio 

zbiec 

z 

mia  zakazanq  przez  bolszewikow  Partiq  Lewicowych  Eserowcow.  Wedle  wiasnych 

w roku  1919 Czeka 

58 

organizacji lewicowych eserowcow, a 

45 

w ro- 

ku 

ciqgu  tych 

lat  miano 

w  charakterze  zakiadnikow 

1875 

zgodnie z zaleceniami Dzieriynskiego, ktory 

18 

marca  1919 

ku: 

Czeka nie bqdzie 

miqdzy  biaiogwardzistami  typu 

a  biaiogwardzistami  z  obozu  socjalistycznego. 

Aresztowani  eserowcy 

mienszewicy  bqdq  uwazani za 

ich 

bqdzie  od poiitycznego 

stanowiska ich partii”?. 

Prawicowi 

zawsze  uwazani  byli  przez  bolszewikow  za 

politycznych.  Nikt  nie  zapomniai,  ze  w  powszechnych  wolnych 

wyborach  z  listopada-grudnia  1917 roku  zdobyli  oni w kraju  zdecydowanq 

rozpqdzeniu Konstytuanty, w ktorej  dysponowali 

zasiadali  ciqgle  w  Centralnym  Komitecie  Wykonawczym  Sowietow, 

skqd  usuniqci  zostali wraz  z mienszewikami  w czenvcu  1918 roku. 
eserowskich 

wowczas, wraz z reprezentantami partii  kadeckiej i 

kiej, 

rzqdy w  Samarze  Omsku, obalone niebawem  przez  admiraia 

czaka. Wziqtym w  dwa  ognie, miqdzy 

a biaiych, 

mienszewi- 

kom  trudno byio 

spojnq  politykq  przeciwstawiajqcq 

rezimowi bolsze- 

wickiemu, 

prowadzii  wobec  opozycji  socjalistycznej  zrqczne 

stosujqc 

naprzemiennie Srodki iagodzqce, 

represje. 

na anarchizm w Sowietskoj Rossii”, Berlin  1922,  27-63. 

18 

1919; L.D.  Gerson, ,,The Secret Police...”, 

151-152; G. Leggett, ,,The 

Cheka 

311-316. 

96 

W  najtrudniejszym  momencie ofensywy admiraia  Koiczaka, 

zezwoleniu  na 

nowne 

od 20  do 30 marca  1919 roku,  eserowskiego  dziennika 

Naroda”,  Czeka  zorganizowaia  31  marca  wielkq 

na  dziaiaczy  eserowskich 

mienszewickich,  mimo 

partie  ich byiy absolutnie  legalne. W Moskwie, Tule, 

lensku, Woronezu, Penzie, Samarze i Kostromie zatrzymano ponad 1900 dziaiaczy obu 
partii’.  Ilu  innych  stracono 

podczas  tlumienia  strajkow  buntow  chiopskich, 

w  ktorych 

mienszewicy  odgrywali 

rolq? 

Dysponujemy  niepewnymi  danymi, albowiem  nawet 

znamy w przybliieniu  liczbq 

ofiar  najwazniejszych  okresow represji,  nie wiemy, 

bylo 

nich  dziaiaczy poli- 

tycznych. 

Druga  wielka  fala  aresztowan  nastqpiia 

artykule  Lenina  opublikowanym  w 

28  sierpnia  1919  roku,  w  ktorym  piqtnowai  on  raz  jeszcze  eserowcow 

i mienszewikow, 

i siugusow bialych, obszarnikow i kapitalistow”. Wediug 

irodei Czeka w ciqgu czterech ostatnich  miesiqcy  1919 roku aresztowano 2380 socjali- 
stow-rewolucjonistow  mienszewikow‘. 

tym, jak 23 maja  1920 roku gorqczkowo 

szukiwany przez policjq politycznq  przywodca  eserowcow  jednodniowy 
cy rozwiqzanej Konstytuanty, Wiktor  Czernow, 

Czeka  rzqd, przemawiajqc, 

w  przebraniu  i  pod 

nazwiskiem,  na  wiecu  zwiqzku  zawodowego  drukarzy, 

zwoianym  dla uczczenia delegacji robotnikow angielskich, rozpqtala 

gwaitowna fala 

represji.  Caiq  rodzinq  Czernowa  zatrzymano  jako  zakiadnikow,  a  przebywajqcych 

jeszcze na 

eserowskich liderow wtrqcono do 

W ciqgu lata  1920 ro- 

ku, 

kartotek,  aresztowano  osadzono w 

jako zakiadni- 

ponad  2000 dzialaczy  eserowskich  mienszewickich.  Wewnqtrzny dokument 

ka z  1 lipca  1920 roku z wyjqtkowym cynizmem 

giowne 

akcji prze- 

ciw opozycji socjalistycznej: 

Zamiast  delegalizacji  tych partii, ktore zeszlyby 

do 

podziemia, 

trudno kontrolowac, 

duzo  bardziej 

jest  pozostawienie  im  statusu 

W  ten  sposob 

na 

z 

nich, w razie 

wichrzycieli, 

innych do- 

starczycieli 

informacji. 

[ 

...] 

Wobec tych antysowieckich  partii naleiy koniecznie 

argumentem sytuacji wojennej,  aby 

czlonkom takie zbrodnie jak: 

kontrrewolucyjna”, 

stanu”, 

tyiow”, 

na rzecz obcej 

intenvencyjnej” itd.“ 

Jednym z najstaranniej ukrywanych  przez nowy rezim 

byia przemoc wobec 

robotniczego, w ktorego  imieniu  bolszewicy objqli wiadzq.  Rozpoczqte w  1918 

roku  represje  przybraiy  na 

w  latach  1919-1920, by 

kulminacjq  w  czasie 

dobrze znanego epizodu kronsztadzkiego. Od poczqtku  1918 roku 

pracy  Piotro- 

grodu demonstrowai  swoj brak zaufania  do bolszewikow. 

klqsce strajku 

go z 2 lipca  1918 roku  drugim mocnym  aktem staiy 

zamieszki robotnicze w marcu 

1919 roku spowodowane aresztowaniem przez bolszewikow pewnej liczby 

eserowskich, w tym  Marii  Spiridonowej,  ktora  odbyia 

pamiqtny  przemarsz 

wszystkich 

fabrykach  Piotrogrodu i  zostaia w nich  owacyjnie  przyjqta.  W  at- 

‘ 

V. 

Brovkin, ,,Behind...”,  54. 

G.A. 

istorii 

354; CRCEDHC, 5/1/2615. 

V. 

Brovkin, ,,Behind...”,  252-257. 

WCzK”, Archiwum 

cyt. tamze, 

97 

mosferze i tak juz napiqtej z powodu trudnoici z zaopatrzeniem aresztowania te 

powszechny ruch protestacyjny i strajkowy. 10 marca  1919 roku w 

dwoch 

tysiqcy uczestnikow walne  zebranie 

Putiiowskich 

potqpiajqcq  bolszewikow: 

ten jest  jedynie  dyktaturq  Komitetu 

Centralnego Partii Komunistycznej, ktory sprawuje wiadzq przy pomocy Czeka i 

odezwie domagano 

oddania calej wiadzy w rqce sowietow, wolnoici wyborow 

do 

fabrycznych, zniesienia nalozonych na robotnikow ograniczen 

w indywidualnym 

ze wsi d o  Piotrogrodu (do 

puda, czyli 24 kg) 

oraz  uwolnienia  wszystkich wiqiniow  politycznych, 

partii  re- 

wolucyjnych”, a zwiaszcza Marii Spiridonowej.  Probujqc 

rosnqcy z dnia na 

dzien  ruch,  12 marca  1919 roku  Lenin 

przybyi  do Piotrogrodu. Jednak gdy 

w zakladach  objqtych strajkiem okupacyjnym, zostai wraz z 

wjewem  zniewazony  przy  okrzykach: 

z  gudiajami 

Grozqcy 

w kaidej chwili wybuchem zadawniony  ludowy antysemityzm poiqczyl 

z bolsze- 

wikami,  gdy  tylko 

ostatni  utracili  kredyt  zaufania,  zyskany  chwilowo 

rewolucji 

1917 roku. Zbitkq 

uzasadniai w oczach  mas fakt, 

znaczna 

najbardziej znanych liderow bolszewickich  byla Zydami  (Trocki, 

niew, Zinowjew, Swierdlow, Radek itd.). 

16 marca  1919 roku  oddziaiy Czeka 

szturmem 

zbrojnym  oporze Zaklady 

Putiiowskie  aresztowaiy  okoio dziewiqciuset  robotnikow. 

W 

nastqpnych  dniach 

wie dwustu 

strajku rozstrzelano  bez  sqdu w  odlegiej o 

kilometrow od Piotrogrodu  twierdzy szlisselburskiej. Zgodnie z nowym rytualem 
nieni 

do jednego  z  pracy  strajkujqcy zostali  ponownie  do niej  przyjqci 

podpisaniu 

w 

przyznawali, 

zostali  oszukani 

do 

zbrodni” przez kontrrewolucyjnych prowokatorow”. Robotnicy mieli 

odtqd poddani 

starannemu nadzorowi. Poczqwszy od wiosny  1919 roku  tajny departament Czeka 

ganizowai  w 

robotniczych  caiq  siatkq 

odpowie- 

dzialnych  za  regularnq 

o 

w  tej  czy  innej fabryce.  Klasy 

pracujqce to klasy niebezpieczne 

... 

Wiosna  1919 roku zaznaczyla 

bardzo  licznymi 

w wielu robotniczych 

Rosji: Tule, Sormowie, Orle, Briansku, Twerze, 

wo-Wozniesiensku  Astrachaniu“’. Zqdania robotnikow byiy wszqdzie prawie  identyczne. 

Nqdzne 

zaledwie  na  wykupienie  kartek 

cych 

funta chleba dziennie, totez  strajkujqcy domagali 

zrownania  racji 

wych z racjami zoinierzy Armii Czenvonej. Jednak ich 

byly t a k e ,  

a 

nawet przede 

wszystkim, natury politycznej: zniesienie 

dla komunistow, uwolnienie wszyst- 

kich 

politycznych, wolne wybory do komitetow fabrycznych  sowietow, 

nie poboru do Armii Czenvonej, 

zrzeszania 

siowa, prasy 

W 

oczach 

ruch  stai 

niebezpieczny,  gdyz  czqsto  przystqpowaiy  do 

niego skoszarowane w miastach przemysiowych jednostki wojskowe. 

W 

Orle, Briansku, 

CRCEDHC, 

V. 

,,Behind...”, 

69; 

CRCEDHC, 

G .  Leggett,  ,,The Cheka 

313; 

V. 

Brovkin, 

7; 

Prawda” 

z 

IV 

1919, 

3. 

CRCEDHC,  1716616812-5; 1716135 

1. 

98 

Homlu  Astrachaniu  zbuntowani 

przyiqczyli 

do strajkujqcych  z 

mi: 

gudiajom  bolszewickim  komisarzom!” 

miast, 

oddziaiy Czeka i wojska wierne rezimowi odbiiy 

po kilku dniach walk”. Odwet 

za strajki i zamieszki przybierai 

formy, poczynajqc od lokautu we wszystkich fa- 

brykach, przez konfiskatq kart zaopatrzenia 

- 

jednq z najskuteczniejszych broni wiadzy 

bolszewickiej  byia 

- 

az do masowych egzekucji setek strajkujqcych  i 

Najpowazniejsze  represje  dotknqiy 

Astrachan w marcu  kwietniu  1919 ro- 

ku. W  celu  stiumienia  strajkow w  zakiadach  zbrojeniowych 

historycznej 

jowni  Rosji,  3  kwietnia  1919 roku  przyjechai  sam  Dzieriynski.  Zakiady  te  o 

gicznym znaczeniu  dla Rosji 

- 

produkowano w nich 

80% rosyjskich 

- 

byiy 

juz widowniq 

w pracy  i 

zimq  1918-1919 roku. 

litycznych,  dziaiajqcych w Srodowisku wysoko wykwalifikowanych 
dowanq 

mieli mienszewicy 

Aresztowanie na 

czqtku  marca  1919  roku  setek  dziaiaczy  socjalistycznych 

falq  protestow, 

ktorej kulminacj 

zorganizowany 27 marca 

za 

przeciw 

wi” z udziaiem tysiqcy 

kolejarzy.  4 kwietnia  Dzieriynski kazai  areszto- 

kolejnych 

siiq fabryki okupowane od tygodni 

przez  strajkujqcych.  Wszyscy  robotnicy  zostali 

ich 

broniq 

i  giodem.  Karty  zaopatrzenia  nie  byiy  honorowane 

od  tygodni.  Zeby 

nowe, dajqce prawo do 250 

chleba, 

do fabryki 

zbiorowym 

robotnicy  musieli 

o 

do pracy, pod warunkiem, 

kazde zatrzymanie produkcji bqdzie odtqd uwazane za podlegajqcq  karze Smierci 
zercjq.  10 kwietnia  produkcja 

ponownie.  Dzien 

rozstrzelano 

dziestu 

Poiozony 

Woigi  Astrachan  miai  wiosnq  1919 roku  szczegolne  znaczenie 

strategiczne zapory, ktora nie dopuszczaia  do 

wojsk admiraia  Koiczaka 

na poinocnym wschodzie z armiq generaia Denikina na poiudniowym zachodzie. 

ta tiumaczy niewqtpliwie niesiychanq 

z jakq w marcu 1919 roku 

stai 

strajk robotnikow Astrachania.  Rozpoczqty w  poczqtku  marca  z 

tylez ekonomicznych 

- 

zbyt niskie racje 

- 

politycznych 

- 

areszto- 

wanie dziaiaczy socjalistycznych 

- 

strajk przerodzii 

w zamieszki  10 marca,  kiedy to 

45  puik  piechoty 

strzelania  do  defilujqcych  w  centrum  miasta  robotnikow. 

Zoinierze przyiqczyli 

do strajkujqcych i splqdrowali siedzibq partii bolszewickiej, 

bijajqc wielu  dziaiaczy. 

na czele lokalnego Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego 

Siergiej 

wydai 

rozkaz 

wszystkimi  Srodkami 

Przed  przystqpieniem  do metodycznego  zdobywania 

chania wojska wierne  bolszewikom  oddziaiy  Czeka zablokowaiy  wszystkie wjazdy do 
miasta. Kiedy wiqzienia 

juz w 

buntownikow  i strajkujqcych zaiadowano 

na barki  setkami wrzucano z kamieniem  szyi do Woigi. W dniach 12-14 marca 
strzelano  utopiono od 2 do 4 tysiqcy strajkujqcych 

zbuntowanych 

rzy.  15 marca represje  dotknqiy miejscowq 

oskarzonq 

o 

inspirowanie 

Tamze. 171611971105; 

CRCEDHC,  17161351; 

CK 

nr 

3 

z  4 

1919; CRCEDHC, 211124095; GARF, 

130131363. 

99 

spisku, w ktorym robotnicy  zoinierze mieli 

tylko szeregowcami. 

Przez dwa dni pozwalano 

domy kupcow  astrachanskich, a  ich samych 

aresztowano  rozstrzelano. Niepewne  obliczenia 

ofiar astrachanskiej 

masakry wahajq 

od 

600 do 1000 

W 

sumie w ciqgu  tygodnia  rozstrzelano  lub 

utopiono od 

3  do 5 tysiqcy osob. Zabitych komunistow, ktorych z wielkq pompq 

18 marca 

- 

a wiqc, jak 

wiadze, w rocznicq  Komuny Paryskiej 

- 

byio 

47. 

Astrachanska rzei, 

diugo wspominano jako 

epizod wojny czenvonych 

z biaiymi, w 

dostqpnych  dokumentow archiwalnych ujawnia 

swoj 

charakter: najwiqkszego zbiorowego mordu na robotnikach, dokonanego przez 

bolszewickq przed masakrq w Kronsztadzie”. 

Z  powodu  militaryzacji  ponad dwoch tysiqcy przedsiqbiorstw  stosunki miqdzy Swia- 

tem  robotniczym  a wiadzq bolszewickq 

dalszemu pogorszeniu  pod  koniec  1919 

w poczqtku  1920 roku. Giowny zwolennik militaryzacji produkcji, Lew Trocki, przed- 

na 

IX 

Partii w  marcu  1920 roku  swoje  koncepcje w 

kwestii.  Jego 

zdaniem cziowiek obdarzony zostai naturalnq 

do lenistwa. 

W 

kapitalizmie 

robotnicy  musieli 

pracy, by 

Kapitalistyczny  rynek pobudza pracownika. 

W 

socjalizmie 

jest zastqpowany  przez wykorzystanie 

pracy”.  Zadaniem 

panstwa jest wiqc ukierunkowanie, przydzielanie 

robotnika, ktory tak jak 

nierz winien jest  posiuszenstwo  robotniczemu  panstwu broniqcemu  interesow proleta- 
riatu.  Takie  byio  uzasadnienie  i 

militaryzacji  pracy,  krytykowanej  ostro  przez 

zwiqzkowcow i liderow  bolszewickich;  w istocie  oznaczaia ona zakaz 

kow, 

porownano do dezercji w czasie wojny, wzmocnienie  dyscypliny oraz wiadzy 

dyrekcji,  caikowite  podporzqdkowanie  zwiqzkow  zawodowych 

komitetow  fabrycz- 

nych,  ktorych  rola 

odtqd  do 

polityki 

produkcji, 

zakaz porzucania stanowiska pracy przez robotnikow ‘oraz karanie 

i 

bardzo licznych w epoce, w ktorej robotnicy,  mimo wqtpliwych rezultatow, 

byli wciqz poszukiwaniem 

Niezadowolenie  robotnikow  z  militaryzacji  pracy 

jeszcze  narastajqce 

iycia codziennego. Jak przyznawai raport Czeka, ziozony rzqdowi  6 grudnia 

1919  roku, 

ostatnim  okresie  stale  narasta 

kryzys 

Masy  robotnicze 

cierpiq  giod.  Robotnicy  nie  majq juz 

do pracy,  wiqc  coraz 

opuszczajq, 

zwiaszcza ze panuje nie tylko giod, ale i zimno. 

W 

wielu moskiewskich zakiadach meta- 

lurgicznych zdesperowane masy 

gotowe  na wszystko 

- 

na strajk, bunt czy powstanie 

- 

nie rozwiqze 

w jak najkrotszym czasie problemu zaopatrzenia w 

Na poczqtku  1920 roku pensja piotrogrodzkiego  robotnika wynosiia  od 7 do 12 

bli miesiqcznie.  Poza tym niewielkim wynagrodzeniem 

- 

funt masia  kosztowai na 

nym  rynku 

5000 rubli, 

- 

3000 

rubli,  a  litr  mleka  750  rubli! 

- 

kazdy  pracownik 

w 

od kategorii, do ktorej go przydzielono,  miai prawo do pewnej 

pro- 

duktow. W koncu  1919 roku w Piotrogrodzie pracownik  fizyczny 

funta 

chleba  na dzien oraz funt cukru, 

funta tiuszczu  cztery funty wqdzonych  Sledzi na 

miesiqc. 

.. 

V. Brovkin, ,,Behind...”, 

s. 

82-85; S.P.  Melgounov, 

,,La Terreur rouge en Russie, 

Payot, 

Paris  1927, s. 58-60; P. 

rasstriely”, w: 

Czernow, 

po 

nosti 

komissii”, Berlin  1922,  248-255. 

CRCEDHC, 

1 00 

Teoretycznie  obywatele  podzieleni  zostali  na 

piqciu  kategorii ze 

szajqcymi 

poczynajqc  od pracownikow  fizycznych  zoinierzy 

Armii Czenvonej az do 

- 

kategorii, w ktbrej 

uposazeni 

W 

system 

o 

wiele bardziej 

i wyrachowany.  Ostatni w kolejce, najbardziej 

- 

i 

- 

nie dostawali  czqsto 

podzieleni byli  na  rozliczne 

kategorie wediug hierarchii priorytetow, dajqcej przywileje sektorom niezbqdnym 
mowi do przetnvania. W zimie 1919-1920 roku w Piotrogrodzie istniaiy 

trzy 

kategorie  kart, ktorych 

nigdy  nie przekraczaia  miesiqca! W  zorganizowanym 

przez bolszewikow systemie centralnego zaopatrzenia bron 

odgrywaia 

sadniczq 

w karaniu 

stymulowaniu poszczegolnych  kategorii obywateli. 

chleba powinna 

ograniczona dla tych, ktorzy nie pracujq w najwazniejszym 

dziS sektorze transportu,  podniesiona  dla jego pracownikow 

- 

pisai Lenin do Trockiego 

1 

lutego 1920 roku. 

- 

JeSli trzeba, niech 

tysiqce ludzi, ale kraj musi 

Wobec  takiej  polityki  wszyscy  ci, ktorzy  utrzymali  zwiqzki z wsiq,  a byio  ich wielu, 

starali 

jak 

na 

probujqc 

stamtqd 

Wprowadzone w celu 

porzqdku” Srodki militaryzacji  pracy 

efekt 

przeciwny  do zamierzonego, powodujqc  bardzo liczne 

w pracy, strajki  bezli- 

tiumione  zamieszki. 

miejscem  dla  strajkujqcego,  tego  niosqcego 

szkodliwego  moskita 

- 

mozna  byio 

w 

z  12 lutego 

1920 roku 

- 

jest  oboz koncentracyjny!” Wediug oficjalnych  statystyk Ludowego Komi- 

sariatu Pracy  77% wielkich  i Srednich zakiadow przemysiowych  Rosji zostaio 
tych strajkami w pienvszym  poiroczu  1920 roku. Znamienne, ze 

strajkow 

buchaio  w  sektorach, w  ktorych 

pracy  posuniqto  najdalej 

- 

metalurgia, 

kopalnie i koleje. Raporty tajnego departamentu Czeka dla bolszewickiego  kierownic- 
twa nie  ukrywajq represji, stosowanych wobec robotnikow opierajqcych 
cji:  po  aresztowaniu  trybunai  rewolucyjny 

ich 

za 

W Symbirsku, zeby 

tylko tym przykiadem, w kwietniu  1920 

ku dwunastu robotnikow fabryki zbrojeniowej skazano na oboz za 

sabotazu w 

staci strajku wloskiego 

szerzenie propagandy przeciw wiadzy sowieckiej opartej na 

przesqdach 

i 

siabej 

politycznej mas oraz za 

towanie  sowieckiej  polityki 

Rozszyfrowujqc 

nowomowq,  mozemy 

ze oskarzeni robili 

w pracy bez zezwolenia dyrekcji, protestowali 

przeciw  przymusowi  pracy w niedzielq,  krytykowali  przywileje  komunistow  narzekali 
na giodowe zarobki 

... 

Najwyzsze  kierownictwo  partii,  w  tym  Lenin, 

do  przykiadnego  ukarania 

strajkujqcych. 29 stycznia  1920 roku Lenin, zaniepokojony 

ruchow robotni- 

czych na Uralu, depeszowai do Iwana  Smirnowa z Wojskowo-Rewolucyjnego  Sowietu 
5. Armii: 

doniosi  mi 

o 

aktach jawnego 

ze strony kolejarzy. 

Podobno 

brali  tez w 

tym 

udziai robotnicy z Izewska. 

ze godzicie 

z tym  nie przy- 

stqpujecie  do masowych  egzekucji za 

Z 

powodu 

w  1920 roku  do wielu  strajkow: w marcu w Jekaterynburgu 

militaryzacji  pracy  doszio 

aresztowano  skazano na 

Papers”, t. 

2,  22. 

V. Brovkin, ,,Behind...”, 

289. 

Papers”, t. 

2, 

1 

0 1 

kary obozu 80 robotnikow; w kwietniu 

- 

100 kolejarzy linii Riazan-Ural; w maju na 

- 

160 

, 

w 

czerwcu 

152 

meta- 

lurgicznej w Briansku. Mozna by 

przyklady  strajkow,  surowo  stlumionych  ze 

wzglqdu na militaryzacjq 

Jeden z  najwiqkszych strajkow wybuchi  w  czerwcu  1920 roku  w zakladach 

niowych 

ktore  mimo  bardzo  surowych 

z  kwietnia  1919  roku  byiy 

waznym 

robotniczych  protestow  przeciw  rezimowi.  W  niedzielq  6 czerwca 

1920 roku  grupa metalowcow  odmowiia zazqdanej  przez 

pracy  w godzinach 

nadliczbowych. Pracy  tego  dnia  i  w  ogole w niedziele odmowiiy tez  robotnice, 
czqc, 

tylko w niedzielq  mogq 

zaopatrzenie do pobliskich wsi.  Na 

nie dyrekcji do zakiadow przybyl silny oddzial 

aby 

strajkujqcych. 

Ogioszono stan wojenny  trojce ziozonej 

z 

przedstawicieli partii  Czeka zlecono 

nienie 

konspiracji, uknutej przez polskich szpiegow i Czarnq 

w 

celu osiabienia 

bojowej Armii Czerwonej”. 

W 

czasie  gdy rozszerzal 

strajk  i 

aresztowania 

czajowy przebieg 

zostal zakiocony nie znanym  dotqd zjawiskiem:  przed 

dzibq  Czeka 

setki, a  nastqpnie  tysiqce  robotnic  i 

gospodyn 

ktore  domagaiy 

by  je  rowniez  aresztowano. 

okrzepl,  z  chwilq  gdy 

z kolei  robotnicy  zazqdali  masowego  aresztowania, chcqc w ten sposob 

oskarzenia o 

czarnosecinny  spisek”. W ciqgu  czterech  dni uwiqziono 

ponad  dziesiqd tysiqcy osob,  a 

zostaiy  one stioczone  pod  golym  niebem  na 

duzej przestrzeni, pilnowanej  przez  czekistow.  Organizacje partyjne  Czeka na  chwilq 
przestaiy 

nad  sytuacjq:  nie  wiedzialy,  jak 

wypadki  w  Moskwie, 

zdoiaiy jednak przekonad wiadze centralne o istnieniu rozgalqzionej konspiracji. 

W 

dziei znalezienia 

winnych  Komitet Likwidacji 

w Tule prze- 

tysiqce robotnikow  robotnic. Warunkiem uwolnienia  i  ponownego 

robotnikow,  a takie wydania im kart 

bylo podpisanie przez nich 

deklaracji: 

podpisany cuchnqcy pies i kryminalista, kajam 

przed 

Trybunaiem 

Czerwonq, 

moje grzechy  przyrzekam 

telnie 

Inaczej  niz  w  przypadku  wielu  robotniczych  ruchow  protestacyjnych  tulskie 

mieszki z lata  1920 roku  pociqgnqiy  za  sobq 

kary: 

osiem osob 

skazano  na  kary obozu,  a 

na  zesianie”’. 

Z  braku  wykwalifikowanej  siiy 

czej wiadza  bolszewicka 

nie  mogia 

z  najlepszych  rusznikarzy 

w 

kraju, totez ferujqc wyroki  musiaia 

pod 

nadrzqdne interesy rezimu 

cydujqce dla niego sektory. 

Przy  calym swym symbolicznym  i strategicznym  znaczeniu  ,,front robotniczy”  stanowii 
tylko  nieznaczny  fragment  walki  rezimu  na  niezliczonych 

wewnqtrznych” 

wojny  domowej. Walka przeciw odmawiajqcym  zgody na rekwizycje  pobor do wojska 
chiopom 

- 

zielonym 

- 

mobilizowala  wszystkie  siiy.  Dostqpne  dziS  raporty  odpowie- 

dzialnych  za 

buntow  departamentow  specjalnych  Czeka  Wojsk  Obrony 

Brovkin, 

,,Behind...”, 

297 

1 

02 

Wewnqtrznej Republiki  ukazujq w caiej 

niesiychanq  przemoc  stosowanq 

w 

wojnie” pacyfikacyjnej, prowadzonej na marginesie walk miqdzy czenvony- 

biaiymi. 

w tym  zasadniczym starciu  miqdzy wiadzq bolszewickq  a chiop- 

stwem wykuia 

ostatecznie  polityczna praktyka  terroryzmu,  oparta na skrajnie 

mistycznej 

mas, zdaniem  Dzieriynskiego  ,,do tego stopnia ciemnych i 

nawet nie 

w stanie 

gdzie jest  ich wiasny 

Te bydlqce masy 

poskromione  tylko 

owq 

o 

wspomniai Trocki, 

chcqc  obrazowo 

represje,  ktore  nalezaio 

by 

Ukraine 

z 

szajek”,  dowodzonych  przez  Nestora  Machnq  i  innych  przywodcow 

Rozruchy na 

latem  1918 roku.  Nabraiy wiqkszego zasiqgu  w latach 

1919-1920, by 

kulminacjq zimq 

roku, kiedy to 

rezim bolszewicki do ustqpstw. 

Do buntu  pchaiy 

przede wszystkim  rekwizycje i 

do Armii  Czenvo- 

nej.  W  styczniu  1919 roku  dotychczasowe beziadne  poszukiwania nadwyzek  rolnych, 
charakterystyczne dla pienvszych operacji rozpoczqtych latem 1918 roku, zostaiy 

scentralizowanym 

planowym  systemem  rekwizycji.  Kazda  gubernia,  kazdy 

ujezd, 

kazda  wolost’  [gmina], kazda  wspolnota  wiejska  miaiy 

panstwu  kontyn- 

gent, wyznaczony 

w 

od przewidywanych 

Kontyngent nie 

do zboz, ale 

rowniez okoio dwudziestu tak 

produktow, 

jak ziemniaki, 

nasiona oleiste, Smietana 

mleko 

... 

Kazda 

ta  wiejska  odpowiadaia  zbiorowo  za  ich  dostarczenie.  Dopiero 

dopeinieniu 

wiqzku przez 

wiadze 

pokwitowania, upowazniajqce do nabycia 

przemysiowych, ktorych zresztq byio 

maio w stosunku  do potrzeb; pod koniec  1920 

roku pokrywano 

jedynie w 15%. Ceny za produkty rolne byiy  symboliczne, gdyz pod 

koniec  1920 roku  rubel stracii 

96% 

do rubla w ziocie. Miqdzy 1918 a 1920 

rokiem  rekwizycje zboza 

trzykrotnie.  Liczba 

chiopskich, choC  trudno 

to precyzyjnie 

rosia 

najmniej w tym samym 

Odmowa 

sluzby 

wojskowej 

trzech  latach  na  froncie i w okopach 

byla  drugq przyczynq buntow  chiopskich, prowadzonych 

przez  ukrywajqcych 

lasach  dezerterow 

- 

zielonych. Liczbq  dezerterow w latach 

1919-1920 ocenia 

na ponad  trzy miliony. W 1919 roku rozne oddzialy Czeka  spe- 

cjalne komisje do walki  dezerterami  aresztowaiy ich  okoio 500 tysiqcy; w  1920 roku 
od 700 do 800 tysiqcy. Od 1,5 do 2 milionow 

w ogromnej 

nie znajqcych teren chiopow, 

jednak 

Wobec rozmiaru  zjawiska rzqd 

coraz ostrzejsze Srodki represji. Nie 

ko rozstrzeliwano tysiqce  dezerterow,  ale 

ich rodziny traktowano jako zakiad- 

Zasada  brania  zakiadnikow  zostaia  w  istocie wprowadzona  latem  1918 roku, 

i  to w 

Swiadczy o  tym  na  przykiad  podpisany przez 

Lenina dekret rzqdowy z  15 lutego  1919 roku,  nakazujqcy lokalnym oddziaiom Czeka 

branie 

chiopow tych wsi, w 

wykonano obowiqzek 

‘“A. Graziosi, ,,The Great...”. 

0. Figes,  ,,The Red Army  and  Mass  Mobilization  during  the  Russian  Civil War, 

,,Past 

S.A. Pawluczenkow,  Kriestianskij 

and Present” nr  129 

z XI 

1990, 

103 

Sniezenia 

kolejowych: 

nie zostaio wykonane, zakiadnicy bqdq 

12 maja  1920 roku Lenin 

do wszystkich lokalnych specjalnych 

misji do walki z dezerterami nastqpujqce instrukcje: 

siedmiodniowego 

okresu moratorium, przyznanego dezerterom na ujawnienie 

trzeba jeszcze bardziej 

sankcje  wobec  tych  niepoprawnych  zdrajcow  ludu  pracujqcego.  Rodziny 

wszyscy, 

w jakikolwiek 

bqdq  odtqd  uwazani  za 

odpowiednio 

Dekret  ten jedynie 

codziennq praktykq. 

Fala dezercji jednak nie ustawaia.  W latach  1920-1921, podobnie jak w roku  1919, 

zerterzy  stanowili 

zielonych  partyzantow, przeciw  ktorym  przez  trzy 

lata  (w  niektorych  rejonach  cztery  albo  nawet 

lat)  bolszewicy  toczyli  bezlitosnq 

bezprzykiadnie okrutnq wojnq. 

Poza odmowq rekwizycji  poboru do wojska chiopi odrzucali 

kazdq 

uwazanej za obcq wiadzy przybyiych z miasta 

W 

umysiach wielu 

chiopow 

roznili 

od 

poparli rewolucjq 

rolnq w 1917 roku. Na wsiach  podlegiych 

biaiej  soldatesce, bqdi czerwonym 

dziaiom rekwizycyjnym zamieszanie i przemoc 

szczytu. 

Wyjqtkowe 

piaszczyzny chiopskiej partyzantki 

kim 

raporty odpowiedzialnych za represje 

departamentow Czeka, 

dwa 

typy ruchow. 

bunt, lokalna  rewolta, 

i gwaitowny 

wybuch  przemocy, 

stosunkowo  ograniczonq grupq 

- 

od  kilkudziesiqciu 

do stu uczestnikow.  Drugim 

powstanie, w ktorym  uczestniczyiy  tysiqce  lub 

dziesiqtki  tysiqcy  chiopow,  zorganizowanych  w  prawdziwe  armie,  zdolne 
osady i miasta i dysponujqce spojnym programem o charakterze 
cyjnym lub anarchistycznym. 

30 

kwietnia  1919. Gubernia tambowska. Na  poczqtku kwietnia 

w 

lebiadinskim 

wybuchl 

bunt  kulakow 

i 

protestowali przeciw  mobilizacji 

ludzi 

oraz rekwizycji  koni 

Wznoszqc okrzyki 

z 

komunistami! Precz z sowietami!”, uzbrojeni powstancy 

drowali 

cztery 

gminne 

komitety wykonawcze 

i 

zamordowali barbarzynsko 

7 

komunistow, tnqc 

ich 

na 

pomoc przez 

oddzialu rekwizycyjnego 212 batalion 

ka 

rozgromil zbuntowanych 

Aresztowano 

60 

osob, 

50 

z 

nich 

natychmiast rozstrzelano, 

w 

zaczql 

bunt, zostala calkowicie spalona. 

Gubernia woroneska, 

11 

czerwca  1919, godz. 

16.15. 

Telegraficznie. Sytuacja poprawia 

Powstanie 

w 

ujezdzie 

zostaio praktycznie zlikwidowane. Nasz  samolot 

bardowal  calkowicie 

- 

jedno 

z 

bandyckich 

gniazd. 

Trwajq 

racje porzqdkowe. 

Gubernia jarosiawska, 23 czerwca 1919. Bunt dezerterow 

w 

gminie 

zostai 

zlikwidowany. Rodziny dezerterow zatrzymano jako zakiadnikow. Kiedy zaczqto 

jednym 

z 

kazdej rodziny  dezerterow, zieloni wychodzili 

z 

i 

poddawali siq. 

Dla 

przykladu 

rozstrzelano 34 

Tysiqce  podobnych 

o 

nieslychanej 

pacyfikacji 

prowadzonej  przez  wiadze  przeciw  chiopskiej  partyzantce,  ktorq  choC  byia  zasilana 

sowietskoj wlasti”, 

t. 

4, 

Moskwa 1968,  167. 

V. 

Brovkin, ,,Behind...”,  318. 

RGWA 

Gosudarstwiennyj 

Archiw), 

tych  raportow, sporzqdzony  przez  rosyjskich,  francuskich  wloskich  historykow  pod  kierun- 

kiem W.P. 

w 

rosyjskim w koncu 1997 

104 

przez  dezerterow, w raportach 

jako  ,,bunt 

lub 

powsta- 

Trzy  zacytowane  fragmenty  ukazujq  najczqstsze  metody  represji:  aresztowanie 

i stracenie zakiadnikow 

rodziny dezerterow lub 

ostrzelanie i 

nie wioski.  Owe wymierzane  na 

do czynow represje  stosowano 

w 

zasady  zbiorowej 

caiej wspolnoty  wiejskiej. 

dze dawaly dezerterom czas na poddanie 

terminu dezerter uwazany 

za podlegajqcego  natychmiastowej  egzekucji 

bandytq”.  Dokumenty wiadz 

cywilnych, jak  wojskowych 

mieszkancy 

wioski  pomogq 

w jakikolwiek  sposob 

w pobliskich  lasach  bandytom, caia 

zosta- 

nie spalona”. 

zbiorcze raporty Czeka zawierajq  dane liczbowe na temat rozmiaru  prowa- 

dzonych na wsi operacji pacyfikacyjnych. Tak wiqc od  15 pazdziernika  do 30 listopada 

1918 roku tylko w dwunastu guberniach Rosji wybuchiy czterdzieici cztery bunty, w 

sie ktorych  aresztowano 2320, zabito  620,  a  rozstrzelano 982 osoby. W  czasie  tych 
mieszek 

SmierC 480 sowieckich funkcjonariuszy oraz  112 czionkow  oddzialow 

rekwizycyjnych, oddziaiow Czeka  zolnierzy Armii Czerwonej. We 

1919 roku 

w dziesiqciu guberniach, dla ktorych mamy dane zbiorcze, naliczono:  48 735 dezerterow 

i  7325 

aresztowanych,  1826 zabitych,  2230  rozstrzelanych,  przy  430 

rach 

stronie sowieckich funkcjonariuszy  wojskowych. Te  bardzo 

dane nie 

uwzglqdniajq o wiele wiqkszych strat 

z 

okresu wielkich powstan chiopskich. 

Powstania te mialy kilka okresow natqzenia: od maja do sierpnia 1919 roku, 

cza nad Srodkowq Woigq  na Ukrainie; od lutego do sierpnia  1920 roku w guberniach 
samarskiej, ufijskiej,  kazanskiej  tambowskiej  oraz 

na  odebranej bialym  Ukra- 

inie, ktora jednak w 

kraju  ciqgle kontrolowana  byia przez chiopskq partyzantkq. 

Poczqwszy od konca  1920 roku  przez  calq 

roku  1921, ruch chiopski, 

tiumiony na Ukrainie, nad Donem i na Kubaniu, 

apogeum w Rosji, a to dziqki 

ogromnemu powstaniu  chlopskiemu  obejmujqcemu gubernie:  tambowskq, 
samarskq, saratowskq 

Zarzewie  tej  chiopskiej  wojny 

dopiero 

z 

jednej  najstraszniejszych 

giodu w dziejach 

XX wieku. 

Pierwszy raz od ustanowienia rezimu bolszewickiego lokalne bunty chtopskie prze- 

w prawdziwe powstanie  w marcu  1919 roku w bogatych  guberniach 

skiej i symbirskiej, ktore  obarczono prawie 

wszystkich  rekwizycji 

wych  w Rosji.  Liczqca  blisko  30 tysiqcy uzbrojonych  ludzi  powstancza  armia  chiopska 

opanowata  dziesiqtki 

osad. 

W  ciqgu  niespeina  miesiqca  wiadza  bolszewicka  stracila 

kontrolq  nad  guberniq  samarskq. Bunt 

parciu  ku  Woidze jednostek biaiej 

mii admiraia Kolczaka, gdyz bolszewicy musieli 

dziesiqtki tysiqcy ludzi do 

dacji 

dobrze zorganizowanej  armii chlopskiej, ktora 

program 

lityczny z 

zniesienia  rekwizycji, swobody handlu, wolnych wyborow do sowie- 

tow  skonczenia z 

komisarzokracjq”.  Podsumowujqc w poczqtku kwietnia 

1919 roku 

likwidacji  powstan  chiopskich w guberni,  szef samarskiej Czeka 

po stronie powstancow 4240 zabitych, 625 rozstrzelanych oraz 6210 aresztowa- 

nych dezerterow i 

M.S.  Frenkin, 

w 

Rossii 

1987; 

0. Figes. 

,,Peasant  Russia,  Civil 

War: 

the 

Countryside  in  the  Revolution”,  Oxford 

1989; V. 

Brovkin,  ,.Be- 

hind...”. 

105 

Ledwie 

piomien w guberni samarskiej, rozpalii  siq z nierownq  siiq na wiqk- 

ziem  Ukrainy. 

wycofaniu 

w koncu  1918 roku 

armii 

gierskiej  rzqd  bolszewicki  postanowii  ponownie 

Ukraine.  Jako  najbogatszy 

region  rolniczy dawnego imperium  carow  miaia ona 

proletariat  Moskwy 

trogrodu”.  Tutaj  kontyngenty  byiy  jeszcze  wyzsze  niz  gdzie  indziej.  Wypeinienie  ich 
oznaczaio  skazanie  na  pewnq 

tysiqcy  wsi, 

wycienczonych  w  ciqgu  caiego 

1918  roku  okupacjq  armii  niemieckiej 

Poza  tym 

- 

inaczej  niz 

w 

przypadku polityki podziaiu ziemi miqdzy wspolnoty wiejskie, 

musieli 

w Rosji pod  koniec  1917 roku 

- 

na  Ukrainie rosyjscy bolszewicy chcieli 

caiq, 

w imperium, 

ziemskq.  Polityka majqca na 

celu przemianq wielkich 

produkujqcych zboze 

cukier w wielkq 

w ktorej  chiopi byliby jedynie  robotnikami,  mogia 

na  wsi  tylko 

niezadowolenie. A 

byia zaprawiona w walkach z niemieckimi  austro-wqgierskimi 

wojskami okupacyjnymi. W poczqtku  1919 roku istniaiy na Ukrainie prawdziwe, liczqce 

dziesiqtki tysiqcy ludzi armie chiopskie, na ktorych  czele stali ukrainscy przywodcy 
lityczni 

dowodcy wojskowi, tacy jak Semen Petlura, 

Machno, Hryhoriw oraz 

Zeleny. Armie  te  byiy  zdecydowane  na  walkq  o  zwyciqstwo swej  koncepcji  rewolucji 
agrarnej:  ziemi  dla chiopow, swobody handlu  sowietow wybranych  w wolnych 
rach 

Moskali 

Dla 

ukrainskich,  o  SwiadomoSci 

uksztaitowanej 

tradycjq  antagonizmu  miqdzy ukrainskq w 

wsiq  a 

minowanym  przez  Rosjan 

miastem,  zbitka: 

byia 

oczywista i prosta. Wszyscy mieli 

wyrzuceni z Ukrainy. 

Owa szczegolna sytuacja Ukrainy  tiumaczy 

walk  miqdzy 

bolszewikami  wielkim  odiamem ukrainskiego chiopstwa. 

innego aktora 

biaiych,  zwalczanych 

przez  bolszewikow  przez 

broniqce 

przed  powrotem  wielkich  posiadaczy,  chiopskie  armie ukrainskie, jeszcze  bardziej 

komplikowaia  polityczny  militarny  zamqt w kraju,  gdzie  niektore  miasta, jak 

w 

ciqgu dwoch lat przechodziiy z rqk do rqk 

razy! 

Pienvsze wielkie bunty przeciw bolszewikom  ich osiawionym oddziaiom 

nym  wybuchiy w  kwietniu  1919 roku.  Tylko  w  tym  miesiqcu  w  guberniach  kijowskiej, 
czernihowskiej, poitawskiej  odeskiej wybuchiy 93 bunty chiopskie. Dane Czeka z 
dziestu  pierwszych dni lipca  1919 roku odnotowujq 210 rozruchow z udziaiem  stu tysiq- 
cy  uzbrojonych  partyzantow  kilkuset  tysiqcy  chiopow.  Chiopskie wojska  Hryhoriwa 

- 

prawie 

tysiqcy zbrojnych, w tym wiele zbuntowanych jednostek Armii 

wonej, z 

50 

dziaiami 

700 karabinami maszynowymi 

- 

w kwietniu  maju  1919 ro- 

ku  wiele  miast  ukrainskich, w tym  Czerkasy, Cherson, 

i 

Odessq. 

waiy w nich autonomicznq wiadzq, ktorej hasia byiy jednoznaczne: 

wiadza w rqce 

sowietow  ludu  ukrainskiego!”, 

dla  Ukraincow,  bez 

Zydow! 

ziemi”, 

i 

Partyzanci  Zeienego 

- 

tysiqcy zbrojnych 

- 

opanowali caiq guberniq kijowskq poza 

miastami. 

Pod hasiami 

wiadza sowiecka, precz z bolszewikami  Zydami!”,  zorganizo- 

wali  dziesiqtki 

pogromow 

jdowskich w osadach i  miasteczkach 

guberni  kijowskiej 

czernihowskiej. 

stojqcego  na  czele 

tysiqcznej armii chiopskiej Nestora  Machny, lepiej znana dziqki licznym opracowaniom, 

Hunczak (wyd.), ,,The Ukraine, 

Cambridge U.P.,  1977 

1 

06 

opieraia  siq na programie  narodowym,  spoiecznym, a zarazem anarchizujqcym 
towanym  podczas  prawdziwych  zjazdow,  takich  jak  Zjazd 

Chiopskich, 

wstanczych  Robotniczych, ktory odbyi 

w kwietniu  1919 roku w Hulajpolu 

- 

nym 

ruchu machnowcow. Tak jak wiele siabiej zorganizowanych 

chiop- 

skich  machnowcy  giosili  przede  wszystkimi  odrzucenie  wszelkiej  ingerencji  panstwa 

w sprawy chiopskie i postulat chiopskiego 

- 

swego rodzaju 

- 

opartej na wybranych w wolnych wyborach sowietach. D o  tych podstawowych 

stulatow  dochodziia pewna  liczba  zqdan, wspolnych  dla caiego ruchu  chiopskiego: 

wstrzymanie  rekwizycji, zniesienie  podatkow 

dla 

wszystkich partii socjalistycznych  grup anarchistycznych,  podziai ziemi, zniesienie 

misarzokracji bolszewickiej”, a takie oddziaiow specjalnych i 

Setki powstan  chiopskich, ktore wybuchiy wiosnq i latem 1919 roku na tyiach Armii 

Czerwonej, 

decydujqcq 

w pyrrusowym 

biaiych  generaia 

nikina. 

wyruszeniu  19 maja  1919 roku 

z 

poiudniowej Ukrainy biaia  armia odnosiia 

iatwe  sukcesy w  starciach  z 

do tiumienia  buntow  chiopskich  jednostkami 

Armii Czerwonej. Wojska Denikina 12 czerwca zajqiy Charkow, 28 sierpnia Kijow, a 30 

Woronez.  Odwrotowi bolszewikow,  ktorzy zdoiali 

swq wiadzq  tylko 

w wiqkszych miastach, pozostawiajqc wsie zbuntowanym chiopom, towarzyszyiy 
we egzekucje wiqiniow i zakiadnikow, do ktorych jeszcze 

W  czasie 

nego odwrotu przez centrum  kraju, w 

chiopska partyzantka, oddziaiy 

Armii  Czerwonej i  Czeka bez 

setki wsi  i masowo  rozstrzeliwaiy  ,,bandy- 

tow”, dezerterow i 

Opuszczenie, a nastqpnie ponowne zdobycie  Ukra- 

iny  na  przeiomie  1919  1920 roku  byio 

do rozpqtania  przerazajqcego  terroru 

wobec 

tak 

przedstawia  Isaak 

w 

ksiqzce 

konna”. 

Na  poczqtku  1920 roku wojska  biaiych  byiy juz  pobite,  z wyjqtkiem  kilku 

kich jednostek, 

schroniiy 

na Krymie pod 

nastqpcy Denikina, 

rona Wrangla. Naprzeciw siebie 

bolszewicy i chiopi. 

do 1922 roku na 

z 

wiadzq 

miaiy 

bezlitosne  represje.  W  lutym  i marcu  1920 roku  nowa 

wielka rebelia, znana pod 

wybuchia na wielkim obszarze 

od Woigi do Uralu, w guberniach kazanskiej, symbirskiej  ufijskiej. Re- 

te,  zamieszkane  przez  Rosjan,  ale  rowniez  przez 

i 

zostaiy 

poddane wyjqtkowo ciqzkim rekwizycjom. W ciqgu kilku tygodni bunt ogarnqi 

Powstancza  armia  Czarnych  Oriow  liczyia w  szczytowym okresie  nawet  do 

tysiqcy  zoinierzy.  Uzbrojone  w  dziaia  i  karabiny  maszynowe  Wojska 

Obrony Wewnqtrznej  Republiki  zdziesiqtkowaiy  uzbrojonych  w 

piki  powstan- 

W ciqgu kilku dni tysiqce z nich zamordowano, a setki wsi 

szybkim  stiumieniu 

ogien 

chiopskich  rozpalii  siq  na 

w guberniach lezqcych nad Srodkowq 

ktore 

dotkniqte zostaiy rekwi- 

zycjami: tambowskiej, samarskiej, saratowskiej  carycynskiej. Jak przyznawai 
ca bolszewicki Antonow-Owsiejenko, 

miai 

zbuntowanych  chiopow 

,,La 

inconnue”, Belfond, Paris  1969,  509-626; 

A. 

Skirda, 

Cosaques de la 

li- 

Paris  1985;  R.  Pipes,  ,,Russia  under  the  Bolshevik  Regime, 

Harper-Collins, 

London  1994, 

0. Figes, ,,Peasant Russia,  Civil War”, London 1992, s. 333 sq.; V. Brovkin, ,,Behind...”, 

107 

Tambowa, realizacja 

rekwizycji na lata 1920-1921 skazaiaby chiopow na pewnq 

SmierC. Plany rekwizycji zakiadaiy pozostawienie 

Srednio 

1 

puda (16 kg) ziarna  1,5 

puda (24 kg) ziemniakow na osobq rocznie, a wiqc 

do dwunastu razy mniej, niz 

wynosi niezbqdne minimum!  Latem  1920 roku chiopi tych guberni zaczqli wiqc walkq 
o przetnvanie. 

ona 

nieustannie  przez dwa  lata, do chwili pokonania 

zbuntowanych chiopow giodem. 

Trzeciq wielkq arenq walk bolszewikow 

w 1920 roku pozostawaia  Ukraina, 

odbita  miqdzy grudniem  1919 a lutym  1920 roku z rqk biaiych. 

w giqbi kraju 

wsie byiy wciqz pod kontrolq niezaleznych  zielonych  oddziaiow 

jednostek mniej lub 

bardziej  podporzqdkowanych  Machnie.  W 

od  Czarnych  Oriow 

z  dezerterow  oddziaiy  ukrainskie  byly  dobrze  uzbrojone.  Latem  1920  roku 

armia  Machny  miaia jeszcze 

tysiqcy zoinierzy,  dwa  i 

tysiqca 

stow, setkq 

maszynowych, 

i dwa pojazdy pancerne.  Silny 

wkraczajqcym w giqb kraju bolszewikom  stawiiy rowniez setki mniejszych  ,,band”, 

liczqcych  od 

do kilkuset  zoinierzy. Aby 

chiopskq  party- 

zantkq, na poczqtku maja 1920 roku rzqd mianowai szefa Czeka Feliksa Dzieriynskiego 

dowodcq 

Frontu  Poiudniowo-Zachodniego”. 

pozostai 

ponad  dwa  miesiqce  w  Charkowie,  by 

cztery  specjalne 

nostki 

bezpieczenstwa wewnqtrznego republiki 

- 

elitarne, dysponujqce kawaleriq  do 

za 

i 

lotnictwem do bombardowania 

Ich 

zadaniem byio 

chiopskiej partyzantki w ciqgu trzech miesiqcy. W 

akcje  pacyfikacyjne 

od  lata  1920 do jesieni  1922 roku  i 

dziesiqtki tysiqcy ofiar. 

Pomiqdzy 

epizodami walki wiadzy bolszewickiej  z chiopstwem zupeinie szcze- 

golne miejsce zajmuje 

to znaczy  eliminacja  Kozakow  donskich i 

banskich jako grupy  spoiecznej.  W  istocie 

raz 

nowy  rezim 

wszelkich 

Srodkow, by 

zgodnie z zasadq 

zbiorowej do eliminacji, 

eksterminacji  i wysiedlenia  caiej 

obszaru, 

przywodcy bolszewiccy 

Operacje  te  nie  miaiy  charakteru  podjqtych  w  ogniu 

walk zbrojnych  akcji odwetowych, ale byiy zaplanowane 

ujqte w szereg 

kretow, wydanych na najwyzszym szczeblu panstwowym, z 

udziaiem licz- 

nych 

rangi przywodcow  politycznych  (Lenina, Ordzonikidzego,  Syrcowa, 

kolnikowa, Reinholda). 

pienvszym  niepowodzeniu, spowodowanym 

wojsk 

bolszewickich wiosnq  1919 roku, 

wznowiono  caiym  okrucienstwem 

w czasie ponownego zdobywania przez bolszewikow ziem kozackich nad Donem i 
baniem. 

utracie w grudniu  1917 roku  statusu, jakim  cieszyli 

za  dawnego  rezimu, 

sklasyfikowaniu ich przez bolszewikow jako 

klasowych” Kozacy 

brani pod sztandarem atamana Krasnowa doiqczyli do utworzonej wiosnq  1918 roku  na 
poiudniu  Rosji 

Gwardii.  Pienvsze  oddziaiy Armii Czenvonej 

na ziemie 

Kozakow 

w lutym  1919 roku, w czasie generalnej ofensywy bolszewic- 

CRCEDHC, 
W.L. Gienis, 

w Sowietskoj Rossii”, 

Istorii” 1994, nr 

1,  42-55. 

08 

PANSTWO PRZECIW  SPOtECZENSTWU 

kiej w kierunku Ukrainy  poiudnia Rosji. Bolszewicy natychmiast poczynili kroki majqce 
na celu zniszczenie 

autonomii: nalezqce do Kozakow ziemie zostaiy 

wane  rozdzielone miqdzy rosyjskich osadnikow lub miejscowych 

nie bqdqcych 

Kozakami; pod karq Smierci 

Kozakow do 

broni 

- 

a przeciez, ze 

du na ich tradycyjny status straznikow kresow imperium rosyjskiego, wszyscy Kozacy byli 
uzbrojeni; zniesione zostaiy samorzqd i organizacja administracyjna Kozaczyzny. 

Wszystkie  te  posuniqcia  byiy 

ustalonego  uprzednio  planu,  ktory  tajna 

uchwaia KC partii bolszewickiej z 24 stycznia  1919 roku definiowaia nastqpujqco: 

jqc  na  wzglqdzie 

z  wojny  domowej  z  Kozakami,  za  jedyny  politycznie 

poprawny  Srodek 

trzeba  bezwzglqdnq  walkq  i  masowy  terror  wobec  bogatych 

Kozakow, ktorych trzeba bqdzie 

fizycznie 

do jednego””. 

W 

jak  to przyznai  w  czerwcu  1919 roku  przewodniczqcy  odpowie- 

dzialnego  za  wprowadzenie 

porzqdku”  na  ziemiach  kozackich 

skiego Komitetu Rewolucyjnego, Reinhold, 

masowej eksterminacji Kozakow 

prowadzona byia bez najmniejszego 

W ciqgu kilku  tygodni, od poiowy 

lutego do poiowy  marca  1919 roku, oddziaiy bolszewickie  wymordowaiy  ponad  osiem 
tysiqcy  Kozakow”.  W  kazdej  stanicy  trybunaiy  rewolucyjne 

kolei  z  listy 

wszystkich  podejrzanych,  ktorzy  otrzymywali  zazwyczaj  najwyzszy  wymiar  kary  za 

postawq”.  Wobec  przekraczajqcego  wszelkie  miary  rozpqtania 

presji jedynym 

Kozakow 

bunt. 

Powstanie  rozpoczqio 

11 

marca  1919 roku w  stanicy Wieszenskiej. Dobrze 

ganizowani  zbuntowani  Kozacy  zarzqdzili  powszechnq  mobilizacjq  mqzczyzn  od 
nastego do 

roku  iycia. 

caiym  obwodzie wojska  donskiego, a nawet 

do  sqsiedniej  guberni  woroneskiej 

telegramy  z 

do 

wstania przeciw bolszewikom. 

,,My, Kozacy 

- 

- 

nie 

przeciw  sowietom. JesteSmy  za  wolnymi 

wyborami.  JesteSmy  przeciw  komunistom,  komunom  [wspolnym  uprawom]  i  Zydom. 

JesteSmy  przeciw  rekwizycjom,  kradziezom 

dokonywanym  przez  Czeka  egzeku- 

cjom”’”. W  poczqtkach  kwietnia  zbuntowani  Kozacy  stanowili 

znacznq  siiq  blisko 

trzydziestu  tysiqcy  uzbrojonych 

ostrzelanych  zoinierzy.  Operujqcy  na  tyiach  Armii 

Czerwonej, walczqcej  na  poiudniu  ze  sprzymierzonymi  z  Kozakami  kubanskimi 
skami Denikina, powstancy znad Donu, tak jak zbuntowani ukrainscy chiopi, 

biyskawiczny marsz wojsk biaiych w maju  czerwcu  1919 roku. W poczqtku czerwca 

Kozacy 

przyiqczyli 

do giownych 

biaiych, wspieranych 

przez Kozakow 

kubanskich.  Caia 

Wandea”  zostaia  uwolniona  od  znienawidzonej  wiadzy 

bolszewikow”. 

A 

jednak, wraz z  odmianq wojennego 

w lutym  1920 roku  bolszewicy wrocili. 

druga,  jeszcze  bardziej  krwawa  niz  poprzednia,  wojskowa  okupacja 

ziem kozackich. Na obwod wojska donskiego naiozono kontrybucjq  trzydziestu 
milionow  pudow  zboza,  czyli  daleko  przekraczajqcq 

miejscowej  produkcji; 

wiejska  byia  systematycznie pozbawiana nie tylko niewielkich  zapasow 

CK 

KPSS” 

nr 

6, 

CRCEDHC, 512110617. 
W.L. Gienis, 

42-55. 

CRCEDHC, 17/6/83. 

109 

Sci, ale t a k e  caiego dobytku, 

z butami, ubraniami, poduszkami 

mi”, jak 

pewien  raport  Czeka”.  Wszyscy mqzczyzni zdolni do walki  odpowie- 

dzieli na  te notoryczne  represje i rabunki  doiqczeniem do oddziaiow zielonych party- 
zantow. W lipcu 1920 roku 

one nad Donem i na Kubaniu 

najmniej trzydzieici 

tysiqcy  ludzi.  Zablokowany  od  lutego  na  Krymie  generai  Wrangel  postanowii, 

w 

ostatniej probie wydobycia 

z bolszewickich 

w poiqczeniu  z 

kami i 

z Kubania. 

17 sierpnia 1920 roku 

tysiqcy ludzi 

w 

Noworosyjska.  Wobec  poiqczonych 

biaiych,  Kozakow  i  kubanskich  zielonych 

bolszewicy  musieli 

stolicq  Kubania, Jekaterynodar, a  potem caiy region. 

czasem  general  Wrangel  posuwai 

na  poiudniowej  Ukrainie.  Sukcesy 

iych nie 

jednak diugo. Obciqzone ogromnymi kolumnami cywilow wojska 

zostaiy  oskrzydlone  przez  znacznie 

siiy  bolszewickie 

w  nieopisanym 

chaosie musiaiy w koncu paidziernika 

na Krym.  Kolejne zdobycie 

przez 

- 

ostatni epizod wojny miqdzy biaiymi  i czenvonymi 

- 

staio 

zjq  do najwiqkszej masakry tej wojny domowej: w listopadzie i  grudniu 1920 roku 

szewicy zamordowali tam 

najmniej 

tysiqcy cywilow”. 

ponownym znalezieniu 

w obozie pokonanych  Kozacy zostali  poddani nowe- 

mu  Czenvonemu Terrorowi. Jeden  z  giownych  kierownikow  Czeka, Lotysz Karl 
der, zostai  mianowany 

na 

Kaukaz  i 

Zorganizowai 

trojki,  specjalne trybunaiy  do rozkozaczania.  Tylko w paidzierniku  1920 roku  skazaiy 
one na 

tysiqcy ludzi, rozstrzelanych  w trybie natychmiastowym’”. Rodziny, 

a 

czasem  nawet 

zielonych partyzantow 

Kozakow, 

chwycili za bron, 

by 

z rezimem,  ktorzy nie zostali schwytani, systematycznie aresztowano 

mykano  jako  zakiadnikow  w  obozach  koncentracyjnych.  Byiy  to  prawdziwe  obozy 
Smierci, jak to przyznawai w jednym z raportow szef  ukrainskiej Czeka, Martyn  Lacis: 

zebrani w obozie 

Majkopu 

- 

kobiety, dzieci 

i 

starcy 

- 

w 

wych  warunkach, w biocie  pazdziernikowym  chiodzie. 

jak  muchy. 

Kobiety 

gotowe  na wszystko, by 

Smierci. Korzystajq  z tego 

obozu 

zoinierze, ktorzy 

tymi 

Jakikolwiek opor 

karany. Kiedy zostai zabity w zasadzce szef 

ka z Piatigorska, czekiici postanowili 

Czenvonego Terroru”. 

kraczajqc  instrukcje  samego Landera, ktory  chciai 

z tego  aktu  terroru,  by 

cennych zakiadnikow w celu ich stracenia 

i 

ogolnego przyspieszenia procedur 

egzekucji biaiych szpiegow i 

czekiici z Piatigorska 

nq 

aresztowan  egzekucji.  Wediug  Landera 

Czenvonego Terroru 

wiqzana  zostaia  w  sposob  nadmiernie  uproszczony.  Piatigorscy 

postanowili 

trzysta  osob jednego  dnia. 

kontyngent  dla  samego  Piatigorska 

oraz okolicznych  osad  nakazali 

organizacjom partyjnym 

li- 

sty skazanych  na rozstrzelanie. 

Ta  niezadowalajqca  metoda doprowadziia do wielu 

porachunkow osobistych. 

W 

Kisiowodzku, z braku  innych 

no 

pacjentow 

W.L. 

,, 

Raskazaczenije 

50; CRCEDHC, 

S.P. Mclgounov, ,,La Terreur 

77; 

V. Brovkin, 

346. 

CRCEDHC, 17184175128. 

17184175159, 

V. Brovkin, ,,Behind...”, 

353. 

1 

10 

Jednq z najszybszych metod rozkozaczania byio niszczenie stanic kozackich 

tacja wszystkich tych, ktorzy w nich jeszcze pozostali.  W archiwum jednego z 

bolszewickich,  Sergo Ordzonikidzego, ktory byl 

przewodniczqcym  Komi- 

tetu Rewolucyjnego 

Kaukazu, zachowaly 

dokumenty jednej z operacji 

prowadzonych od konca paidziernika do poiowy listopada 1920 

23 paidziernika Sergo Ordzonikidze rozkazal: 

1. 

caikowicie 

2. 

wszystkich mieszkancow ze  stanic Jermofowskiej, Romanowskiej,  Samaczynskiej 

i Michajiowskiej; domy  ziemie nalezqce do 

biednym chfopom, a zwlaszcza 

Czeczenom, ktorzy zawsze okazywali 

do wiadzy sowicckiej; 

3. 

na  transporty  wszystkich  mqzczyzn  wspomnianych  osad  od  osiemnastego  do 

roku iycia 

ich pod eskortq na 

na 

4. 

kobiety, dzieci 

im jednak zamieszkak w osadach polozonych 

dalej na poinoc; 

5. 

zarekwirowak caie bydio i dobytek mieszkancow wspomnianych 

osad. 

Trzy tygodnie  poiniej raport adresowany do Ordzonikidzego tak 

przebieg 

operacji: 

- 

Kalinowska: stanica caikowicie spalona, caia 

(4220) deportowana lub wygnana. 

- 

Jermolowska: oczyszczona ze wszystkich 

(3218). 

- 

Romanowska: deportowanych  1600; pozostajc 

do 

deportacji 1661. 

- 

Samaczynska: deportowanych  1018; pozostaje do deportacji 1900. 

- 

Michajiowska: deportowanych 600; zostaje do deportacji 2200. 

Poza tym  do Groznego wyslano  154 wagony z produktami 

W trzech stanicach, 

w ktorych deportacja nie zostala jeszcze zakonczona, w pienvszej 

deportowane zosta- 

rodziny biaio-zielonego  elementu, a takie osob uczestniczqcych w ostatnim powstaniu. 

tych,  ktorzy nie  zostali jeszcze  deportowani, 

sympatycy wiadzy  sowieckiej, rodziny zolnierzy 

Armii  Czenvonej, 

i 

w  deportacji  tiumaczyi: naleiy  brakiem 

wagonow. 

Na 

przeprowadzenie  operacji otrzymujemy dziennie  Srednio tylko jeden  skiad 

gu. 

Do 

zakonczenia akcji deportacyjncj potrzebujemy pilnie 306 dodatkowych 

Jak 

zakonczyly  te 

Niestety  zaden 

dokument nie 

nas w tym wzglqdzie. Wiemy jedynie, ze 

przeciqgaiy  i ze ostatecznie 

deportowani  poslani  zostali  nie  na  Dalekq 

jak  to  by 

staio 

lecz 

w  kierunku 

kopaln  Doniecka.  Z e   wzglqdu  na  stan  transportu  kolejowego 

z 

tegoz 1920 roku intendentura 

nie mogia 

... 

Niemniej pod 

wieloma 

rozkozaczania  z 1920 roku stanowiiy 

czqtych 

lat  poiniej wielkich 

rozkulaczania: ta  sama koncepcja 

zbiorowej, ten sam sposob deportacji transportami kolejowymi, te sa- 

me problemy z  intendenturq  i 

osiedlenia, nie przygotowanymi do przyjqcia 

deportowanych,  ta  sama 

wykorzystania  deportowanych  do prac  przymusowych. 

Kozackie  regiony  nad  Donem  Kubaniem  zaplaciiy  ciqzki haracz  za  opozycjq wobec 
bolszewikow.  Wediug  najostrozniejszych  obliczen 

w 

latach  1919-1920 roku  zabito lub 

deportowano od 300 do 

500 

tysiqcy 

na niespelna 3 miliony mieszkancow. 

CRCEDHC, 
Tamze, 

1 1 

1 

Bardzo  trudno 

wydarzenia 

ofiary  masakr  aresztantow  i  zakiadnikow, 

uwiqzionych jedynie za 

do 

lub 

obcej” klasy. Zbrodnie 

te 

konsekwencjq Czenvonego Terroru z drugiej poiowy 1918 roku, tyle 

na 

jeszcze wiqkszq skalq. 

rozpasanie zbrodni 

byio ciqgle uzasadniane 

narodzinami nowego Swiata. Jak tlumaczyi czytelnikom artykui wstqpny pienvszego 

numeru dziennika kijowskiej Czeka 

wszystko byio dozwolone: 

Odrzucamy stare systemy 

i 

wynalezione  przez  burzuazjq  w celu 

ucisku  wyzysku 

klas”. Nasza 

ma wzorcow, nasze 

jest 

absolutne, gdyz opiera 

na  nowym ideale: zniszczeniu wszelkich  form ucisku  i przemocy.  Dla 

nas wszystko jest dozwolone, gdyz 

w Swiecie 

miecz, 

by 

zniewa- 

lecz by 

z 

iahcuchow 

... 

Krew? Niech  krew 

strumieniami! Albowiem 

krew moze 

na wieki kolor czarnego sztandaru 

burzuazji w sztandar czenvony, 

sztandar  rewolucji.  Albowiem  tylko  ostateczna  SmierC starego Swiata  moze  nas 

na  za- 

wszc 

od powrotu tych 

Takie wezwania  do morderstw rozbudzaiy przemoc  pragnienie  spoiecznego odwe- 

tu  drzemiqce w 

wielu 

ktorych rekrutowano, jak to przyzna- 

wali  niektorzy 

bolszewiccy, 

kryminalnego  zdegenero- 

W 

adresowanym do Lenina 

z 22 marca  1919 roku Serafina 

Hopner nastqpujqco 

dziaiania Czeka w Jekaterynosiawiu: 

tej organizacji 

gangrenq przestqpstwa, przemocy  samowoli, zdominowanej przez 

pospolitych  kryminalistow, uzbrojeni 

ludzie zabijali  kazdego, kto im 

nie 

podobai,  rewidowali, grabili, 

zamykali do wiqzienia,  puszczali  w obieg 

we banknoty  wymuszali 

a nastqpnie szantazowali tych, na 

je wymusi- 

i uwalniali  ich za sumy 

do dwudziestu razy wyzsze””. 

w archiwum Komitetu Centralnego, jak w archiwum Feliksa 

go  znajdujq 

niezliczone  doniesienia  funkcjonariuszy  partyjnych  i 

policji 

politycznej 

lokalnych Czeka, ktore 

knviq  prze- 

Zanik wszelkich norm prawnych czy moralnych  sprzyjai caikowitej 

lokalnych  kierownikow  Czeka, 

nie  odpowiadali juz  za  swe  czyny  nawet  przed 

wiasnymi 

i zamieniali 

w knvawych, stojqcych poza kontrolq  niemoz- 

do kontrolowania maiych tyranow. To stoczenie 

Czeka na 

dno caikowi- 

tej 

samowoli  absolutnego bezprawia  dobrze ilustrujq  trzy fragmenty, wybrane  z  dzie- 

siqtkow tego typu raportow. 

Oto raport  z  22  marca  1919 roku,  nadesiany  do Dzieriynskiego  przez  Sledczego 

Czeka Smirnowa z Syzrania w guberni tambowskiej: 

Zbadaiem sprawq powstania kuiackiego w gminie nowomatrionskiej. Dochodzenie prowadzone 
byio  w  sposob chaotyczny.  Przesiuchano,  stosujqc tortury, 

75  osob, 

a  ze  spisanych 

nie 

mozna  niczego 

16 

lutego rozstrzelano 

5 osob, 

a 

dnia 

13. 

Protokot 

skazania na karq Smierci i egzekucji nosi 

28 

lutego. Kiedy zazqdaiem 

od miejsco- 

wego szefa Czeka, odpowiedziai mi: 

nie mamy czasu na protokoiowanie.  Zresztq czemu 

miatoby to 

skoro likwidujemy kuiakow  burzujow jako 

Miecz” 

1 

z 

18 

1919, 

1. 

CRCEDHC, 
Tamze, 

1 

12 

Raport  napisany  26 

1919 roku  w Jarosiawiu  przez  sekretarza miejscowej 

bolszewickiej organizacji partyjnej: 

CzekiSci grabiq i aresztujq, kogo chcq. 

ze 

pozostanq bezkarni, zamienili siedzibq Czeka 

w wielki burdel,  d o  ktorego  sprowadzajq 

Szerzy 

pijanstwo.  Kierownicy  niskiego 

szczebla powszechnie 

kokainq”. 

A 

oto  raport  inspektora  Zarzqdu  Oddziaiow  Specjalnych, 

Rosentala,  z  misji 

w Astrachaniu z 16 pazdziernika  1919 roku: 

Atarbekow, szef 

specjalnych 11 Armii, 

uznaje 

nawet wladzy  centralnej. Kiedy 

z  Moskwy do skontrolowania oddziaiow  specjalnych  towarzysz  Zakowski 

30 

lipca d o  Atarbekowa, ten powiedziai: 

Dzieriynskiemu, ze nie 

Personel  zioiony w 

z  podejrzanych  lub 

kryminalnych 

przestrzega  iadnych norm administracyjnych. Akta Wydzialu Operacyjnego prawie 
JeSli chodzi o wyroki 

wykonanie wyrokow, 

znalaziem  protokolow przewodu 

wego i skazania, jedynie czqsto niekompletne listy, zaopatrzone tylko w 
na 

rozkaz towarzysza Atarbekowa”. JeSli chodzi o wypadki z marca, niemozliwe jest wyrobienie 

sobie poglqdu  na to, kto zostai rozstrzelany  i za 

Pijanstwa i orgie 

na porzqdku  dzien- 

nym. Prawie wszysey 

silne dawki kokainy. Jak mowiq, pomaga 

t o  lepiej 

sit codzienny widok  knvi.  Upojeni przcmocq  i knviq 

swoj  obowiqzck, 

niewqtpliwie elementem nie kontrolowanym, 

naleiy 

Wewnqtrzne  raporty Czeka 

zostaiy  dziS potwierdzone  przez  liczne 

dectwa,  zebrane  w  latach  1919-1920  przez  przeciwnikow  bolszewikow,  a  zwiaszcza 
utworzonq  przez  generaia  Denikina  specjalnq  Komisjq  Badania  Zbrodni 
kich, 

archiwum, przewiezione  w 1945 roku z Pragi do 

Moskwy  diugo 

te, jest obecnie dostqpne. W  1924 roku rosyjski historyk eserowski Siergiej Mielgunow 
podjql  probq  spisania w  pracy 

tierror  w  Rossii”  najwiqkszych  masakr 

cywilow, straconych masowo  przez bolszewikow  prawie 

zawsze 

klasowych”.  Zamieszczona w tym pionierskim  dziele  lista  egzeku- 

przeprowadzanych w ramach represji, choC niekompletna,  zostaia  dziS w peini 

twierdzona przez najrozniejsze 

pochodzqce od obu walczqcych stron. 

Ze 

du na  panujqcy w  Czeka  chaos organizacyjny niepewna  pozostaje jednak  liczba  ofiar 
straconych podczas spisanych precyzyjnie  najwazniejszych  etapow represji. 

jqc rozne irodia, mozemy 

najwyzej 

rzqd 

Pienvsze masakry 

innych 

ludu”, osadzonych 

prewencyjnie  na  podstawie  zwykiych 

administracyjnych  w  wiqzieniach  lub 

obozach koncentracyjnych, rozpoczqiy 

we wrzeiniu  1918 roku w czasie pienvszej 

zy  Czenvonego  Terroru. 

utworzeniu  kategorii 

oraz 

ludu” 

i szybkim przygotowaniu obozow koncentracyjnych machina represji 

gotowa do dzialania. W czasie wojny zmiennych frontow, gdy kazdy miesiqc 

inny obrot jej losow, elementem 

represje byio naturalnie zdobycie miasta 

zajmowanego dotqd przez nieprzyjaciela 

przeciwnie, jego pospieszne opuszczenie. 

Narzucenie 

proletariatu” w zdobytych  lub odbitych miastach 

przez podobne etapy: rozwiqzanie wszystkich uprzednio wybranych zgromadzen; 

Tamze, 17161384162. 
Tamze,  17166166. 

1 

13 

kaz jakiegokolwiek handlu 

- 

Srodek ten powodowai natychmiastowy wzrost 

wszyst- 

kich 

spoiywczych,  a  nastqpnie  ich  znikniqcie; 

upanstwowionych 

lub zmunicypalizowanych  nastqpnie przedsiqbiorstw;  naiozenie bardzo ciqzkiej 
bucji  finansowej  na  burzuazjq 

- 

600 milionow  rubli  w lutym  1919 roku w  Charkowie, 

500 

w  kwietniu  1919 roku  w  Odessie.  W  celu  zapewnienia  sprawnej  spiaty 

kontrybucji setki 

jako 

zamykano w obozach  koncen- 

tracyjnych. Faktycznie  kontrybucja  byia  synonimem 

ponizenia, 

pierwszego etapu zniszczenia 

jako klasy”. 

Pisemko 

Odiesskogo Sowieta  Raboczich  Dieputatow”  13 maja  1919 

ku informowaio: 

Zgodnie z uchwalami  sowietu  robotniczego 

13 

tego miesiqca  zadckretowany zostal  dniem 

burzuazji.  Klasy posiadajqce 

musiaiy 

formularz, w 

rym 

zostanq  produkty 

obuwic, 

bizuteria,  rowery,  koldry, 

srebra stolowe, naczynia i inne przedmioty potrzebne ludowi pracujqccmu. 

Kazdy 

winien 

komisje wywlaszczeniowe  w  tym 

Ci,  ktorzy  nie 

rzqdkujq 

rozkazom  komisji  wywlaszczeniowej, zostanq  natychmiast  aresztowani.  Stawiajqcy 

opor zostanq 

rozstrzelani. 

Jak przyznawai w 

obiegowym do lokalnych oddziaiow Czeka szef ukrainskiej 

Czeka, Lacis, wszystkie te 

trafiaiy  do kieszeni  czekistow i innych 

mniejszych 

niezliczonych oddziaiow rekwizycyjnych, wywiaszczeniowych czy 

Czenvonej Gwardii, ktore mnoiyiy 

przy podobnych okazjach. 

Drugim etapem 

byio odebranie burzuazji mieszkan. W tej 

upokorzenie  pokonanych 

rownie 

rolq  W cytowanym 

skim dzienniku 26 kwietnia  1919 roku mozna byio 

Ryba lubi 

przyprawiona  Smietanq. Burzuazja  lubi 

ktora  surowo karze  zabija. JeSli 

stracimy 

tych lajdakow i idiotow, 

kazemy im 

ulice, 

Sli  kazemy  ich  zonom  szorowai.  koszary  Czenvonej  Gwardii  (a 

to  dla  nich 

szczyt), zrozumiejq wowczas, 

nasza wladza 

solidna i ze 

ma 

liczyi. na Anglikow  czy 

Hotentotow” 

Temat  upokarzania 

poprzez zmuszanie  ich  do czyszczenia  latryn 

czekistow lub czenvonogwardzistow stale powracai w wielu dziennikach bolszewic- 

kich z Odessy, Kijowa, Charkowa, Jekaterynosiawia, ale rowniez uralskiego Permu czy 
Niznego  Nowgorodu.  Byia  to ziagodzona  i 

strawna” 

o wiele 

dziej brutalnego zjawiska przemocy, ktora wedle bardzo licznych  zgodnych Swiadectw 
przybraia  ogromne rozmiary,  zwiaszcza w 1920 roku, w czasie drugiego odbicia  Ukra- 
iny, regionow kozackich  Krymu. 

W 

wielu  miastach zdobytych przez bolszewikow stwierdzono egzekucje aresztowa- 

nych, podejrzanych  i zakiadnikow jedynie z powodu  ich 

do 

byio  logicznym  i  ostatecznym  etapem 

burzuazji  jako 

klasy”. W  Charkowie od lutego do czerwca  1919 roku wykonano dwa do trzech tysiq- 
cy  egzekucji; od tysiqca do 

tysiqcy podczas ponownego odbicia miasta w 

Odiesskogo Sowieta  Raboczich  Dieputatow”  nr 

36, 

1;  cyt. 

za: 

V. 

Brovkin,  ,,Behind...”, 

121. 

PANSTWO PRZECIW SPOtECZENSTWU 

niu  1919 roku. W Rostowie  nad  Donem okoio tysiqca w styczniu  1920 roku; w 
sie 2200 od maja  do sierpnia  1919 roku,  a  nastqpnie  tysiqc 

do trzech  tysiqcy 

od lutego 1920 do lutego 1921 roku; w 

najmniej trzy tysiqce 

lutym 

a  sierpniem  1919  roku;  w  Jekaterynodarze 

najmniej  trzy  tysiqce  od  sierpnia 

1920 do lutego  1921 roku; w Armawirze, maiym 

na  Kubaniu, od  dwoch  do 

trzech 

miqdzy sierpniem a paidziernikiem 1920 roku. Mozna by kontynuowak 

listq. 

W 

egzekucji odbyio 

o wiele wiqcej, ale nie zostaiy one objqte 

wadzonym wkrotce  potem dochodzeniem.  Tak wiqc wiemy znacznie lepiej, 

rzylo na Ukrainie lub na poiudniu Rosji,  niz 

na Kaukazie, w 

Srodkowej 

czy  na  Uralu.  Egzekucje 

nasilaly 

tuz  przed 

nieprzyjaciela, 

w chwili gdy bolszewicy opuszczali swe pozycje  i 

wiqzienia.  W 

kowie w ciqgu 

dni poprzedzajqcych 

biaiych, 

8  9 czerwca  1919 roku, 

rozstrzelano  setki zakiadnikow.  Ten  sam  scenariusz zrealizowano w  Jekaterynodarze, 
kiedy uprzedzajqc 

wojsk kozackich, lokalny szef Czeka Atarbekow kazai 

w ciqgu trzech  dni 

- 

od  17 do 19 sierpnia  1920 roku 

- 

1600 

tego 

maiego  prowincjonalnego miasta, 

przed  wojnq 

niecaie 

30  tysiqcy  miesz- 

Dokumenty  komisji  biaiej  armii,  przybyiej  na  miejsce  wypadkow 

kilku  dniach 

lub  nawet 

kilku  godzinach  od  egzekucji,  zawierajq  caie 

zeznan,  Swiadectw, 

protokoiow  autopsji  fotografii tyczqcych zbrodni i 

ofiar. 0 ile na rozstrze- 

lanych 

zlikwidowanych pospiesznie  strzalem w tyi giowy, nie 

byio 

tortur, inaczej rzecz 

miaia ze 

ekshumowanymi ze 

starszych  grobow.  Stosowanie  najstraszniejszych  tortur  potwierdzajq  protokoly  auto- 
psji,  materialy Sledztwa  zeznania. 

ich opisy znajdujq 

zwlaszcza w 

towanym juz zbiorze Siergieja Mielgunowa  w wydanym w  1922 roku w  Berlinie przez 
Centralne Biuro Partii Socjalistow-Rewolucjonistow, 

zbiorze 

Masakry 

apogeum na Krymie w czasie ewakuacji ostatnich biaiych jedno- 

stek Wrangla  cywilow, ktorzy uciekli  tam przed 

bolszewikow. W ciqgu 

ku  tygodni, od poiowy  listopada  do konca grudnia  1920 roku, rozstrzelano  lub 

okoio 50 tysiqcy osob”. Bardzo liczne egzekucje odbyiy 

tuz 

zaokrqtowaniu 

oddziaiow Wrangla.  Za pomoc w ewakuacji bialych  26 listopada  rozstrzelano w 
stopolu kilkuset  dokerow. 28 

30 listopada 

Rewolucyjnego Komitetu 

wastopola  opublikowaiy  dwie  listy  rozstrzelanych.  Na  pierwszej  znalazly 

1634 

zwiska, na  drugiej 

- 

1202. W  poczqtku  grudnia,  kiedy opadia juz gorqczka  masowych 

egzekucji, wladze 

do mozliwie kompletnego 

- 

wziqwszy pod uwagq 

- 

zakiadania  teczek 

miast  Krymu, ukrywajqcych ich  zdaniem 

dziesiqtki, 

nie setki tysiqcy burzujow, ktorzy uciekli z caiej Rosji do swych 

nych kurortow. 6 grudnia Lenin 

na zebraniu 

moskiewskiej 

cji 

na  przykiad jest  na  Krymie  trzysta  tysiqcy burzujow.  Stanowi 

to 

irodlo przyszlej spekulacji, szpiegostwa, wszelakiej pomocy dla kapitalistow. Nie boimy 

S.P. Melgounov, 

,,La Terreur 

61-77; 

G. Leggett,  ,,The  Cheka 

s. 

199-200; 

V. Brovkin,  ,,Be- 

hind...”, 

s. 

122-’125; GARF, 

komisji Denikina, sygn. 134 (Charkbw), 157 (Odessa), 

194, 

195 

Czernow 

Czeka 

Szacunek 

przez 

Mielgunowa, 

,,La  Terreur 

77, 

a  takie 

przez  irodia  eserowskie 

Charkowa w maju 1921 r. 

1 

15 

ich jednak. Powiadamy, ze weimiemy ich w karby 

podporzqdkujemy sobie, stra- 

Wzmocniono kordony zamykajqce  Przesmyk Perekopski, jedynq 

ucieczki. 

w puiapce wiadze nakazaiy wszystkim obywatelom 

w Czeka w ce- 

lu wypeinienia obszernego formularza, zawierajqcego okoio 

pytan 

o 

chodzenie  spoieczne, 

dochody oraz o to, 

ankietowani robili 

w listopadzie  1920 roku, 

o 

Polsce, Wranglu, o bolszewikach 

Na podstawie 

tych 

zostaia  podzielona  na  trzy  kategorie: do rozstrzelania,  do osa- 

dzenia  w  obozach  koncentracyjnych,  do  oszczqdzenia.  Opublikowane  w  1921  roku 

w 

emigracyjnej  prasie  Swiadectwa 

jedno 

z miast 

dotkniqtych przez represje, jako 

powieszonych”. 

Prospekt  Nachimowski 

trupow aresztowanych na ulicy  powieszonych  oficerow, 

nierzy  i  cywilow. 

Miasto byio 

a 

piwnicach  strychach. 

Wszystkie ogrodzenia, mury 

telegraficzne i witryny sklepowe pokryte byiy  plaka- 

tami 

zdrajcom”. Dla postrachu skazancow wieszano na 

Ostatni epizod wojny miqdzy biaiymi a czenvonymi nie zakonczyi represji. Nie byio 

juz wojskowych frontow wojny domowej, ale wojna 

i 

z ko- 

rzeniami” 

miaiy jeszcze prawie dwa lata. 

Lenin, 

wszystkie”, 

t. 

42, 

70. 

Melgounov, 

,,La Terreur 

81. 

5 

T

A

M

B

O

W

A  DO 

WlELKlEGO GCODU 

od koniec 1920 roku rezim bolszewicki zdawai 

Zwyciqzona zosta- 

ostatnia biaia armia, pobici byli Kozacy, a oddziaiy Machny 

w rozsypkq. 

P 

Chociaz jednak  zakonczyia 

sama wojna  czenvonych  z biaiymi,  konfrontacja 

miqdzy rezimem  a  szerokimi warstwami  spoieczenstwa tnvaia  w najlepsze.  Szczytowy 
moment wojen chiopskich 

na poczqtek  1921 roku, kiedy to caie gubernie 

siq spod wiadzy 

W 

guberni  tambowskiej, w 

guberni 

zanskich  (samarskiej,  saratowskiej,  carycynskiej,  symbirskiej)  na  zachodniej  Syberii 
bolszewicy utrzymali tylko miasta. Wsie 

pod kontrolq setek band zielonych 

lub prawdziwych  armii chiopskich.  Codziennie wybuchaiy  bunty w jednostkach  Armii 
Czenvonej. 

strajki,  zamieszki  i  protesty  robotnicze  w  ostatnich 

cych jeszcze 

przemysiowych kraju: w Moskwie, Piotrogrodzie, 

zniesiensku  Tule. W koncu  lutego 1921 roku zbuntowali 

z kolei marynarze 

nej w Zatoce 

w poblizu  Piotrogrodu, bazy morskiej w Kronsztadzie. Sytuacja 

w kaidej  chwili  groziia  wybuchem,  a wiadza  wymykaia 

bolszewikom  z rqk.  Wobec 

groiby prawdziwego  przewrotu  spoiecznego, niosqcego  ryzyko  obalenia  rezimu, przy- 
wodcy bolszewikow musieli siq 

jedyny sposob, ktory mogi chwilowo 

najbardziej  masowe,  powszechne  i niebezpieczne  niezadowolenie  chiopskie: 

przyrzekli 

z 

ktore miaiy 

zastqpione  podatkiem  w naturze. 

Tak 

w walce miqdzy rezimem a spoieczenstwem zaczqi 

od marca  1921 roku 

NEP, Nowaja Ekonomiczeskaja Politika. 

Dominujqca  przez  diugie lata  historia  polityczna  tych  czasow  przesadnie 

waia ow 

z marca  1921 roku. Otoz zastqpienie rekwizycji podatkiem w 

rze, przyjqte  pospiesznie  ostatniego dnia 

X  Zjazdu 

pod groibq wybuchu 

iecznego, nie zakonczyio buntow chiopskich  strajkow robotniczych  ani nie oznaczaio 
ziagodzenia represji. Dostqpne 

archiwa  pokazujq,  ze wiosnq  1921 roku nie nastai 

z  dnia  na  dzien 

spoieczny.  Bardzo  silne  napiqcie 

najmniej  do  lata 

1922 roku, a w niektorych  regionach jeszcze diuzej. Oddziaiy rekwizycyjne nie 

po 

wsiach, 

brutalnie tiumiono strajki robotnicze, aresztowano 

nich  dziaiaczy  eserowskich,  a 

bandytow” 

za  pomocq 

wszelkich 

- 

masowych  egzekucji  zakiadnikow  i  bombardowania 

gazami 

duszqcymi.  Ostatecznie 

wielki  giod  z  lat  1921-1922 poradzii  sobie  z  najbar- 

dziej wzburzonymi wsiami, tymi, ktore najbolehniej odczuiy rekwizycje i 

powsta- 

by 

Mapa giodu 

dokiadnie z mapq 

rekwizycji w 

O

D 

T

AMB

O

WA  D

O 

1 1 

7 

przednich  latach  najgwaitowniejszych  powstan  chiopskich.  Giod,  ten 
sprzymierzeniec rezimu  orqz pacyfikacji, 

zresztq bolszewikom za pretekst do 

zadania  decydujqcego  ciosu  Cerkwi  prawosiawnej 

inteligencji,  ktore  zmobilizowaiy 

do walki z klqskq. 

wszystkich buntow  chiopskich,  ktore wybuchiy od wprowadzenia  rekwizycji 

latem 1918 roku, najdiuzsze, najwiqksze i najlepiej zorganizowane byio powstanie chio- 
pow tambowskich. 

niecaie 

kilometrow na poiudniowy wschod od 

Mo- 

skwy gubernia  tambowska  byia  od poczqtku  wieku jednym  z bastionow  Partii  Socjali- 
stow-Rewolucjonistow, spadkobierczyni  rosyjskiego  populizmu. Pomimo represji, jakie 
spadiy na 

partiq w latach  1918-1920, 

dziaiacze byli wciqz liczni 

Ale 

bernia  tambowska  byia 

najblizszym  Moskwy spichlerzem zbozowym,  totez od 

jesieni  1918 roku  w 

zaludnionej,  rolniczej  guberni 

ponad  sto 

oddziaiow  rekwizycyjnych. W  1919 roku wybuchiy  dziesiqtki buntow 

- 

pozbawionych 

szans powodzenia zamieszek, 

zostaiy 

stiumione. W  1920 roku kontyn- 

genty zostaiy znacznie 

- 

z  18 do 27 milionow pudow 

- 

podczas gdy chiopi 

zmniejszyli  bardzo 

zasiewow,  wiedzqc,  ze  to,  czego 

i  tak  zostanie  natychmiast  zarekwirowane’. Wypeinienie  kontyngentu  oznaczaio  wiqc 
skazanie 

na SmierC giodowq.  19 sierpnia  1920 roku 

przy tej okazji 

incydenty  oddziaiami rekwizycyjnymi przybraiy  grozniejszq 

w osadzie 

Jak przyznaiy  same wiadze  lokalne, 

rekwizycyjne 

szereg 

grabiiy 

drodze wszystko, 

z poduszkami  sprzqtami kuchennymi, 

i na  oczach wszystkich 

siedemdziesiqcioletnich 

karzqc 

ich  za  ukrywajqcych 

w  lasach  synow dezerterow. 

Chiopow 

tez  to,  iz 

skonfiskowane  odwiezione wozami na najblizszy dworzec ziarno 

tam pod goiym 

niebem”’. 

w Chitrowie bunt 

pozar. W koncu sierpnia  1920 roku 

nad 

tysiqcy ludzi, w 

dezerterow, uzbrojonych  w karabiny, 

kosy  wygnaio  lub  zamordowaio  wszystkich 

wiadzy  sowieckiej” 

w trzech  ujezdach  guberni tambowskiej.  W  ciqgu kilku  tygodni  ten bunt  chiopski, nie 

z poczqtku niczym od setek innych, ktore od dwoch lat wybuchaiy w Rosji 

i 

na  Ukrainie, 

w owym tradycyjnym bastionie eserowskim w dobrze 

nizowany  ruch  powstanczy  pod  kierownictwem  charyzmatycznego  dowodcy, 
dra Stiepanowicza Antonowa. 

Antonow, ktory 

od 1906 roku 

na zesianiu  syberyjskim od 

1908 do rewolucji  lutowej  1917 roku,  podobnie jak  wielu  innych  lewicowych socjali- 

stow-rewolucjonistow 

na pewien  czas do rezimu bolszewickiego 

stanowisko szefa milicji swego rodzimego ujezdu kirsanowskiego. W sierpniu  1918 

roku 

z bolszewikami  i stanqi na czele jednej z owych niezliczonych  band  dezer- 

terow, ktore kontrolowaiy giqboko poiozone obszary wiejskie,  atakujqc oddziaiy rekwi- 

i 

zapuszczajqc 

niekiedy  do wiosek  funkcjonariuszy  sowieckich.  Kiedy bunt 

chlopski  ogarnqi  w  sierpniu  1920  roku  jego  ujezd  kirsanowski,  Antonow 

Daniiow,  T. 

Szanin, 

wosstanije  w 

gubiernii 

w 

Tambow 

1994, 

38-40. 

CRCEDHC, 

Singleton, ,,The Tambov Revolt”, 

Review” 

1966, 

nr 3, 

0. Radkey, ,,The Unknown  Civil  War  in  Russia. 

A 

Study 

o f  

the  Green  Movement  in  the 

Tambov 

Region 

(Stanford 1976); 0. 

,,Peasant Russia...”. 

8 

PANSTWO PRZECIW SPOtECZENSTWU 

sprawnq organizacjq milicji chiopskich, ale 

znakomitq 

wywiadowczq, 

rej udaio 

az do tambowskiej Czeka. Zorganizowai takie 

gandowq, 

rozpowszechniaia  ulotki,  oskarzajqce 

bolszewickq” 

i nawoiujqce chiopow, by  domagali 

realizacji takich postulatow, jak swobodny 

del,  zaprzestanie  rekwizycji,  wolne  wybory  oraz 

komisarzy  bolszewickich 

i 

podziemna  organizacja  partii  eserowskiej 

Zwiqzek  Chiop- 

stwa Pracujqcego 

- 

tajnq siatkq dobrze zorientowanych w sytuacji dziaiaczy chiopskich. 

Mimo  silnych 

miqdzy  eserowskim  dysydentem, jakim 

Antonow, 

a 

dyrekcjq 

Zwiqzku ruch chiopski guberni tambowskiej dysponowai organizacjq wojskowq, siuzbq 

wywiadowczq  i  programem  politycznym, 

dawaiy  mu  siiq 

jakiej  nie 

miaia wczeiniej 

innych ruchow chiopskich, poza machnowcami. 

W paidzierniku  1920 roku wiadza bolszewicka kontrolowaia 

tylko 

miasto 

bow i kilka miast guberni. Dezerterzy doiqczali tysiqcami do chiopskiej armii 
wa, ktora w szczytowym momencie 

miaia ponad 

tysiqcy ludzi. Zdajqc 

sobie wreszcie sprawq z zagrozenia, Lenin pisai 19 paidziernika  do Wasilija Korniewa: 

najszybsza  (i  przykiadowa)  likwidacja  [ruchu powstanczego] jest  bezwarunkowo 

konieczna. 

Trzeba 

wiqcej 

W  poczqtku  listopada  bolszewicy  mieli  w  guberni  zaledwie 

tysiqcy  ludzi 

z Wojsk  Obrony Wewnqtrznej Republiki,  ale 

klqsce  Wrangla na  Krymie szeregi 

specjalnych, 

do 

Tambowa, szybko 

rozrosiy, dochodzqc az  do  stu 

ludzi. Mieszczqce 

w tej liczbie oddziaiy Armii Czenvonej byiy zawsze w 

gdyz uwazano je za malo pewne w zwalczaniu powstan 

W poczqtku 1921 roku bunty chiopskie 

pozar w nowych regionach: na 

dolnym Powoizu (w  guberniach  samarskiej, saratowskiej, carycynskiej 

skiej), a takie na zachodniej  Syberii. Dowodca Nadwoizanskiego Okrqgu Wojskowego 
donosii  12 lutego  1921 roku 

z 

guberni  saratowskiej: 

tiumy 

nych 

oblegajq  hangary, w  ktorych  oddziaiy 

ziarno  dla  miast 

wojska.  Sytuacja zaostrzyia 

tak  dalece,  ze  armia kilkakrotnie  musiaia 

do 

pijanego 

tiumu”. Lokalni 

bolszewiccy telegrafowali z Saratowa 

do Moskwy: 

caiq  guberniq.  Chlopi 

caiq 

- 

trzy 

miliony 

- 

w  hangarach  panstwowych.  Dziqki  dostarczonym przez  dezerterow 

karabinom 

dobrze uzbrojeni. 

jednostki Armii  Czenvonej 

w 

W tym samym momencie 

o 

ponad tysiqc kilometrow na wschod formowaio 

nowe 

ognisko zamieszek chiopskich. 

wypompowaniu wszystkich mozliwych 

z 

mozniejszych regionow rolniczych poludniowej Rosji  Ukrainy jesieniq 1920 roku rzqd 
bolszewicki 

ku zachodniej  Syberii, dla 

kontyngenty ustalono 

nie na podstawie eksportu zboz zrealizowanego w...  1913 roku! Ale 

mozna byio 

plony, przeznaczone na eksport i opiacane brzqczqcymi rublami w ziocie, z 

nami wymuszanymi groibq rekwizycji? Tak jak wszqdzie syberyjscy chiopi  powstali, by 

swej pracy 

sobie 

Od stycznia do marca  1921 roku 

Danitow, 

T. Szanin, 

wosstanije 

63-64; 0. Radkey, 

,,The Unknown...”, 

-126. 

Lenin, 

wszystkie”,  t. 

51,  298. 

O

D 

T

AMBOWA D

O 

1 1 9 

bolszewicy  utracili  kontrolq  nad  ujezdami  omskim,  czelabinskim,  jekaterynburskim 

tiumenskim,  czyli  nad  terytorium  wiqkszym  od  Francji,  a  szlak  Kolei 

skiej, jedynej drogi 

iqczqcej Rosjq  europejskq z Syberiq, zostai odciqty. 21 

tego ludowa armia chiopska opanowaia Tobolsk, ktory jednostki Armii Czerwonej 

dopiero 30 

Na drugim 

kraju, w dawnej stolicy 

- 

Piotrogrodzie,  nowej 

- 

Moskwie, 

acja na poczqtku  1921 roku byia niemal wybuchowa. Gospodarka prawie 

prze- 

staiy 

z braku  paliwa 

fabryk zostaia zamkniqta  lub 

w 

rytmie;  nie zapewniano 

miastom  zaopatrzenia.  Robotnicy byli 

albo na ulicy, albo w okolicznych wsiach, gdzie szukali jedzenia, albo w trakcie dyskusji 

w zamarzniqtych  na 

zdemolowanych  halach, z ktorych  ukradziono wszystko  to, 

nadawaio 

do 

wymiany jako 

za 

jest  powszechne 

- 

takie  podsumowanie  16 stycznia  znalazio 

w jednym  z  raportow  Departamentu  Informacji  Czeka. 

- 

W  Srodowisku  robotniczym 

przepowiada 

rychiy upadek wiadzy.  Nikt juz nie  pracuje,  ludzie cierpiq 

uchronne 

strajki na  duzq skalq.  Jednostki garnizonu  moskiewskiego 

coraz mniej 

pewne  mogq w kazdej chwili 

nam spod kontroli. Konieczne 

dziaiania 

prewencyjne’”. 

Dekret rzqdowy z 21 stycznia nakazai zmniejszenie, poczynajqc od nastqpnego dnia, 

o  jednq  trzeciq  racji  chleba  w  Moskwie,  Piotrogrodzie,  Iwanowo-Wozniesiensku, 
Kronsztadzie.  Krok  ten,  poczyniony  w chwili, gdy 

pobiciu  ostatnich  wojsk  biaiych 

reiim  nie  mogi 

groibq  kontrrewolucji 

mas  pracujqcych  do 

patriotyzmu 

spowodowai  wybuch.  Od  konca  stycznia  do  poiowy  marca 

1921 roku dzien 

dniu 

strajki, wiece protestacyjne, marsze giodowe, de- 

monstracje  i  okupacje  fabryk.  Zarowno  w  Moskwie, jak  Piotrogrodzie  osiqgnqiy  one 
szczyt w koncu  lutego  na poczqtku  marca.  Miqdzy 22 a  24 lutego doszio w Moskwie 
do 

miqdzy oddziaiami  Czeka a  robotniczymi  demonstrantami, 

probowali 

koszar,  by 

z 

zoinierzami. 

stronie robotni- 

padli zabici, a setki innych aresztowano’. 

W 

Piotrogrodzie zamieszki nabraiy nowego rozmachu  od 22 lutego, kiedy to robot- 

nicy  kilku  wielkich  fabryk wybrali,  tak jak w marcu  1918 roku, 
mocnikow  robotniczych”  o  silnym  zabarwieniu  mienszewickim  i  eserowskim.  W  swej 
pienvszej 

zgromadzenie 

obalenia  dyktatury  bolszewickiej,  tajnych 

wyborow do sowietow, 

siowa, zgromadzen  i  prasy oraz uwolnienia  wszystkich 

politycznych. By to 

zgromadzenie 

do strajku generalnego. 

Dowodztwu wojskowemu nie udaio 

zapobiec zwoianiu w kilku puikach 

na 

ktorych uchwalono poparcie dla robotnikow. 24 lutego oddziaiy Czeka 

ogien 

do demonstracji robotniczej, zabijajqc dwunastu jej uczestnikow. Tego dnia aresztowa- 
no prawie  tysiqc 

dziaiaczy 

Jednak  szeregi 

nieustannie 

a  tysiqce zoinierzy  porzucaiy  swe jednostki,  by 

do 

M. Bogdanow, 

zapadnosibirskogo kulacko-eserowskogo 

Tiumed 

1961. 

CRCEDHC, 

76131208112. 

CRCEDHC, 

7613116613. 

V. Brovkin, ,,Behind...”, 

s. 392. 

PANSTWO PRZECIW  SPOIECZENSTWU 

botnikow. W  cztery lata po wypadkach  lutowych, ktore obaliiy rezim carski, powtarzai 

ten  sam scenariusz:  zbratanie  demonstrantow  robotniczych  ze zbuntowanymi 

nierzami. 26 lutego 

o 

godzinie  21 kierujqcy  piotrogrodzkq organizacjq bolszewickq 

nowjew wysiai do Lenina telegram, z ktorego przebijaia panika: 

nawiqzali 

kontakt  z  zamkniqtymi  w  koszarach  zoinierzami. 

Oczekujemy  ciqgle  wsparcia 

wojsk  z Nowgorodu.  JeSli  obiecane oddziaiy  nie 

w  ciqgu najblizszych  godzin, 

stracimy panowanie nad sytuacjq”. 

Dwa dni poiniej doszio do zdarzenia, ktorego kierownictwo bolszewickie 

najbardziej. Wybuchi bunt marynarzy na dwoch pancernikach w poiozonej 

ko Piotrogrodu 

w Kronsztadzie. 28 lutego o godzinie 23 Zinowjew wysiai do 

nina  nowy  telegram: 

dwa  najwiqksze  okrqty, 

i 

eserowsko-czarnosecinne rezolucje  wystosowaiy ultimatum, na ktore 

mamy 

w ciqgu 24 godzin. Sytuacja 

robotnikow Piotrogrodu 

staje bardzo  niestabilna.  Wielkie  zakiady  strajkujq.  Sqdzimy, 

eserowcy  przyspieszq 

dziaiania ruchu”’’. 

Postulaty,  ktore  Zinowjew 

jako 

byiy 

takie  same 

zqdania  ogromnej 

obywateli  po  trzech  latach  dyktatury 

bolszewickiej:  ponowne wybory 

do 

sowietow w 

po swobodnych 

dyskusjach; 

siowa  i  prasy 

- 

sprecyzowano jednak 

- 

robotnikow, chio- 

pow,  anarchistow i lewicowych  partii socjalistycznych”; powszechne zrownanie racji 

oraz  uwolnienie  wszystkich  wiqiniow  politycznych, czionkow  partii 

socjalistycznych,  wszystkich  robotnikow,  chiopow,  zoinierzy 

marynarzy, 

nych  za 

w  ruchu  robotniczym 

chiopskim; utworzenie  specjalnej 

misji  odpowiedzialnej  za  zbadanie  spraw  wszystkich  osadzonych  w  wiqzieniach 
i  obozach  koncentracyjnych;  zniesienie  rekwizycji;  rozwiqzanie 

specjal- 

nych  Czeka;  absolutna 

chiopow 

tego, 

chcq,  na  swojej 

mi  i  hodowania  wiasnego  bydia,  pod  warunkiem,  ze 

sobie 

wiasnymi 

Srodkami” 

W 

Kronsztadzie wydarzenia  nabraiy tempa.  1 marca odbyi 

ogromny wiec, w 

rym 

udziai jedna 

cywilnych i wojskowych mieszkancow bazy morskiej 

- 

ponad 

tysiqcy  ludzi.  Przybyiy na  miejsce w  celu ratowania  sytuacji  Michaii 

zostai odprawiony 

tiumu. Nastqpnego  dnia powstancy,  do 

rych 

przynajmniej  poiowa  z  dwoch  tysiqcy  kronsztadzkich  bolszewikow, 

utworzyli  Tymczasowy  Komitet  Rewolucyjny,  ktory  sprobowai  niezwiocznie 
kontakt ze strajkujqcymi robotnikami  zoinierzami z Piotrogrodu. 

Codzienne  raporty Czeka 

o 

sytuacji w Piotrogrodzie  z  pienvszego  tygodnia  marca 

1921 

roku dowodzq skali spoiecznego poparcia 

buntu w Kronsztadzie: 

Kronsztadzki Komitet Rewolucyjny oczekujc z dnia na 

powszechncgo powstania w Piotro- 

grodzie.  Nawiqzany  zostai  kontakt  miqdzy  buntownikami  a  wieloma  fabrykami. 

w czasie wiecu w fabryce ,,Arsenal” robotnicy przegiosowali 

do 

przyiqczenia 

do powstania. 

Do 

kontaktow  z  Kronsztadem  wybrano  trzyosobowq 

- 

mienszewika 

CKCEDHC, 76131167123. 
P. Avrich, 

tragedie 

de 

Kronstadt”, 

Le 

Paris  1975, 

CKCEDHC, 

T

AMBOWA DO WlELKlEGO GtODU 

W 

celu  radykalnego ziamania  ruchu  piotrogrodzka  Czeka  otrzymaia  7 marca 

kaz 

zdecydowanych  akcji przeciw  robotnikom”. W  ciqgu czterdziestu 

godzin  aresztowano  ponad  dwa  tysiqce  robotnikow,  sympatykow  i  dziaiaczy  socjali- 
stycznych 

lub 

anarchistycznych.  W  odroznieniu  od  buntownikow  robotnicy  nie  byli 

uzbrojeni  nie mogli 

oporu oddziaiom Czeka. 

zdiawieniu zaplecza powstania 

bolszewicy przygotowali  starannie szturm na Kronsztad.  Zadanie zlikwidowania  buntu 
otrzymai Michaii Tuchaczewski, pobity w kampanii  polskiej  1920 roku. 

do 

du kazai miodym  nie majqcym rewolucyjnych  tradycji elewom Szkoiy Wojskowej oraz 
specjalnym oddziaiom  Czeka. Dziaiania  rozpoczqiy 

8 marca. 

dni pozniej 

Kronsztad padi zdobyty kosztem  tysiqcy zabitych 

obu stronach. Represje wobec 

wstancow byiy  bezlitosne.  Setki wziqtych do niewoli  rozstrzelano w ciqgu kilku  dni 
klqsce.  Niedawno  opublikowane  dokumenty  odnotowujq  tylko  miqdzy 
a czerwcem  1921 roku 2103 wyroki  Smierci  6459 

wiqzienia  lub obozu”. Tuz 

przed  zdobyciem Kronsztadu  prawie 

tysiqcom osob 

uciec 

zatoce az do Finlandii, a tam zostaiy internowane w obozach 

w 

rijoki, Wyborgu  Ino. Oszukani przyrzeczeniem  amnestii, liczni uciekinierzy 

w 

1922 roku do Rosji, gdzie natychmiast  ich aresztowano  zesiano na Wyspy 

kie 

do poiozonych  w poblizu  Archangielska  Choimogorow, jednego  ze 

szych  obozow  koncentracyjnych”.  Wediug  zrodia  pochodzqcego  od  anarchistow  na 
wiosnq  1922 roku  z  piqciu  tysiqcy uwiqzionych  w  Choimogorach  powstancow 
tadzkich przy 

zostaio mniej niz tysiqc 

Poiozony na wielkiej rzece Dwinie oboz w Choimogorach miai 

ze 

na  stosowane  tam metody szybkiego  i masowego  pozbywania 

wiqiniow.  Ladowano 

ich na barki  wrzucano z kamieniem  szyi 

rqkami w nurt rzeki. Masowe 

topienie  zapoczqtkowai  w  czerwcu  1920 roku  jeden  z  giownych  kierownikow  Czeka, 

Kiedrow.  Wediug  potwierdzajqcych 

licznych  Swiadectw w  Dwinie 

miano  w  1922  roku  wielkq  liczbq  deportowanych  do  Choimogorow  buntownikow 
z Kronsztadu, Kozakow  chiopow z guberni tambowskiej. W tym samym roku 
na  Komisja  Ewakuacyjna 

na Syberiq 2514 cywilow z Kronsztadu jedynie za 

zostanie w twierdzy w czasie wypadkow!” 

zdiawieniu buntu w Kronsztadzie rezim zaangazowai wszystkie siiy w polowanie na 

dziaiaczy socjalistycznych, walkq ze strajkami i robotniczym 

tiumienie 

trwajqcych  w  najlepsze 

- 

mimo  oficjalnego  ogioszenia  konca  rekwizycji 

- 

powstan 

chiopskich oraz 

Cerkwi. 

28 lutego 1921 roku Dzieriynski nakazai wszystkim lokalnym Czeka: 

natychmiast  caiq  inteligencjq  anarchizujqcq,  mienszewickq 

eserowskq,  a  zwiaszcza 

urzqdnikow pracujqcych  w ludowych  komisariatach  rolnictwa  aprowizacji; 2.  nastqp- 
nie 

wszystkich  mienszewikow,  socjalistow-rewolucjonistow  i  anarchistow 

w 

fabrykach mogqcych 

do 

1921, Dokumienty”, Moskwa 

1997, 

15. 

Leggett,  Cheka 

328. 

S.A. 

,,An 

Island 

Hell: 

A 

Soviet Prison 

in the Far North”, London 

1926, 

1921 

367. 

V. Brovkin, ,,Behind...”, 

400. 

PANSTWO 

PRZECIW 

Zamiast znaczqcego ziagodzenia polityki  represji wprowadzeniu od marca  1921 

ku 

towarzyszyio  ponowne  zaostrzenie 

umiarkowanych  dziaiaczy 

socjalistycznych.  Represje nie  byiy  spowodowane groibq  ich  sprzeciwu wobec  Nowej 
Polityki Ekonomicznej, ale faktem, 

domagali 

jej oni od dawna, wykazujqc tym 

mym 

swojej analizy. 

miejscem dla mienszewikow 

jawnych  czy zakamuflowanych 

- 

pisai w kwietniu  1921 roku Lenin - jest 

zienie”. 

Kilka  miesiqcy 

wciqz zbyt 

Lenin pisai: 

mienszewicy  eserowcy wytknq jeszcze  koniuszek nosa, 

ich bez 

Od marca  do czerwca  1921 roku aresztowano ponad dwa tysiqce dziaiaczy 

patykow umiarkowanych 

Wszyscy czionkowie Komitetu Centralnego partii 

mienszewickiej  znaleili 

w  wiqzieniu; 

zesianiem  na  Syberiq  rozpoczqli 

w styczniu 1922 roku 

dwunastu 

w tym Dana  Nikoiajewskiego, 

wtedy na przymusowq emigracjq i w lutym 1922 roku przybyli oni do Berlina. 

Wiosnq  1921 roku jednym z priorytetow rezimu byio wznowienie produkcji przemy- 

spadia do 10% 

z roku  1913. Zamiast 

na robot- 

nikow  bolszewicy utrzymali 

nawet wzmocnili wprowadzonq  w poprzednich  latach 

militaryzacjq  pracy. Polityka realizowana w 1921 roku 

ogioszeniu 

w wielkim 

rejonie 

jakim 

produkujqcy 

80% stali  wqgla caiego 

ju  Donbas,  jest  pod  wieloma  wzglqdami  charakterystyczna  dla  dyktatorskich  metod 

stosowanych przez 

w celu 

robotnikow do pracy”. Pod koniec 

1920 roku na czele Centralnego Zarzqdu Przemysiu Wqglowego stanqi Piatakow, jeden 

z bliskich Trockiemu 

partii. 

W 

ciqgu roku, za cenq bezprecedensowej 

polityki  wyzysku 

klasy  robotniczej, udaio  mu 

piqciokrotnie 

produkcjq  wqgla. Polityka ta oparta byia  na  militaryzacji  pracy kopaln, 

jqcych  sto 

tysiqcy 

Piatakow  narzucii  surowq  dyscyplinq: 

traktowano jako 

sabotazu”  karano zesianiem do obozu lub Smierciq 

- 

w  1921 roku  osiemnastu 

rozstrzelano  za 

By 

Piatakow  przystqpii  do wydiuzania  czasu  pracy  (wprowadzajqc 

zwiaszcza pracq  w niedziele)  i upowszechnii 

za pomocq karty  zaopatrzenia”. 

Wszystkie te Srodki przedsiqwziqte zostaiy w czasach, gdy caiq 

robotnikow 

trzecia 

lub najwyzej poiowa  niezbqdnej do 

racji chleba i gdy 

oni 

zakonczeniu dnia pracy 

jedynq 

kolegom z nastqp- 

zmiany. Jak przyznawai Zarzqd Przemysiu Wqglowego, licznymi przyczynami  duzej 

absencji  byiy, poza  epidemiami, 

caikowity brak  ubran, 

spodni 

Aby 

liczbq 

do wyiywienia  w okresie zagrozenia 

dem, 24 czerwca  1921 roku Piatakow zarzqdzii wysiedlenie z miast 

wszyst- 

kich 

ktore  nie  pracowaiy  w  kopalniach,  a  wiqc  byiy 

Rodzinom 

gorniczym odebrano karty 

racjonowania dostosowano bardzo 

Sle  do indywidualnej 

kazdego gornika  wprowadzono  tez prymitywnq  for- 

wynagrodzenia  akordowego”. 

Wszystkie te zarzqdzenia sprzeczne byiy z ideaiami 

i 

ra- 

w 

wierzyio jeszcze wielu  robotnikow, oszukanych przez  robotniczq 

” A .  

Graziosi, ,,At the  Roots 

of  Soviet Industrial Relations and Practices.  Piatakov’s 

in 

du Monde Russe” 199.5, 

t. 

36 

(1-2), 

O

D 

T

AMBOWA D

O 

1 

23 

bolszewickq,  stanowiiy przejrzystq 

antyrobotniczych 

z lat trzydziestych. Masy robotnicze byiy tylko 

roboczq), 

nalezalo 

wy- 

w  mozliwie najskuteczniejszy  sposob,  przy 

prawa  pracy  bezu- 

zwiqzkow zawodowych, zredukowanych  do roli prostych 

wzmaga- 

jqcych 

Militaryzacja  pracy 

najbardziej  skutecznq  formq  opa- 

nowania  tej  narowistej  siiy  roboczej,  zagiodzonej  malo  wydajnej.  Rzuca 

w  oczy 

pokrewienstwo tej formy wyzysku wolnej pracy 

z pracq  przymusowq wielkich 

wiqziennych, utworzonych w poczqtku  lat trzydziestych. Tak jak wiele innych 

tych  ksztaitujqcych formy bolszewizmu  lat 

- 

nie  mozna 

tylko  do 

wojny domowej 

- 

to, 

dziaio 

w 1921 roku w Donbasie, zapowiadaio metody, 

rymi miai 

stalinizm. 

Wiosnq 1921 roku 

innych najwazniejszych dla rezimu bolszewickiego opera- 

cji znalazia 

wszystkich 

kontrolowanych  przez  bandy  i  od- 

dziaiy  chiopskie.  27 kwietnia  1921 roku  Biuro  Polityczne 

Tucha- 

czewskiego odpowiedzialnym  za 

zlikwidowania  band  Antonowa  w  guberni 

tambowskiej”. Dysponujqc  prawie stu tysiqcami zoinierzy 

- 

znacznq 

sta- 

oddziaiy  specjalne  Czeka 

- 

wspartych 

artyleriq 

lotnictwem 

- 

Tucha- 

czewski  rozbil  oddziaiy  Antonowa  z  niesiychanym  okrucienstwem.  Tuchaczewski 

przewodniczqcy Komisji  Pelnomocnej  Centralnego  Komitetu  Wykonawczego 

now-Owsiejenko, mianowany w celu zbudowania  prawdziwego  systemu  okupacyjnego 

w guberni  tambowskiej,  stosowali  masowo  branie  zakiadnikow, egzekucje,  internowa- 

nia w obozach koncentracyjnych,  duszenie gazem i deportacje caiych wsi, podejrzanych 

o 

sprzyjanie 

lub ich ukrywanie’’. 

Podpisany  przez  Tuchaczewskiego  i  Antonowa-Owsiejenkq  rozkaz  dzienny nr  171 

z  11 czerwca  1921 roku naiwietla  metody, jakimi 

guberniq  tambow- 

skq. Dokument ten nakazywai zwiaszcza: 

1. 

na miejscu  bez sqdu kazdego obywatela, ktory nie chce 

nazwiska. 

2.  W 

wioskach, w ktorych 

jest  bron,  komisje  polityczne  ujezdu  lub  gminy majq  pra- 

do  decyzji 

o 

wzigciu  zakladnikow  rozstrzelaniu  ich  w  przypadku,  gdyby  bron  nie  zostala 

wydana. 

3. W 

przypadku znalezienia ukrytej broni 

na miejscu i bez sqdu najstarszego 

znq w rodzinie. 

4. 

Rodzina, ktora 

w swym 

bandytg, podlega  aresztowaniu  i wysiedleniu poza 

granice guberni. 

majqtek zostaje  skonfiskowany, a najstarszy mqzczyzna w rodzinie  zostanie 

na miejscu i bez sqdu rozstrzelany. 

jak bandytow rodziny 

krewnych lub majqtek bandytow 

na 

miejscu i bez sqdu najstarszego 

w rodzinie. 

6. 

W 

wypadku 

rodziny bandyty, 

jej  majqtek  migdzy wiernych wladzy sowiec- 

kiej 

i 

lub 

opuszczone domy. 

7. 

niniejszy rozkaz 

i bezlitoinie’”. 

Nazajutrz 

ogioszeniu  rozkazu  nr  171 Tuchaczewski wydai  rozkaz  zagazowania 

buntownikow. 

T. 

Szanin, 

wosstanije 

s. 

Tamze. 

124 

PRZECIW 

Resztki pobitych  band 

i 

pojedynczy bandyci wciqz  zbierajq 

lasach. 

Lasy, 

w 

bandyci, 

powinny 

oczyszczone za pomocq  gazu duszqcego. Naleiy 

obliczen tak, 

by 

chmura 

gazu 

przeniknqia do 

zabiia wszystkich, 

w 

nim 

Inspektor 

artylerii 

powinien natychmiast 

koniecznq 

gazu 

kompetentnych 

w 

tego typu operacjach 

Na  skutek  sprzeciwu  licznych 

bolszewickich  wobec  tej  ekstremalnej 

formy 

rozkaz nr 171 zostal 

w lipcu  1921 roku wojskowe wladze  Czeka zorganizowaiy  siedem 

koncentracyjnych,  w 

wedle 

jeszcze  danych,  zamkniqto 

naj- 

mniej 

50 

tysiqcy 

w 

kobiety, dzieci, 

i 

rodzin  chiopskich 

Sytuacja w obozach byla  straszna,  panowaiy w nich en- 

demicznie tyfus i cholera, a 

brakowaio wszystkiego.  W lecie  1921 

roku 

jesieniq 

15 

do 20%  miesiqcznie! 

1 

wrze- 

Snia 1921 roku istnialo juz tylko kilka 

liczyly nie wiqcej niz ty- 

siqc uzbrojonych  ludzi,  a w chwili apogeum powstania  chiopskiego, w  lutym, bylo  ich 
40 tysiqcy. O d  listopada  1921 roku, czyli dawno 

wiele tysiqcy naj- 

zdrowszych 

zeslano do 

koncentracyjnych na 

Rosji,  do 

Ar- 

changielska i do 

Jak dowodzq  cotygodniowe raporty  Czeka  dla 

bolszewickich, 

wsi 

w wielu regionach 

- 

na Ukrainie, zachodniej Syberii, w 

na Kaukazie 

- 

najmniej do drugiej 

1922 roku. 

bylo 

nabytych w poprzednich latach, i 

zostaiy zniesione w marcu 

1921 roku, podatek w naturze pobierano czqsto w wyjqtkowo brutalny 

Bardzo 

Srubowane, 

pod uwagq katastrofalnq sytuacjq rolnictwa w 1921 roku, kontyngen- 

ty 

stale napiqcie na wsiach, gdzie wielu 

bron. 

Opisujqc  swe  wrazenia  z 

do  guberni  tulskiej,  orlowskiej  i  woroneskiej 

w maju  1921 roku, zastqpca ludowego komisarza rolnictwa 

iz 

lokalni  urzqdnicy 

przekonani o 

rekwizycji  na jesieni.  Miejscowe 

dze 

inaczej 

jako urodzonych 

Raport przewodniczqcego 

Komisji Pelnomocnej o Srodkach 

represji zastosowanych wobec 

z guberni tambowskiej. 

10 

lipca 1921 roku 

Operacje,  oczyszczajqce 

wolost’ 

Kudriukowskq,  rozpoczqly 

27 czerwca we wsi  Osinowki, 

w 

schronienia grupom 

Postawa 

wobec  naszych 

karnych  nacechowana 

byla 

Chlopi nie denuncjowali 

a na zadawane py- 

tania odpowiadali, ze 

nie wiedzq. 

Tamze, 

226-227. 

CRCEDHC, 

512124411. 

GARF, 

3931891182; 3931891231; 

O

D 

T

AM

B

O

WA 

D

O 

1 

25 

40  zakiadnikow, 

w  wiosce  stan  wyjqtkowy 

dwie godziny na wydanie  bandytow  i  ukrytej broni. Zebrani  miesz- 

kancy  wsi  wahali 

jak 

ale 

nie  zdecydowali 

aktywnego 

udziaiu w polowaniu na bandytow. 

Z 

nie brali powaznie naszej groiby 

rozstrzelania 

oznaczonego  czasu 

na 

oczach  zgromadzenia  wiejskiego  21  zakiadnikow.  Publiczna  egzekucja 

- 

strzeliwanie po kolei z  caiq 

w 

piqciu 

Komisji Peinomocnej, komunistow 

- 

pozqdany efekt 

... 

JeSli 

chodzi 

Kariejewkq,  ktora ze 

na 

swe poiozenie byia 

bionq 

grup bandyckich 

... 

Komisja 

z mapy. 

deportowano, a 

dobytek 

skonfiskowany,  z  wyjqtkiem  rodzin 

nierzy Armii Czenvonej, 

zostaiy przeniesione do osady Kurdiuki i 

czone  w  domach  skonfiskowanych  rodzinom  bandytow. 

zabraniu 

cenniejszych  rzeczy 

- 

ram okiennych, 

ze 

drewna 

- 

pod 

domy wioski podiozono ogien 

... 

3 

lipca 

operacjq w 

Bogosiowka. Rzadko dotqd 

tak 

zorganizowaiiych 

Podczas rozmowy wszyscy 

- 

od 

najmiodszego  d o  najstarszego 

- 

odpowiadali  ze  zdziwieniem: 

,,U 

nas bandyci? Nie ma mowy! 

ich  moze raz, jak przemykali 

w 

okolicy. My 

spokojnie, nie 

krzywdy nikomu, 

nie wiemy”. 

te same kroki, 

w Osinowce, 

58 

4 

lip- 

ca 

publicznie pienvszq 

21 

osob, 

a nazajutrz 

bandyckich  rodzin,  to jest  okoio 200 

W 

koncu 

nasz 

chiopi zmuszeni zostali 

do 

na bandytow i ukrytq bron 

... 

Oczyszczanie wymienionych 

wiosek  osad zakonczono 

lipca. 

cja uwienczona zostaia sukcesem i wykroczyia nawet poza dwie przylegie  gminy. 
Elementy bandyckie nadal siq poddajq. 

Przewodniczqcy 

Komisji  Petnomocnej, Uskonin. 

T. Szanin, 

wosstanije w 

bowskoj gubiernii w 

Tambow  1994,  218). 

W  celu  przyspieszenia  poboru 

na  Syberii,  ktbra 

wiqk- 

produktow rolnych  w okresie,  gdy 

wszystkic  gubernie 

skie, w grudniu 1921 roku 

zostai na Syberiq w roli 

ka  Feliks Dzieriynski.  Zorganizowai tam 

sqdy  rewolucyjne”, 

wioski  natychmiast 

na kary  wiqzienia  lub obozu 

zalegajqcych 

z podatkami”.  Podobnie jak  oddziaiy rekwizycyjne  sqdy  te, wspierane  przez 
podatkowe”, 

tyle 

ze sam przewodniczqcy Najwyzszego 

Krylenko 

dochodzenie w  sprawie 

nawczych, wyznaczonych  przez szefa Czeka. Pewien inspektor 

14 

lutego z Omska: 

CRCEDHC, 

76131237. 

126 

PANSTWO PRZECIW 

oddziaiow  rekwizycyjnych 

niewyobrazalny poziom.  Zamyka 

systema- 

tycznie aresztowanych chlopow w nie ogrzewanych barakach, 

ich i grozi 

im 

zekucjq. Tych, 

nie 

ze wszystkich dostaw, 

glownq 

wioski, a potem zamyka w lodowatym baraku. Pobito do utraty 

wiele kobiet, 

wpychano 

do jam wykopanych w Sniegu 

... 

We  wszystkich  guberniach  panowaio bardzo 

napiqcie.  Swiadczq o  tym 

menty  raportu  policji  politycznej  z  pazdziernika  1922 roku,  czyli w  poitora  roku 

po 

wprowadzeniu 

W 

guberni pskowskiej kontyngenty wyznaczone na podatek  stanowiq 

zbiorow. Cztery ujezdy 

za bron. 

W 

gubcrni nowgorodzkiej kontyngenty nie  zostanq wykonane, i  to mimo 

przyznanej  w  zwiqzku  ze  zlymi  zbiorami  25-procentowej  obnizki. 

W 

guberniach  riazanskiej 

zrealizowanie  100%  kontyngentu  skazaloby  chlopstwo  na  SmierC  giodowq. 

W 

okolicach Nowo-Nikolajewska chiopom zagraza 

totez  robiq  oni zapasy trawy 

i 

korzeni 

na wlasne potrzeby. 

Jednak wszystkie te fakty wydajq 

niewinne w porownaniu  z 

jakie dochodzq  do nas  guberni kijowskiej, gdzie 

niespotykana  dotqd  fala sa- 

Chiopi  zabijajq 

masowo,  gdyz  nie 

w  stanie 

podatku  ani  ponownie 

za bron,  ktorq 

skonfiskowano. Epidemia glodu, 

ogarnia od  roku wiele 

sprawia, ze 

bardzo czarno patrzq w 

A  przeciez jesieniq  1922 roku najgorsze 

giodowych  latach ci, 

do 

zbiory, 

przetrzymak  zimq, 

pod  warunkiem  jednak,  i e  nie  zaiqdano  by  od  nich 

,,W  tym  roku 

plony 

bqdq  nizsze  od  Sredniej  z  ostatnich  dziesiqciu 

- 

w  takich  siowach 

wspomniaia 2 lipca  1921 roku po raz pierwszy, na ostatniej stronie  w 

kiej wzmiance, 

o 

istnieniu 

dni  poiniej 

przewodniczqcy  Centralnego  Komitetu  Wykonawczego  Michaii  Kalinin  przyznai 

w opublikowanym  w 

z 

12 lipca 

do wszystkich  obywateli 

ze 

wielu  ujezdach tegoroczna 

zniszczyia zbiory”. Uchwaia Komitetu 

nego z 21 lipca 

ta jest  nie  tylko wynikiem 

Ma  ona swe 

w caiej naszej 

w 

nieniu  naszego  rolnictwa,  braku  organizacji,  siabym  poziomie 

agronomicznego, 

technice,  przestarzaiych  formach piodozmianu. 

skutki wojny  blokady, 

nieustajqca  walka  z nami  prowadzona  przez  posiadaczy ziemskich, kapitalistow  i  ich  siugusow 
oraz nieprzenvane dzialania bandytow, wykonujqcych zlccenia organizacji wrogich Rosji sowiec- 
kiej i jej ludowi 

W diugiej wyliczance przyczyn owej 

ktorej 

jeszcze nie 

brakowaio  zasadniczego  czynnika:  polityki  rekwizycji, ktora  od lat wysysaia 

soki z  tak j u i  

rolnictwa. Zwoiane w czerwcu  1921 roku do 

Moskwy 

kierownic- 

two  dotkniqtych  giodem  guberni 

rzqdu, 

a 

wszechmocnego Ludowego Komisariatu Aprowizacji za  rozszerzenie 

zaostrzenie klqski giodowej. Przedstawiciel guberni samarskiej, niejaki Wawilin, 

CRCEDHC, 

z  21 

1921; M.  Heller, ,,Premier avertissement: 

u n  coup de fouet. L‘histoire de 

des 

hors de 

en 

du  Monde  Russe 

et 

IV-VI 1979, 

t. 

20 

O

D 

T

AMBOWA DO 

1 

27 

od wprowadzenia  rekwizycji gubernialny komitet  aprowizacji zawyzai systema- 

tycznie prognozy 

Mimo 

w  1920 roku  zarekwirowano 

milionow  pudow 

Zabrana zostaia caia rezenva, w tym ziarno siewne na rok nastqpny. Wielu 

nie 

miaio 

od  stycznia  1921 roku. 

w  lutym.  W  ciqgu 

lub trzech miesiqcy w guberni samarskiej zaprzestano praktycznie antyrzqdowych 

powstan  buntow. 

- 

tiumaczyi  Wawilin 

- 

nie  ma 

za  to nowe 

zjawiska: wielotysiqczne, wygiodzone  tiumy  oblegajq  pokojowo  Komitet  Wykonawczy 
Sowietow 

Partii  i  caiymi  dniami  oczekujq 

niewiadomej,  cudownej  dostawy 

Nie udaje 

nam 

tego tiumu, w 

ludzie umierajq  codziennie 

jak muchy. 

ze w guberni giod cierpi 

najmniej 900 tysiqcy ludzi”’”. 

Z 

lektury raportow Czeka i 

wojskowego 

ze od 1919 roku w wielu 

gionach zapanowaia nqdza. Przez caiy rok 1920 sytuacja 

bezustannie  pogarszaia. 

ka  oraz  Ludowy  Komisariat  Aprowizacji, 

zdawaiy  sobie  Swietnie  tego  sprawq, 

latem  1920 roku  listq  ujezdow  i guberni 

lub 

w 

Pewien raport ze stycznia 1921 roku 

przyczyn giodu ogarniajqcego guberniq 

tambowskq 

rekwizycji  roku  1920.  Dla  prostego  ludu  byio  jasne, 

a Swiadczq o tym wypowiedzi zanotowane w raportach  policji politycznej, 

wiecka chce, by zdechli z giodu wszyscy 

chiopi, 

jej 

Rzqd, mimo iz 

doskonale poinformowany o nieuniknionych skutkach polityki rekwi- 

nie 

niczego. Nawet wtedy, gdy 

coraz wiqkszy obszar 

kraju, Lenin i Moiotow wysiali 

30 lipca  1921 roku telegram  do wszystkich przewodniczg 

cych  komitetow  regionowych  i  gubernialnych partii  z  zqdaniem 

aparatu 

podatki 

rozwiniqcia nasilonej propagandy 

ludu wiejskiego, 

mu  ekonomiczne  polityczne  znaczenie  punktualnego  piacenia 

oddania do dyspozycji agencji 

podatek w naturze caiej wiadzy par- 

tii 

i peinego potencjaiu represyjnego aparatu 

Wobec takiej  postawy wiadz, 

kontynuowaiy za wszelkq cenq politykq 

czania chiopstwa, zmobilizowaiy 

dobrze poinformowane 

Srodowiska 

gencji.  W  czenvcu  1921 roku  agronomowie, 

i wykiadowcy  uniwersyteccy 

utworzyli  przy  Moskiewskim  Stowarzyszeniu  Rolniczym  Spoieczny  Komitet  Pomocy 
Giodujqcym. 

pienvszych 

komitetu znaleili 

znani 

dratiew 

Prokopowicz,  byiy  minister  zaopatrzenia  w 

Tymczasowym, bliska 

Gorkiemu  dziennikarka  Jekatierina  Kuskowa  oraz  pisarze,  lekarze 

agronomowie. 

Dziqki 

Gorkiego, dobrze wprowadzonego w kierownicze krqgi bolszewic- 

kie,  delegacja  Komitetu, 

przyjqcia  Lenin 

uzyskaia  w  poiowie  lipca 

1921 roku 

Lwa  Kamieniewa. 

tym  spotkaniu Lenin, ciqgle nieufny 

bolszewickich,  posiai  notatkq  kolegom 

z Biura Politycznego: 

Kuskowq. 

Wyrazamy zgodq na 

to, by  Kuskowa firmowaia  dokument swoim nazwiskiem, oraz na 

paru 

od jej 

I 

GARF,  10641111133; 

cyt. za: 

M.  Wehner, 

1921-1922 

w  Samarskoj 

du 

Monde 

Russe” 1997 (1-2),  230. 

CRCEDHC, 

M. Heller, ,,Premier...”,  141. 

1 2 8 

Ostatecznie  czionkom  komitetu  udaio 

kierownictwa  o  swej 

z tych najznamienitszych  i znanych na Zachodzie 

nauki, literatury  kultury  rosyjskiej uczestniczyia  juz aktywnie w pomocy  dla ofiar 

giodu  w  1891 roku. 

poza  tym 

kontakty 

intelektualistow  caiego 

Swiata  mogli 

gwarantami  sprawiedliwego  rozdzielenia  ewentualnej  pomocy 

miedzynarodowej 

giodujqcych. 

gotowi 

ale zqdali 

nia Komitetowi Pomocy Giodujqcym oficjalnego statusu. 

przetargach  21 lipca  1921 roku rzqd bolszewicki zdecydowai 

komitet,  ktory 

Ogolnorosyjskiego  Komitetu  Pomocy  Giodujqcym 

otrzymai  atest  Czerwonego 

on prawo  do zdobywania w Rosji  za granicq 

paszy i lekarstw oraz do 

tych dobr pomiqdzy potrzebujqcych, do 

zowania specjalnych transportow w celu przewiezienia dostaw, rozdawnictwa 

dla 

gich”, tworzenia sekcji  komitetow lokalnych, 

porozumiewania 

ze 

przez siebie za granicq instytucjami  peinomocnikami”, a nawet do 

do stosowanych przez wiadze centralne  lokalne Srodkow, 

majq jego zdaniem 

zwiqzek z 

z 

Nigdy w historii panstwa sowieckiego nie nadano podobnych 

praw organizacji spoiecznej. 

rzqdu byiy proporcjonalne do rozmiaru 

cego krajem 

wstydliwego, bo w cztery miesiqce 

oficjalnym 

Komitet  nawiqzai  wspoipracq  z  przeiozonym  Cerkwi  prawosiawnej,  patriarchq 

chonem, ktory utworzyi natychmiast  Ogolnorosyjski  Cerkiewny Komitet  Pomocy 
dujqcym. 7 lipca 

kazai 

we wszystkich cerkwiach list pasterski: 

Dla  wygiodzonej 

wyszukanym  daniem  staia 

padlina,  a  i  to danie  trudno 

Piacz i jyki rozlegajq siq ze wszystkich stron. Dochodzimy juz do ludozerstwa 

... 

Wyciqgnijcie 

mocnq  dion  do waszych  braci  siostr!  Za  zgodq  wiernych 

do ratowania 

cych majqtku cerkiewnego, ktory  nie jest 

iancuszkow  i bransolet, 

racji zdobiqcych 

ikony 

wsparciu przez 

Ogolnorosyjski Komitet Pomocy Giodujqcym 

takt z 

organizacjami 

w rodzaju Czenvonego Krzyza, American 

Relief Administration  (ARA)  kwakrow, a wszystkie one 

odpowiedzi. 

Jednak wspoipraca 

komitetem  a rzqdem 

miaia tylko 

tygodni. 27 sierpnia 

1921  roku,  w 

dni 

podpisaniu  umowy  z  przedstawicielem  American  Relief 

Administration, na ktorego czele stai Herbert Hoover, komitet 

Teraz, gdy 

rykanie 

pienvsze statki z zaopatrzeniem, dla Lenina rola komitetu byia 

na: 

Kuskowej” 

bolszewikom jako 

I to wystarczaio. 

- 

pisai  Lenin 

- 

komitet jeszcze  dzii, w piqtek 

26 

sierpnia. 

Prokopowicza  za  wywrotowe  wypowiedzi 

przetrzymak 

go 

przez 

trzy 

miesiqce  w wiqzieniu. 

Natychmiast,  nawet  dzii, 

z Moskwy pozostaiych  czionkow komitetu  i wysiai. ich 

dzielnie do mozliwie najbardziej oddalonych od kolei stolic ujezdow i tam trzymac w areszcie 
mowym.  [...] Jutro opublikujemy  w 

linijkach 

i suchy  komunikat  rzqdowy: Komitet 

rozwiqzano za  odmowq 

Przekazai.  do dziennikow  dyrektywy w  sprawie rozpoczycia 

od jutra  nie przebierajqcych w 

ludzi z komitetu. Tatusiowi  synkowie, biaio- 

gotowi do przejazdzki za granicq, ale duzo mniej 

do 

udania 

na 

ich wszystkimi sposobami 

przez dwa miesiqce  przynajmniej raz w tygodniu“’. 

Tamze, 
Tamze, 

T

AMBOWA  DO WlELKlEGO GtODU 

29 

Drobiazgowo  przestrzegajqc  instrukcji,  prasa  rozpqtaia  burzq  wokoi wchodzqcych 

w 

skiad komitetu 

znanych  intelektualistow. Tytuiy  artykuiow  Swiadczq 

wymownie 

o 

charakterze  tej  oszczerczej  kampanii: 

mozna 

giodem! 

30 sierpnia  1921); 

na  giodzie!” 

31 sierpnia  1921); 

Pomo 

cy... 

kontrrewolucji” 

30 sierpnia 1921). 

Unszlicht, jeden z zastqpcow Dzieriynskiego w Czeka, udzielii 

odpowie- 

dzi osobie 

w sprawie aresztowanych  zesianych czionkow komitetu: 

ze 

komitet 

zadnej 

To 

prawda. 

Ale 

okazai 

stwa przyciqgajqcym magnesem. 

A 

na to nie mozemy 

Wiecie, ze kiedy wstawia 

do 

szklanki z wodq 

bez 

zaczyna  ona szybko 

Komitet zaczqi 

rownie 

szybko 

w zbiorowoici spoiecznej. 

Trzeba byio 

z wody 

Na  miejsce  komitetu  rzqd  zorganizowai ziozonq  z  urzqdnikow  roznych  ludowych 

komisariatbw  Centralnq 

Pomocy  Giodujqcym,  organizm  nieruchawy, 

kratyzowany, zupeinie  nieskuteczny  skorumpowany. Latem  1922 roku w najgorszym 
okresie 

giodowej, kiedy 

byio okoio 30 milionow ludzi, Centralna 

Komisja byia  w stanie 

pomoc 

niespeina  3 milio- 

nom.  ARA,  Czenvony 

organizacja  kwakrow 

okoio  11 milionow  ludzi 

dziennie. Mimo miedzynarodowej mobilizacji w latach  1921-1922 

najmniej 

5 

29 milionow  dotknietych giodem 

Ostatnia wielka 

giodu, 

dotknqia  Rosjq w  1891 roku, przyniosia na mniej wiqcej tym samym obszarze 

wa  dolna 

Kazachstanu)  od 400  do 

500 

tysiqcy ofiar. 

i 

czenstwo 

wowczas  we 

o 

pomoc  dotkniqtym 

chiopom.  Miody adwokat, Wiadimir  Uljanow 

- 

Lenin, mieszkai  na  poczqtku  lat  dzie- 

XIX 

wieku w Samarze, stolicy jednej z najbardziej dotkniqtych giodem 

w 

1891 roku  guberni. 

jedynym  przedstawicielem  miejscowej  inteligencji,  ktory  nie 

tylko nie 

w pomocy spoiecznej dla giodujqcych, ale wypowiedziai 

gorycznie przeciw niej. Jak wspominai jeden z 

Wiodzimierz Iljicz Uljanow 

odwagg otwarcie 

iz giod niesie wiele konsekwencji 

takich jak pojawienie sig proletariatu 

grabarza burzuazyjnego 

rzqdku. 

Niszczqc 

gospodarkg 

- 

przybliza  nas 

tywnie do naszego ostatecznego celu, socjalizmu, ktory to etap 
talizmie. 

niszczy 

wiarg nie tylko w cara, ale i w Boga”. 

lat pozniej dawny miody  adwokat, 

zostai szefem  rzqdu  bolszewic- 

kiego, 

do swej  idei: 

mogi  i  powinien 

,,do Smiertelnego  uderzenia 

wroga w 

Wrogiem  tym  byia  Cerkiew  prawosiawna. 

zastqpi  Boga. 

chiopu 

do 

a 

przez 

wiqkszq 

wiadzy 

niz  nieba” 

- 

Lenin w 1918 roku, w czasie dyskusji  Leonidem  Krasinem na te- 

mat elektryfikacji  Rosji. Stosunki miqdzy nowym rezimem a 

prawosiawnq 

od samego 

do wiadzy bolszewikow. 

5 

lutego 1918 roku rzqd zadekretowai 

Tamze, 

Adamets, ,,Catastrophes 

en  Russie 

cn 

(praca doktorska, 

“ A .  

Moskwa 

1960, 

cyt. za: M. 

Heller, ,,Premier...”, 

EHESS,