dr Paweł Karaszkiewicz Zakład Chemii Konserwatorskiej
Wydział Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki
Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie
wersja robocza
CHARAKTERYSTYKA PIGMENTÓW WYSTĘPUJĄCYCH
W FARBACH ARTYSTYCZNYCH
1. PIGMENTY BIAŁE
Nazwa pigmentu
biel ołowiowa;
ang: lead white; wł: bianco di plombo
Barwa
biała
Historia
Znany od czasów starożytnych, jeden z najstarszych pigmentów
produkowanych syntetycznie (działaniem par kwasu octowego
na ołów metaliczny w obecności CO
2
). Do XIX wieku jedyny
pigment biały stosowany w europejskim malarstwie
sztalugowym.
Wzór chemiczny
2PbCO
3
.
Pb(OH)
2
Własności optyczne bardzo małe (0.001-0.002 mm), bezbarwne, okrągłe cząstki,
wyraźnie dwójłomne (n
d
1.94 ...2.09)
Własności
chemiczne
łatwo reagują z 2MHCl, bez spoiwa z wydzielaniem CO
2
. Po
odparowaniu roztworu powstają charakterystyczne iglaste i
sześciokątne kryształy PbCl
2
Identyfikacja
reakcja z KI: Pb
2+
+2I
-
= PbI
2
(żółty osad)
Nazwa pigmentu
kreda;
ang: chalk, whiting; wł: creta, minerał: kalcyt
Barwa
biała
Historia
Znany od czasów starożytnych, otrzymywany przez zmielenie i
oczyszczenie skał zawierających kalcyt. Stosowany od czasów
starożytnych, w Europie północnej głównie jako wypełniacz
zapraw z klejem glutynowym (od wczesnego średniowiecza),
oraz niekiedy jako wypełniacz białych farb. W Europie
południowej (Włochy, Hiszpania) w zaprawach stosowano
również gips.
Wzór chemiczny
CaCO
3
Własności optyczne Wspólne własności charakterystyczne dla kalcytu: wysoka
dwójłomność (n
d
=1.49...1.66), bezbarwne. Kształt cząstek
zależy od pochodzenia: np. pył marmurowy – wyraźna budowa
krystaliczna, kreda pisząca – bardzo drobne cząstki, częste
szczątki szkieletów kokolitów.
Własności
chemiczne
łatwo reagują z 2MHCl z wydzielaniem CO
2
.
Identyfikacja
reakcja z H
2
SO
4
: Ca
2+
+SO
4
2-
= CaSO
4
(iglaste kryształy)
dr Paweł Karaszkiewicz Zakład Chemii Konserwatorskiej
Wydział Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki
Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie
wersja robocza
Nazwa pigmentu
biel wapienna;
(syn: biel świętojańska), wapno ang: whitewash,
St. John white, wł: bianco San Giovanni, mineral.: kalcyt
Barwa
biała
Historia
znany od czasów starożytnych. Powstaje po karbonatyzacji
mleka wapiennego lub wody wapiennej naniesionej na
powierzchnię malowaną lub produkowany przez kilkakrotne
wypalenie i karbonatyzację węglanu wapnia. Stosowany
powszechnie od czasów wprowadzenia wypalania wapna
(starożytność). W podobnej formie występuje
skarbonatyzowany węglan wapnia użyty jako spoiwo w farbach
wapiennych
Wzór chemiczny
CaCO
3
Własności optyczne Wspólne własności charakterystyczne dla kalcytu: wysoka
dwójłomność (n
d
=1.49...1.66), bezbarwne. Kształt cząstek:
zróżnicowane rozmiary i kształty, brak cech
charakterystycznych.
Własności
chemiczne
łatwo reagują z 2MHCl z wydzielaniem CO
2
.
Identyfikacja
reakcja z H
2
SO
4
: Ca
2+
+SO
4
2-
= CaSO
4
(iglaste kryształy)
Nazwa pigmentu
wapno skarbonatyzowane;
(syn: wapno, pobiała, spoiwo
wapienne), wapno ang: whitewash, mineral.: kalcyt
Barwa
biała
Historia
Znane od czasów starożytnych. Powstaje po karbonatyzacji
zaprawy wapiennej, mleka wapiennego lub wody wapiennej
użytych spoiwo zaprawy podkład pod warstwę malarską
(pobiała) lub spoiwo farby wapiennej. Stosowane powszechnie
od czasów wprowadzenia wypalania wapna (starożytność). W
podobnej formie występuje skarbonatyzowany węglan wapnia
użyty jako biel wapienna (biel świętojańska)
Wzór chemiczny
CaCO
3
Własności optyczne Wspólne własności charakterystyczne dla kalcytu: wysoka
dwójłomność (n
d
=1.49...1.66), bezbarwne. Kształt cząstek:
zróżnicowane rozmiary i kształty, brak cech
charakterystycznych.
Własności
chemiczne
łatwo reagują z 2MHCl z wydzielaniem CO
2
.
Identyfikacja
reakcja z H
2
SO
4
: Ca
2+
+SO
4
2-
= CaSO
4
(iglaste kryształy)
dr Paweł Karaszkiewicz Zakład Chemii Konserwatorskiej
Wydział Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki
Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie
wersja robocza
Nazwa pigmentu
gips;
ang: gypsum; wł: gesso, mineral: gips
Barwa
biała
Historia
znany od czasów starożytnych, otrzymywany przez zmielenie i
oczyszczenie skał zawierających gips. Po wypaleniu w
temperaturze 120
o
C nabiera własności wiążących i po zarobieniu
z wodą twardnieje. Stosowany szeroko jako spoiwo mineralne
oraz niekiedy jako wypełniacz farb. W Europie południowej
(Włochy, Hiszpania) stosowany powszechnie w zaprawach w
malarstwie sztalugowym: gruboziarnisty w warstwach
podkładowych (gesso grosso), w warstwach wierzchnich
drobnoziarnisty (gesso sottile).
Wzór chemiczny
CaSO
4
.
2H
2
O
Własności optyczne Częste kryształy iglaste, bezbarwne, słaba dwójłomność
(n
d
=1.53...1.62).
Własności
chemiczne
Roztwarza się po ogrzaniu z 2MHCl, po odparowaniu wytrącają
się charakterystyczne, iglaste kryształy.
Identyfikacja
własności mikroskopowe i roztwarzanie w 2MHCl
Nazwa pigmentu
anhydryt;
ang: anhidrite; wł: , mineral: anhydryt
Barwa
biała
Historia
gips bezwodny występujący w naturze lub otrzymywany przez
wypalenie gipsu w wysokich temperaturach – bardzo wolno
reaguje z wodą tworząc gips uwodniony. W postaci zmielonej
stosowany niekiedy jako wypełniacz zapraw w malarstwie
włoskim. Gips jastrychowy, stosowany od starożytności,
wypalany w temperaturze wyższej niż 900
o
C zawiera również
CaO. Wiąże wolno z wodą tworząc poza gipsem również kalcyt.
Zarówno on jak i naturalny anhydryt mógł być stosowany w
zaprawach włoskich gdyż jego drobnoziarnista odmiana
anhydrytu, vulpinit (występująca w Vulpino) była stosowana
jako materiał rzeźbiarski od czasów rzymskich)
Wzór chemiczny
CaSO
4
Własności optyczne Wysoka dwójłomność (n
d
=1.575), bezbarwne. Kształt cząstek
zależy od stopnia zmielenia.
Własności
chemiczne
Roztwarza się po ogrzaniu z 2MHCl, po odparowaniu wytrącają
się charakterystyczne, iglaste kryształy.
Identyfikacja
własności mikroskopowe i roztwarzanie w 2MHCl
dr Paweł Karaszkiewicz Zakład Chemii Konserwatorskiej
Wydział Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki
Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie
wersja robocza
biel tytanowa - wstawić
Nazwa pigmentu
biel cynkowa;
ang: zinc white; fr. blanc de zinc; niem.:
Zinkweiss
Barwa
biała
Historia
naturalny tlenek cynku znany od starożytności, ale jako pigment
wyprodukowany i wprowadzony do sprzedaży w XIX wieku,
najpierw jako farba akwarelowa (1834) później olejna (1840).
Wzór chemiczny
ZnO
Własności optyczne współczynnik załamania światła (n
d
=2.0), ziarna bardzo drobne
białe, nieprzezroczyste, bezbarwne, żółto-zielona fluorescencja w
UV.
Własności
chemiczne
Roztwarza się po ogrzaniu z 2MHCl,. reakcja z
(NH
4
)[Hg(CNS)
4
] z utworzeniem charakterystycznych
gwiaździstych kryształów.
Identyfikacja
własności mikroskopowe i reakcja z (NH
4
)[Hg(CNS)
4
].
2. PIGMENTY ŻÓŁTE
Nazwa pigmentu
ochra żółta (żółcień żelazowa, ugier); ang: yellow ochre; wł: ,
Barwa
różne odcienie żółcieni
Historia
naturalny pigment otrzymywany przez rozdrobnienie i
oczyszczenie glinek zabarwionych na żółto związkami żelaza.
Stosowany od czasów prehistorycznych we wszystkich
technikach malarskich. Znane są liczne odmiany, pochodzące z
różnych źródeł. Odmiany syntetyczne (żółcień marsowa)
stosowana od połowy XIX wieku.
Wzór chemiczny
Fe
2
O
3
.
nH
2
O (albo FeOOH) + liczne domieszki mineralne
Własności optyczne cząstki niekształtne, różnych rozmiarów, często zbite w
konglomeraty, anizotropowe, barwa od bezbarwnej do żółtej i
brązowej, współczynnik załamania światła (n
d
=2.0...2.4),
Własności
chemiczne
Roztwarza się częściowo po ogrzaniu z 2MHCl
Identyfikacja
reakcja z K
4
[Fe(CN)
6
]: Fe
3+
+ [Fe(CN)
6
]
4-
= Fe
4
[Fe(CN)
6
]
3
(osad
niebieski)
Nazwa pigmentu
żółta cynowo - ołowiowa; ang. lead-tin yellow; wł: giallo di
plombo-stagno (giallolino) ,
Barwa
ż
ółta
Historia
syntetyczny pigment żółty stosowany powszechnie od ok. 1300
do 1750 roku w malarstwie europejskim. Znane są dwie odmiany
(I i II). Odmiana I prawdopodobnie zastąpiła odmianę II we
dr Paweł Karaszkiewicz Zakład Chemii Konserwatorskiej
Wydział Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki
Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie
wersja robocza
Włoszech podczas 2-giej ćwierci XV wieku.
Wzór chemiczny
Odmiana I: Pb
2
SnO
4
; odmiana II: szkliwo PbSnO
3
Własności optyczne Odmiana I: cząstki żółte, bardzo małe, okrągłe, anizotropowe, o
wysokim współczynniku załamania światła (n
d
=2.29 – 2.31).
Odmiana II: cząstki żółte, zwykle większe niż I, izotropowe
współczynnik załamania światła wysoki (n
d
>2.0)
Własności
chemiczne
Obydwie odmiany mają podobne własności chemiczne: nie
rozpuszczają się w rozcieńczonych kwasach i zasadach.
Roztwarzają się trudno w wodzie królewskiej (HCl-HNO
3
; 3:1)
Identyfikacja
Pb: reakcja z KI: Pb
2+
+2I
-
= PbI
2
(żółty osad)
Sn: reakcja z RbCl: SnCl
6
2-
+ 2Rb
+
=Rb
2
SnCl
6
(oktaedryczne,
bezbarwne kryształy).
Pewna identyfikacja metodami instrumentalnymi
Nazwa pigmentu
żółta neapolitańska; ang. Naples yellow; wł: giallo di Napoli,
Barwa
ż
ółta
Historia
syntetyczny pigment żółty stosowany powszechnie w Europie od
ok. 1750 do 1850 rok roku w malarstwie europejskim,
aczkolwiek żółte związki antymonu o podobnym składzie znane i
stosowane były w czasach starożytnych jako emalie i pigmenty.
Wzór chemiczny
antymonian ołowiu o wzorze ogólnym: Pb
II
y
Sb
V
2-x
O
7
, gdzie 0≤x
≤1 a 2≤y≤3
Własności optyczne drobnoziarniste cząstki, często połączone w konglomeraty,
słabo-żółte, izotropowe, dwójłomne (n
D
: 2.01...2.28)
Własności
chemiczne
Pigment nie rozpuszcza się w rozcieńczonych kwasach i
zasadach. Roztwarzają się trudno w wodzie królewskiej (HCl-
HNO
3
; 3:1)
Identyfikacja
Pb: reakcja z KI: Pb
2+
+2I
-
= PbI
2
(żółty osad)
Sb: reakcja z Rodaminą B (purpurowy osad)
Pewna identyfikacja metodami instrumentalnymi
Nazwa pigmentu
żółta chromowa; ang. chrome yellow;
Barwa
ż
ółta
Historia
syntetyczny pigment żółty odkryty (Vaquelin 1809)
produkowany od ok. 1818 r, stosowany często w mieszaninie z
błękitem pruskim jako zieleń chromowa. W zależności od
sposobu produkcji można uzyskiwać różne odcienie żółcieni, jak
również uzyskiwać barwę pomarańczową i czerwoną
Wzór chemiczny
chromian ołowiu o wzorze PbCrO
4
Własności optyczne bardzo drobnoziarniste cząstki, charakter krystaliczny
(dwójłomność, pryzmatyczne kryształki) widoczne przy dużych
(800x) powiększeniach.
Własności
chemiczne
Pigment reaguje z 2M HCl, przechodząc w biały PbCl
2
i
uwalniając jony chromianowe.
dr Paweł Karaszkiewicz Zakład Chemii Konserwatorskiej
Wydział Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki
Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie
wersja robocza
Identyfikacja
Pb: reakcja z KI: Pb
2+
+2I
-
= PbI
2
(żółty osad)
CrO
4
2_
: reakcja z jonami Ag
+
(czerwony, krystaliczny osad)
Nazwa pigmentu
żółcień kadmowa; ang: cadmium yellow; wł: giallo di cadmo
Barwa
ż
ółty, w zależności od pierwiastków współstrącanych także
pomarańczowe do czerwonych
Historia
Syntetyczny pigment żółty proponowany jako pigment w 1818
roku, ale bardziej dostępny po uruchomieniu jego produkcji
przemysłowej ok. 1840 roku. Ze względu na wysoką cenę
szerokie zdobył dopiero po 1917 roku , gdy znacznie potaniał.
Obecnie jeden z najpopularniejszych żółtych pigmentów
artystycznych. Oprócz czystego CdS produkuje się pigmenty
wspólstrącane z innymi pierwiastkami: cynkiem (Zn), selenem
(Se) - selenosiarczek kadmu (1910 –czerwony), litopony
kadmowe (1921 - żółte) z siarczkiem baru (BaS), rtęcią (Hg)
(1948 - pomarańczowe do czerwonych).
Naturalna forma CdS (greenockit) prawdopodobnie jako pigment
nie była stosowana.
Wzór chemiczny
CdS, ZnCdS, CdSeS, CdS+BaSO
4
, CdHgS
Własności optyczne Ziarna pigmentu bardzo małe (0.001-0,002 mm), przeważnie
zaokrąglone, w świetle przechodzącym żółte lub pomarańczowe,
grubsze nawet brązowe. CdS występuje jednocześnie w trzech
odmianach: kubicznej, heksagonalnej oraz amorficznej. Ze
względu na małe cząstki i zróżnicowane formy określenie
własności optycznych ziaren jest trudne ale, dzięki wysokiemu
współczynnikowi załamania światła (n
D
> 2), widoczne jest
wyraźne ciemnienie krawędzi ziaren. Podobne, trudne do
ilościowego określenia własności mają także inne odmiany
pigmentu.
Własności
chemiczne
Reaguje z 2MHCl z wydzielaniem H
2
S. W roztworze obecne
jony Cd
2+
.
Identyfikacja
Jon Cd
2+
- reakcja z (NH
4
)[Hg(CNS)
4
] (bezbarwne kryształy
ortorombiczne)
Identyfikacja szczegółowa metodami instrumentalnymi.
3.PIGMENTY CZERWONE
Nazwa pigmentu
Ochra czerwona i brązowa (czerwień, żelazowa, brąz
żelazowy); ang: red ochre
dr Paweł Karaszkiewicz Zakład Chemii Konserwatorskiej
Wydział Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki
Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie
wersja robocza
Barwa
różne odcienie czerwieni i brązów
Historia
Naturalny pigment otrzymywany przez rozdrobnienie i
oczyszczenie glinek zabarwionych związkami żelaza na różne
odcienie czerwieni i brązów. Stosowany od czasów
prehistorycznych we wszystkich technikach malarskich zarówno
jako pigment jak i podkład pod folie metalowe - pulment. Znane
są liczne odmiany, pochodzące z różnych źródeł. Odmiany
syntetyczne (czerwień marsowa) stosowana od połowy XIX
wieku. Często występuje w nich produkt uboczny z ich
produkcji: gips. Spotykane są również gatunki czerwieni
otrzymywane przez zmielenie krystalicznej formy Fe
2
O
3
–
hematytu
,
które
m
ogą one być zbliżone kolorystycznie do
cynobru.
Barwy brązowo- czerwone i brązowe mogą być uzyskiwane
przez prażenie żółtych lub czerwonych pigmentów żelazowych
(pigmenty palone)
Wzór chemiczny
Fe
2
O
3
.
+ liczne domieszki mineralne
Własności optyczne cząstki niekształtne, różnych rozmiarów, często zbite w
konglomeraty, anizotropowe, barwa czerwona do brązowej o
różnych odcieniach, współczynnik załamania światła (n
d
=2.8...3.0).
Czerwona odmiana krystaliczna (hematyt) ma cząstki
krystaliczne, anizotropowe, intensywnie czerwone
Własności
chemiczne
Roztwarza się częściowo po ogrzaniu z 2MHCl
Identyfikacja
reakcja z K
4
[Fe(CN)
6
]: Fe
3+
+ [Fe(CN)
6
]
4-
= Fe
4
[Fe(CN)
6
]
3
(osad
niebieski)
Nazwa pigmentu
minia;
ang: red lead; wł: minio, mineral: minia
Barwa
różne odcienie od pomarańczowego do czerwonego
Historia
Pierwotnie naturalny, od czasów starożytnych syntetyczny
pigment otrzymywany przez prażenie przy dostępie powietrza
ołowiu metalicznego lub jego związków.
W Europie popularny od antyku, często w mieszaninie z
cynobrem, ale niezbyt ceniony ze względu na częste czernienie.
Obecnie stosowany głównie w farbach antykorozyjnych.
Wzór chemiczny
Pb
3
O
4
Własności optyczne Własności ogólne: pomarańczowe lub czerwone, anizotropowe
kryształy, dwójłomne (n
D
= 2.42), wyjątkowe, niebiesko - zielone
kolory interferencyjne. Odmiany wczesne gruboziarniste,
otrzymywane przez prażenie bieli ołowiowej w temp. 425 -
430
o
C, współczesne, produkowane przeważnie przez spalanie w
temp. 1800
o
C par ołowiu, bardzo drobnoziarniste.
Własności
Reaguje z 2M HCl z utworzeniem białego PbCl
2
i wydzieleniem
2+
dr Paweł Karaszkiewicz Zakład Chemii Konserwatorskiej
Wydział Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki
Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie
wersja robocza
chemiczne
Cl
2
. W roztworze jony Pb
2+
.
Identyfikacja
Mikroskopowo,
Reakcja Pb
2+
z KI = PbI
2
(żółty osad)
Nazwa pigmentu
Cynober (vermilion);
ang: vermilion, cinnabar; wł: vermiglio,
cinabro, mineral: cynober
Barwa
Różne odcienie intensywnej czerwieni
Historia
Naturalny
pigment
otrzymywany
przez
rozdrobnienie
i oczyszczenie skał zawierających minerał cynober znany od
czasów starożytnych. Odmiany syntetyczne znane w Europie od
IX w. (metoda sublimacyjna, import) a od XVI w produkowane
w Europie (od XIX w. również metodą mokrą). Stosowany we
wszystkich technikach malarskich, sporadycznie do czasów
współczesnych.
Wzór chemiczny
HgS
Własności optyczne Własności ogólne: intensywnie czerwone, anizotropowe
kryształy, wyraźnie dwójłomne (n
D
= 2.82...3.15).
Odmiana naturalna: ziarna większe, ostrokrawędziste, niekiedy
wydłużone, zawiera domieszki innych minerałów
Odmiana sublimacyjna: podobna do naturalnej, częste formy
wydłużone, brak zanieczyszczeń
Odmiana mokra: bardzo małe, przeważnie zaokrąglone cząstki
Własności
chemiczne
Nie roztwarza się w kwasach i zasadach, rozpuszcza się po
ogrzaniu wodzie królewskiej (HCl+HNO
3
; 3:1). Po odparowaniu
roztworu powstają charakterystyczne, dendrytyczne kryształy
Identyfikacja
Reakcja z wodą królewską: Hg
2+
+2Cl
-
= HgCl
2
Roztworzenie w 2MHNO
3
+KI
Reakcja z CoCl
2
i KCNS: Hg
2+
+Co
2+
+CNS
-
=Co[Hg(SCN)
2
]
2
(niebieskie kryształy)
Nazwa pigmentu
czerwienie organiczne
Barwa
różne odcienie czerwieni
Historia
naturalne pigmenty otrzymywane drogą ekstrakcji barwników z
roślin i owadów barwierskich i osadzenie ich na nośnikach lub
wytrącenie w postaci lak. Najczęściej stosowane w Europie:
1. kraplak; ang: madder lake, wł: lacca di robbia
Organiczny pigment czerwony otrzymywany z roślin rodziny
Rubiacea.
Najczęściej w Europie stosowano barwnik z
marzanny barwierskiej (Rubia tinctoria). Znany od czasów
starożytnych, jako pigment w czasach nowożytnych stosowany
niezbyt często, rozpowszechnił się w XVII i XVIII w.
Główny składnik: alizaryna, produkowany syntetycznie od 1868
dr Paweł Karaszkiewicz Zakład Chemii Konserwatorskiej
Wydział Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki
Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie
wersja robocza
roku
2. karmin (kermes); ang. kermes, wł: chermes
Organiczny pigment czerwony otrzymywany z owadów Kermes
vergilio
i lokalnie z innych (w Polsce czerwiec polski –
Porphyrophorus polonicus L)
. Jeden z najstarszych znanych
barwników organicznych (wymieniany w Starym Testamencie).
Stosowany szeroko jako barwnik do tkanin, użycie w malarstwie
sztalugowym słabo udokumentowane.
3. koszenila (karmin koszenilowy); ang: cochineal, wł:
cocciniglia
Organiczny pigment czerwony otrzymywany z owadów
Dactylopius coccus L,
Costa) żyjących i hodowanych w Ameryce
Ś
rodkowej i Południowej, głównie w Meksyku. Stosowany tam
od czasów Azteków. Do Europy sprowadzony po 1512 roku,
rozpowszechniony prawdopodobnie po 1549. Stosowany
szeroko jako barwnik do tkanin, w malarstwie sztalugowym
słabo udokumentowany.
Wzór chemiczny
1. kraplak; główny składnik:
alizaryna (1,2 dihydroxyantrachinon),
2. kermes; główny składnik: kwas kermesowy (C
16
H
10
O
8
)
3. koszenila: kwas karminowy (C
22
H
20
O
13
)
Własności optyczne cząstki niekształtne, duże, przezroczyste o różnych odcieniach
czerwieni i purpury, izotropowe. Barwnik często rozpuszczony
w spoiwie.
Własności
chemiczne
1. kraplak: reaguje z zasadami, często przechodząc do roztworu,
nie rozpuszcza się w amoniaku
2. koszenila i kermes: rozpuszczają się w amoniaku
Identyfikacja
na podstawie własności chemicznych. Pewna identyfikacja
metodami chromatograficznymi lub metodą spektrofotometrii w
podczerwieni
4. PIGMENTY NIEBIESKIE
Nazwa pigmentu
Azuryt
; ang: azurite; wł: azzurrite, mineral: azuryt
Barwa
niebieski
Historia
Naturalny
pigment
otrzymywany
przez
rozdrobnienie
i oczyszczenie minerału azurytu. Stosowany w Egipcie
(IV dynastia), szczególnie popularny w Europie od
ś
redniowiecza do XVII wieku. Często zastępowany
syntetycznymi pigmentami miedziowymi.
Wzór chemiczny
Cu
3
[OH|CO
3
]
2
Własności optyczne Cząstki niebieskie, przezroczyste, krystaliczne, ostrokrawędziste,
anizotropowe, różnych rozmiarów, dwójłomne (n
d
=1.73...1.84).
Częsta obecność ziaren zielonych pochodzących od
dr Paweł Karaszkiewicz Zakład Chemii Konserwatorskiej
Wydział Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki
Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie
wersja robocza
domieszkowych minerałów miedziowych.
Własności
chemiczne
Roztwarza się w 2MHCl z wydzielaniem CO
2
.
Identyfikacja
Reakcja z K
4
[Fe(CN)
6
]: Cu2
+
+ [Fe(CN)
6
]
4-
= Cu
4
[Fe(CN)
6
]
2
(osad czerwony)
Nazwa pigmentu
ultramaryna naturalna;
ang: ultramarine (natural); wł:
oltremare (genuino), mineral: ultramaryna
Barwa
niebieski
Historia
naturalny pigment otrzymywany przez rozdrobnienie i
oczyszczenie skał zawierający minerał ultramarynę. Znany od
starożytności, jako pigment stwierdzony po VI w, w Europie
szczególnie popularny w XIV i XV wieku w malarstwie
włoskim, stosowany jednak do XVII w. a sporadycznie później.
Ze względu na wysoką cenę stosowany oszczędnie. Odmiana
syntetyczna, wprowadzona do produkcji w 1828, stosowana
szeroko dotychczas.
Wzór chemiczny
glinokrzemian sodu zawierający siarkę (Na, Ca, (AlSiO
4
)
6
(SO
4
,
S, Cl)
Własności optyczne cząstki niebieskie z fioletowym odcieniem, duże,
ostrokrawędziste, izotropowe, izotropowe, współczynnik
załamania światła (n
d
=1.50). Częste domieszki minerałów
towarzyszących, głównie kalcytu.
Odmiana syntetyczna drobnoziarnista, bez zanieczyszczeń
Własności
chemiczne
Roztwarza się w 2MHCl z wydzielaniem H
2
S
Identyfikacja
reakcja H
2
S z jonami Pb
2+
: S
2-
+Pb
2+
=PbS (osad czarny)
Nazwa pigmentu
Smalta;
ang: smalt; wł: azurro di smalto, smaltino
Barwa
niebieski
Historia
Syntetyczny pigment otrzymywany z niebieskiego szkliwa
zabarwionego związkami kobaltu. Poza Europą szkliwa podobne
do smalty znane od czasów starożytnych (w malarstwie
azjatyckim spotkane już w wieku XI). Uważa się, że smaltę
odkryto w Europie w Czechach ok., 1540 -1560 aczkolwiek
znane są przykłady wcześniejsze (Włochy - XIV -XV wiek).
Rozpowszechniła się w wieku XVII być może wskutek zanikania
azurytu i ultramaryny naturalnej ale we Włoszech była używana
wraz z nimi już w XVI wieku. Z palety malarskiej wypierana
dr Paweł Karaszkiewicz Zakład Chemii Konserwatorskiej
Wydział Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki
Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie
wersja robocza
przez błękit pruski (1702), jednakże szkliwa tego typu, również
o innych barwach produkowane były nawet współcześnie jako
tanie farby do malarstwa ściennego (Rosja).
Wzór chemiczny
Szkliwo potasowo - krzemianowe zawierające CoO (2-18%) K
2
O
(10-21%), CaO (domieszki) i SiO
2
(66 - 72%).
Własności optyczne Duże, niebieskie, ostrokrawędziste, izotropowe cząstki często o
charakterystycznym dla szkła przełomie muszlowym. Ze
względu na niestabilny skład niekiedy odbarwione, szczególnie
w spoiwach olejnych, w których ma też słabą siłę krycia
(współczynnik załamania światła n
D
= 1.46 - 1.55).
Własności
chemiczne
Zazwyczaj odporna na działanie rozcieńczonych kwasów i zasad.
Identyfikacja
Charakterystyczny wygląd mikroskopowy, perła boraksowa -
kolor niebieski, identyfikacja Co metodami instrumentalnymi.
Nazwa pigmentu
ultramaryna syntetyczna;
ang: ultramarine blue (synthetic);
fr. Outremer
Barwa
niebieski
Historia
Pigment syntetyczny, chemicznie zbliżony do ultramaryny
naturalnej, otrzymany w 1822 (Gmelin) a wprowadzony do
produkcji w 1828, stosowana szeroko dotychczas.
Wzór chemiczny
glinokrzemian sodu zawierający siarkę (Na, Ca, (AlSiO
4
)
6
(SO
4
,
S, Cl)
Własności optyczne bardzo małe cząstki niebieskie z fioletowym odcieniem,
izotropowe, współczynnik załamania światła (n
d
=1.50 – 1.60).
Nie zawiera zanieczyszczeń. W zależności od ilości S mogą być
również odmiany zielone i fioletowe. Niektóre odmiany starsze
mogą mieć ziarna o większych rozmiarach niż obecnie
produkowane.
Własności
chemiczne
Roztwarza się w 2MHCl z wydzielaniem H
2
S
Identyfikacja
reakcja H
2
S z jonami Pb
2+
: S
2-
+Pb
2+
=PbS (czarny osad)
Nazwa pigmentu
indygo;
ang: indigo; wł: indaco
woad;
ang: woad, wł: guado
Barwa
niebieski
Historia
Pigmenty organiczne otrzymywany z roślin, głównie indygo
(Indigofera tinctoria L.) - pigment indygo oraz urzet barwierski
(Isatis tinctoria L.) – pigment woad oraz z licznych lokalnych
roślin zawierających ten barwnik.
Indygo, znane od starożytności, importowano z Indii i Persji.
dr Paweł Karaszkiewicz Zakład Chemii Konserwatorskiej
Wydział Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki
Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie
wersja robocza
Stosowano je jako pigment malarski a później do barwienia
tkanin. Woad, znany również w starożytności, produkowano w
Europie. Ostatecznie został wyparty przez indygo indyjskie w
XVII wieku. Praktycznie wyszedł z użycia po wynalezieniu
syntetycznego indyga (1897). Jako pigment obie odmiany
stosowano szeroko od starożytności do XVII w, potem na małą
skalę.
Wzór chemiczny
głównym składnikiem barwiącym we wszystkich odmianach jest
barwnik organiczny indygo: C
16
H
10
O
2
N
2
Własności optyczne bezpostaciowe, izotropowe cząstki, niebieskie w świetle
przechodzącym, często czarne w odbitym.
Własności
chemiczne
Odbarwia się w 2MHNO
3
, nie odbarwia się w 10%NaOH.
Identyfikacja
Rozpuszczalne w pirydynie, identyfikacja metodą chromatografii
cienkowarstwowej lub metodami instrumentalnymi.
Nazwa pigmentu
błękit pruski ; ang: Prussian blue; wł: azurro di Prussia
Barwa
niebieski
Historia
Syntetyczny pigment niebieski odkryty w Niemczech w 1702
roku natychmiast zdobył znaczną popularność i jest stosowany
dotychczas . Dzięki znanej dacie wynalezienia i szerokiemu
rozpowszechnieniu jeden z ważniejszych pigmentów datujących.
Często mieszany z napełniaczami, ponadto z żółtymi pigmentami
dla otrzymania zieleni (np. zieleń chromowa: mieszanina żółcieni
chromowej i błękitu pruskiego wprowadzona od wczesnych lat
XIX wieku)
Wzór chemiczny
Me
I
Fe
III
[Fe(CN)
6
]
3
.
Xh
2
O (Me
I
: K
+
, Na
+
, NH
4
+
); Fe
4
[Fe(CN)
6
]
3
)
Własności optyczne Izotropowe, bezpostaciowe agregaty submikronowych cząstek
nierozróżnialnych pod mikroskopem.
Własności
chemiczne
Nie reaguje z 2M HCl, rozkłada się w 4M NaOH z utworzeniem
brązowego osadu Fe(OH)
3
.
Identyfikacja
Reakcja z NaOH: Fe
4
[Fe(CN)
6
]
3
+12NaOH=3Na
4
[Fe(CN)
6
]
3
+
4Fe(OH)
3
(brązowy osad).
Nazwa pigmentu
błękit ftalocyjanowy; ang: phtalocyanine blue, Monastral blue;
niem: phtalocyanin blau, Heliogenblau
Barwa
niebieski
Historia
Syntetyczny pigment niebieski odkryty w roku 1927 szybko
zdobył znaczną popularność i jest stosowany powszechnie
dotychczas dzięki czystej barwie i bardzo dobrym własnościom.
Powszechnie stosowany w farbach artystycznych i
dr Paweł Karaszkiewicz Zakład Chemii Konserwatorskiej
Wydział Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki
Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie
wersja robocza
przemysłowych, do barwienia tworzyw sztucznych itd.
Wzór chemiczny
pochodna kwasu ftalowego i jonów miedzi
Własności optyczne Izotropowe, bezpostaciowe agregaty submikronowych cząstek
nierozróżnialnych pod mikroskopem.
Własności
chemiczne
odporna na typowe odczynniki stosowane w mikroanalizie
Identyfikacja
odporność chemiczna, obecność Cu
Nazwa pigmentu
błękity kobaltowe: błękit Thenarda, ceruleum; ang: cobalt
blue; Thenard blue, Cerulean blue
Barwa
niebieski
Historia
Syntetyczny pigment niebieski otrzymany po raz pierwszy w
1775 (Leithner, Wiedeń) i produkowany od 1795 roku. Szerokie
rozpowszechnienie zdobyła odmiana wprowadzona przez
Thenarda (1802). Pigment wysokiej jakości, stosowany
dotychczas. Odmiana błękitu kobaltowego o innym składzie
chemicznym – ceruleum, wprowadzona do palety malarskiej w
1860 roku. Dzięki znanej dacie wynalezienia i szerokiemu
rozpowszechnieniu jeden z ważniejszych pigmentów datujących.
Wzór chemiczny
błękit Thenarda: CoO
.
Al
2
O
3
, ceruleum: CoO
.
nSnO
2
Własności optyczne błękit Thenarda : małe, nieregularne, niekiedy okrągłe
izotropowe cząstki o intensywnym błękitnym zabarwieniu z
fioletowym odcieniem. Wsp. załamania światła n
d
= 1.7
ceruleum: bardzo małe, okrągłe, izotropowe, homogeniczne
cząstki niebiesko-zielonym zabarwieniu (jedyny kobaltowy
pigment niebieski bez fioletowego odcienia). Wsp. załamania
ś
wiatła n
d
= 1.8
Własności
chemiczne
Trwałe - nie reagują z kwasami i zasadami, rozkładają się
podczas stapiania z KHSO
4
.
Identyfikacja
własności optyczne, perła boraksowa – zabarwienie błękitne. W
stopie z KHSO
4
– wykrycie Co
2+
(z (NH
4
)[Hg(CNS)
4
] w
obecności Zn
2+
, Sn (z RbCl). Pełna identyfikacja metodami
instrumentalnymi
5. PIGMENTY ZIELONE
Nazwa pigmentu
żywiczan miedzi; ang: copper resinate;
Barwa
zielony
Historia
syntetyczny pigment otrzymywany przez roztworzenie w
balsamach żywicznych (terpentyna wenecka, kalafonia) lub
olejach schnących syntetycznych zieleni miedziowych, głównie
dr Paweł Karaszkiewicz Zakład Chemii Konserwatorskiej
Wydział Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki
Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie
wersja robocza
verdigris (octan miedzi). Popularny szczególnie jako pigment
laserunkowy we Włoszech w XVI wieku i być może wcześniej,
w całej Europie do XVII wieku.
Wzór chemiczny
sole kwasów żywicznych lub wyższych tłuszczowych z jonami
Cu
2+
Własności optyczne izotropowe cząstki zielone z widocznymi niekiedy cząstkami
zielonego, anizotropowego pigmentu miedziowego. Często
częściowo zbrązowiały.
Własności
chemiczne
Roztwarza się w 2MHCl, podczas ogrzewania spoiwo topi się.
Identyfikacja
reakcja z K
4
[Fe(CN)
6
]: Cu2
+
+ [Fe(CN)
6
]
4-
= Cu
4
[Fe(CN)
6
]
2
(osad czerwony)
Nazwa pigmentu
Pigmenty miedziowe; zieleń miedziowa, błekit miedziowy.
ang: copper pigments;
verdigris
; ang: verdigris, wł: verdarme
Barwa
zielone, niebieskie
Historia
Grupa syntetycznych pigmentów otrzymywana przez reakcje
miedzi lub jej związków prowadzące do uzyskania barwnych,
słabo rozpuszczalnych w wodzie związków. Najpopularniejszym
pigmentem tego typu jest verdigris (octan miedzi o różnym
stopniu zasadowości) i o barwach od zielonej do niebiesko-
zielonej. Pigmenty tego typu stosowane były powszechnie od
starożytności do XVIII wieku. Pigmenty te reagują ze spoiwami
kwaśnymi (żywice, tłuste tempery, oleje schnące) tworząc
związki barwy zielonej.
Wzór chemiczny
Przykładowo: verdigris: Cu(CH
3
COO)
2
.
xH
2
O, węglany miedzi
o różnym stopniu zasadowości
Własności optyczne Anizotropowe cząstki barwy zielonej, niebiesko-zielonej lub ich
mieszaniny. Struktura przeważnie drobnoziarnista, cząstki często
składające się z konglomeratów mniejszych kryształów.
Własności
chemiczne
Roztwarza się w 2MHCl
Identyfikacja
reakcja z K
4
[Fe(CN)
6
]: Cu2
+
+ [Fe(CN)
6
]
4-
= Cu
4
[Fe(CN)
6
]
2
(osad czerwony)
Nazwa pigmentu
malachit;
ang: malachite; wł.: malachito
Barwa
zielony
Historia
Naturalny pigment miedziowy otrzymywany z minerału
malachitu. Często występuje wspólnie z azurytem i innymi
związkami miedzi. Stosowany przede wszystkim w malarstwie
ś
ciennym, w malarstwie sztalugowym najpopularniejszy przed
dr Paweł Karaszkiewicz Zakład Chemii Konserwatorskiej
Wydział Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki
Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie
wersja robocza
wszystkim w XV i XVI wieku. Często zamieniany
syntetycznymi zieleniami miedziowymi.
Wzór chemiczny
Cu
2
[(OH)
2
|CO
3
]
Własności optyczne Anizotropowe cząstki barwy zielonej, często o włóknistej
strukturze, przeważnie dużych rozmiarów (0.008 -0.012 mm).
W świetle przechodzącym większe ziarna słabo zielone, mniejsze
bezbarwne. Częste domieszki azurytu i innych zielonych
minerałów miedzi. Wyraźny pleochroizm, współczynnik
załamania światła (n
D
= 1.66...1.91)
Własności
chemiczne
Roztwarza się w 2MHCl z wydzielaniem CO
2
.
Identyfikacja
Reakcja z K
4
[Fe(CN)
6
]: Cu2
+
+ [Fe(CN)
6
]
4-
= Cu
4
[Fe(CN)
6
]
2
(osad czerwony)
Nazwa pigmentu
ziemia zielona;
ang: green earth; wł: terra verde
Barwa
zielony
Historia
Naturalny pigment zielony otrzymywany z glinek: celadonitu i
glaukonitu. Znany od czasów starożytnych. Popularny w
temperowym malarstwie średniowiecznym malarstwie
sztalugowym jako podmalówka karnacji, zanika wraz z
wprowadzeniem spoiw olejnych. Pewną popularność zyskał
ponownie w Europie w XVII w.
Wzór chemiczny
glinokrzemian o ogólnym wzorze K[Al.,Fe
III
), (Fe
II
,
Mg)](AlSi
3
Si
4
)O
10
(OH)
2
Własności optyczne anizotropowe cząstki barwy zielonej lub żółto-zielonej, płaskie,
przeważnie zaokrąglone, dwójłomne (n
D
=1.592...1.641).
Niektóre ziarna zbudowane z płaskich mniejszych fragmentów.
Częste domieszki innych minerałów (tlenki żelaza, kalcyt, glinki)
Własności
chemiczne
Reaguje z 2MHCl. W roztworze obecne jony Fe
3+
i Fe
2+
.
Identyfikacja
Jon Fe
3+
- reakcja z K
4
[Fe(CN)
6
]: = Fe
4
[Fe(CN)
6
]
3
(osad
niebieski)
Jon Fe
2+
- reakcja z 2,2'dipirydylem - czerwone zabarwienie
roztworu
7. METALE
Nazwa pigmentu
srebro
ang: silver
Barwa
srebrzysta, połysk metaliczny
Historia
metal, wykorzystywany przeważnie w stopach od starożytności.
W postaci cienkich blaszek (folii) wykorzystywany w Europie od
czasów romańskich do współczesności w malarstwie i sztukach
zdobniczych. Proszek srebrny (pierwotnie uzyskiwany przez
dr Paweł Karaszkiewicz Zakład Chemii Konserwatorskiej
Wydział Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki
Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie
wersja robocza
ucieranie płatków, później również strącany chemicznie).
Wzór chemiczny
Ag
Własności optyczne cienkie , nie prześwitujące płatki, w świetle odbitym srebrzyste,
często pokryte warstwami korozyjnymi (AgS) o barwach od
ż
ółtej do czarnej, zależnych od grubości warstwy.
Własności
chemiczne
Rozpuszczalne w 2M HNO
3
z wydzielaniem tlenków azotu.
W roztworze jony Ag
+
.
Identyfikacja
Jony Ag
+
- reakcja z Cl
-
- osad AgCl (biały)
reakcja z K
2
Cr
2
O
7
- osad Ag
2
Cr
2
O
7
- kolor
pomarańczowo – czerwony
Nazwa pigmentu
złoto
(złoto płatkowe) ang: gold leaf
Barwa
złocista, połysk metaliczny
Historia
metal, wykorzystywany w postaci cienkich blaszek do
dekorowania złotem od starożytności. Proszek złoty (pierwotnie
uzyskiwany przez ucieranie płatków, później również strącany
chemicznie) stosowany jako farba.
Wzór chemiczny
Au
Własności optyczne cienkie , prześwitujące zielono- niebiesko płatki, w świetle
odbitym złociste.
Własności
chemiczne
Rozpuszczalne jedynie w wodzie królewskiej (HCl+HNO
3
; 3:1)
W roztworze jony Au
3+
.
Identyfikacja
Odporność na kwasy, tworzenie czerwonego stopu ze szkłem
Nazwa pigmentu
brąz miedziowy (szlagmetal, pozłota, metal) ang: Dutch metal
Barwa
złocista, połysk metaliczny
Historia
stop miedzi i cynku - mosiądz, znany od starożytności. W postaci
cienkich blaszek (folii) wykorzystywany w Europie na pewno od
19 w, czas wprowadzenia do palety niejednoznaczny, możliwe że
od XVII w. Proszek – pozłota pierwotnie uzyskiwany z opiłków
mosiądzu, obecnie w postaci mikro płatków)
Wzór chemiczny
Cu + Zn
Własności optyczne cienkie , nie prześwitujące płatki, w świetle odbitym złociste
często skorodowane – warstwy korozyjne zielone od związków
miedzi.
Własności
chemiczne
Rozpuszczalne w 2M HNO
3
z wydzielaniem tlenków azotu.
W roztworze jony Cu
2+
. Jony Zn
2+
wykrywalne metodami
instrumentalnymi.
Identyfikacja
Jony Cu
2+
- reakcja z K
4
[Fe(CN)
6
]: Cu
2+
+ [Fe(CN)
6
]
4-
=
Cu
4
[Fe(CN)
6
]
2
(osad czerwony)
8. CZERNIE
dr Paweł Karaszkiewicz Zakład Chemii Konserwatorskiej
Wydział Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki
Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie
wersja robocza
Nazwa pigmentu
czerń roślinna (węgiel drzewny) ang: charcoal, plant black
Barwa
czarna, w zależności od rodzaju z odcieniem ciepłym lub
zimnym
Historia
pigment czarny otrzymywany przez zwęglenie części roślin i
drzew. Stosowane od czasów prehistorycznych do
współczesności. Niektóre odmiany szeroko stosowane w
malarstwie sztalugowym - na przykład czerń z winorośli w
mieszaninie z bielą ołowiową stosowano w malarstwie włoskim
do malowania nieba
Wzór chemiczny
C, z małą zawartością K
2
CO
3
Własności optyczne czarne, niekiedy na krawędziach prześwitujące brązowo cząstki,
często o charakterystycznym, drzazgowatym kształcie. W
większych można obserwować szczątki tkanki roślinnej
Własności
chemiczne
Nie reaguje z odczynnikami, spala się z pozostawieniem białego
osadu.
W roztworze niekiedy jony K
+
.
Identyfikacja
Mikroskopowa, ewentualnie jony K
+
: reakcja z
NaNO
2
+PbNO
3
+CuCH
3
COO - czarne, kubiczne kryształy
Ze względu na rozmaitość odmian pigment słabo rozpoznany i
trudny do szczegółowej identyfikacji
Nazwa pigmentu
czerń organiczna
Barwa
czarna lub w zależności od pochodzenia z odcieniem brązowym
Historia
Ogólne określenie grupy pigmentów czarnych otrzymywany
przez zwęglenie rozmaitych substancji organicznych, zarówno
części roślin i drzew jak i np. fusów do kawy, niemożliwych, ze
względu na brak cech charakterystycznych, do odróżnienia od
siebie. .
Wzór chemiczny
C – konkretnego wzoru chemicznego brak
Własności optyczne zazwyczaj małe, niekształtne czarne cząstki bez cech
charakterystycznych
Własności
chemiczne
Nie reaguje z odczynnikami, spala się.
Identyfikacja
Mikroskopowa. Ze względu na rozmaitość odmian pigment słabo
rozpoznany i trudny do szczegółowej identyfikacji
Nazwa pigmentu
sadza
Barwa
czarna lub w zależności od pochodzenia z odcieniem brązowym
Historia
Ogólne określenie grupy pigmentów czarnych otrzymywany
przez spalanie przy niedostatecznym dostępie powietrza
substancji organicznych, np. węglowodorów (nafta, parafina),
olejów naturalnych itd. Znana od najdawniejszych czasów
Wzór chemiczny
C – konkretnego wzoru chemicznego brak
dr Paweł Karaszkiewicz Zakład Chemii Konserwatorskiej
Wydział Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki
Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie
wersja robocza
Własności optyczne bardzo małe, submikroskopowe cząstki czarne cząstki bez cech
charakterystycznych, zazwyczaj połączone w konglomeraty.
Własności
chemiczne
Nie reaguje z odczynnikami, spala się.
Identyfikacja
Mikroskopowa. Ze względu na rozmaitość odmian pigment słabo
rozpoznany i trudny do szczegółowej identyfikacji
9. WŁÓKNA
Nazwa włókna
len
Barwa
biała, często żółtawa lub barwiona na różne kolory
Historia
Len (Linum usitatissimum L.) znany jako roślina
włóknotwórcza i oleista od czasów prehistorycznych. Włókno
występujące w łodygach wykorzystywane do wyrobu nici,
tkanin i papieru. Tkaniny w malarstwie stosowane jako podłoże
naklejone na drewno od średniowiecza a jako samodzielne
podobrazie od czasów rozpowszechnienia technik olejnych (ok.
XVI w.). Włókna konopi wykazują duże podobieństwo do lnu i
nie zawsze można je odróżnić.
Wzór chemiczny
celuloza
Własności optyczne silnie anizotropowe włókna bezbarwne w świetle
przechodzącym. Mają one przekrój wieloboczny, z widocznym
kanalikiem i charakterystycznymi uszkodzeniami ścianek w
postaci dość regularnych pęknięć poprzecznych, przesunięć i
węzłów (zwanych kolankami). Włókna są często odkształcone i
uszkodzone.
Własności
chemiczne
Reaguje z odczynnikiem Schweitzera rozkładając się w
charakterystyczny sposób
Identyfikacja
Mikroskopowa, reakcja z odczynnikiem Schweitzera
Nazwa włókna
bawełna
Barwa
biała, często żółtawa lub barwiona na różne kolory
Historia
znana od 14 000 lat (Egipt), Peru (3000 pne), przemysł: Indie
(3500 lat temu). Europa: Cesarstwo Rzymskie, ponownie po
wojnach krzyżowych. Od średniowiecza centrum produkcji –
Niemcy, import z Indii: Portugalczycy. Od XVII wieku import z
Indii _ Anglicy, od XIX w import z USA, obecnie również Azja
Ś
rodkowa. Od XIX wieku często merceryzowana.
Wzór chemiczny
celuloza
Własności optyczne silnie anizotropowe włókna bezbarwne w świetle
przechodzącym. Kształt skręconych wstążek o przekroju
dr Paweł Karaszkiewicz Zakład Chemii Konserwatorskiej
Wydział Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki
Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie
wersja robocza
fasolowatym, z widocznym kanałem (lumenem).
Własności
chemiczne
Reaguje z odczynnikiem Schweitzera rozkładając się w
charakterystyczny sposób
Identyfikacja
Mikroskopowa, reakcja z odczynnikiem Schweitzera
Nazwa włókna
jedwab naturalny
Barwa
biała lub barwiona na różne kolory
Historia
znany od kilku tysięcy lat p.n.e. w Chinach, potem w Indiach.
W Europie produkcja od VI w (Hiszpania, Sycylia),
ś
redniowiecze – Włochy, dolina Renu. Obecnie główne ośrodki
w Chinach i Indiach i Japonii. Stosowany jako tkanina użytkowa,
jak również podobrazie w malarstwie wschodnim
Wzór chemiczny
białko – fibroina
Własności optyczne silnie anizotropowe włókna bezbarwne w świetle
przechodzącym. W jedwabiu surowym włókna sklejone
sercytyną. Mają one przekrój trójkątny. Powierzchnia włókien
gładka
Własności
chemiczne
Rozpuszczalność w roztworach ZnCl
2
i CaCl
2
Identyfikacja
Mikroskopowa, reakcja na obecność białka