Podstawowe pojęcia 



(ang. family, niem. Familie, ros. semia) - potocznie określana 

mianem podstawowej komórki społeczeństwa, jako mała grupa 

społeczna (Adamski F.); 



stanowi ona duchowe zjednoczenie szczupłego grona osób, 

skupionych we wspólnym ognisku domowym aktami 

wzajemnej pomocy i opieki, oparte na wierze w prawdziwą lub 

domniemaną łączność biologiczną, tradycję rodzinną i 

społeczną; 



wśród innych grup rodzinę wyróżnia współwystępowanie 

następujących cech:



wspólne zamieszkanie członków,



wspólne nazwisko,



wspólna własność,



ciągłość biologiczna,



wspólna kultura duchowa wyrastająca na gruncie miłości.



Doniosłość rodziny dla każdego społeczeństwa 
zasadza się na dwóch podstawowych faktach:



Jest jedyną grupą rozrodczą - co oznacza, że tylko 
rodzina rozmnaża się nie przez przyjmowanie 
członków z zewnątrz, lecz przez rodzenie dzieci. 
Utrzymuje zatem ciągłość biologiczną społeczeństwa.



Jest najważniejszą instytucją przekazującą
podstawowy zrąb dziedzictwa kulturowego szerszych 
zbiorowości; w początkowym okresie życia człowieka 
rola ta wydaje się niezastąpiona.



rodzina stanowi grupę złożoną z osób połączonych  
stosunkiem małżeństwa oraz stosunkiem rodzice-dzieci.



Te dwa typy stosunków społecznych tworzących rodzinę 

muszą się opierać na stałych wzorach postępowania i 
normach wzajemnego oddziaływania członków rodziny.



Stosunki te są określane przez:



siły wewnętrzne - osobiste potrzeby człowieka, jego 

dążenia i popędy, uczucie miłości, przywiązania i 
szacunku, 



formy kontroli zewnętrznej: prawo, obyczaj, tradycja, 
nakazy i normy religijne.



W nazywanej za H. Cooleyem grupą pierwotną akcentuje się na 

pierwszym miejscu osobowy charakter więzi łączących jej 

członków, będących ze sobą w kontaktach częstych i 

bezpośrednich, bliskich i intymnych (face to face).



charakteryzuje się szczególnym rodzajem atmosfery życiowej 

wyrastającej na więzi krwi, oddania, poświęcenia i ofiarności na 

rzecz własnych członków.

Psychiczny rezultat bezpośredniego kontaktu członków stanowi:



zespolenie się ich indywidualności w całość, 



wspólne życie i wspólne cele grupy stają się treścią jaźni 
indywidualnej;



Niewiele tu znaczy zespolenie więzią formalną, organizacyjną -

bez której nie mogą istnieć i funkcjonować grupy wtórne.



rodzina pozostaje grupą zinstytucjonalizowaną będąc 

jednocześnie grupą nieformalną: posiada, bowiem 

cechy upodobniające ją do małej grupy, ale odznacza 

się też znamionami organizacji określającymi proces 
jej powstania, trwania, rozpadu czy zaniku. 



Tym, co ją różni od innych grup społecznych, jest jej 

niepodatność na wszelkie formy organizacji, na 

tendencje organizatorskie, które znamionują grupy 
sformalizowane o charakterze instytucjonalnym. 



Więź uczuciowa i stosunki osobowe dominują nad 
formami organizacji.

wyróżnia się wyraźnymi cechami:



wypływa z natury ludzkiej, a nie jest dziełem umowy 
społecznej; u jej podstaw leży naturalny podział ludzi na 
dwie płcie, zróżnicowanie wiekowe, popęd seksualny, 
instynkt ojcowski i macierzyński;



wymaga od swych członków (głównie od małżonków) 

integralnego zespolenia celów i działań oraz dążeń 
podejmowanych dobrowolnie, a jednocześnie z poczuciem 
wewnętrznej konieczności;



rządzi się miłością, a nie prawem, które ma zastosowanie 
jedynie jako konsekwencja i ochrona miłości;



daje swym członkom wiele radości i przyjemności 

istotnie wspólnotowych, zupełnie różnych od radości i 
przyjemności gwarantowanych przez inne grupy 
społeczne;

Rodzina jest więc bezsprzecznie grupą o 
niepowtarzalnym charakterze. To jedyna grupa 
społeczna bazująca na czynnikach biologicznych i 
naturalnych.



Struktura rodziny to stałe ramy, nie zawsze 

sformalizowane, stanowią system modelowych 

zachowań zachodzących między członkami rodziny a 

siłami zewnętrznymi, które na nią oddziałują. 

Strukturę rodziny tworzą:



formy instytucjonalne tworzące małżeństwo i rządzące 

nim, a więc uznane społecznie wzory wyboru 

współmałżonka (bliskość przestrzenna, przynależność 

do tej samej społeczności rodowej, plemiennej, 
narodowej, religijnej, kastowej itp.);



wiek uznany za odpowiedni do zawarcia małżeństwa;



instytucjonalne formy zawarcia związku i jego 

ewentualnego rozwiązania;



liczba partnerów w małżeństwie;



liczba pokoleń w rodzinie;



wzory regulujące współżycie wewnątrz rodziny oraz 

wyznaczające hierarchię władzy i autorytetu;



układ wzajemnie powiązanych ról małżonków i dzieci;



struktura dziedziczenia majątku, władzy, nazwiska;



cykle, względnie fazy życia małżeńsko-rodzinnego;



charakter źródła utrzymania rodziny i środowiska 
zamieszkania.

Niektóre z elementów struktury rodziny stanowią kryterium 
typologii rodziny. Typy rodzin (wg. F. Adamskiego):



rodzina małżeńska, 



rodzina poligamiczna



rodzina poszerzona, wielopokoleniowa



rodzina chłopska



rodzina robotnicza



rodzina rzemieślnicza 



rodzina inteligencka



rodzina miejska 



rodzina wiejska

Rodzina- formy i warunki 

funkcjonowania

W definicjach rodziny nacisk jest położony na różne zadania i 

oczekiwania kierowane wobec niej. Można wyróżnić definicje, w 

których:

1.

Podkreśla się, że rodzina zapewnia społeczeństwu biologiczną 

ciągłość i przekaz kulturowy (np. rodzina zawiera „właściwe danej 

kulturze normy regulujące zachowania seksualne, wychowywanie 

dzieci” – F. Adamski).

2.

Nacisk jest położony na znaczenie wzajemnych relacji między 

członkami rodziny (np. „rodzina jest grupą pierwotną ze względu 

na charakter więzi społecznych łączących jej członków, którzy 

pozostają ze sobą w częstych, bliskich, bezpośrednich i intymnych 
kontaktach" Adamski). 

3.

Wprowadza się rozróżnienie między rodziną a grupą 

krewnych (podkreślenie, że tylko część osób 

spokrewnionych tworzy „wyraźniej strukturalizowaną i 

zinstytucjonalizowaną rodzinę posiadającą cechy 
mikrogrupy" - Tyszka).

4.

Wprowadza się rozróżnienie między gospodarstwem 

domowym a rodziną traktowaną, jako element składowy 

gospodarstwa (według GUS-u rodzinę wyróżnia się na 

podstawie kryteriów biologicznych; gospodarstwo 
domowe stanowi zespół osób spokrewnionych i 

niespokrewnionych, które razem mieszkają i wspólnie się 

utrzymują).



G. Murdock wyjaśniał uniwersalność rodziny jej 

użytecznością w spełnianiu celów koniecznych do 

przetrwania gatunku i społecznej kontynuacji. 

Instytucjonalne cechy rodziny wynikają z jej pozycji w 

społeczeństwie oraz z funkcji, jakie powinna realizować. 
Rodzina jest:



formalnie ustanowiona, 



funkcjonuje według określonych norm społecznych, 



realizuje funkcje niezbędne dla rozwoju społeczeństwa. 

W każdym społeczeństwie rodzina ma właściwą sobie 

strukturę, czyli układ wszystkich elementów i zasad ich 

wzajemnego podporządkowania umożliwiający jej 
funkcjonowanie.

Z. Tyszka (1974) wyróżnił cztery aspekty struktury
rodziny:



psychologiczny, dotyczący układu więzi 

emocjonalnych;



społeczny, obejmujący pozycje społeczne, wzory 

autorytetu i władzy;



kulturowy, ujmujący zasady instytucjonalne regulujące 

życie rodzinne, normy i wzory wewnątrzrodzinnych ról 

społecznych;



demograficzny, określający liczebność rodziny, rodzaj 

pokrewieństwa, usytuowanie przestrzenne.



wypadkowa wewnętrznych i zewnętrznych sił 
istniejących w rodzinie i działających w niej 
członków. 



przejawia się w różnego typu stosunkach, 
zależnościach i postawach członków rodziny.



ulega przeobrażeniom - jest zróżnicowana w tej samej 
rodzinie w różnych cyklach jej rozwoju czy w 
sytuacjach życiowych.

O spójności rodziny decydują trzy rodzaje więzi (Dyczewski):



więź strukturalno-przedmiotowa: wynika z pełnienia zadań i ról 

w rodzinie, koncentruje się na strukturze, konsumpcji i 

produkcji; (prowadzenie i rozwój gospodarstwa domowego); 

kontakty członków rodziny pełnią funkcję „narzędziową";



więź osobowa: dotyczy stosunków opartych na sferze 

intelektualnej i emocjonalnej nastawionych na osobę; kontakty 

członków rodziny są celami same w sobie;



więź kulturowa: jest wyznaczana postawami zgodności lub 

niezgodności wobec tych samych norm, wartości, wzorów 

postępowania; stopień spójności rodziny zależy od 

intensywności jej poszczególnych więzi i ich wzajemnego 

układu; 



Rodzina, jako instytucja pełni funkcje wobec jednostki
i wobec społeczeństwa.



Realizacja funkcji na rzecz jednostek służy 

zaspokajaniu ich potrzeb - biologicznych, 
ekonomicznych, psychospołecznych. 



Realizacja funkcji na rzecz społeczeństwa odbywa się 
przez wypełnianie zadań wynikających z 
ogólnospołecznych potrzeb.

Z. Tyszka (1974; 2001)

M. Ziemska (1975; 1979)

F.Adamski (1982; 2002)

I

. Biopsychiczne

1) seksualna

2) prokreacyjna

II. Ekonomiczne

1) Materialno-ekonomiczna

z podfunkcjami:

- produkcyjna, zarobkowa,
gospodarcza, usługowo-
konsumpcyjna;

2) opiekuńczo-zabezpieczająca

III. Społeczno-wyznaczające

1) stratyfikacyjna,

2) legalizacyjno-kontrolna,

3) klasowa;

IV. Socjopsychologiczne

emocjonalno- ekspresywna, 

kulturalna, socjalizacyjno-

wychowawcza, rekreacyjno-

towarzyska, religijna;

1. prokreacyjna
2. produkcyjna
3. usługowo-opiekuńcza
4. socjalizacyjna
5. psychohigieniczna

I. Podział funkcji oparty na 

kryterium rodziny jako grupy i 

instytucji

1) instytucjonalne:

- prokreacyjna, ekonomiczna, 
opiekuńcza, socjalizująca,
Stratyfikacyjna, integracyjna

2) osobowe:

- małżeńska, rodzicielska, braterska;       

II. Podział funkcji z uwagi na 
trwałość i zmienność
1) pierwszorzędne: prokreacyjna,
socjalizacyjna, miłości;
2)drugorzędne: ekonomiczna , 
religijna, opiekuńcza, 
stratyfikacyjna, rekreacyjna, 

integracyjne;

Niezależnie od klasyfikacji występuje stały zestaw 

zawierający funkcje: 



prokreacyjną,



socjalizującą,



emocjonalną,



ekonomiczną.

Przyjmuje się, że zadaniem rodziny jest:



utrzymywanie ciągłości biologicznej i kulturowej 

społeczeństwa,



zaspokajanie podstawowych potrzeb jej członków. 

Dokonujące się przemiany prowadzą do ograniczania 
liczby funkcji realizowanych przez rodzinę do tych, w 
których nie może być zastąpiona oraz do współudziału 
innych instytucji społecznych w ich wypełnianiu.



to rodzina, a nie jednostka jest filarem społeczeństwa.



Powszechna Deklaracja Praw Człowieka uznaje rodzinę za 
naturalną i podstawową komórkę społeczeństwa. 



Europejska Karta Społeczna, którą Polska ratyfikowała w 
1997 r., widzi w rodzinie podstawową komórkę 
społeczeństwa z prawem do odpowiedniej ochrony 
społecznej, prawnej i ekonomicznej.



Rodzina jest podstawą życia społecznego, gdyż dostarcza 
społeczeństwu nowych członków oraz decyduje o jakości, 
kształtując ich osobowość w procesie socjalizacji.