Mikrobiologia. 

1.  Mikroorganizmy pro- i eukariotyczne.  

Wszystkie organizmy żywe możemy podzielid na dwie grupy: organizmy, które nie mają 

wykształconego jądra komórkowego (Prokariota) oraz organizmy mające wykształcone jądro 
komórkowe (Eukariota). Bakterie są jednokomórkowymi organizmami prokariotycznymi tzn. nie mają 
typowego jądra komórkowego, które zostało zastąpione kolistą dwuniciową cząsteczką DNA 
poskręcaną i przyczepioną do białkowo-rybonukleinowego rdzenia, znajdującą się w części 
cytoplazmy zwanej obszarem jądrowym, czyli nukleoidem. DNA zawarty w nukleoidzie nie jest 
oddzielony od reszty cytoplazmy z rybosomami, dzięki czemu wykorzystanie informacji zawartej w 
tym materiale może byd bardzo szybkie. 
Bakterie występują we wszystkich możliwych środowiskach. Są w stanie przetrwad w najbardziej 
ekstremalnych warunkach dzięki  swoim zdolnościom przystosowawczym. Mówimy, że są 
organizmami kosmopolitycznymi. Nie oznacza to jednak, że wszystkie bakterie mogą występowad we 
wszystkich możliwych środowiskach. Znaczna częśd bakterii jest wysoce wyspecjalizowana a ich 
środowiska ograniczone do pewnych warunków tlenowych, temperaturowych i pokarmowych. 
Niektóre bakterie rozmnażające się w swoim biotopie mogą przetrwad także w innych środowiskach, 
nie mogą się w nich jednak rozmnażad.  
Środowiskiem, w którym występuje największa liczba bakterii jest gleba. W 1 g gleby występuje ok. 
950 mln bakterii. Największa ilośd bakterii występuje w ryzosferze czyli warstwie gleby otaczającej 
korzenie roślin. Mnóstwo bakterii żyje w wodach przy czym ich liczba zależy od wielu czynników 
takich jak temperatura wody, jej zasolenie, zanieczyszczenie, natlenienie i zawartośd składników 
odżywczych. Przeciętnie w 1 ml wody występuje ok. 1 mln bakterii. Bardzo dużo bakterii występuje 
także w mułach na dnie zbiorników wodnych. Kolejnym ważnym środowiskiem życia bakterii jest 
powierzchnia i wnętrze innych organizmów. Stosunkowo nieliczne są bakterie chorobotwórcze, 
znaczna ich częśd to komensale nie wywołujące żadnych szkód w organizmie oraz symbionty, które w 
zamian za udostępnienie miejsca i pożywienia dostarczają gospodarzowi pewne substancje 
chemiczne. 
Należy tu zaznaczyd, że granice między tymi kategoriami są bardzo nieostre i może się zdarzyd, że w 
przypadku osłabienia organizmu zupełnie dla niego nieszkodliwa bakteria może spowodowad stan 
chorobowy. Tego typu sytuacje obserwuje się niekiedy u pałeczki okrężnicy (Escherichia coli)żyjącej w 
jelicie cienkim człowieka czy bakterii z rodzaju Rhyzobium występującej w brodawkach korzeniowych 
roślin motylkowych. Bakterie a także ich formy przetrwalnikowe spotykane są również w powietrzu. 
Nie prowadzą tam jednak aktywnego życia, tylko przemieszczają się do odpowiedniego dla siebie 
środowiska.  
Zróżnicowanie kształtów bakterii jest niewielkie. Mogą one występowad pojedynczo lub w postaci 
kilku do kilkunastokomórkowych skupieo i mają kilka podstawowych, często występujących kształtów 
i kilka nietypowych. Tak więc mamy bakterie kuliste (ziarniaki) które są bardzo pospolite. Występują 
pojedynczo lub w skupieniach o określonych nazwach. Do najbardziej znanych nalezą Do najbardziej 
znanych bakterii tej grupy należą: dwoinka zapalenia płuc i gronkowiec złocisty. Druga grupa to 
bakterie o walcowatych kształtach do której zaliczamy przede wszystkim pałeczki i laseczki. Należy do 
nich pałeczka okrężnicy oraz znana z wywoływania zatrud pałeczka Salmonella, a także powodujące 
tężec i produkujące jad kiełbasiany laseczki Clostridium. Do bakterii spiralnych zaliczamy 

przecinkowce, śrubowce krętki np. przecinkowiec cholery, i krętek blady wywołujący kiłę. Ostatnią 
grupę stanowią występujące w glebie promieniowce. 

2.  Bakterie – archebakterie. 

 Archeony, archeany (Archaea) dawniej zwane też archebakteriami, archeobakteriami 
(Archaebacteria) lub archeowcami – drobne, pierwotnie bezjądrowe, zwykle ekstremofilne 
jednokomórkowce, tradycyjnie zaliczane wraz z eubakteriami do prokariotów. 

Pierwotnie uważano nawet, że są ewolucyjnie starsze od bakterii właściwych (eubakterie), obecnie 
jednak wiadomo, że grupy te ewoluowały równolegle i są jednakowo stare. Badania genetyczne 
wykazały, że są bliżej spokrewnione z przodkami eukariotów niż z bakteriami. 

Według niektórych systematyków (Carl Woese) należy archeony traktowad jako odrębną linię 
ewolucyjną i nadad im rangę domeny

[1]

. W tym wypadku należy rozróżnid trzy równoległe domeny: 



 

bakterie (Bacteria) 



 

archeony (Archaea) 



 

jądrowce (Eucarya), inaczej eukarioty 
 

Różnice między archeonami a eubakteriami  

Archeony są stosunkowo słabo zbadane, m.in. ze względu na trudności w hodowli i obserwacji, 
opisywane często w kontekście różnic względem eubakterii. Główne z tych różnic to odmienna 
budowa ściany komórkowej (a konkretnie brak mureiny) oraz obecnośd eterów rozgałęzionych 
nienasyconych kwasów tłuszczowych i glicerolu przy jednoczesnym braku fosfolipidów w błonie 
komórkowej. Te etery, przebiegające zwykle przez obie warstwy błony, powodują, że jest ona 
częściowo jednowarstwowa. Ściana komórkowa nie zawiera peptydoglikanów. Archeowce mają też 
nietypowe procesy metaboliczne (chemoautotrofy np. redukujące siarczany). 

Istnieje istotna różnica między bakteriami a archeonami jeśli chodzi o organizację materiału 
genetycznego. U archeonów kwas DNA jest upakowany w nid nukleosomów, której rdzeo tworzą 
białka histonowe. Ponadto materiał genetyczny archebakterii jest nieciągły, to znaczy przedzielony 
intronami. 

Pewne cechy procesów transkrypcji i translacji u archeowców przypominają bardziej eukarioty niż 
bakterie, przykładowo polimeraza RNA zbudowana jest podobnie do eukariotycznych polimeraz RNA, 
a do inicjacji transkrypcji potrzebuje białek homologicznych do eukariotycznego TFIIB (TFB) i 
eukariotycznego białka wiążącego sekwencję TATA (TBP). 

Budowa  

Archeowce są prawdopodobnie bliżej spokrewnione z jądrowcami niż z innymi prokariotami. 
Archeowce są bardzo zróżnicowane zarówno pod względem morfologii jak i fizjologii. Niektóre żyją 
jako pojedyncze komórki, inne tworzą nitki lub agregaty (kolonie). Mogą byd sferyczne, 
pałeczkowate, spiralne lub płatowate. Średnica waha się 0,1 µm do ponad 15 µm, a włókna nawet 
osiągają do 200 µm. Ich rozmnażanie jest również bardzo różnorodne – może to byd podział, 
pączkowanie lub fragmentacja. 

Podział archeonów  

Do archeonów należą wszystkie znane obecnie mikroorganizmy żyjące w ekstremalnie wysokich 
temperaturach (np. w gorących źródłach). W odróżnieniu od bakterii właściwych, te z nich, które 
przeprowadzają fotosyntezę, nie mają chlorofilu. Wszystkie używają też jako składników 
pokarmowych prostych związków organicznych i nieorganicznych, ale nie potrafią rozkładad 
związków bardziej skomplikowanych. 

Z punktu widzenia fizjologii mogą byd aerobami, fakultatywnymi lub ścisłymi anaerobami. Niektóre są 
mezofilami, inne hipertermofilami (mogą żyd w temperaturze powyżej 100 °C). Ze względu na sposób 
odżywiania zajmują szerokie spektrum od chemolitoautotrofów po organotrofy. 

Archeony zostały podzielone na trzy główne grupy pod względem środowiska bytowania: 



 

ekstremalnie halofilne; 



 

ekstremalnie termofilne; 



 

metanogeniczne. 

 

Bakterie 

(łac. Bacteriae, od gr. bakterion – "pałeczka") – grupa mikroorganizmów, stanowiących osobne 
królestwo. Są to jednokomórkowce lub zespoły komórek o budowie prokariotycznej. Badaniem 
bakterii zajmuje się bakteriologia, gałąź mikrobiologii. 

Cechą charakterystyczną budowy komórek bakteryjnych jest brak otoczonych błoną organelli, takich 
jak jądro komórkowe czy mitochondrium, które występują u wszystkich innych organizmów żywych – 
grzybów, roślin, protistów i zwierząt. Wielkośd bakterii wynosi od 0,2 do kilkudziesięciu mikrometrów 
(μm). Mogą mied różne kształty, np. kulisty, pałeczkowaty lub spiralny. Niektóre bakterie potrafią 
łączyd się ze sobą, tworząc luźne, charakterystyczne układy przestrzenne (np. pakietowce, 
paciorkowce, trychomy). 

Bakterie występują we wszystkich biotopach. Można je spotkad w glebie, w innych organizmach i w 
wodzie, na lodowcach Antarktydy i wokół oceanicznych kominów hydrotermalnych. Występują także 
na terenach radioaktywnych, co udowodnił eksperyment, w czasie którego bakterie poddawano 
działaniu promieniowania jonizującego. W jednym gramie gleby można znaleźd nawet 40 milionów 
komórek tych organizmów, a około milion w mililitrze wody słodkiej. Na Ziemi jest w przybliżeniu pięd 
kwintylionów (5x10

30

) bakterii, które stanowią znaczną częśd biomasy planety. 

Dotąd nie udało się opisad wszystkich bakterii. Przyczyną jest ogromna różnorodnośd tej grupy 
organizmów, ich małe rozmiary oraz problem z przetrzymywaniem w laboratoriach – gatunki z około 
połowy gromad nie mogą byd hodowane. 

Pod względem sposobu odżywiania się, można je podzielid na heterotrofy i autotrofy, a także 
symbionty, komensale i pasożyty. Niejednokrotnie stawały się endosymbiontami. 

Bakterie odgrywają ważną rolę w obiegu biogennych pierwiastków (są destruentami). Biorą udział w 
podtrzymywaniu wszystkich cykli biogeochemicznych (np. obiegu azotu) oraz w procesach 
fermentacji i gnicia. Jako symbionty żyjące w organizmach zwierząt, w tym ludzi, odpowiadają m.in. 
za trawienie pokarmów, umożliwiając lub przynajmniej ułatwiając w ten sposób ich odżywianie. Są 

producentami różnych ważnych dla funkcjonowania ekosystemu substancji, np. niektórych witamin 
dla konsumentów. Niektóre bakterie mogą zakłócad funkcjonowanie organizmów, powodując u nich 
choroby. W przemyśle i biotechnologii bakterie są niezwykle cenione, w tym przy biologicznym 
oczyszczaniu ścieków (jako główny element osadu czynnego) oraz przy wytwarzaniu produktów 
spożywczych, np. jogurtu i sera. Stosunkowo łatwo poddają się manipulacjom genetycznym, dzięki 
czemu mogą byd wykorzystywane w przemyśle farmaceutycznym do produkcji peptydów i białek, 
które trudno uzyskad z innych źródeł. Modyfikowane genetycznie bakterie są producentami np. 
insuliny stosowanej jako lek w terapii cukrzycy. 

Morfologia  

Bakterie charakteryzuje duża różnorodnośd kształtów i wielkości. Komórki bakteryjne są średnio ok. 
10 razy mniejsze od komórek organizmów eukariotycznych. Osiągają od 0,5 do 5 mikrometrów 
wielkości. Kilka gatunków, na przykład Thiomargarita namibiensis i Epulopiscium fishelsoni, może 
dorastad nawet do połowy milimetra i są widoczne gołym okiem. Do najmniejszych bakterii należą 
wszystkie z rodzaju Mycoplasma. Mają wielkośd taką jak największe wirusy, osiągają maksymalnie 0,3 
mikrometra. Niektóre bakterie mogą byd jeszcze mniejsze, ale ultramikrobakterie nie zostały na razie 
dokładnie zbadane. 

Formy morfologiczne 



 

ziarniaki

, Coccus 



 

dwoinki

, Diplococcus 



 

paciorkowce

, Streptococcus 



 

gronkowce

, Staphylococcus 



 

pakietowce

, Sarcina 



 

pałeczki

, Bacterium 



 

laseczki

, Bacillus 



 

maczugowce

, Corynebacterium 



 

przecinkowce

, Vibrio 



 

śrubowce

, Spirillum 



 

krętki

, Spirochaeta 



 

promieniowce

, Actinomyces 



 

prątki

, Mycobacterium 

 
Budowa komórki  

Wszystkie bakterie mają stosunkowo prostą budowę komórkową. Nie mają jądra komórkowego, 

chloroplastów

, 

mitochondriów

, 

aparatu Golgiego

[25]

, które są charakterystyczne dla komórek 

eukariotycznych

. Zamiast jądra komórkowego mają jedną dużą, kolistą i nieupakowaną cząsteczkę 

DNA, czyli 

genofor

, oraz niewielkie koliste cząsteczki DNA – 

plazmidy

. 

 

 

Budowa bakterii – 1. 

Pile

, 2. 

Plazmid

, 3. 

Rybosomy

, 4. 

Cytoplazma

, 5. 

Błona zewnętrzna

, 6. 

Ściana 

komórkowa

 , 7. 

Otoczka

, 8. 

Nukleoid

, 9. 

Wid

 

Głównymi składnikami komórek bakteryjnych są: 



 

cytoplazma – substancja koloidalna, wypełniająca wnętrze komórki; 



 

nukleoid – obszar cytoplazmy, w którym znajduje się nid DNA; 



 

otoczka – ściana o funkcji szkieletowej, na niej są zawieszone rzęski; 



 

ściana komórkowa, która pełni funkcję ochronną, w jej skład wchodzi 

mureina

. 



 

błona komórkowa – struktura oddzielająca wnętrze komórki od świata zewnętrznego; 



 

rybosomy – 

organelle

 służące do produkcji białek; 



 

rzęski i wici, które są wypustkami pełniącymi funkcję ruchową, nie we wszystkich typach 
bakterii są obecne; 

 

3.   Bezkomórkowe czynniki infekcyjne: wirusy, priony. 

Wirusy – bezkomórkowe formy materii ożywionej  

     •   Wirus to bezkomórkowa forma materii żywej, zbudowany on jest z białka i kwasu 
nukleinowego.  
     •   Wirusy są nawet tysiąc razy mniejsze od bakterii.  
     •    Są pasożytami w organizmach prokariotycznych jak i eukariotycznych.  
     •   Wirusy nie przeprowadzając samodzielnie żadnych funkcji życiowych.  
     •    Pochodzenie wirusów nie jest znane.  
 

Budowa wirionu  

 Wirion to pojedyncza kompletna jednostka wirusa. Jednostka ta składa się z materiału genetycznego 
i otoczki  białkowej, czyli kapsydu.     

     •   Wirion to zakaźna cząsteczka wirusa.  
     •    Materiał genetyczny danego wirusa jest zawsze jednorodny, tj. RNA albo DNA.  
     •   Twory te mogą mied dwuniciowe oraz jednoniciowe DNA/RNA (z czym RNA dwuniciowe 
występuje rzadziej).  
     •    Niekiedy kapsydy wirusów posiadają białkowo-lipodową osłonkę (z tego samego 
materiału stworzona jest też  błona komórkowa).  
     •    Osłonka tworzy się z części błony komórkowej gospodarza oraz glikoprotein wirusa  

     •    Osłonki posiadają m.in. wirusy: grypy i HIV.  
     •    Kapsydy mogą przybierad wiele form, nadając w ten sposób kształt wirionowi.  
     •    Istnieją takie formy jak: wielościenne (bryłowe), pałeczkowate (spiralne) oraz bryłowo-
spiralne.  
     •   Wirusy to bezwzględne pasożyty, których nie można hodowad w sztucznych 
pożywkach.   
Systematyka wirusów 
 •   W klasyfikacji bierze się pod uwagę: wielkośd i kształt wirionu, rodzaj materiału 
genetycznego oraz typ   komórki, które atakują.  
 •   Wirusy podzielone na zasadzie typu komórek które atakują:  
 
 Bakteriofagi –  

  Przybierają kształty złożone pałeczkowe lub wielościenne. Najczęściej ich m.  genetycznym jest DNA. 
Umieją same uszkodzid ścianę komórkową bakterii, po czym do komórki wnika   jedynie  m. 
genetyczny wirusa – kapsyd pozostaje na zewnątrz. Fagi to najczęściej wirusy  wyspecjalizowane w 
atakowaniu jednego gatunku bakterii np. T4 atakuje Wirusy roślinne-  Przybierają kształt 
pałeczkowaty. Ich m. genetycznym jest prawie zawsze RNA. Żeby dostad się do    komórki ofiary 
muszą zaczekad aż ściana zostanie uszkodzona, np. wskutek uderzania owada, ponieważ same nie 
potrafią jej uszkodzid. Objawami zainfekowania rośliny jest: mozaikowatośd liści, nekrozie   (plamki 
martwej tkanki), kędzierzawienie (zwijanie się liści), narośla rakowe (nienaturalny przyrost  tkanki). 
Rodzaj wirusa określa się poprzez objawy rośliny np. wirus mozaiki tytoniu, wirus    kędzierzawienia 
pomidorów.  

Wirusy   zwierzęce- Przybierają zróżnicowane kształty, często wielościenne. Ich m. genetycznym jest 
DNA (ospy,różyczki) oraz RNA (grypa, HIV, świnka). Bywają bardzo wyspecjalizowane, atakują 
konkretne narządy (wirus żółtaczki zakaźnej (RNA) atakuje tylko komórki wątroby). Mogą się 
przenosid do organizmów  drogą powietrzną lub za pomocą wektorów, czyli owadów krwiopijnych, 
pajęczaków, much. Do komórki zwierzęcej i roślinnej wiriony wnikają w całości, następnie enzymy 
wydzielane przez komórkę, spalają białko, i m. genetyczny zostaje uwolniony. 

Priony, cząsteczki białka, niekonwencjonalne czynniki zakaźne. Priony wywołują przewlekłe, 
śmiertelne zwyrodnienia tkanki nerwowej mózgu (encefalopatię). 

Priony są zmutowanymi postaciami białek, normalnie występujących na powierzchni komórek 
nerwowych w mózgu ssaków i człowieka, ulegających degradacji przez komórkowe enzymy – 
proteazy. Mutacja, powodująca zmianę konformacji tych białek, prowadzi do powstania takich ich 
form, które nie są rozkładane przez proteazy i gromadzą się w tkance nerwowej, prowadząc do jej 
zniszczenia  
 
Chorobotwórcze priony dostają się do organizmu przez infekcję lub powstają w nim w wyniku 
ekspresji zmutowanego genu, kodującego normalnie funkcjonujące białka.Priony w mózgu 
namnażają się w niezwykły sposób - powodują zmianę konformacji niechorobotwórczych białek, 
zmieniając je w formy chorobotwórcze. Mechanizm powodujący zmianę konformacyjną białek nie 
jest wyjaśniony. 
 

Priony są odporne na działanie wysokiej temperatury i czynników chemicznych. Sterylizacja narzędzi 
w autoklawie w temperaturze 134° Celsjusza unieszkodliwia priony, lecz, paradoksalnie, ten sam 
proces prowadzony w temperaturze 138° ich nie niszczy. 
 
Źródłami zakażenia prionami mogą byd zainfekowane tkanki nerwowe zwierząt. Przyjmuje się 
możliwośd zakażenia w czasie zabiegów lekarskich. 

  Wiriod to twór organiczny – chorobotwórczy, uważany jest za wirusa pozbawionego kapsydu. Jego  
materiałem genetycznym jest jednorodne RNA . Wywołuje choroby ziemniaków i owoców 
cytrusowych. 

4.  Budowa komórki bakterii.  

Budowa 

 

Ściana komórkowa 

 

Błona plazmatyczna 

  Cytoplazma 
  Rybosomy 
  Nukleoid 
  Fimbrie 
 

Rzęska (odpowiedzialne z poruszanie się komórki) 

  Otoczka 
  mezosomy 

 
Ściana komórkowa – składa się z mureiny a jej funkcje to: 

• Nadaje kształt kom bakteryjnej przed zmianami ciśnienia osmotycznego 
• Ochrona przed urazami z wewnątrz  
• Ochrona przed czynnikami fizycznymi 
• Przez ścianę kom przenoszone są składniki odżywcze a wydzielane niepotrzebne składniki 
przemiany materii  
 

FIMBRIE (PILE) 

– są to sztywne niezbyt długie wypustki które występują u niektórych bakterii 

szczególnie gram(-) są cieńsze i krótsze od rzęsek. Obecność Fimbrii powoduje iż bakterie są bardziej 
choro

botwórcze. Występują 2 typy Fimbrii: 

• Zwykłe- są narządem przylegania, dzięki nim komórki bakteryjne łatwiej i mocniej przyczepiają się do 
komórek gospodarza dzięki czemu trudniej jest je usunąć mechanizmom ochronnym organizmu 
człowieka 
• Płciowe- służą do przekazywania materiału genetycznego z komórki dawcy do komórki biorcy. To 
przekazywanie fimbrii nie ma nic wspólnego z rozmnażaniem. Przez te Fimbrie mogą wnikać do 
wnętrza komórek bakteriofagi (wirusy bakteryjne)  
W komórce bakteryjnej może występować jedna Fimbria lub kilkanaście jednocześnie. 
 
 
              

OTOCZKI występują u niektórych bakterii pełnią funkcję ochronną, bronią kom przed 

wysychaniem, przed zdziałaniem związków chemicznych, enzymów, bakteriofagi (wirusy bakteryjne). 
Dzięki nim bakterie są bardziej chorobotwórcze oraz trudniej jest wyleczyć tę chorobę którą 
spowodowały. Otoczki są mniejsze niż komórka 
Wykrywamy je różnymi metodami- mikroskop elektronowy: 
• Specjalne metody barwienia 

• Obserwacja wyglądu na podłożach stałych (poza ustrojem żywym) 
• Wykrywanie związków chemicznych które tworzą tą otoczkę  
• Metody biologiczne (zakażenia zwierząt laboratoryjnych) 
• Metody serologiczne w których wykrywamy antygeny występujące w otoczce (musimy mieć znane 
przeciw-

ciała)  

  

Odpowiednikiem jadr

a jest u bakterii tzw. nukleoid. Nukleoid jest wielokrotnie zwiniętą nicią kwasu 

nukleinowego, luźno zawieszona w cytoplazmie. Nukleoidy bakterii spełniają zadania odpowiadające 
funkcji typowych jader komórkowych innych organizmów. 

Mezosomy -centra energet

yczne komórki bakteryjnej, zachodzi oddychanie komórkowe; 

prymitywne odpowiedniki mitochondriów, 

Cytoplazma bakterii jest gęsta i nie wykazuje ruchu. Nie zawiera również takich struktur jak 

aparaty Golgiego czy siateczka wewnątrzplazmatyczna. Często natomiast na jej obszarze występują 
materiały zapasowe (glikogen, tłuszcze, białka). 

5.  Rodzaje i rola osłon zewnętrznych.  
6.  Struktury zewnątrzkomórkowe typowe dla bakterii.  
7.  Nośniki informacji genetycznej bakterii.  
8.  Horyzontalny transfer genów.  

9.  Bakterie sporotwórcze; etapy tworzenia endospory, typy sporulacji. 

Bakterie zdolne do wytwarzania endosporów: 

- Bacillus 

- Clostridium 

- Sporasarcina 
- Desulfotomaculum 
- Oscillospira 
- Thermoactinomyces 
 
Proces tworzenia endospor - SPORULACJA 

Etapy sporulacji : 

- replika DNA 
- asymetryczne uwypuklenie się błony cytoplazmatycznej komórki 

oddzielającej jej częśd 

- tworzenie drugiej warstwy błony cytoplazmatycznej – tworzenie 

praspory 

- synteza peptydoglikolu w przestrzeni pomiędzy dwoma wyżej 

wymienionymi warstwami 

- na zewnątrz kortexu(- pierwszy płaszcz) powstaje płaszcz endospory 

 
Przechodzenie endospory w formę wegetatywną 

- aktywacja 

      - kiełkowanie 

- forma wegetatywna 
 
Choroby przenoszone na człowieka za pośrednictwem endospor 

- botulizm 
- gangrena 
- tężec 

- wąglik 
 
Typy sporulacji: 
-bacilarny – centralny;  
-klostridialny – wrzecionowaty; 
-plektridialny – buławko waty;

 

 

10.Bakterie sporotwórcze; etapy tworzenia endospory, typy sporulacji. 

Bakterie zdolne do wytwarzania endosporów: 

- Bacillus 

- Clostridium 
- Sporasarcina 
- Desulfotomaculum 
- Oscillospira 
- Thermoactinomyces 
 

Rodzaj Bacillus : 

- ściśle tlenowe lub względnie beztlenowe bakterie 
- Gram + laseczki 
- Endospora nie zniekształca komórki 
- Obecne w ziemi i kurzu 
- Zdolne do wytwarzania enzymów hydrolitycznych 
- Ważne gatunki ( wąglik, bohemolityczne, laseczka sienna) 

 
W pełni ukształtowane endospory : 

- rdzeo – odwodniona cytoplazma zawierająca DNA, rybosomy, enzymy 
- cortex – zmodyfikowana ściana komórkowa \warstwa peptydoglikanu 
- płaszcz – szereg warstw białkowych nieprzepuszczalnych dla większości 
związków chemicznych 
 

Rodzaj Clostridium: 

Clostridium – laseczki G+, urzęsione, przetwrawalnikujące, ścisłe beztlenowce 

- ściśle beztlenowe bakterie 
- niektóre gatunki stanowią częsty składnik normalnej flory jelitowej 
zwierząt 
- ważne gatunki:  

laseczka jadu kiełbasianego, laseczka zgorzeli gazowej, laseczka tężca, cl – dificille. 
 
 

13. Różnice w wymogach mikroorganizmów na czynniki środowiskowe 

grupy różniące się wrażliwością na określony czynnik. 

 

Czynniki środowiska działające na mikroorganizmy: 

- wewnątrzśrodowiskowe 
o zawartośd składników odżywczych 
o aW – aktywnośd wodna, pH , Eh – potencjał elektryczny 
o czynniki antybakteryjne 
- zewnątrz środowiskowe 

o temperatura 
o obecnośd i stężenie gazów 
o ciśnienie 
o promieniowanie 
o napięcie powierzchniowe 
 
Mikroorganizmy różnią się wymogami : 

- temperaturowymi 
- tlenowymi 
- pH 
- ciśnienia osmotycznego = aktywności wodnej 
- środowiska wzrostowego 

Podział drobnoustrojów ze względu na temperatury w jakich żyją 

    Temperatura środowiska ma duży wpływ na drobnoustroje. Każdy drobnoustrój ma swoje trzy 
określone temperatury: 

1.  minimalna - poniżej tej temperatury rozwój jest zahamowany  
2.  optymalna - w tych temperaturach komórka rozwija się najlepiej i najszybciej  
3.  maxymalna - powyżej tej temperatury wzrost jest zahamowany lub dochodzi do śmierci 

komórki  

    Wszystkie drobnoustroje dzieli się na trzy grupy w zależności od temperatur w jakich żyją: 

1.  psychrofile (zimnolubne)  
2.  mezofile (ciepłolubne)  
3.  termofile (gorącolubne)  

     

BAKTERIE  TEMP. MINIMALNA  TEMP. OPTYMALNA  TEMP. MAXYMALNA 

PSYCHROFILE 

-7° 

10-20° 

25-30° 

MEZOFILE 

15° 

25-40° 

OK 45° 

TERMOFILE 

45° 

50-55° 

OK 75° 

 

Podział bakterii ze względu na pH 
Neutrofile – są to bakterie, które najlepiej rozwijają się w środowisku o pH obojętnym = 6,5-7,5 
Acidofile – bakterie kwasolubne wykazujące optymalny wzrost przy obniżonym pH= ok. 5 
Alkalofile – bakterie zasadolubne najlepiej rozwijające się w podwyższonym pH= 8-11 

 
Ciśnienie osmotyczne: - Optymalne warunki osmotyczne wzrostu dla bakterii zapewnia środowisko 
0,85% NaCl. W środowisku naturalnym stężenie substancji rozproszonych na zewnątrz jest mniejsze 
niż wewnątrz bakterii, co ułatwia przechodzenie wody do komórki. W warunkach hipertonicznych 
zachodzi plazmotyza a hipotonicznych  
plazmoliza. Bakterie osmofilne wykazują zdolnośd do wzrostu na podłożu zawierającym w dużym 
stężeniu sacharozę. Bakterie rosnące na podłożu zawierającym powyżej 10% NaCl to halofile. W 
roztworze hipertonicznym ( bardziej stężony roztwór soli i cukru) nie ulegają zabiciu, lecz 
zahamowany jest wzrost bakterii. Bakterie osmofilne to np. Pseudomonas( rosną tylko w wysokim 
stężeniu soli w podłożu) 
 
Klasyfikacja bakterii na podstawie ich stosunku do tlenu i dwutlenku węgla 
Bezwzględne (obligatoryjne) tlenowce namnażają się w atmosferze tlenowej tj o 15-20% zawartości 
tlenu. 
Mikroaerofile – namnażają się w atmosferze o obniżonym stężeniu tlenu, tj 5-10% 
Względne (fakultatywne) beztlenowce – namnażają się równie dobrze w obecności tlenu jak i w 
środowisku beztlenowym 
Tlenotolerancyjne (aerotolerancyjne) namnażają się w środowisku tlenowym, beztlenowym jak i 
mikroaerofilnym 
Bezwzględne (obligatoryjne) beztlenowce dzieli się na: 
- ścisłe bezwzględne beztlenowce – nie są zdolne do namnażania się w atmosferze zawierającej 
powyżej 0,5 % tlenu. Są one nadzwyczaj wrażliwe na tlen i nie wytrzymują nawet krótkiej ekspozycji 
na działanie powietrza atmosferycznego (do 10 min) 
- umiarkowane bezwzględne – namnażają się w atmosferze o stężeniu 2-8% tlenu i przeżywają 
kilkugodzinną ekspozycję na powietrzu atmosferycznym. 

Aktywnośd wody: - możliwośd przejawiania funkcji życiowych przy dostępie wody. Większośd 
drobnoustrojów namnaża się w zakresie aktywności 0,95-0.99 jest to optimum przy którym szybkośd 
wzrostu jest największa. Obniżenie aktywności możemy uzyskad dodając NaCl, glukozę, sacharozę lub 
przez odwodnienie. 
Obniżenie aktywności prowadzi do zahamowania ich wzrostu w środowisku. Proces wysychania 
prowadzi do denaturacji białek. Gronkowce mają zdolnośd do wzrostu przy najniższej aktywności 
wynoszącej 0.85. 
 
promieniowanie: - promienie X, UV, widzialna częśd światła słonecznego do podczerwieni i fal 
radiowych. Działanie tych rodzajów promieniowania polega na pochłanianiu ich przez niektóre 
struktury komórkowe co prowadzi do zniszczenia komórek. Najsłabiej na drobnoustroje działa 
światło widzialne. Zwiększenie jego efektu można uzyskad stosując np. błękit metylenowy, safraninę. 
Najbardziej bakteriobójcze działanie ma promieniowanie z zakresu 230- 270 nm. 

 

 

14. Wartośd D, TDT, TDP.  

 
TDP (punkt śmierci cieplnej)  - jest to temperatura zabijajaca dana hodowle drobnoustrojow w  
określonym czasie (njaczesciej przez 10 min.) 

TDY (czas śmierci cieplnej) – czas potrzbny do zabicia okreslnoej populacji w określonej temp. (120”C) 
 D (dziesiętny czas redukcji) – czas potrzebny do zabicia 90% komorek danej populacji w okreslnej 
temperaturze ( zwykle 120’C)

 

15. Czynniki środowiskowe sprzyjające wzrostowi mikroorganizmów; 

temperatura, pH. aktywnośd wodna(aw)  

 
TEMPERATURA 
 
Wzrost oraz inne przejawy aktywności życiowej mikroorganizmów mają miejsce w określonych 
przedziałach temperatur, różnych dla różnych drobnoustrojów. Przedział temperatur w których 
możliwy jest wzrost drobnoustrojów wyznaczają temperatury minimalna i maksymalna dla wzrostu. 
Jednocześnie wzrost konkretnego drobnoustroju jest szybszy w temp. określonej jako optymalny dla 
wzrostu.  
 
Temperatura maksymalna –to najwyższa temp., w której drobnoustroje mogą się rozmnażad. 
Powyżej temp. maksymalnej dochodzi do trwałego uszkodzenia metabolizmu drobnoustrojów. 
 
Temperatura minimalna- to temp. poniżej której ustaje rozmnażanie komórek. Poniżej tej temp. 
drobnoustroje nie giną. W przypadku wzrostu temp. powyżej min. drobnoustroje ponownie 
zaczynają się dzielid.  
 
Temperatura optymalna- to taka w której zachodzą najintensywniejsze podziały komórek. Nie jest to 
zawsze temp. Najkorzystniejsza dla wszystkich procesów życiowych komórek.  
 

Grupa 

 

Minimum ( 



 C) 

 

Optimum (



C) 

 

Maksimum ( 



C) 

Psychrofile  

-10 

15 

20 

Psychrotrofy 

<0 

>20 

~37 

Mezofile 

~15 

37 

~45 

Termofile 

~30-45 

~50 

~80 

 
Temperatura decyduje zarówno o szybkości reakcji chemicznych w komórce, jak i o stanie 
fizykochemicznym białek i kwasów nukleinowych komórki. 
 
AKTYWNOŚD WODNA 
 
Woda jest istotnym składnikiem komórki. Pełni istotną rolę w procesach życiowych komórki jako : 
 

- 

rozpuszczalnik związków nieorganicznych i organicznych  

- 

związek umożliwiający pobieranie i transport składników pokarmowych produktów 
przemiany materii  

- 

bierze bezpośredni lub pośredni udział w procesach chemicznych i fizycznych zachodzących w 
komórce 

- 

czynnik regulujący gospodarkę cieplną organizmu.  

 
Ilośd dostępnej wody wolej ( nie związanej związkami chemicznymi) w środowisku określa możliwośd 
rozwoju drobnoustrojów w tym środowisku.  
 

Odwodnienie środowiska prowadzi do zahamowania procesów życiowych, wzrostu, rozmnażania 
komórki. Miarą dostępności wody w środowisku, np. w środowisku żywności , jest jego aktywnośd 
wodna(aW) 
 
AW środowiska można zmieniad przez : 
 

- 

suszenie (suszenie na powietrzu np. grzybów ,mięsa, warzyw jest jedną z   najstarszych 
metod konserwowania żywności),  

- 

liofilizację (suszenia w stanie zamrożenia) 

- 

suszenie metodą rozpyłową (mleko w proszku) 

- 

zagęszczanie ( dodatek soli, cukru).  

 
Wzrost stężenia rozpuszczalnych w wodzie związków, np. soli, cukrów prowadzi do obniżenia aW 
środowiska.  
 
Aktywnośd wodą mierzy się określając stosunek prężności pary wodnej nad roztworem do prężności 
pary nad rozpuszczalnikiem- wodą. Waha się ona od 1 do 0. Większośd mikroorganizmów preferuje 
aW środowiska >0,99 , wyjątek stanowią bakterie halofilne, osmofilne drożdże oraz kserofilne 
pleśnie, które tolerują bądź wręcz wymagają obniżonej aktywności wodnej środowiska wzrostowego.  
 
 
pH 
 
Większośd drobnoustrojów występujących w środowisku człowieka rozwija się najlepiej przy pH 7. 
Znaczne podwyższenie bądź obniżenie pH hamuje ich wzrost. Istnieją jednak grupy bakterii, które 
mogą rosnąd w bardzo niskim lub bardzo wysokim pH.  
 
W zależności od pH optymalnego dla wzrostu bakterii dzielimy je na:  
 
           -    acidofile     wzrost w zakresie pH : 2- 3,5 

- 

neutrofile    wzrost w zakresie pH :  5- 8 

- 

alkaliofile    wzrost w zakresie pH : 9- 10,5 

 
 
Sole  
 
Sole – związki powstające w wyniku reakcji kwasów i zasad nieorganicznych wywierają określony 
wpływ na drobnoustroje. Efekt działania soli zależy od : 
 

- 

koncentracji soli w roztworze  

- 

stopnia jej dysocjacji  

- 

rodzaju kationu i anionu powstającego w wyniku dysocjacji soli  

- 

pH roztworu soli- roztwory soli kwaśnych i zasadowych 

 
 
Wzrost większości drobnoustrojów jest możliwy przy ciśnieniu osmotycznym, roztworu w którym są 
zawieszone, zapewnionym przez dodatek 0,85% NaCl. Zwiększenie koncentracji NaCl ponad 3% 
hamuje ich wzrost. Szereg drobnoustrojów jednak , w tym chorobotwórczych wytrzymuje znacznie 
wyższe koncentracje ( 10 –12 %).  
 

Niektóre drobnoustroje zaś tolerują stężenia do 30 %. Drobnoustroje nie niszczone przez wysokie 
stężenia soli kuchennej nazywamy halotolerantnymi, zaś rosnące w takich stężeniach stężeniach 
halofilnymi.  
 
 
 

16. Procesy skuteczne w eliminacji mikroorganizmów.  

Drobnoustroje występujące w środowisku człowieka różnią się wrażliwością na działanie czynników 
fizycznych i chemicznych. 
 
 W zależności od stopnia oporności termicznej wyróżniono trzy grupy drobnoustrojów: 
 
1

o

 oporności: Do grupy tej należą bakterie nie zarodnikujące, drożdże i większośd wirusów; giną w 

temp. 100

oC

 w czasie 2-5 min, w temp. 121

oC

 (autoklaw) po 1 min, w temp. 160

oC

 w czasie 1-2 min. 

 
2

o

 oporności: Grupa ta obejmuje drobnoustroje zarodnikujące: laseczka wąglika, zgorzeli gazowej; 

giną w temp. 100

oC

 w czasie 5-10 min, w temp 121

oC

 w czasie 3 min, w temp. 160

oC

 po 4-6 min. 

 
 
3

o

 oporności: Opornośd taka charakteryzuje np. laseczki tężca, jadu kiełbasianego (z wyjątkiem typu 

E); giną w temp. 100

oC

 w czasie 1-5 godzin, w temp. 121

oC

 w czasie 5-12 min, w temp. 160

oC

 w 

czasie 6-30 min. 

 
Dekontaminacja jest procesem prowadzącym do usunięcia lub zniszczenia drobnoustrojów. Do 
metod dekontaminacji należą: sanityzacja, dezynfekcja i sterylizacja. 
 
 

 

Sanityzacja:  usuwanie  widocznych  zabrudzeo  i  zanieczyszczeo  a  wraz  z  nimi  także  większości 

drobnoustrojów (mycie, odkurzanie, malowanie). 

 
Dezynfekcja:  proces,  w  wyniku  którego  ulegają  zniszczeniu  formy  wegetatywne  drobnoustrojów 

(pozostają spory bakteryjne i tzw. „powolne wirusy”).Dezynfekcja wysokiego stopnia oprócz form 
wegetatywnych niszczy także prątki gruźlicy, enterowirusy i niektóre formy przetrwalnikowe. 

 
Antyseptyka: dezynfekcja skóry, błon śluzowych, uszkodzonych tkanek z zastosowaniem preparatów 
nie działających szkodliwie na tkanki ludzkie. 
 
Sterylizacja: proces prowadzący do zniszczenia wszystkich żywych form drobnoustrojów. 
  Aseptyka: sposób postępowania, którego celem jest zapobieganie zakażeniom tkanek i skażeniom 

jałowych powierzchni. 

 
  
Dezynfekcja to proces zależny od wielu czynników. Skutecznośd dezynfekcji jest wprost 
proporcjonalna do czasu działania i stężenia preparatu dezynfekującego, wzrasta także wraz ze 
wzrostem temperatury i wilgotności.. 
Dezynfekcję można przeprowadzid przy użyciu metod termicznych, termiczno-chemicznych lub 
chemicznych. 
 

·     Dezynfekcja termiczna przebiega z wykorzystaniem wody o temp. 93

oC

 lub pary wodnej o temp 

105-110

oC

 i nadciśnieniu 0,5 atm. Stosowana do odkażania bielizny, naczyo i wyposażenia 

sanitarnego. Zaleta tej metody jest możliwośd monitorowania procesu i brak toksyczności. 
Szczególnym przypadkiem jest pasteryzacja, polegająca na jednorazowym krótkotrwałym 
podgrzaniu cieczy do temperatury <100

oC

 (60-80

oC

) i natychmiastowym oziębieniu do temp. 

pokojowej. Proces ten ma zastosowanie zwłaszcza w przemyśle spożywczym. 

 
·     Dezynfekcja termiczno-chemiczna jest połączeniem działania środków chemicznych oraz ciepła 

(60

oC

). Środki chemiczne stosowane są w tej metodzie w znacznie niższych stężeniach. Metoda ta 

służy do dezynfekcji sprzętu wrażliwego na wysoką temperaturę. 

 
·     Dezynfekcja chemiczna to dezynfekcja przy użyciu roztworów preparatów chemicznych o różnych 

właściwościach.  

 
 
  
Sterylizacji poddawane są narzędzia i sprzęt kontaktujący się z jałowymi tkankami. Oczekiwany efekt 
(sterylny produkt) osiągany jest w wyniku: 
-          prawidłowego  przygotowania materiałów do sterylizacji, 
-          prawidłowego doboru metod sterylizacji, 
-          poprawności procesu sterylizacji, 
-          odpowiedniego przechowywania materiałów po sterylizacji. 
 
 
Do grupy czynników czynników fizycznych sterylizacji zalicza się : 
 

1.  podwyższoną temperaturę (sterylizacja termiczna) 
2.  promieniowanie UV 
3.  promieniowanie jonizujące  
4.  ultradźwięki 

 
 
Do grupy chemicznych czynników sterylizujących zalicza się : 
 

1.  niektóre gazy (tlenek etylenu, ozon) 
2.  pary niektórych związków (formaldehyd, aldehyd glutarowy) 

 
 
Metody sterylizacji termicznej :  
 

- 

wyżarzanie w płomieniu palnika  

- 

opalanie  

- 

wyjaławianie w suchym gorącym powietrzu 160-180



C 

- 

wyjaławianie w nasyconej parze wodnej o temperaturze wyższej niż 100



C (autoklaw) 

- 

wyjaławianie w parze wodnej o temperaturze 100 



C w tzw. Aparatach Kocha   

 
 
Metody sterylizacji na gorąco : 
 
Czynnik 
sterylizujący  

Parametry 
stosowane w 

Urządzenie 

Nazwa metody  

Zastosowanie 

praktyce  

Bardzo wysoka 
temp. 

~600 



C 

Palnik  

Wyżarzanie 

Ezy bakteriologiczne 

Bardzo wysoka 
temp. 

~ 600



C 

Palnik 

Opalanie  

Wloty kolbek, 
probówek, pipety, 
bagietki, itp. 

„suche gorąco” 
wysoka temp. 

160



C/2h 

180



C/1h 

Suszarka 

Sterylizacja „na 
sucho” 

Szkło laboratoryjne, 
jednorodny sprzęt  

„wilgotne gorąco” 
para nasycona 
pod ciśnieniem 
:0,08-0,1 Mpa 

117



C/15 min. 

121



C/15 min. 

Autoklaw 
 

Sterylizacja „na 
mokro „ 

Podłoża 
bakteriologiczne, 
płyny do rozcieoczeo  

„wilgotne gorąco” 
para bieżąca  

100



C/30min. 

Aparat Kocha 

Sterylizacja 
frakcjonowana 
(tyndalizacja) 

Niektóre podłoża lub 
składniki podłóż 
bakteriologicznych  

 
 
 
 

17. Metody  określania liczby mikroorganizmów : metody pośrednie, 

bezpośrednie - podobieostwa i różnice. 

 
Do metod oznaczania liczby mikroorganizmow w dowolnym środowisku zaliczane są: 
 
-konwencjonalne,bezpośrednie i pośrednie metody określania liczby w 1ml/g/cm2 
 
- metody szybkie- pośrednie- określające,miedzy innymi liczebnosc drobnoustrojow na podstawie 
zmian chemizmu ATP, zmetnienia,przewodonosci elektrycznej pozywki, tj. zmian zachodzących w 
środowisku, w wyniku wzrostu w nim drobnoustrojów. 
 
METODY BEZPOŚREDNIE określania liczby drobnoustrojów polegąja na bezpośrednim liczeniu 
odpowiednio przygotowanego materiału pod mikroskopem. 
 
Różnice pomiędzy określonymi metodami mikroskopowymi określania liczby sprowadzają się do 
różnych sposobów przeliczania liczby komórek widzianych pod mikroskopem na jednostkę masy(g), 
objętości(cm3/ml) lub powierzchni(cm2). 
 
DO tej grupy należą : 
1.bezpośrednie liczenie komórek w preparacie barwionym  
a/ określanie liczby komórek w 1g/ml 
b/ okreslanie liczby komórek na 1 cm2 preparatu odciskowego (stosowane przy badaniu  materiału 
o stałej konsystencji,np. tkanki) 
 
ad.a/Wykonanie: 
odtłuścid szkiełko przemiotowe,pobrac badany material jalową ezą i rozporowadzic równomiernie na 
powierchni kwadracika na szkiełku przedmiotowym, następnie wysuszyd rozmaz na powietrzu , 
utrwalid suchy preparat w płomieniu palnika.nawarstwid preparat blekitem metylenowym na ok. 3 
min.Spłukac preparat wodą i wysuszyd odciskając nadmiar wilgoci z preparatu przy pomocy bibuły 
filtracyjnej.nawarstwid preparat olejkiem immersyjnym i oglądac pod mikroskopem posługując się 
obiektywem 100x. Określid liczbę drobnoustrojów w każdym z 10 losowo wybranych pól widzenia, 
nastepnie określid ogólna liczbe bakterii(jtk/ml) w 1 ml badanego materiału. 

2. liczenie żywych, wybarwionych lub nie barwionych komórek przy użyciu różnego typu komór np. 
komory Thoma,Howarda,Bürkera itd. Metoda stosowana zwykle przy liczeniu większych 
komórek,np. komórek drożdży 
 
Komora Thoma (hemocytometr). Jt gruba, szklana płytka z dwoma siatkami kwadratów o boku 1/200 
mm i głębokości 0,1 mm każdy. Powierzchnia jednego kwadratu – 1/400mm2, zaś po przykryciu 
komory szkiełkiem nakrywkowym objętośd każdego prostopadłościanu równa jest 1/400mm2 x o,1 
mm = 1/4000mm3. Każda z siatek złożona jest z 400 identycznych kwadratów (20x20) 
 
Liczba mikroorganizmów (x jtk) w 1 cm3 obl. Wg wzoru: 
XJTK/cm3= a x 4 x 10do 6 x R 
gdzie : a – średnia liczba komórek w 1 kwadraciku 
4x10 do 6 – przeliczenie obj 1 kwadracika na 1 cm3 
R- rozcieoczenie wyjściowego materiału 
 
Zasada metody polega na liczeniu liczby komórek w losowo wybranych 20 kwadratach. Z uwagi na 
grubośd komory i głębokośd kwadratów komora pozwala na liczenie większych  od bakterii 
mikroorganizmów, takich jak np., drożdze czy zarodniki strzępki grzybów. Do obliczeo stosowac 
można także inny rodzaj komory – twa. Komorę Burkera w której obliczanie ilości komórek 
wykonujemy podobnie jak w komorze Thoma. Do obliczeo ilości strzępek pleśni w takich produktach 
jak przecier pomidorwy stosuje się komorę Howarda. 
3. metoda filtrów membranowych. 
 
 
METODY POŚREDNIE określania liczby drobnoustrojów (liczba JTK/g/ml) 
cechy wspólna to jednostka – waga – gram, płyny – cm3,powierchnia –cm2. oraz posiewy z kolejnych 
rozcieoczeo, zależnośc dziesiętna badanego środowiska. 
W tej grupie metod od momentu przeprowadzenia analizy do czasu uzyskania wyników musi minąc 
czas potrzebny do uzyskania widocznego wzrostu oznaczanych drobnoustrojow(czas inkubacji).Czas 
ten zalezy od 1 generacji oznaczonego mikroorganizmu i może wahad sie od 24h do kilkunastu dni.  
 
 
 
Do tej grypy należą: 
1.metoda płytkowa 
2.Metoda miana 
3.metoda NPL 
4.metoda spektrofotometryczna(pomiar stopnia zmętnienia) 
5.metoda filtrów membranowych 
 
OPISY  
ad1. METODA PŁYTKOWA : 
cechy wspólne: rozcieoczenia i inkubacja posiewów. 
A- Metoda posiewów powierzchniowych 
Sposób posiewu powierzchniowego : 
*Na powierzchnię podłoża stalego na płytkach/wybor podłoża zalezy od oznaczanej grupy 
drobnoustrojow/ prznieśd po 0,1ml z kolejnych rozcieoczeo dziesiętnych wyjściowego materiału 
 
*w przypadku materiału płynnego, jednorodnego oraz spodziewanej,niskiej liczebności oznaczanej 
grupy drobnoustrojow (na poziomie 10 do 2 -10 do 3 jtk/ml) wykonad posiew bezpośredni 
wyjściowego materiału. Posiany materiał rozprowadzid po powierzchni podłoża, przy pomocy 
szklanej bagietki. 

 
* posiewy inkubowad w temperaturze optymalnej dla oznaczanej grupy drobnoustrojów 
 
* po inkubacji posiewów, do liczenia wybrad płytki na których liczba wyrosłych kolonii mieści się w 
przedziale 30-300. 
 
* na wybranych do liczenia płytkach, w zależności od kierunku prowadzonych oznaczeo oraz uzytego 
podłoża, liczyc bądź wszystkie kolonie wyrosłe , bądź kolonie rosnące w sposób charakterystyczny dla 
oznaczonego drobnoustroju(oznaczanej grupy) 
 
i tu stosuje się wzór Farmiloe  
liczba jtk/g= (N1+N2…)R1/n1+n2 x a          
N1- suma kolonii z wszystkich płytek pierwszego liczonego rozcieoczenia 
N2-lsuma kolonii z wszystkich płytek drugiego liczonego rozcieoczenia 
n1-liczba płytek liczonych z pierwszego liczonego rozcieoczenia 
n2-liczba płytek liczonych z drugiego liczonego rozcieoczenia 
R1- rozcieoczenia pierwsze liczone  
a= R2/R1. 
 
B-METODA POSIEWÓW ZALEWANYCH 
Sposób posiewu zalewanego 
* na dno pustej, jalowej płytki przenieś cpo 1ml materiału z kolejnych rozczieoczeo dziesiętnych ( lub 
nierozcieoczonego materiału wyjściowego o ile jest to materiał płynny, a spodziewana liczebnośd 
drobnoustrojów oznaczanych na poziomie 10 do 2- 10 do 3 jtk/ml) 
 
* zalad podłożem agarowym, rozpuszczonym i odpowiedniu schłodzonym i dokładnie wymieszad  
 
*posiewy inkubowad w temp optymalnej dla oznaczanej grupy drobnoustrojów 
 
* po inkubacji posiewów, do liczenia wybrac płytki na których liczba wyrosłych kolonii miesci się w 
przedziale 30 -300. 
 
* na wybranych do liczenia płytkach, w zależności od kierunku prowadzonych oznaczeo oraz użytego 
podłoża, liczyc bądź wszystkie wyrosłe kolonie,bądź kolonie rosnące w sposób charakterystyczny dla 
oznaczanego drobnoustroju(oznaczanej grupy) 
ad.2 METODA MIANA 
Miano- jest najmniejsza ilośd badanego materiału w której znajduję się przynajmniej jeden 
interesujący nas drobnoustrój. 
Im wartośd miana jest wyzsza tym materiał zawiera mniej drobnoustrojów.Np.miano 1 oznacza,że w 
1 jednostce badanego materialu jest co najmniej jeden drobnoustrój. 
 
ZASADA METODY: 
1.Metodą miana można oznaczyd obecnośd dowolnej grupy drobnoustrojów lub konkretnego 
drobnoustroju w badanym materiale, W praktyce metoda miana określa się najczęściej bakterie 
jelitowe E.coli oraz podobne do tego drobnoustroju tzw. Bakterie kolipodobne. Stosuje się ją także do 
określania liczby bakterii salmonella i gronkowców. 
2.W zależności od kierunku oznaczeo i wymogów mikrobiologicznych punktem wyjścia do posiewow 
jest materiał wyjściowy lub jego kolejne rozcieoczenia dziesiętne. W przypadku posiewu ilości 
większych-równych od 1g/ml posiewany materiał może wymagac regeneracji, przed posiewem ( ma 
to na celu przywrócenie sprawności fizjologicznej uszkodzonym komórkom) 
3.Posiew wykonuje się w 1 powtórzeniu 
4.Należy go wykonac ( w przypadku posiewu z rozcieoczeo) z 3 kolejnych rozcieoczeo. 

5. posiew w metodzie miana wykonywany jest na podłoże płynne 
6.Wynik dodatni to zmętnie podłoża+ Ew. zmiany dodatkowe widoczne gołym okiem, takie jak 
zmiana barwy podłoża, obecnośd gazu itp. 
 
Im wyższa wartośd miana tym mniej drobnoustrojów znajduje się w badanym materiale. 
 
Ad.3 – METODA NPL(metoda statystyczna) 
Najbardziej prawdopodobna liczba 
ZASADA: 
1.Metodą NPL oznaczac można liczebnośd dowolnej grupy drobnoustrojów lub konkretnego 
drobnoustroju w badanym materiale 
2.w zależnośdi od kierunku oznaczęo i wymogów mikrobiologicznych punktem wyjścia do posiewów 
jest materiał wyjściowy lub jego kolejne dziesiętne rozcieoczenia.W przypadku potrzeby prowadzenia 
badao w kierunku drobnoustrojów o szczególnym znaczeniu(np.bakterii chorobotwórczych  czy 
wskaźnikowych) posiew może dotyczyd ilości równych lub większych od 1 g/ml.Ponadto posiewany 
materiał może wymagac regeneracji przed posiewem ilościowym( ma to na celu przywrócenie 
sprawności fizjologicznej uszkodzonym komórkom) 
3.posiew należy wykonąd przynajmniej w 2 powtórzeniach ( zwykle SA to 3 lub 5 powtórzeo) 
4.Nalezy go wykonac minimum( w przypadku posiewu z rozcieoczeo) z 3 kolejnych rozcieoczeo  
5.posiew w metodzie NPL wykonywany jest na podloże płynne  
6.wynik dodatni to zwykle zmętnienie podłoża + Ew. zmiany dodatkowe widoczne golym okiem, takie 
jak zmiana barwy podłoża, obecnośd gazu itp. 
7. przy odczycie wyników określa się ilośd wyników dodatnich przy posiewie danej ilośdi ( danego 
rozcieoczenia) na maxymalną ilośd możliwych wyników dodatnik(zależy to od ilośdi powtórzeo np. 
przy 5 powtórzeniach max możliwa ilośd wyników dodatnich wynosi 5) 
8.Wyniki odczytywane są ze specjalnych tabel.Wybór tabeli zależy od ilości zastosowanych 
powtórzeo. 
 
ad 4- w skryocie było tylko wspomniane,więc tego chyba  nie trzeba opisywac. 
ad.5–METODA FILTRÓW MEMBRANOWYCH 
stosowana do oznaczania drobnoustrojów w środowisku przeważnie wodnym, w których ilośd jest 
niewielka poniżej 20-30 komórek w 1 cm3.  
zasada tej metody polega na przesączeniu określonej obj badanego płynu przez filtr membranowy o 
wielkości porów 0,2 – 0.4 mikro metrów 
Filtracja odbywa się dzięki wytworzeniu podciśnienia w kolbie ssawkowej za pomocą pompki wodnej 
lub mechanicznej. 
 
* Przefiltrowac badany płyn przez filtr membranowy 
*przemyc ścianki urzadzenia filtrującego 20ml roztworu jalowej soli fizjologicznej, zebrany płyn 
przefiltrowac (nastepuje zmycie drobnoustrojow pozostałych na sciankach filtra) 
*zdjąd filtr z podstawki jałową pincetą i ułożyd na powierzchni pożywki agarowej w płytce Petriego, 
powierzchnią filtrującą do góry 
*inkubowad filtr w cieplarce 24-36godzin. 
*policzyc liczbe wyrosłych kolonii 
* metoda ta stosowana jest praktycznie do oznaczania ilości drobnoustrojow w wodzie oraz 
określania ilości drobnoustrojow w powietrzu. W tym przypadku specjalne urzadzenie zasysa przez 

filtr okreslona objętośd powietrza, po czym układa się filtr na powierzchni pożywki. 
 
 

18. BAKTERIE WSKAŹNIKOWE.

  

Podczas analizy mikrobiologicznej wody niemożliwe jestbadanie wszystkich organizmów 
chorobotwórczych, dużo łatwiej jest analizowad mikroorganizmy wskaźnikowe.Badania mikroflory 
jelitowej ustaliły stałe występowanie trzech rodzajów bakterii wskaźnikowych, świadczących o 
kontakcie wody z fekaliami lub ściekami,Są to: 

-pałeczki okrężnicy(E.coli)-bakterie z grupy coli 
-paciorkowce kałowe z typowym gatunkiem Enterococcus faecalis 
-beztlenowce przetrwalnikujące Clostridium perfingers -redukujące siarczany. 
 
E.coli jest najbardziej wiarygodnym wskaźnikiem,ponieważ obecnosd wskazuje na świeże 
zanieczyszczenie i możliwośd wystąpienia towarzyszących jej bakterii chorobotwórczych pochodzenia 
jelitowego. E.coli należy do bakterii tzw. grupy coli. W jej skłąd wchodzą drobnoustroje z rodzaju 
Eschierichia,Eneterobacter,Citobacter i Klebsiella.Wykrywa się je na podłożach z laktozą po inkubacji 
w temp.37stC. Bakterie grupy coli typu kałowego(termotolerancyjne) to głownie szczepy E.coli i tylko 
nieliczne szczepy z rodzajów Enterobacter,Citobacter i Klebsiella,które mają zdolnośd do fermentacji 
laktozy w temp44 stC. Paciorkowce kałowe(enterokoki) żyją w środowisku wodnym dłużej w 
stosunku do Eschierichia, są bardziej odporne na działanie chloru , zdają egzamin jako wskażniki 
czystości kąpielisk. Obecnośd clotridium perfingens,z uwagi na przetrwalnikowanie tych bakterii jest 
wskazówką,że zanieczyszczenie z  fekaliami miało miejsce pewnien czas wcześniej. Bakterie 
wskażnikowe spełniają rolę ostrzegawczą przed zakażeniami,ponieważ wystepuje istona zależnośd 
pomiędzy ich liczebnośdią w wodzie a ilością mikroorganizmów chorobotwórczych. 
 

Bakterie pełniące rolę wskaźników sanitarnych powinny spełniac następujące warunki: 

-muszą byd stale obecne w przewodzie pokarmowym człowieka,co zawsze pozwala wykrywad 
zanieczyszczenia wody, 
-liczebnośd bakterii wskaźnikowych w jelicie człowieka musi byd duyża 
-ich identyfikacja musi byd możliwa przy użyciu łatwo dostęonych metod 
-długośd życia bakterii wskaźnikowych w środowisku zewnętrznym musi byd zawsze większa niż 
długośd życia gatunków chorobotwórczych 
-NIE POWINNY SIĘ ONE NAMNAŻAD W ŚRODOWISKU WODNYM 
 
Środowiska wodne nie jest typowym środowiskiem życia dla tych drobnoustrojów.Trafiają one 
bezpośrednio do wody z chorego organizmu ludzi lub zwierząt, lub pośrednio przez ścieki, a także 
gleby skażonej bakteriami patogennymi.Woda jest jedynie przenośnikiem bakterii i to tylko w 
okresie, w jakim organizmy te mogą przetrwad. 

Jakośd bakteriologiczna wody do picia oceniana jest w POlsce na podstawie liczebośdi czterech grup 
wskaźnikowych: bakterii grupy coli,bakterii grupy coli typy 
fekalnego(termotolerantne),paciorkowców kałowych(enterokoki) oraz clostridiów redukującyh 

siarczyny.Wg stosowanych w POlsce kryteriów w 100ml wody podawanej do sieci wodociągowej nie 
moze byd ani jednej komórki bakterii uznanych za wskaźnikowe, Podobne normy jakości wody 
obowiązują w UE. 

Rodzaj Escherichia 

Rodzaj Escherichia należy do Enterobacteriaceae tzn. rodziny pałeczek jelitowych. E. coli to bakterie 
gram-ujemne, nie zarodnikujace, na ogół ruchliwe, typowi mieszkancy jelita grubego ludzi i zwierzat. 
Ich fizjologiczna rola polega na wykorzystaniu resztek pokarmowych, syntetyzowaniu witamin z grupy 
B i K, oraz antagonistycznym wpływie na inne, obce pod wzgledem ekologicznym drobnoustroje. 
Escherichia coli to bakteria potencjalnie chorobotwórcza chociaż zamieszkuje jelito grube przez cały 
okres życia osobniczego człowieka. Dostajac sie do organizmu, pałeczki okrężnicy wywołuja zapalenie 
dróg moczowych, dróg żółciowych, otrzewnej i opon mózgowych. Wyróżnia sie 5 głównych grup 
serologicznych szczepów E. coli wywołujących biegunki przenoszone przez żywnosc i wode. Sa wsród 
nich szczepy enteropatogenne (EPEC), enterotoksyczne (ETEC) powodujace 90% zakażen dróg 
moczowych i tzw. Biegunke podróżna; enteroinwazyjne (EIEC) oraz enterokrwotoczne (EHEC). 

 
Enterococcus faecalis 

Paciorkowce kałowe należa do grupy ziarniaków gram-dodatnich. Bakterie tego gatunku sa kuliste lub 
owalne, na ogół nieruchome, wystepuja w postaci pojedynczych komórek, dwoinek lub krótkich 
łancuszków. Na ogół nie sa chorobotwórcze, jednak niektóre szczepy moga wywołac zakażenia dróg 
moczowych, zapalenie otrzewnej oraz zakażenie ran. Charakteryzuja sie wieksza opornoscia na srodki 
dezynfekcyjne (np. chlor) ni_ bakterie grupy coli, oraz dłuższa przeżywalnoscia w wodzie niż np. 
Salmonella 

 
Clostridium perfringens 

Sa to beztlenowe laseczki przetrwalnikujace, gram-dodatnie. Bakterie tego gatunku sa bardzo 
rozpowszechnione w przyrodzie, wykrywa sie je w glebie, w wodzie, sciekach, kurzu, mleku oraz 
przewodzie pokarmowym człowieka i zwierzat. Poza jelitem wystepuja w postaci przetrwalników, a 
ich czas przezycia jest nieporównywalnie dłuższy od innych bakterii chorobotwórczych. Clostridium 
perfringens to tzw. laseczka zgorzeli gazowej, produkujaca w warunkach beztlenowych silna 
egzotoksyne. Gatunek Clostridium perfringens jest też odpowiedzialny za liczne zatrucia pokarmowe. 

Rodzaj Legionella 

Bakterie z rodzaju Legionella to tlenowe, gram-ujemne, małe pałeczki wystepujace powszechnie w 
naturalnym środowisku wodnym i w glebie. Pałeczki Legionella stanowia grupe drobnoustrojów, 
która od kilku lat brana jest pod uwage jako czynnik chorobotwórczy w badaniach sanitarno-
epidemiologicznych wody. 

Nazwa legioneloza obejmuje klasyczne postacie płucne „choroby legionistów” i „goraczki Pontiac” 
oraz pozapłucne zaka_enia wywołane przez bakterie należace do rodziny Legionellaceae. 
Zachorowania te zwiazane sa zwykle z systemami wodociagowymi, grzewczymi oraz 
klimatyzacyjnymi, które w postaci aerozoli rozpylaja bakterie. Stanowia one główne zródła zakażenia 

ludzi (zakażenie nastepuje jedynie przez wdychanie aerozolu).Pałeczki Legionella izolowane sa z 
różnych zbiorników wody, zwłaszcza z wody stojacej zawierajacej muł i osad denny. Bakterie te 
stwierdzono równie  w wodzie bieżacej, zwłaszcza prowadzonej przez stare wodociagi, zbudowane z 
żeliwnych rur. Bakterie z rodzaju Legionella wykazuja duża zdolnosc adaptacji do zmiennych 
warunków srodowiska. Nie należa one do sanitarnych bakterii wskaznikowych. 

 

19. Bakterie chorobotwórcze. Cechy związane z chorobotwórczością.  

 

Bakterie chorobotwórcze - bakterie pasożytujące w człowieku, zwierzętach i roślinach. Cechą 
charakterystyczną tych bakterii jest ich zjadliwośd, atakują określone tkanki, rozmnażają się w nich i 
wydzielają niebezpieczne dla zdrowia trujące związki. Bakterie te najczęściej występują w koloniach. 
Bakterie przenikają do organizmu człowieka głównie przez układ pokarmowy i oddechowy, tzn. 
dostają się wraz z pożywieniem, płynem (czerwonka), jak również wraz powietrzem wdychanym do 
płuc.  Do bakterii chorobotwórczych możemy zaliczyd: gronkowce, np. gronkowiec złocisty 
paciorkowce, Escherichia coli (E. coli), Salmonella.  
Do chorób wywołanych przez bakterie chorobotwórcze zaliczamy miedzy innymi: gruźlicę, dur 
brzuszny, szkarlatynę, kiłę, czerwonkę. 
 
- Cechą charakterystyczną bakterii jest ich zjadliwośd, czyli zdolnośd do atakowania określonych 
tkanek, rozmnażania się w nich i wytwarzania substancji niebezpiecznych dla zdrowia organizmu. 

Bakterie są też powszechnie obecne w organizmie ludzkim; wiele gatunków stanowi naturalną florę 
fizjologiczną:występując na skórze, w jamie ustnej i górnych drogach oddechowych, w cewce 
moczowej, pochwie, przewodzie pokarmowym lub w oku utrudniają wtargnięcie i namnażanie się 
bakterii chorobotwórczych, syntetyzują witaminy i in. związki wykorzystywane przez organizm 
człowieka oraz regulują gospodarkę wodną w jelicie grubym; niektóre z nich (bakterie 
oportunistyczne) mogą, m.in. w przypadkach obniżonej odporności, wywoład zmiany chorobowe. 
Istnieją też gatunki bezwzględnie chorobotwórcze, odpowiedzialne za występowanie wielu chorób, 
m.in. płonicy, gruźlicy, zatrud pokarmowych, zapalenia układu oddechowego czy nerwowego; wiele z 
tych gatunków wytwarza bardzo silne toksyny, np. jad kiełbasiany, toksynę tężcową lub błoniczą; w 
zapobieganiu wielu chorobom wywołanym przez bakterie powszechnie stosuje się szczepionki. 

ODZDZIAŁYWANIE  BEZPOSREDNIE BAKTERII 

Wśród bakteryjnych symbiontów zwierząt można wyróżnid 3 zasadnicze grupy ekologiczne 

a) 

SYMBIONTY PRZEJŚCIOWE – takie dla których organizm jest jednym z siedlisk bytowania np. 

Acidophilus – rozwija się w jelicie ssaków w ich okresie młodocianym, poza tym żyje w mleku i 
materiale roślinnym 
b) 

SYMBIONTY WZGLĘDNE – takie bakterie dla których zwierze jest głównym siedliskiem życia, 

mogące jednak żyd poza organizmem np. Escherichia coli – pałeczka okrężnicy  
c) 

SYMBIONTY BEZWZGLĘDNE – drobnoustroje, dla których organizm zwierzęcy jest jedynym 

siedliskiem np. Neisserie gonorrohoeae (dwoinki rzeżączki) 

Symbionty można podzielid na typy uwzględniając rodzaj wpływu jaki wywierają na gospodarza a 
więc: 

a) 

Symbionty antagonistyczne – zarazki patogenne 

b) 

Symbionty bezobjawowe, których przebywanie w organizmie nie wywołuje widocznych dla 

nas objawów 
c) 

Symbionty mutualistyczne, przynoszące korzyśd gospodarzowi, często niezbędne 

Zdolnośd do wnikania w głąb organizmu jest zależna od wielu czynników: 

a) 

sposobu przenoszenia zarazka 

b) 

wrót zakażenia 

c) 

celu samej bakterii 

Zdolnośd bakterii do rozwoju wewnątrz organizmu: 
- musi nyd oporna na mechanizmy obronne organizmu, 
- oporna na atak komórek żernych 
- oporna na działanie antybakteryjnych substancji krwi i płynów 
 

20. Zatrucia i zakażenia pokarmowe. 

 
Zakażenie – wniknięcie oraz rozwój bakterii w organizmie  

Źródło zakażenia – bakterie zakażające zwierzę dostają się z jakiegoś środowiska 

Zatrucie pokarmowe - choroba wynikająca ze spożycia pokarmu lub przyjęcia płynów zawierających 
substancje szkodliwe, a w szczególności toksyny bakteryjne, drobnoustroje lub oba naraz i 
przebiegająca z objawami ostrego nieżytu żołądkowo-jelitowego. Wg WHO zatrucia pokarmowe 
obejmują również zakażenia pokarmowe. 

Wrota zakażenia – miejsce wniknięcia pasożyta 

Czynniki patogenne 
Bakteria jest patogenna jeśli może wniknąd do organizmu, znaleźd tam odpowiednią reakcje 
chorobową 

1.  Bakterie są najczęstszą przyczyną zatrud pokarmowych. 

Najczęstszymi patogenami bakteryjnymi w zatruciach pokarmowych są: 



 

Campylobacter jejuni, który wtórnie może doprowadzid do zespołu Guillaina-Barrégo 

i zapaleo przyzębia

[1]

 



 

Salmonella spp. - zakażenie wywołane przez S. Typhimurium, które jest 

spowodowane spożyciem niedogotowanych jajek, a także inne patogeny

[2][3][4]

 



 

Escherichia coli O157:H7 (EHEC), które powodują zespół hemolityczno-mocznicowy 

 

2.  Egzotoksyny 

Niektóre zatrucia są wywoływane nie tylko bezpośrednio przez zakażenie bakteryjne, ale również 
egzotoksyny produkowane przez bakterie. Egzotoksyny produkują (przykłady): 



 

Clostridium botulinum 



 

Clostridium perfringens 

 

3.  Mykotoksyny i zatrucia grzybami  

Do mykotoksyn najczęściej wywołujących zatrucia pokarmowe należą: 



 

Aflatoksyny - wytwarzane przez Aspergillus parasiticus i Aspergillus flavus. Często 

występują w orzechach, orzeszkach ziemnych, kukurydzy, sorgo i innych nasionach oleistych. 
Do postaci aflatoksyn zalicza się: B1, B2, G1 i G2, wśród których aflatoksyna B1 działa głównie 
na wątrobę wywołując jej martwicę, marskośd oraz raka 



 

Cytochalazyny 



 

Alkaloidy sporyszu - alkaloidy ergopeptynowe - ergotamina 



 

Inne 

 

4.  Wirusy  

Zakażenia wirusowe stanowią prawdopodobnie jedną trzecią przyczyn zatrud pokarmowych w 
krajach rozwiniętych. Zakażenia wywołują wirusy: 



 

Enterowirusy 



 

Wirus zapalenia wątroby typu A, który szerzy się przez spożywanie pokarmów 

zanieczyszczonych fekaliami 



 

Wirus zapalenia wątroby typu E 



 

Norowirusy 



 

Rotawirusy. 

 

5.  Pasożyty  

Większośd pokarmowych parazytoz to choroby odzwierzęce. 
 
 

21. MDI, MDT. 

22. Chorobotwórcze Escherichia coli. 

Występowanie 

E.  coli  spotyka  się  w  jelicie  człowieka  i  zwierząt  jak  również  powszechnie  w  glebie  i  wodzie,  gdzie 
trafiają z wydzielinami i kałem. Obecnośd  E. coli w wodach powierzchniowych (tzw. miano Coli) jest 
często  stosowanym  wskaźnikiem  ich  zanieczyszczenia.  Bakterie  E.  coli  mogą  kolonizowad  skórę  i 
błony śluzowe jamy ustnej oraz układu oddechowego. 

  

Charakterystyka 

Escherichia coli jest Gram (-), fakultatywnie tlenową pałeczką o długości ok. 2 μm i średnicy ok. 0,8 
μm. Wewnątrz komórki tej bakterii znajduje się 1-4 identycznych łaocuchów DNA (w zależności od jej 
aktywności podziałowej) oraz od 15 tys. do 30 tys. rybosomów. Inne organella komórkowe pałeczki 
okrężnicy  to  m.in.:  wakuole,  ziarnistości  i  drobiny  substancji  tłuszczowych.  Geny  oporności 
zlokalizowane są w plazmidzie. Podział komórek w sprzyjających warunkach trwa około 20 minut. 

Wytrzymałośd  E.  coli  na  czynniki  środowiskowe  jest  stosunkowo  mała.  Ginie  ona  po  20  minutach 
ogrzewania w temperaturze 60°C, wrażliwa jest na wszystkie znane środki dezynfekcyjne. Jednakże w 
środowisku o temp. niższej i odpowiedniej wilgotności utrzymuje się miesiącami. W kale o temp. 0°C 
może zachowad żywotnośd ponad rok. 

E.  coli  należy  do  organizmów  modelowych  wśród  bakterii.  Jej  budowa,  genetyka  i  metabolizm  są 
dobrze poznane i wykorzystywane w badaniach genetycznych. Znalazła szczególne wykorzystanie w 
modyfikacjach  genetycznych  w  biotechnologii,  wykorzystywana  w  celach  przemysłowych  (np.  w 
produkcji ludzkiego hormonu – insuliny). 

Morfologia 

Krótka, gruba, ruchoma lub nieruchoma pałeczka o wymiarach 1,-1,5x2,0-6,0  ľm. Gatunek E. coli 
dzieli się na serotypy na podstawie zróżnicowania budowy antygenów. Szczepy bakterii różnicuje się 
na podstawie cech antygenowych: 
 
- antygen somatyczny O  
- antygen powierzchniowy K  
- antygen rzęskowy H 

Chorobotwórczośd 

 
Dzieci: biegunki, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie układu moczowo-płciowego 

Dorośli: zapalenie układu moczowo-płciowego ( w tym zapalenie i cysty jajników, problemy z 
prostatą), zapalenie otrzewnej, zapalenie pęcherzyka żółciowego, zakażenie ran zanieczyszczonym 
kałem, ropne zapalenie nerek,  biegunki  

Epidemiologia 
 
Źródłem zakażenia jest człowiek i zwierzęta będące nosicielami szczepów chorobotwórczych dla ludzi. 
Do zakażenia Escherichia coli dochodzi zwykle w gorących, egzotycznych krajach, takich jak kraje 
afrykaoskie np. Egipt, kraje azjatyckie np. Indie czy Tajlandia, kraje ameryki np. Meksyk, a szczególnie 
Ameryki Środkowej i Południowej Panama, Wenezuela, Brazylia itp.  Wywołana tą bakterią  
biegunka, nazywana jest tropikalną lub brzuchem Delphi, albo zemstą Montezumy (od imienia 
słynnego wodza Azteckiego). Escherichia coli możesz zarazid się jedząc surowe warzywa i  owoce  lub 
pijąc nieprzegotowaną wodę. Objawy występują już po 12 - 72 godzinach od zakażenia, a są to 
wymioty, biegunka oraz kurczowe bóle brzucha. Zazwyczaj uprzykrzają Ci życie przez około 10 dni. 
 
Patogeneza 
 
Bakterie E. coli, które są nieszkodliwe w jelicie, powodują schorzenia innych układów: 
 
1. Kiedy bakterie dostaną się do układu moczowego, powodują zakażenia układu moczowego. Są 
najczęstszą przyczyną tych zakażeo. Gdy bakterie przedostaną się w różny sposób, lecz najczęściej 
poprzez uszkodzenie ściany przewodu pokarmowego do jamy brzusznej, rozwój bakterii E. coli 
powoduje ciężkie schorzenie zapalenie otrzewnej (łac. peritonitis). Często powikłaniem zapalenia 
otrzewnej może byd posocznica i wstrząs endotoksyczny (sepsa)  
 
2. Niektóre szczepy E.coli produkują egzotoksynę i czasem powodują zatrucia pokarmowe 
najczęściej spowodowane spożyciem zakażonego pokarmu. Przebieg schorzenia ma różne nasilenie 
czasem może byd bardzo groźne, ale w większości objawy nie są ciężkie. 
 
Szczególnie ciężkie objawy powoduje szczep E. coli O157:H7, który może doprowadzid do zespołu 
hemolityczo-mocznicowego  
- szczepy enterotoksyczne  
- szczepy enteropatogenne  
- szczepy enteroinwazyjne  
- szczepy werotoksyczne  
- szczepy enteroagregacyjne  

3. Szpitalne zapalenia płuc. 

4. Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych u noworodków. 

Organizmy młode są szczególnie narażone na zachorowania, przyjmuje się, że około połowa padnięd 
zwierząt młodych jest spowodowana kolibakteriozami. Wynika to z mniejszej odporności młodzieży. 

23.  Charakterystyka Salmonella, Yersinia, Campylobacter, Vibrio 

Listeria monocytogenes, grupa Bacillus cereus, Clostridium.  

LISTERIA MONOCYTOGENES 

Są  to  pałeczki  Gram-dodatnie  o  wymiarach  0,5–2  µm.  Wykazują  zdolnośd  do  pleomorfizmu  od 

form  pośrednich  pomiędzy  krótkimi  pałeczkami  a  ziarniakami  do  form  nitkowatych.  Posiadają 
nieliczne  rzęski,  nie  przetrwalnikują  i  nie  tworzą  otoczek.  Rosną  zarówno  w  tlenowych  jak  i  w 
beztlenowych warunkach, w szerokim zakresie temperatur od -2°C do 45°C (optimum 37°C) oraz pH 
od  4,4  do  9,4  (optimum  7).  Tolerują  wysokie  stężenia  soli  (nawet  do  30%  NaCl).  Są  typowymi 
psychrotrofami.  Mogą  przetrwad  krótkotrwałą  pasteryzacje  i  mrożenie,  łatwo  uodparniają  się  na 
podprogowe  dawki  konserwantów  i  środków  myjących,  tworząc  swoiste  biofilmy  na  powierzchni 
urządzeo przetwórczych. Całkowitą inaktywację tych bakterii otrzymuje się w temperaturze powyżej 
75°C. Mogą one dominowad w toksycznej mikroflorze w temperaturze chłodniczej.                   

Pałeczki  Listeria  sp.  występują  w  środowisku  naturalnym:  w  glebie,  wodzie,  na  gnijącej 

roślinności,  trawach,  zwierzętach  (krowy,  owce,  trzoda,  króliki,  psy,  ptaki,  owady).  Ponadto  często 
izolowane  są  z  mrożonych  artykułów  spożywczych,  mleka  surowego,  niekiedy  pasteryzowanego, 
surowych warzyw: kalafior, marchew, brokuły, sałata, kapusta. 

Bakteria  ta  powoduje  listeriozę  tj.  chorobę,  która  pośród  innych  chorób  pochodzenia 

pokarmowego  cechuje  się  wysoką,  bo  aż  30%  śmiertelnością.  Zakażenie  następuje  poprzez 
niewłaściwie przetworzoną i przechowywaną żywnośd. Źródłem bakterii są najczęściej produkty typu 
ready-to-eat,  surowe  mleko,  sery,  mięso  i  jego  przetwory,  zwłaszcza  drób,  warzywa  i  wszelkiego 
rodzaju  sałatki  z  dodatkiem  surowych  warzyw  oraz  większośd  żywności  pochodzenia  morskiego. 
Dawka  infekcyjna  dla  człowieka  wynosi  od  10

2 

do  10

5

  żywych  komórek  na  gram  zanieczyszczonej 

żywności. Jest to uzależnione od rodzaju szczepu oraz odporności organizmu człowieka na infekcje. U 
większości osób zatrucie objawia się lekkim rozstrojem żołądka. 

SALMONELLA 

Są  to  ruchliwe  Gram-ujemne  pałeczki  o  wymiarach  około  0,6-  3  m  należące  do  rodziny 

Enterobacteriaceae.  Dobrze  rosną  w  warunkach  tlenowych  i  beztlenowych.  Nie  tworzą 
przetrwalników. Temperatury rozwojowe mieszczą się w granicach 5°C -45°C. Są wrażliwe na wysoką 
temperaturę,  ale  wykazują  dużą  wytrzymałośd  na  wysuszanie.  Wykazują  wrażliwośd  na  wysokie 
stężenia  NaCl  (do  9%)  oraz  niskie  pH.  Fermentują  glukozę,  natomiast  nie  fermentują  laktozy  i 
sacharozy, co jest ważną cechą podczas ich identyfikacji. Są zdolne do dekarboksylacji lizyny, ornityny 
i  argininy.  Redukują  azotany,  wytwarzają  siarkowodór.  Nie  upłynniają  żelatyny  i  nie  rozkładają 
mocznika.  

Pałeczki Salmonella sp. najczęściej zasiedlają przewód pokarmowy zwierząt domowych i dzikich, 

drobiu,  ptaków  i  owadów  a  także  gryzoni.  Dużą  rolę  w  przenoszeniu  pałeczek  Salmonella  sp. 
odgrywają produkty roślinne szczególnie z terenów nawożonych fekaliami. Źródłem zanieczyszczenia 
żywności  mogą  byd  również  ludzie  chorzy  i  nosiciele  tych  bakterii.  Z  racji  dużej  odporności  na 
wysuszanie  pałeczki  te  mogą  przeżywad  długi  czas  w  kurzu,  paszach,  suszonej  żywności.  Bardzo 
dobrze radzą sobie także w produktach płynnych i mrożonych, w których przeżywają przez długi czas 
w  stanie  anabiozy.  Najczęściej  są  izolowane  z  jaj  oraz  zawierających  je  produktów  (lody,  ciastka, 
kremy, czekolada). 

Dawka  infekcyjna  dla  człowieka  to  około  10

5

  komórek  na  gram  zanieczyszczonej  żywności.  Dla 

osób starszych i niemowląt już 10

2

 kom/g może się wykazad wystarczające do wywołania choroby. Po 

przedostaniu się do przewodu pokarmowego pałeczki Salmonella sp. zdolne są do namnażania się w 

jelicie  cienkim,  kolonizacji  i  penetracji  w  głąb  ściany  jelita. Po  uwolnieniu endotoksyn  zawartych  w 
komórkach widoczne są objawy salmonellozy: gorączka, bóle brzucha, wymioty.  

YERSINIA 

Do rodzaju Yersinia zalicza się 11 gatunków drobnoustrojów, z których patogennymi dla człowieka są 
Y. pestis, Y. pseudotuberculosis i Y. enterocolitica. Choroby wywołane u ludzi przez te drobnoustroje 
początkowo  obejmowano  jedną  nazwą  jersinioza,  różnicując  je  ze  względu  na  objawy,  przebieg  i 
rokowania  na  dżumę  (plague  yersiniosis)  i  choroby  pozbawione  charakteru  dżumy  (nonplague 
yersiniosis). W piśmiennictwie z ostatnich kilku lat pod pojęciem jersiniozy przyjęto uważad ostrą lub 
przewlekłą, odzwierzęcą chorobę  zakaźną wywoływaną przez pałeczki należące  tylko do gatunku Y. 
enterocolitica i Y. pseudotuberculosis (pałeczki rodencjozy), natomiast nazwę - dżuma pozostawiono 
dla choroby wywoływanej przez pałeczki Y. pestis. 

Charakterystyka 

Yersinia  enterocolitica  i  Y.  pseudotuberculosis  są  Gram-ujemnymi,  prostymi,  czasami  owalnymi 
pałeczkami, należącymi do rodziny Enterobacteriacea. Gatunki te obejmują szczepy chorobotwórcze 
dla ludzi i zwierząt, a także szczepy uznawane za niepatogenne. Optymalna temperatura ich wzrostu 
mieści się w zakresie 22 - 29 stopni C, mogą się jednak namnażad w temp. 4 - 8 stopni C co powoduje, 
że  w  produktach  przechowywanych  w  chłodniach  szybko  stają  się  florą  dominującą  nad  innymi 
pałeczkami  jelitowymi.  W  niskich  temperaturach  zdolne  są  także  do  wytwarzania  ciepłostałej 
enterotoksyny.  Drobnoustroje  te  nie  wytwarzają  przetrwalników  i  typowej  otoczki  wykazują 
natomiast ruch na podłożu półpłynnym w temp. 18 - 22 stopni C; w temp. 37 stopni C są nieruchome. 
Chorobotwórczośd  pałeczek  Yersinia  związana  jest  z  inwazyjnymi  właściwościami  tych 
drobnoustrojów,  ich  zdolnością  do  namnażania  się  w  organiźmie  gospodarza  oraz  wytwarzaniem 
toksyn.  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Charakterystyka bakterii Clostridium 

Członkami rodziny Clostridium są bakterie gramdodatnie, przetrwalnikujące oraz beztlenowe. 

Rodzaj ten obejmuje ok 60 gatunków drobnoustrojów, powszechnie występujących przede wszystkim 
w glebie oraz przewodzie pokarmowym ludzi i zwierząt, narządach rodnych kobiet, a także w wodzie i 
ściekach.  Bakterie  te  cechują  się  możliwością  wiązania  azotu  atmosferycznego  oraz  redukcji 
siarczanów  (IV).  Większośd  bakterii  z  tego  rodzaju  to  saprofity,  przeprowadzające  procesy 
fermentacyjne oraz rozkładające celulozę i pektyny. Pod mikroskopem można je zaobserwowad jako 
laseczki z wybrzuszeniem na terminalnym koocu. Barwienie metodą Grama, jest dobrym sposobem 
do identyfikacji tych bakterii, ponieważ komórki pobierają barwnik, podczas gdy spory pozostają nie 
wybarwione. W warunkach optymalnych Clostridium wykazuje najlepszy wzrost na płytce z agarem w 
temperaturze  ludzkiego  ciała.  Gdy  wystąpią  czynniki  stresowe,  bakterie  te  produkują  przetrwalniki 
tolerujące ekstremalne warunki otoczenia, w których normalne formy nie mogłyby żyd. 

Poniżej zostaną omówione podstawowe gatunki z grupy Clostridium. 

Clostridium tetani 

Występuje  w  glebie,  głównie  mocno  nawożonej  oraz  w  przewodach  pokarmowych  i  odchodach 
różnych zwierząt. U ludzi ilośd tej bakterii może się wahad od 0 do 25 % flory bakteryjnej. Występuje 
ona  przejściowo  i  jej  obecnośd  zależy  od  rodzaju  przyjmowanych  pokarmów.C.  tetani produkuje 
terminalne  spory  z  wypukłym  sporangium  nadając  im  kształt  tzw.  buławek  (patrz  rys.1).  Tężec  jest 
śmiertelną chorobą ludzi. Śmiertelnośd waha się od 40 do 78 %. U podłoża tej choroby nie leży sama 
inwazyjna  infekcja  patogenu,  ale  potencjalna  neurotoksyna  –  tak  zwana  toksyna  tężca  lub 
tetanospazmina produkowana podczas wzrostu komórek, sporulacji i lizy. Zakażenie często zajmuje 
tylko  niewielki  obszar  z  małymi  „zniszczeniami”  spowodowanymi  stanem  zapalnym.  Wędruje  ona 
szlakiem bodźców nerwowych i dociera do centralnego układu nerwowego. Do klinicznych objawów 
należą m.in. ostre bolesne skurcze mięśni i sztywnośd mięśni zależnych od woli. Charakterystycznym 
objawem jest skurcz mięśni żwaczy. Najpierw dochodzi do sztywnienia i postępujących skurczy mięśni 
kooczyn  i  tułowia.  Śmierd  następuje  najczęściej  z  powodu  zakłócenia  mechanizmu  oddychania. 
Połowa  zgonów  spowodowana  przez  tę  bakterię  następuje  z  powodu  tzw.  tężca  noworodków. 
Występuje on po infekcji kikutów pępowinowych niemowląt urodzonych przez kobiety nie szczepione 
przeciwko  tężcowi.  Dodatkowo  zła  higiena  podczas  porodu  lub  różne  praktyki  kulturowe  mogą 
przyczynid się do tego typu zachorowao. 

Clostridium botulinum 

Jest dużą bakterią formującą subterminalne endospory. Występuje głównie w glebie oraz osadach w 
jeziorach i sadzawkach, jak również rozkładających się roślinach. W związku z tym może ona również 
występowad przejściowo w przewodach pokarmowych ptaków, ssaków i ryb. Bakterie te  produkują 
toksynę  nazwaną botuliną, pomimo że  różne  szczepy  wydzielają różne  toksyny. Toksyny te  przyjęły 
skróty: A, B, Ca, Cb, D, E, F oraz G. jednakże nie  wszystkie  bakterie  z grupy C. botulinum produkują 
toksyny, jak również serotyp C i D jest produkowany przez lizogenicznego faga. Typ G tej toksyny jest 
prawdopodobnie  kodowany  przez  plazmid.  Objawy  zatrucia  botuliną  opisuje  się  jako  botulizm. 
Rozróżniamy dwie główne formy botulizmu: zatrucie pokarmowe oraz botulizm niemowląt. Botulizm 
pokarmowy  wywołany  jest  przez  spożycie  jedzenia  zanieczyszczonego  kiełkującymi  sporami,  które 

wydzielają botulinę. Jest ona absorbowana w jelicie cienkim i w dwunastnicy, następnie dostaje się 
do  krążenia  i  dociera  do  nerwowo  –  mięśniowych  synaps.  Tam  łączy  się  z  receptorami  na 
presynaptycznej błonie i blokuje uwalnianie neurotransmitera – acetylocholiny, która jest konieczna 
do  pobudzenia  mięśni.  Botulizm  pokarmowy  nie  jest  infekcją,  ale  zatruciem  spowodowanym 
botuliną. Najczęściej zatrud można się po zjedzeniu jarzyn konserwowanych domowymi sposobami w 
zasadowym  pH  lub  zanieczyszczonego,  nie  ugotowanego  pokarmu.  Spory C.  botulinum są 
stosunkowo  odporne  na  wysokie  temperatury  i  mogą  przetrwad  proces  sterylizacji  podczas 
niewłaściwej konserwacji. Do objawów zatrucia pokarmowego występująch zwykle 12 – 36 godz. po 
spożyciu  toksyny  należą:  podwójne  widzenie,  zaburzenia  połykania,  niedrożnośd  porażenna  jelit, 
zatrzymanie  moczu,  znużenie,  a  ostatecznie  porażenie  oddychania.  W  ciężkim  przypadku  botulizm 
pokarmowy  objawia  się  jako  groźna  dla  życia,  porażenna  choroba.  Porażenie  jest  zstępujące  i 
najpierw  obejmuje  nerwy  czaszkowe.  Później  proces  postępuje  dośrodkowo,  zwykle  symetrycznie. 
Botulina  może  również  działad  taką  samą  drogą  jak  toksyna  tężca  i  działad  na  centralny  układ 
nerwowy, ale takie działanie występuje bardzo rzadko. Botulizm niemowląt jest obecnie najczęstsza 
postacią  botulizmu,  szczególnie  u  dzieci  między  3  a  20  tygodniem  życia.  Prawdopodobnie  jest  on 
spowodowany  przez  karmienie  miodem  zawierającym  spory C.  botulinum.  Wprawdzie  toksyny  nie 
można wykryd we krwi, podejrzewa się jednak, że objawy są spowodowane przez uwalnianie toksyny 
do  światła  jelit  przez  rozmnażające  się  bakterie.  To,  że  nie  można  jej  wykryd  jest  spowodowane 
najprawdopodobniej  współdziałaniem  kilku  czynników  takich  jak:  niski  poziom  syntezy  lub  słabe 
wchłanianie  jelitowe  i  szybkie  usuwanie  z  układu  krążenia,  dzięki  wysokiemu  powinowactwu  do 
płytek  nerwowo  –  mięśniowych.  Zakażone  dziecko  jest  bardzo  osłabione  i  ma  objawy  porażenia 
wiotkiego. Występują zaburzenia przewodnictwa nerwowego charakterystyczne dla botulizmu. 

VIBRIO 

Vibrio - cylindryczne, zakrzywione drobnoustroje G- kształtu litery S. Poruszają się za pomocą małej 
rzęski osadzonej biegunowo, są beztlenowe lub mikroaerofilne. 

Vibrio comma - wywołuje u ludzi bardzo groźne schorzenie jelit, tzw. cholerę azjatycką, występującą 
w  pd.  Azji,  np.  w  Indiach.  Inne  bakterie  chorobotwórcze  z  rodzaju  Vibrio  to  np.: Vibrio  hepatis, 
czy Vibrio foetus, są to jednak szczepy groźne głównie dla zwierząt. 

Vibrio spp.  wykazują  wrażliwośd  na  podwyższoną  temperaturę,  wysychanie  i  kwaśne  środowisko,  a 
dużą tolerancję ekologiczną na niskie temperatury, wilgotnośd, środowisko zasadowe. 

 

24. Nowe patogeny. 

Mikroorganizmy zdolne do wywołania choroby nazywamy patogenami. Patogeny są zdolne do 
zainfekowania swojego gospodarza i wywołania u niego choroby. Może byd ona spowodowana przez 
produkty wytwarzane przez bakterie, np. toksyny, lub reakcję immunologiczną wywołaną obecnością 
bakterii. 

Patogen musi byd zdolny do przenoszenia się między gospodarzami i do ich zasiedlania. Musi więc 
mied możliwośd zakażania nowych organizmów, zdobywania w nich pokarmu i mnożenia się, 
jednocześnie unikając układu odpornościowego (lub niszcząc go). Cechy bakterii, które umożliwiają 
im to, nazywamy czynnikami wirulencji. Z kolei stan zdrowia gospodarza jest ważnym czynnikiem 

chorobotwórczości. Prawdziwymi patogenami są bakterie zdolne do zakażenia normalnych, zdrowych 
osobników. Jeżeli organizm jest osłabiony, wówczas może zostad zaatakowany także przez inne 
bakterie, zwane patogenami oportunistycznymi. Np.pseudomonas aeruginosa, niezdolny do 
zakażenia zdrowej skóry, może zainfekowad skórę poparzoną i spowodowad jej rozległe uszkodzenia. 

Nowe patogeny:  
 
Campylobacter jejuni,  
Listeria monocytogenes,  
Yersinia enterocolytica,  
Legionella pneumophila 
 
 
„Nowe” , bo dopiero niedawno odkryto i potwierdzono rolę ich szczepów w patogenezie chorób 
przewodu pokarmowego oraz dlatego, że zostały odkryte niedawno, wraz z przychodzacymi 
"modami" np. Campylobacter występuje w grillowanym drobiu, Yersinia w owocach morza, 
Legionella w basenach, saunach, klimatyzacji. 

 

 

 

25. Endo- i egzotoksyny. 

Endotoksyny są kompleksem lipopolisacharydowym stanowiacym częśc zewnetrznych warstw 
komórki bakteri gram- i nadającym im swojstośc antygenową. Są one bez porównania mniej 
toksyczne. Dawka śmiertelna dla zwierzęcia doswiatczalnego waha się od 0.1 do 1 mg. Nie wykazują 
one też tak wyraźnego powinowactwa do określonych tkanek i narzadów, ani tak wyraźnej swojstości 
działania jak egzotoksyny.  

Endotoksyny – toksyny występujące w błonie zewnętrznej bakterii Gram-ujemnych. Są to kompleksy 
lipopolisacharydowe uwalniane po rozpadzie (lizie) komórki. Są stosunkowo trwałe chemicznie i 
odporne na ogrzewanie w temp. 60 °C przez kilka godzin. 

Na organizm człowieka działają toksycznie, są jednak mniej groźne od egzotoksyn. Wywołują 

głębokie zaburzenia naczynioruchowe 
gorączkę 
zaburzenia metabolizmu cukrów, tłuszczów i białek 
zaburzenia krzepnięcia krwi 
podrażnienia skóry 
obniżenie fagocytozy. 
 
Egzotoksyny są białkami działającymi w sposób bardzo specyficzny na określone tkanki lub narządy 
zwierzęcia. Odznaczają się zatem wyraźnym powinowactwem do określonych komórek, na które 
działają uszkadzająco. Egzotoksyny są niesłychanie silnymi jadami : 1 mg oczyszczonej, krystalicznej 
toksyny kiełbasianej lub tężcowej wystarczyłby do zabicia przeszło dwóch milionów świnek morskich. 
Inaczej mówiac, do zabicia jednej świnki morskiej o masie ciała 0,5 kg wystarcza 4x10

-7 

mg toksyny. 

Jady te jako białka sa silnymi antygenami. Wprowadzone dojelitowo ulegają proteolizie i nie działają 
toksycznie ( poza jadem kiełbasianym stosunkowoopornym na działanie enzymów trawiennych). 
Egzotoksyny wytwarzane są przez różne bakterie (np. Clostridium, Corynebacterium diphtheriae, 
Streptococcus pyogenes, Shigiella). Mechanizm działania jadów jest dośc dobrze poznany. Np. jad 
Clostridium botulinum hamuje wydalanie acetylocholiny, unieczynniając synapsy układu nerwowego. 
Jad błoniczny zaburza translację, wpływając na czynnik elongacji peptydu. Enterotoksyna E. coli i 
toksyna Vibro cholerae działają na cyklazy nykleotydowe, wtórnie wpływając na gospodarke wodną 
komórki.  

Egzotoksyny – silne toksyny białkowe wydzielane do środowiska przez żywe komórki bakteryjne, 
wytwarzane głównie przez bakterie Gram-dodatnie m.in. laseczkę tężca (Clostridium tetani), 
gronkowca złocistego (Staphylococcus aureus), Clostridium septicum oraz rzadziej bakterie Gram-
ujemne, np. przecinkowiec cholery. 

Wykazują wrażliwośd na działanie wysokiej temperatury. Mogą powodowad zatrucia przewodu 
pokarmowego lub działad na układ nerwowy. Ilości mikrogramowe mogą spowodowad śmierd 
człowieka. Egzotoksyny są antygenami, mogą wywoływad odpowiedź immunologiczną organizmu. 
Związki te poddane działaniu formaldehydu zachowują swoją immunogennośd, natomiast tracą 
zjadliwośd – właściwośd ta jest wykorzystywana w tworzeniu toksoidów (szczepionek z toksyn). 

 

 

26. Choroby odzwierzęce, przykłady. 

Choroby odzwierzęce (antropozoonozy) to choroby, które w sposób naturalny mogą zostad 
przeniesione ze zwierząt na człowieka. Do chorób odzwierzęcych należą choroby zakaźne (infekcyjne) 
wywoływane przez drobnoustroje, do których  można zaliczyd przede wszystkim bakterie, wirusy, 
czynniki subwirusowe, riketsje i grzyby oraz choroby pasożytnicze (inwazyjne) wywoływane przez 

pasożyty, do których można zaliczyd pierwotniaki, płazioce, obleoce, kolcogłowy, stawonogi, mogące 
bytowad na powierzchni (ektopasożyty) lub wewnątrz (endopasożyty) ciała innych organizmów – 
żywicieli. Chorobotwórcze dla organizmu mogą byd same drobnoustroje bądź pasożyty bytujące w 
organizmie poprzez drażnienie i uszkodzenia mechaniczne danego narządu czy układu lub 
wywoływanie reakcji alergicznych, ale również ich produkty metabolizmu (toksyny), które 
oddziaływują niekorzystnie na różne układy i wywołują zatrucia. Zarażenie może nastąpid poprzez 
bezpośredni kontakt ze zwierzętami chorymi lub nosicielami w trakcie zabawy i zabiegów 
pielęgnacyjnych bądź hodowlanych, także poprzez pokąsania czy zadrapania przez zwierzęta oraz 
ukłucia przenosicieli chorób (komarów, pcheł, kleszczy), ale również poprzez kontakt z zakażonymi 
wydalinami, wydzielinami, krwią oraz innymi zakażonymi materiałami i zanieczyszczeniami 
pozostawionymi przez zwierzęta. Zarażenie może nastąpid również pośrednio drogą oddechową w 
wyniku przebywania w pobliżu zarażonego zwierzęcia oraz poprzez surowce spożywcze pochodzenia 
zwierzęcego i inne zanieczyszczone pokarmy, w których mogą znajdowad się drobnoustroje 
chorobotwórcze i inwazyjne formy pasożytów. 

Pałeczki brucelozy są przyczyną poronieo i bezpłodności u zwierząt. Ludzie zarażają się przede 
wszystkim poprzez kontakt ze zwierzętami : krowy, psy, owce, kozy, gryzonie, świnie, karibu i 
renifery, dlatego najbardziej narażone są osoby pracujące ze zwierzętami lub obrabiające mięso, a 
zwłaszcza weterynarze i hodowcy, pracujący przy odbieraniu porodu u zwierząt. Do zakażenia może 
dojśd przez spojówkę, skórę lub przewód pokarmowy, np.spożycie świeżego mleka, serów z mleka 
owczego. Dla ludzi groźne są Brucella melitensis, Brucella suis, Brucella abortus i Brucella canis. Po 
wniknięciu do ustroju, bakterie brucelozy atakują węzły chłonne, gdzie następuje okres inkubacji: od 
5 dni do kilku tygodni, czasem pół roku nawet. Następnie patogeny mogą zaatakowad każdy narząd, 
co powoduje, że bruceloza nie ma jednakowych objawów za każdym razem. Charakterystyczna dla 
brucelozy jest falista gorączka, poty, dreszcze, bóle stawów, bóle całego ciała, brak apetytu, depresja. 
Przewlekła postad choroby powoduje zmiany w kościach i narządach miękkich. Czasem występują 
miejscowe bóle, które świadczą o konkretnym miejscu zakażenia. Mogą się też zdarzyd zapalenia 
opon mózgowych i mózgu. Postad przewlekła brucelozy nie wywołuje poronieo, patologii płodu ani 
bezpłodności u ludzi, a do poronienia może dojśd w okresie ostrym choroby. Powikłania po brucelozie 
to między innymi: zapalenie wsierdzia, szpiku kostnego, opon mózgowych, mózgu, jąder oraz ropieo 
śledziony. 

W rozpoznaniu znaczenie ma wywiad epidemiologiczny, diagnostyka mikrobiologiczna, badania krwi, 
badania szpiku kostnego, badania laboratoryjne, badania bakteriologiczne, odczyn aglutynacji 
Wrighta, odczyn wiązania dopełniacza, odczyn skórno-alergiczny Burneta.  

Leczenie jest długie ponieważ bruceloza to choroba nawrotowa. Podaje się antybiotyki: tetracyklinę, 
ryfampicynę oraz aminoglikozydy. Leczy się także objawy.  

Zapobieganie: ochronna osobista ludzi narażonych na zakażenie, szczególnie odbierających porody, 
oraz pasteryzacja mleka, szczepienia. Szczepienia zwierząt.  

Inne nazwy brucelozy to: choroba Banga, gorączka kozia, gorączka skalna, gorączka gibraltarska, 
gorączka Rio-grande, gorączka mleka koziego. 

 

Pryszczyca, zaraza pyska i racic, zakaźna choroba wirusowa zwierząt parzystokopytnych, 
wywoływana przez wirus pryszczycy z rodzaju Enterovirus, atakująca również człowieka. 

Objawia się podwyższoną temperaturą ciała oraz tworzeniem się pęcherzy z płynem surowiczym na 
błonach śluzowych jamy ustnej, śluzawicy, na szparze międzyracicowej i wymieniu. Po kilku dniach 
pęcherze pękają, a w ich miejscu pozostają rany, a także owrzodzenia, które mogą powstawad w 
wyniku wtórnego zakażenia bakteryjnego. 

Pryszczyca ma zazwyczaj łagodną postad, do zgonów zwierząt dochodzi najczęściej w wyniku 
uszkodzenia przez wirusy mięśnia sercowego. Źródłem zarażenia są: ślina, mleko, odchody zwierząt 
chorych. Wirus pryszczycy może przedostad się do organizmu poprzez przewód pokarmowy, drogą 
oddechową oraz przez spojówki. 

Zarażenie człowieka może nastąpid przez kontakt z chorym zwierzęciem, a także po spożyciu mleka 
od chorych zwierząt.  

W pryszczycy wykwitem pierwotnym jest pęcherz surowiczo - ropny, który umiejscawia się na 
zmienionej zapalnie skórze po około dwóch do czterech dni po kontakcie z patogenem. Zmiany 
najczęściej usadawiają się na błonach śluzowych jamy ustnej, dlatego też w późniejszym obrazie 
choroby mamy raczej do czynienia z nadżerkami w obrębie jamy ustnej. Zmianom skórnym 
towarzyszy duży ból i ślinotok. Niekiedy chorobie towarzyszy gorączka. Na dłoniach i stopach rzadko 
pojawiają się drobne pęcherze. Choroba trwa kilkanaście dni a rokowanie jest bardzo dobre. Zmiany 
ustępują samoistnie, nie pozostawiając śladu. 

Wścieklizna jest chorobą zakazną wywoływaną przez wirusa z rodziny rabdowirusów. Wścieklizna 
przenosi się na człowieka poprzez ugryzienie lub ukąszenie przez chore zwierze. Okres jaki potrzebny 
jest wirusowi na dotarcie do mózgu ofiary waha się od 10 dni do 3-4 miesięcy. W przypadku 
pokąsania przez jakiekolwiek zwierzę ( nawet w mieście), należy niezwłocznie udad się do lekarza, 
który zastosuje niezbędne środki zapobiegawcze. Jeśli zwierze posiada właściciela, należy uzyskad 
informację czy ma wykonane aktualne szczepienia przeciwko wściekliźnie. Jeśli ugryzie cię pies, kot 
lub inne zwierzę – nie zwlekaj, udaj się do najbliższego lekarza internisty  

Objawy 

Gorączka, ból głowy, wodowstręt, sztywnośd karku, zaburzenia orientacji. Następnie pojawiają się 
skurcze przepony i gardła prowadzące do duszenia i dławienia. Ostatniej fazie choroby towarzyszą 
drgawki, halucynacje, śpiączka, a potem następuje zgon – zwykle w tydzieo po rozpoczęciu 
poważnych objawów.  

Leczenie 

Rozwojowi choroby, nawet po ugryzieniu przez zakażone zwierze, zapobiec może dokładne 
oczyszczenie rany i podanie surowicy przeciwko wściekliźnie i szczepionki. 

Włoskowiec różycy, Erysipelothrix rhusiopathiae, regularna Gram dodatnia pałeczka, to bakteria 
występująca na całym świecie, wywołująca różycę, czyli groźną dla ludzi, zakaźną i zaraźliwą chorobę 
świo. Choroba ma przebieg ostry lub przewlekły. Włoskowiec różycy dostaje się do organizmu przez 
ranę, uszkodzony naskórek bądź błony śluzowe, rzadziej przez kontakt z zakażonym przedmiotem, 

czasem drogą pokarmową. Postad zakażenia jelitowego, występująca po zjedzeniu zakażonego mięsa, 
powoduje ostry nieżyt żołądkowo-jelitowy.  

Zarażeniem są zagrożeni weterynarze, pracownicy przetwórni mięsnych i rybnych, ponieważ źródłem 
zakażenia są zwierzęta: świnie, drób, myszy, ryby i kraby. Włoskowiec różycy jest wyjątkowo odporny 
i może przeżyd cały proces obróbki mięsa: wysuszenie, solenie, wędzenie. Bakteria w ciepłych 
miesiącach namnaża się także w nawozie - zarazek znajduje się w moczu i kale zwierząt. 

Objawy 

Okres inkubacji wynosi 3-4 dni. Na skórze, w miejscu, gdzie doszło do zakażenia, tworzy się bolący 
rumieo lub pęcherz, który jest ostro odgraniczony od otoczenia i cały czas się rozszerza. W przebiegu 
choroby dochodzi do obrzęku i bóli w okolicznych stawach i węzłach chłonnych. Pojawia się silny 
dokuczliwy świąd, który przybiera na sile pod wpływem wysokiej temperatury. Czasami pojawia się 
gorączka i ogólnie złe samopoczucie. Wyróżniamy 3 postaci choroby: posocznicową, pokrzywkową i 
przewlekłą. 

Toksoplasmoza  
Toksoplazmoza (toxoplasmosis) jest chorobą wywoływaną przez pierwotniaka Toxoplasma gondii. 
Wykryto go już w 1908 roku. Jest on pasożytem kosmopolitycznym. Nazwa: toksoplazmoza wywodzi 
się od greckiego słowa tokson - łuk, nawiązuje więc do kształtu pierwotniaka. Jego małe rozmiary 
(około 6µ na 2µ) i ostro wydłużona jedna częśd ułatwiają przedostawanie się do wnętrza komórek.  
Pierwotniak pasożytuje we wszystkich komórkach organizmu zawierających jądra (nie spotyka się go 
wewnątrz erytrocytów). Może się rozmnażad płciowo i bezpłciowo. Obie fazy rozwoju pasożyta 
zachodzą w jelicie cienkim kota (w enterocytach nabłonka jelitowego).  
Rozwój bezpłciowy pierwotniaka nazywamy schizogonia. Rozwój płciowy obejmuje dwie fazy - 
gamogonię i sporogonię. Rezerwuarem pasożyta jest kot, będący jego żywicielem ostatecznym 
(człowiek oraz pozostałe ssaki są żywicielami pośrednimi).  
Bardzo ważnym rezerwuarem pasożytów są oocysty wydalone z kałem kotów, które są odporne na 
czynniki środowiska i są w stanie przetrwad w ziemi w niekorzystnych warunkach ponad rok. 
Zakażenie tym pierwotniakiem jest zjawiskiem bardzo częstym, w Polsce wynosi około 50-70%.  
 
Główne drogi zakażenia:  
1. Droga pokarmowa:  
* w wyniku kontaktu z pożywieniem, glebą oraz wodą zanieczyszczonymi oocystami (oocysty 
wydalane są z kałem kotów, człowiek zaraża się tylko dojrzałymi oocystami zawierającymi sporozoity; 
dojrzewanie oocyst trwa parę dni);  
* w wyniku spożycia mięsa surowego lub lekko przysmażonego zawierającego cysty.  
2. Poprzez łożysko w wyniku przenikania trofozoitów od matki do płodu.  
3. W wyniku przetoczenia krwi zawierającej trofozoity pierwotniaka.  
U osób dorosłych z prawidłowo funkcjonującym układem immunologicznym zakażenie Toxoplasma 
gondii przebiega w 90% bezobjawowo i nie wymaga żadnego postępowania leczniczego. 
Przechorowanie infekcji można potwierdzid badaniami serologicznymi (wykrywanie swoistych 
przeciwciał przeciwko Toxoplasma gondii).  
W przypadkach, gdy układ immunologiczny jest osłabiony lub w trakcie ciąży, może dojśd do 
uczynnienia "uśpionego" procesu chorobowego. Do grupy osób szczególnie narażonych na 

"rozbudzenie się" procesu chorobowego należą chorzy na AIDS, osoby leczone lekami 
immunosupresyjnymi.  
Niebezpieczne jest zakażenie pierwotniakiem u kobiet w ciąży, gdyż może prowadzid do zarażenia 
płodu. Jeśli kobieta przechorowała wcześniej toksoplazmozę, to wytworzone w odpowiedzi na 
infekcje przeciwciała chronią w pewnym stopniu płód przed zarażeniem. Zakażenie płodu niesie ze 
sobą bardzo poważne skutki, może byd przyczyną szeregu ciężkich wad wrodzonych.  
względu na supresyjne działanie leku na szpik kostny wskazane jest podawanie go z jednoczesną 
suplementacją kwasem folinowym.  
 
Choroba kociego pazura  
Jeszcze do niedawna przyjmowano, że przyczyną tej odzwierzęcej choroby są zarazki z grupy 
Chlamydia. W 1983 roku stwierdzono jednak, że u podstaw tej choroby leży zakażenie bakteryjne 
spowodowane przez Gram-ujemną laseczkę Rochalimaea henseale.  
Do zakażenia dochodzi w wyniku podrapania lub ugryzienia przez kota lub psa.  
 
Warto zaznaczyd, że 90% przypadków choroby kociego pazura (limphoreticulosis benigna) 
spowodowanych jest uszkodzeniem skóry przez kota, bardzo rzadko przyczyną jest pies. Zwierzęta są 
bezobjawowymi nosicielami. Choroba występuje najczęściej u dzieci (są one często narażone na 
kontakt ze zwierzętami). Zakażenie Rochalimaea henseale nie przenosi się na drugiego człowieka.  
Przebieg kliniczny  
Jest charakterystyczny: w miejscu uszkodzonej skóry pojawia się (po okresie wylęgania trwającym 
nawet do 6 tygodni) tzw. zmiana pierwotna, wyglądająca jak grudka. Zmiana ta szybko przybiera 
postad pęcherzyka. Po okresie około jednego do dwóch tygodni ulegają powiększeniu węzły chłonne 
umiejscowione najbliżej powstałej zmiany pierwotnej. Węzły mogą w około 1/3 przypadków ulec 
zropieniu. Czasami niezbędna jest interwencja chirurgiczna (np. nacięcie węzła chłonnego).  
Rokowanie  
Przebieg choroby jest łagodny. Objawy chorobowe są średnio nasilone (np. nudności, potliwośd, bóle 
mięśniowe). Może wystąpid gorączka, nawet powyżej 39°C. Powikłania choroby są bardzo rzadkie 
(m.in. zapalenie mózgu, rumieo guzowaty, zapalenie płuc).  
 
Toksokaroza - zespół larwy wędrującej trzewnej  
Toksokaroza (toxocarosis) jest chorobą wywoływaną przez postacie larwalne glist - psiej oraz kociej 
(Toxocara canis, Toxocara leonina). Dojrzałe psie i kocie glisty bytujące w jelitach zwierząt wytwarzają 
jaja, które wydalane są do środowiska zewnętrznego wraz z odchodami. W optymalnych warunkach 
(odpowiednia temperatura 27°C oraz wilgotnośd) w ciągu około 2-3 tygodni jaja stają się inwazyjne. 
Zarażają się nimi najczęściej dzieci, bawiąc się ze zwierzętami bądź przebywając w środowisku 
skażonym jajami. Przeprowadzone w Polsce badania wykazały, że w 10% do 50% zbadanej ziemi 
stwierdzono obecnośd jaj toksokar (plaża, podwórko, park oraz piaskownica).  
Człowiek zaraża się drogą pokarmową, jest to choroba brudnych rąk.  
Połknięte przez człowieka jaja glisty psiej albo kociej nie przechodzą pełnego cyklu rozwojowego. 
Wykluwając się z jajeczek, przenikają przez ściany jelita cienkiego i drogą krwionośną osadzają się w 
różnych narządach. Larwy cechuje duża żywotnośd - pozostają żywe w organizmie nawet do dwóch 
lat.  
Objawy chorobowe  

W większości przypadków choroba przebiega bezobjawowo. Kiedy doszło do intensywnej inwazji 
larw, u dziecka może wystąpid wysoka temperatura ciała (powyżej 39°C) oraz m.in.: osłabienie, 
sennośd, nudności. Bardzo niebezpieczna jest postad zlokalizowana, np. oczna toksokarozy, której nie 
towarzyszą objawy ogólne. Dopiero w kilka miesięcy od zarażenia może wystąpid pogorszenie 
widzenia, a w badaniu okulistycznym stwierdza się zmiany w narządzie wzroku.  
 
Tasiemczyca spowodowana psim tasiemcem  
W wyjątkowych wypadkach człowiek, a szczególnie dzieci mogą zarazid się tasiemcem psim 
(Dipylidium caninum). W przewodzie pokarmowym człowieka może się rozwinąd postad dorosła 
tasiemca. Dochodzi do tego w wyniku przypadkowego połknięcia pchły (żywiciela pośredniego, 
zarażonego jajami tasiemca) przez dziecko. Zarażenie tasiemcem przebiega w większości przypadków 
bezobjawowo. W badaniach laboratoryjnych stwierdza się eozynofilię we krwi obwodowej. 
Rozpoznawanie stawiane jest na podstawie badania parazytologicznego kału.  
 

27. Biofilm: etapy tworzenia biofilmu.  

 
Biofilmy tworzą drobnoustroje przytwierdzając się do powierzchni na styku dwóch faz. 
Biofilmy tworzone byd mogą na, praktycznie, każdej wilgotnej powierzchni. 
 
Biofilmy mogą tworzyd się:  
na stałych nawilżonych powierzchniach  
na powierzchni tkanek żywych organizmów 
na powierzchni styku: faza wodna - powietrze 
 
Jednymi z bardziej typowych miejsc powstawania biofilmów są: 
skały (rafy) i inne twarde powierzchnie (kamienie, kadłuby statków) w środowisku morskim i 
słodkowodnym. Powierzchnie różnych tkanek ( zęby, nabłonek wyścielający jelita, itp.) omywane 
ciągle, bogatą w składniki odżywcze wydzieliną, szybko tworzą zróżnicowane kompleksy 
mikroorganizmów. 
 
Etapy powstawania biofilmu w środowisku wodnym: 
*  adsorbcja składników odżywczych  
*  wyszukanie i zbliżanie się komórki do zasiedlanej powierzchni (wici, pili) 
*  asocjacja- wstępna faza adhezji (faza odwracalna) Swobodnie pływające bakterie osiadają na 
podłożu i przyczepiają się do niego, tworząc skupiska. 
*  adhezja (przytwierdzanie) – trwały związek między komórką a powierzchnią 
*  kolonizacja (dojrzewanie) – tworzenie mikrokolonii,  dalszy przyrost substancji pozakomórkowej, 
aż do całkowitego otoczenia przez nią powstałych kolonii. Na tym etapie w skład biofilmu wchodzą, 
oprócz mikroorganizmów, martwe komórki, substancje organiczne, wytrącone minerały itp. Do takich 
struktur przyłączają się kolejne gatunki bakterii. 
*  dojrzały biofilm (przyłączanie)- produkcja  egzopolimerycznych związków stanowiących osłonę 
przed niekorzystnymi czynnikami środowiska – tworzenie trójwymiarowego biofilmu   
 
Cechy ułatwiające przytwierdzanie : 
- Chemotaksja, posiadanie rzęsek, fimbri 
- wydzielanie zew. kom. śluzów otoczkowych, białek 
- możliwośd zmiany struktury ściany kom. 
 

 

 

28. Wirusy przenoszone drogą pokarmową.

 

Do wirusów przenoszonych drogą pokarmową należą: 
- Rotawirusy - najczęściej wywołują biegunki u dzieci 
- Norowirusy- Do grupy tej należą wirusy określane dawniej jako Norwalk 
- Astrowirusy- najczęstsza przyczyna biegunek u dorosłych 
- Enterowirusy- do tej grupy zaliczamy : Wirus Polio (Choroba Heinego-Medina), wirus ECHO, wirus 
Coxackie 
- Wirusy zapalenia wątroby typu a i e (wirusy Hepatitis) 
 

1)  Zakażenie rotawirusowe  

Trwa: 1-3 dni, Objawy: wymioty, gorączka, obfita biegunka (są najczęstszą przyczyną ostrej biegunki 
u dzieci). Droga przenoszenia: żywnośd (źródłem zakażenia mogą byd produkty, które nie wymagają 
obróbki cieplnej, takie jak sałatki, owoce, czy przystawki), woda, przedmioty i ręce zanieczyszczone 
kałem osób chorych. 
Charakterystyczne cechy: kształt przypominający koło, dwuniciowe RNA otoczone 
charakterystycznym trzywarstwowym kapsy dem, rozmiar 100nm, Są oporne na zamrażanie oraz 
inkubację przez godzinę w temp. 56 °C. 
 

2)  Zakażenie norowirusowe 

Trwa: 1-2 dni, Objawy: wymioty, nudności, biegunka, bóle mięśniowe, zapalenie żołądka i jelit, bóle 
brzucha, często gorączka i dreszcze. Droga przenoszenia: mrożone owoce, woda/lód, sałata oraz ręce 
–zanieczyszczone kałem osób chorych 
Charakterystyczne cechy: pozbawione osłonki lipoproteinowej, jednoniciowy RNA. 
 

3)  Zakażenie astrowirusowe 

Astrowirusy ludzkie występują w postaci kilku serotypów i wywołują głównie trwające 2-3 dni 
choroby biegunkowe, przypominające łagodne choroby rotawirusowe. 
Charakterystyczne cechy wirusów: kształt zbliżony do gwiazdki, brak otoczki lipidowej, kwas 
ssRNA, ok. 28nm średnicy. 
 
 

4)  Zakażenie enterowirusowe 

Rodzaj wirusów (+)ssRNA wywołujących choroby u ssaków, w tym także u ludzi. Są drugim rodzajem 
pod względem częstości wywoływania infekcji wirusowych u człowieka. 
 
Wirus Polio (Choroba Heinego-Medina)- Wirus wywołujący chorobę przenoszony jest droga 
pokarmowa, atakuje komórki rdzenia kręgowego, a w szczególności neurony ruchowe. Choroba może 
doprowadzid nawet do trwałego paraliżu. 
W 90-95% zakażenie przebiega bezobjawowo. W zależności od postaci choroby obserwujemy 
zróżnicowane objawy: 
Zakażenie poronne - cechuje sie gorączka, bólem gardła, czasami biegunka. 
Postad oponowa - zajecie opon mózgowo-rdzeniowych z typowymi objawami oponowymi takimi jak: 
wysoka gorączka, niepokój, podwyższone napięcie mięśniowe. 
Postad porażenia - występuje najrzadziej (0,1-1% wszystkich przypadków). Porażenia najczęściej 
dotyczą mięśni kooczyn. 
występowad może także: zaburzenie świadomości, zaburzenie równowagi, zaburzenie mowy i inne 
objawy porażenia prowadzące w efekcie do śmierci dziecka. 
 
wirus ECHO- Wywołują krótkotrwałe zakażenia przewodu pokarmowego (letnie biegunki u dzieci i 
niemowląt), dróg oddechowych i opon mózgowo-rdzeniowych. Mogą spowodowad porażenie 
podobne do skutków choroby Heinego i Mediny, gorączkę z wysypką. 
Przenoszą się drogą kontaktu bezpośredniego oraz za pośrednictwem zakażonych środków 
spożywczych. 
 
wirus Coxsackie- Najbardziej znaną chorobą wywoływaną przez wirusa Coxsackie A jest zespół dłoni, 
stóp i ust, powszechna choroba wieku dziecięcego. W większości przypadków infekcja jest 
bezobjawowa lub powoduje tylko łagodne objawy. W pozostałej części zakażenie wywołuje 
krótkotrwałą (7-10 dni) gorączkę i powstanie bolesnych pęcherzy w jamie ustnej, dłoniach lub 
podeszwach stóp.  
Do innych chorób wywoływanych przez coxsackie A zaliczamy: ostre, krwotoczne zapalenie 
spojówek, biegunkę niemowląt oraz niezakaźne zapalenie opon mózgowych. 
 

5)  Wirusowe zapalenie wątroby typu A (tzw. żółtaczka pokarmowa) 

Trwa: od 15 do 50 dni /zwykle 30 dni. Objawy: brak objawów lub osłabienie ogólne, brak łaknienia, 
nudności, sennośd, bóle głowy, brak apetytu, wstręt do potraw tłustych, czasami gorączka, pod 
koniec pobolewanie wątroby, żołądka, ciemny mocz, żółtaczka.  
Droga przenoszenia: żywnośd (warzywa, mleko i przetwory mleczne, owoce, frutti di mare), woda, 
przedmioty i ręce zanieczyszczone kałem osób chorych  
Charakterystyczne cechy: ssRNA, kształt o średnicy 27 nm i symetrii ikosaedralnej.